Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 1.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Март 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Shoxa

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo’nalishlari

Купить
KURS ISHI Mavzu: O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo’nalishlari Bajardi: Qabul qildi : Toshkent-20__ 1 2 Reja Kirish ……………………………………………………………… 1. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning o’ziga hos hususiy zaruriyati ........................................................................................... 2. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning obektiv zaruriyati .............. 3. Resppublika yalpi ichki maxsulotining o’zgarish tendensiyalari … 4. Tarkibiy o’zgarishlarning iqtisodiyoot tarmoqlariga tasiri ………... 5. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zarishlarning ustuvor yo’nalishlari ………. Xulosa takliflar………………………………………………………... Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………….. 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ahamiyat i . Bugungi globallashuv va bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir davlat o‘z iqtisodiyotini raqobatbardosh, barqaror va innovatsion rivojlanishga yo‘naltirishi dolzarb masalalardan biridir. O‘zbekiston Respublikasida ham iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirish va iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlash orqali barqaror rivojlanishga erishish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotning ichki tuzilmasini takomillashtirish, yangi texnologiyalarni joriy etish, eksport salohiyatini oshirish va import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, zamonaviy ishlab chiqarish sohalarini rivojlantirish, xizmatlar sektorini kengaytirish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qo‘llab- quvvatlash orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ta’minlashda tarkibiy islohotlarning o‘rni beqiyosdir. Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida O‘zbekistonning iqtisodiy siyosati dastlab makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, so‘ngra ishlab chiqarish tarmoqlarini zamonaviylashtirish va xizmatlar sektorini kengaytirishga qaratilgan bo‘ldi. Ayni paytda mamlakatimizda yangi bosqichdagi tarkibiy o‘zgarishlar chuqurlashtirilmoqda — bu o‘zgarishlar sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, energetika, raqamli texnologiyalar, moliya tizimi va xizmatlar sohasini qamrab olmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bu borada ta’kidlaganidek :“Biz iqtisodiyotni tubdan isloh qilish, uni modernizatsiya qilish, tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirish orqali milliy iqtisodiyotimizni yangi bosqichga olib chiqishga intilmoqdamiz. Har bir tarmoq, har bir hududda 1 1 https://president.uz/uz/lists/view/6106 4 yuksak samaradorlikni ta’minlaydigan, zamonaviy va barqaror iqtisodiy tizimni yaratish bugungi kunning eng dolzarb vazifasidir .” 2 (Sh. Mirziyoyev, 2023-yilgi Oliy Majlisga Murojaatnomasi) Bu fikrlar shuni ko‘rsatadiki, mamlakat taraqqiyotida tarkibiy o‘zgarishlar faqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish emas, balki zamonaviy texnologiyalarni jalb qilish, inson kapitalini rivojlantirish, eksport salohiyatini kuchaytirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va ijtimoiy-iqtisodiy tenglikni ta’minlash vositasidir. Shuningdek, bu o‘zgarishlar Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan milliy islohotlarning tarkibiy qismidir. Ayniqsa, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, yashil iqtisodiyotni joriy etish kabi yo‘nalishlar orqali iqtisodiy barqarorlik va raqobatbardoshlik oshirilmoqda. Va bundan tashqari, Yangi O‘zbekiston davrida iqtisodiy islohotlarning yangi bosqichga chiqayotgani, milliy taraqqiyot strategiyasi doirasida aniqlangan ustuvor yo‘nalishlar bu mavzuni yanada dolzarb qiladi. Shu bois, O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo‘nalishlarini o‘rganish bugungi kunda nazariy va amaliy ahamiyatga egadir.Mamlakat iqtisodiyotining barcha yo'nalishla rini jadal rivojlan tirish , uning sanoat va hududiy tuzilmasini takomillashtirish, respublika iqtisodiyotini zamonaviy asosda tubdan qayta qurish va barqaror rivojlanishni ta'minlash ko'p jihatdan bozor iqtisodiyotidagi eng samarali islohotlardir. Shu munosabat bilan bozor islohotlari mexanizmini chuqurlashtirish iqtisodiyot tarmoqlarida tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish, qulay investitsiya muhitini yaratish orqali iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini modernizatsiya qilish, mahalliy resurslarni kengaytirish, ularning diversifikatsiya ularning salohiyatini oshirish, 2 5 Ustuvorliklar samaralifoydalanish orqali ularning iqtisodiy salohiyatini oshirishdir. Kurs ishimizning maqsadi va vazifalari Ishning maqsadi – O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarning mazmun-mohiyatini ochib berish, ularning amalga oshirilish yo‘nalishlarini tahlil qilish va istiqbolli ustuvor yo‘nalishlarni aniqlashdan iborat.Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Iqtisodiy tarkibiy o‘zgarishlar tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilgan asosiy tarkibiy islohotlarni tahlil qilish; 3. Tarkibiy o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash va ularning ahamiyatini baholash; 4. Amaldagi islohotlar samaradorligini ko‘rsatadigan misollar asosida tahlillar o‘tkazish; 5. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasidagi ustuvor yo‘nalishlarni yoritish; 6. Kelgusida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ustuvor tarkibiy o‘zgarishlar bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. 6 1.Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning o’ziga hos hususiy zaruriyati. Iqtisodiyotda ayrim tarmoqlarning haddan tashqari rivojlanishi yoki orqada qolishi umumiy iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko‘rsatadi. tarkibiy o‘zgarishlar bu nomutanosibliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi. Shu o’rinda resuslardan samarali foydalanishimiz zarur Mehnat, kapital va tabiiy resurslardan maksimal darajada foydalanish uchun iqtisodiy tuzilmani qayta ko‘rib chiqish zarur. Eng avvalo yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish uchun iqtisodiyotning moslashuvchan bo‘lishi kerak. Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirishga yo’naltirilgan makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o’sish sur’atlarini saqlab qolish, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlantirish, iqtisodiyotda davlat ishtirokini kamaytirish bo’yicha institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor mavqeini yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojini rag’batlantirish, hududlar, tuman va shaharlarni kompleks va mutanosib holda ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiy ettirish, investitsiyaviy muhitni yaxshilash orqali mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga xorijiy sarmoyalarni faol jalb etish masalalari bugungi kundagi dolzarb mavzulardan biridir. Mamalakatimizni strategiya rivojlantirishning “Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlari” yo’nalishida xususiy mulk huquqi va kafolatlarini himoya qilish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesga to‘liq erkinlik berish, ular faoliyatiga davlat idoralarining noqonuniy aralashuviga yo‘l 7 qo‘ymaslik, davlat mulkini xususiylashtirishni yanada kengaytirish, xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning ustav jamg‘armalarida davlat ishtirokini kamaytirish, davlat mulki xususiylashtirilgan ob’yektlar bazasida xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay shart- sharoitlar yaratish, mamlakatning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish jarayonlarida davlatning ishtirokini kamaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, O‘zbekistonda qabul qilingan ko‘plab normativ-huquqiy hujjatlar va ijtimoiy tarmoqlarda keng muhokamaga qo’yilgan qonun loyihalarida o‘z aksini topgan. Innovatsion faoliyat to‘g‘risida 2020 yil 27 iyuldagi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 22 yanvardagi “2017–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid davlat Dasturi to‘g‘risida”gi prezident farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag‘allikni qisqartirishga oid davlat siyosatini tubdan yangilash chora-tadbirlari to‘g‘risida» 2020 yil 26 martdagi PF-5975- son Farmoni , «O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi hamda uning tizim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida» 2020 yil 26 martdagi PQ-4653-son, «Aholini tadbirkorlikka jalb qilish tizimini takomillashtirish va tadbirkorlikni rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» 2020 yil 13 oktabrdagi PQ-4862-son qarorlari, “O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi huzuridagi tadbirkorlikni rivojlantirish agentligi faoliyatini samarali tashkil etish to‘g‘risida ” 2021 yil 17 fevraldagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori kabi myoriy hujjatlar shular jumlasidandir. Ushbu hujjatlarni qabul qilishdan maqsad 8 tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, yangi tadbirkorlarni vujudga keltirish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, innovatsion tizimning salohiyati va samaradorligini oshirishga ko‘maklashish, innovatsiyalar uchun qulay bo‘lgan normativhuquqiy, moliyaviy va axborot muhitini yaratishdan iborat. Shuningdek, sanoatda raqobatbardoshlik va mahsuldorlikni oshirish, yuqori texnologiyali mahsulotlar ulushini oshirishni rag'batlantirish, ishlab chiqarishni ko'paytirish va ishlab chiqarish va eksport tarkibida ulushni oshirish, innovatsion texnologiyalar va ilg'or boshqaruvni qo'llashni kengaytirishdir. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o‘tish va bozor munosabatlarini chuqurlashtirish jarayonida liberallashtirish, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotning barcha jabhalarini demokratlashtirish, milliy xo‘jalikda tarkibiy o‘zgarishlarni jadallashtirish makroiqtisodiy mutanosiblikning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib kelayotir. Liberallashtirish tamoyillari tufayli qator yillar mobaynida mamlakatimizda iqtisodiy o‘sish barqaror turibdi. Jumladan, o‘tgan yili yalpi ichki mahsulotning o‘sish sur’atlari 5,3 foizni tashkil etdi. O‘zbekistonda iqtisodiyotni liberallashtirish korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish, milliy iqtisodiyotning barcha sohalarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni keng ko‘lamda rivojlantirish orqali amalga oshirilmoqda. Liberallashtirish uzluksiz, doimiy jarayon sifatida bundan keyin takomillashib boraveradi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik, oila tadbirkorligini rivojlantirish, «Har bir oila — tadbirkor» Dasturini izchil amalga oshirish uningkafolati bo‘la oladi. Ayrim davrlarda davlat “charchagan” xususiy va jamoa mulki ob’yektlarini “jonlantirib”, keyin ularni xususiy qo‘llarga sotishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra, yalpi ichki mahsulotning 81 foizi nodavlat, 19 foizi esa davlat sektorida ishlab chiqarilmoqda. Yalpi qishloq xo‘jalik mahsulotlari, chakana savdo va umumiy ovqatlanish sohasida nodavlat sektor 9 ulushi 100 foizga yaqinlashib qoldi. Ish bilan band aholining 80 foizdan ziyodi mazkur tizimda mehnat qilayotir. O‘zbekistonda bozor munosabatlariga o‘tishning ilk bosqichida chakana savdo va umumiy ovqatlanish shaxobchalari, uy-joy va maishiy xizmat ob’yektlari xususiy qo‘llarga sotildi, imtiyozli va tekin berildi. Maqsad aholida bozor ko‘nikmalarini hosil qilish va mustahkamlash edi. Ikkinchi va uchinchi bosqichlarda o‘rta va yirik korxonalar davlat tasarrufidan chiqarildi. Natijada aksiyadorlik jamiyatlari, davlat ulushi bo‘lgan kompaniyalar, uyushmalar yuzaga keldi. Bosqichma-bosqich erkinlashtirib borish o‘tish davrining o‘zidayoq o‘zining ijobiy natijalarini bera boshladi. 90-yillar o‘rtalariga kelib yalpi sanoat mahsuloti, keyin esa yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish bozor islohotlaridan oldingi darajada tiklandi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi yillarida ham iqtisodiyotda o‘sish davom etdi. Islohotlarni chuqurlashtirish, tarkibiy qayta qurishlar, ishlab chiqarishni modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash, kichik biznesni rivojlantirish, xususiy mulkning ustuvor rolini ta’minlash, davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini bosqichmabosqich kamaytirib borish hisobiga iqtisodiy samaradorlik ta’minlandi. Harakatlar strategiyasiga muvofiq, 2017 yil 2 sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Valyuta siyosatini erkinlashtirish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi. Undan asosiy maqsad, barcha bozor ishtirokchilari uchun bir xil sharoit yaratish bo‘lib, bozordagi turli-tuman valyuta kurslari o‘rniga yagona rasmiy kurs bir dollarga 8100 so‘m miqdorida belgilandi. Korxona va aholida chet el valyutasini erkin sotib olish imkoni paydo bo‘ldi. Bu qadar radikal yondashuv hatto ancha bilimdon bo‘lgan iqtisodchilarni ham xavotirga solib: endi nima bo‘ladi, milliy valyuta kursining roppa-rosa ikki baravarga pasaytirilishi inflyasiyaning yangi xalqasini keltirib chiqarmaydimi, degan mulohazalarni tug‘dirgan edi. Lekin fevralda bir dollar 8188,33 so‘mga 10 ko‘tarilgan bo‘lsa, keyin asta-sekin so‘m mustahkamlana boshladi va iyun oxiriga kelib, bir dollar 7813 so‘mga tushdi. Endilikda aholida «dollarlashtirishdan» birmuncha qaytish tendensiyasi, pul o‘tkazmalarini milliy valyutada olishni afzal ko‘rayotgani kuzatila boshladi. Bu tendensiya bundan keyin ham davom etishi, so‘m o‘z qadrini ko‘tarib borishi mumkin. Xo‘sh, nima uchun so‘m bugun o‘z pozitsiyasini mustahkamlayapti, giperinflyasiya yo‘q ? Chunki, birinchidan, dollar kursi pasayishida Markaziy bankning valyuta birjasidagi intervensiyasining ham roli bor. Bu vosita ham ko‘pchilik mamlakatlar amaliyotida uchrab turadigan valyuta ayirboshlash kursiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatishdir. Bu holat “betaraf ” xarakterga ega bo‘lib, mamlakat oltin-valyuta zahiralarining keskin kamayib ketishiga olib kelmaydi. Ikkinchidan, asosiysi, valyuta bozoridagi noaniqlik, nufuzli valyuta kurslarining har kuni, har soatda o‘ynab turishi aholida ajiotaj, ya’ni shov-shuv talabnikuchaytirayotgan edi. Endi esa Prezident va Markaziy bank kafolati ostida valyuta bozoriga aniqlik va shaffoflik kiritildi. Bugun o‘zbekistonlik turist, biznesmen, talaba yoki davolanuvchi chet elda turib konversion kartasidagi valyutani bankomatdan xohlagan miqdorda naqd mablag‘ sifatida yechib olishi mumkin. Valyuta bozori liberallashuvi tashqi savdoga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu sohada raqobatbardoshlikni oshirish, eksport korxonalarini qo‘llab-quvvatlash, fermer xo‘jaliklari, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlarining eksport faoliyatini rag‘batlantirish, ularga imtiyozlar tizimini takomillashtirish, bojxona tartib-qoidalarini soddalashtirish va tashqi savdo operatsiyalarini amalga oshirish muddatlarini keskin qisqartirish, tashqi savdo tariflarini pasaytirishga oid hujjatlarni rasmiylashtirishlarning elektron shakliga o‘tish va boshqa chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Global raqobatbardoshlik . Albatta biz bu zaruriyatni ham ko’rib o’tishimiz lozim , yani Jahon bozorida raqobatbardosh bo‘lish uchun iqtisodiyotning zamonaviy 11 tarmoqlarini rivojlantirishimiz zarur. O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarning dolzarbligi - O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida iqtisodiy tuzilmani qayta ko‘rib chiqish zarurati paydo bo‘ldi. Bu jarayonda quyidagi yo‘nalishlar asosiy e'tiborda bo‘ldi: Sanoatni diversifikatsiyalash bunda asosan Neft-gaz, energetika, mashinasozlik kabi tarmoqlarga e'tibor qaratildi. Qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash bu borada agrosanoat majmuasini rivojlantirish orqali oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash maqsad qilindi. Turizm, moliya, ta'lim va sog‘liqni saqlash sohalarini rivojlantirish orqali iqtisodiyotni diversifikatsiyalashga harakat qilindi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning bu boradagi ham bir qancha fikrlar aytib o’tgan. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida iqtisodiy tarkibiy o‘zgarishlarning ahamiyatini doimo ta'kidlab keladi. Masalan, 2023-yilgi Oliy Majlisga Murojaatnomasida u shunday degan edi: > "Biz iqtisodiyotni tubdan isloh qilish, uni modernizatsiya qilish, tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirish orqali milliy iqtisodiyotimizni yangi bosqichga olib chiqishga intilmoqdamiz." Bu fikrlar iqtisodiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlarini belgilab beradi va tarkibiy o‘zgarishlarning zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.Tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotni barqaror va raqobatbardosh qilishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston sharoitida bu o‘zgarishlar orqali iqtisodiy tuzilmani takomillashtirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirish mumkin. 3 3 http://www.president.uz/ 12 Sanoat tarmoqlarining 2023–2024 yillardagi o‘sish sur’atlari tahlili Yuqorida keltirilgan jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston sanoati tarkibida 2023–2024 yillar davomida ijobiy o‘sish sur’atlari kuzatilmoqda. Xususan, elektrotexnika sohasida 2023-yilda 3,1% bo‘lgan o‘sish 2024-yilda keskin sur’atda – 16,3% ga 13 yetdi. Bu, ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar va sanoatni raqamlashtirishga qaratilgan investitsiyalarning natijasidir.To‘qimachilik sohasi ham an’anaviy tarzda eksportga yo‘naltirilgan bo‘lib, 2023-yilda 7,9%, 2024-yilda esa 10,7% o‘sishga erishgan. Bu sohaga xorijiy sarmoyadorlar tomonidan qiziqish ortmoqda, chunki ishchi kuchi arzon, mahsulot eksportbop va sifatli. Metallurgiya sohasida esa o‘sish nisbatan sekinroq –5,0% dan 6,4% ga oshgan. Bu sohaga modernizatsiya va texnologik yangilanishlar hali to‘liq joriy etilmagani bilan izohlanadi. Avtomobilsozlik sanoatida 2023-yilda 16,8% ga o‘sish bo‘lgan bo‘lsa-da, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 8,8% gacha pasaygan. Bu ehtimoliy darajada ichki talabning muayyan darajada qoniqishi, shuningdek, import o‘rnini bosish siyosatining samaradorligi bilan bog‘liq. Prognoz : Kelgusi 2–3 yil ichida raqamli texnologiyalar, ekologik toza energiya (yashil iqtisodiyot) va eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish tarmoqlari eng tez rivojlanadigan sohalar bo‘lishi kutilmoqda. Jumladan, elektrotexnika va to‘qimachilik tarmoqlari 15–20% oralig‘ida barqaror o‘sish sur’atini saqlab qoladi. 1990–2016 yillarda sanoat ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishi tahlili Mazkur jadval tarixiy davrda, ya’ni 1990-yildan 2016-yilgacha sanoat ishlab chiqarishi qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 1995- yilda sanoat ishlab chiqarish hajmi 1990-yilga nisbatan 80% ga qisqargan (0,2 marta), bu mustaqillikning dastlabki og‘ir davri, bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni, iqtisodiy inqirozlar bilan bog‘liq.2000-yilga kelib holat nisbatan tiklangan va 1,2 martani tashkil etgan. Shundan so‘ng barqaror o‘sish boshlangan: 2010-yilda 3,0 martaga, 2016-yilda esa 4,6 martaga yetgan. Bu iqtisodiy islohotlarning samaradorligi, xususan, tashqi investitsiyalarni jalb 14 qilish, infratuzilmani rivojlantirish va sanoat ko‘lamini kengaytirish hisobiga bo‘lgan. Umumiy Prognoz: Agar hozirgi iqtisodiy siyosat, ayniqsa, tarkibiy islohotlar va sanoatlashtirish strategiyasi davom ettirilsa, 2030-yilga borib sanoat ishlab chiqarish hajmi 1990-yilga nisbatan 6–7 martaga oshishi mumkin. Bunda asosan yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlari (elektronika, mashinasozlik, farmatsevtika) yetakchi rol o‘ynaydi.O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlar nafaqat dolzarb, balki strategik zaruriyatdir. Iqtisodiy samaradorlikka erishish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, eksportni kengaytirish va global bozorga chiqish imkoniyatlari aynan shu yo‘nalishdagi o‘zgarishlarga bog‘liq.Va yana biz shu o’rinda aytib o’tishimiz joiz Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan boshlangan iqtisodiy islohotlar aynan tarkibiy tub o‘zgarishlarga qaratilgan bo‘lib, yaqin yillarda ularning samarasini ko‘rishimiz aniq. 15 2. Iqtisodiyotda tarbiy o’zgarishlarning obyektiv zaruriyatlari Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar – bu iqtisodiyotni tashkil etuvchi tarmoqlar, sohalar va resurslar o‘rtasidagi nisbatlarning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishidir. Bu o‘zgarishlar iqtisodiy rivojlanishning muhim belgisi bo‘lib, ular iqtisodiyotni zamon talablari asosida yangilab borish zaruratidan kelib chiqadi. Tarkibiy o‘zgarishlarning ob’ektiv zaruriyati quyidagi omillar bilan bog‘liq: Texnologik taraqqiyot: Yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi bilan eski ishlab chiqarish usullari raqobatbardoshligini yo‘qotadi. Shu sababli, sanoat tarmoqlari zamonaviy texnika va ilg‘or texnologiyalarga o‘tishga majbur bo‘ladi. Demografik o‘zgarishlar : Aholi sonining o‘sishi yangi ish o‘rinlariga ehtiyoj tug‘diradi. Bu esa yangi tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat yo‘nalishlarini rivojlantirishni talab qiladi. Resurslarning cheklanganligi : Tabiiy resurslarning cheklanganligi iqtisodiyotni qayta qurishga undaydi. Masalan, yashil energiya manbalarini keng joriy qilish zarurati tug‘iladi. jtimoiy ehtiyojlarning o‘zgaruvi: Aholining turmush darajasi oshgani sari ularning ehtiyojlari ham murakkablashadi. Sifatli xizmat ko‘rsatish, zamonaviy transport, raqamli bank xizmatlariga talab ortadi. Xalqaro integratsiya: Jahon bozorida muvaffaqiyatli ishtirok etish uchun eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish va ularni logistika jihatidan samarali yetkazib berish uchun iqtisodiy tuzilmani o‘zgartirish zarur. 16 O‘zbekiston sharoitida iqtisodiy tarkibni tubdan yangilashning yana bir sababi – bu iqtisodiyotni xomashyo eksportiga qaramlikdan chiqarishdir. Paxta, gaz, ruda eksportidan yuqori daromad olish o‘rniga, ularni qayta ishlash orqali tayyor mahsulot eksportini yo‘lga qo‘yish bugungi kundagi ustuvor yo‘nalishdir. Bu esa nafaqat yuqori daromad keltiradi, balki sanoatning boshqa tarmoqlarini ham rivojlantiradi. Masalan, O‘zbekistonda avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika, to‘qimachilik kabi sanoat tarmoqlariga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu tarmoqlarning rivoji esa xizmat ko‘rsatish sohasiga, xususan transport-logistika, marketing, moliya xizmatlariga ehtiyoj tug‘diradi. Natijada, iqtisodiy tuzilma murakkablashadi, diversifikatsiya darajasi oshadi. Tarkibiy o‘zgarishlarning yana bir zaruriyati — bu raqobatbardoshlikdir. Ichki va tashqi bozorlarda mahsulot sifati, narxi, yetkazib berish tezligi muhim hisoblanadi. Bularning barchasini ta’minlash esa faqat zamonaviy iqtisodiy tuzilma orqali amalga oshiriladi. Bundan tashqari, bugungi global muammolar — pandemiyalar, iqlim o‘zgarishi, geosiyosiy beqarorliklar — iqtisodiyotni har tomonlama moslashuvchan qilishni talab qiladi. Misol uchun, pandemiya davrida ko‘plab xizmat ko‘rsatish tarmoqlari ishdan to‘xtadi, ammo raqamli xizmatlar (masofaviy ta’lim, onlayn bank, e-commerce, kabilar ) keskin rivojlandi. Bu esa yana bir bor iqtisodiy tuzilmani qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatdi. Yana bir ob’ektiv omil — hududiy rivojlanishdagi tafovutlar . Respublikamizda ayrim hududlar iqtisodiy jihatdan ilg‘or bo‘lsa, ba'zilarida bu boradagi ko‘rsatkichlar past. Bu farqlarni kamaytirish uchun har bir hududning o‘ziga xos salohiyati asosida tarmoqlarni rivojlantirish zarur. Masalan, Surxondaryo viloyatining agroiqtisodiy salohiyati, Navoiy viloyatining sanoat va konchilik imkoniyatlari, Farg‘onaning yengil sanoat tarmog‘i bo‘yicha yetakchilik 17 qilishi — bularning barchasi mahalliy darajadagi tarkibiy o‘zgarishlarni talab qiladi. Shu sababli, iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar – bu faqat davlat siyosatining bir qismi emas, balki har bir sohaning, har bir tadbirkorning, har bir fuqaroni hayotida bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi real jarayondir. Ular nafaqat iqtisodiy barqarorlikni, balki ijtimoiy barqarorlikni, xalq turmush darajasining oshishini ham ta’minlaydi. Masala: Vaziyat: O‘zbekiston 2020-yilda 100 milliard so‘mlik paxta xomashyosi eksport qilgan. 2024-yilga kelib, paxtani to‘liq qayta ishlash orqali tayyor mahsulot ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi va shu paxta 300 milliard so‘mlik tayyor to‘qimachilik mahsulotiga aylantirildi. Savol: Qayta ishlash orqali iqtisodiyot qancha daromadga ega bo‘ldi va bu tarkibiy o‘zgarishning qanday ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi? Yechim: 1. Paxta xomashyo ko‘rinishida: 100 mlrd so‘m daromad. 2. Qayta ishlangach: 300 mlrd so‘m daromad. 3. Farq: 300 – 100 = 200 mlrd so‘m qo‘shimcha daromad. Bu masala tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotga qanday real foyda keltirishini ko‘rsatadi. Mamlakat va uning hududlarining barqaror rivojlanishini ta’minlashda tarkibiy oʻzgarishlar va islohotlarni amalga oshirish juda muhim boʻlib, davlatning ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston iqtisodiyotida qayd etilgan ijobiy oʻzgarishlar va amalga oshirilayotgan islohotlar aynan shu masalaga qaratilgan. Jahon tajribasi shuni koʻrsatadiki, bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayonida mamlakatlar oʻzlarining milliy xususiyiyatlarini inobatga olgan holda islohotlarni amalga oshirishi muhimdir 18 Misol uchun, Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlar hukumatining faol ishtirokida strategik tarmoqlarni qoʻllab-quvvatlash, infratuzilmaga investitsiyalar oqimini koʻpaytirish orqali jadal iqtisody oʻsishga erishdilar. Shu bilan birga, ular kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlashga katta ahamiyat berib, turli sohalarda raqobatbardoshlikni oshirishga intildilar. Oʻzbekiston ham u shbu tajribalardan foydalanib, turli sohalarni rivojlantirishda tarmoqlar oʻrtasidagi muvozanatni saqlashi va diversifikatsiyani kuchaytirishi zarur. Xususan, iqtisody oʻsishning yangi drayverlarini yaratish maqsadida innovatsion va yuqori texnologiyalar sohalariga sarmoyalarni koʻpaytirish lozim. Ayni payda, qishloq xoʻjaligida yuqori qoʻshilgan qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqarishga e’tibor qaratish, ishlab chiqarishning barqarorligi va samaradorligini oshirishga yordam beradi. "Tarkibiy o'zgarishlar" atamasi ishlab chiqarish, bandlik, talab va savdo tarkibidagi transformatsiyani izohlash uchun ishlatiladi, va bu ko'pincha mamlakat rivojlanishi bilan birga sodir bo’ladi ( Doyle.E, 1997 ”Irlandiyadagi tarkibiy o’zgarishlar” kitobidan ). Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda (sanoatlashgan va sanoatlashtirish jarayonida bo'lgan) sarf-xarajatlar va ishlab chiqarish tarkibida doimiy o’zgarishlar bo’ladi, bunga sabab esa texnologiya va raqobat ustunligiga erishish istagidir. Tarkibiy o'zgarishlarni iqtisodiyot tarmoqlarining nisbiy ahamiyatliligining o'zgarishi sifatida ta’riflash mumkin. Tarkibiy o‘zgarishlarni samarali boshqarish tarmoqlar o‘rtasidagi proporsiyalarni optimallashtiradi va cheklangan iqtisodiy resurslarni YaHMga katta hissa qo‘shadigan dominant tarmoqlarga yo’naltiradi. Yakovetsning (2004) ta'kidlashicha, iqtisodiyotdagi har qanday o'zgarishlarning asosi tsiklik dinamika bo’lib, tarkibiy o'zgarishlar esa ishlab chiqarish samaradorligi va raqobatbardoshligining pasayishi tufayli iqtisodiy faoliyat sifatining davriy ravishda yomonlashuvida namoyon bo'ladigan tsiklik inqirozlarni bartaraf 19 etishning samarali usuli hisoblanadi. Strukturaviy siljishlar, Berkovichning (1989) fikriga ko'ra, “barcha tuzilmani tashkil etuvchi barcha omillar ta’siri ostida yuzaga keladigan iqtisodiy tizim nisbatlarining o’zgarishi”. Iqtisodiyot nazariyasida "tarkibiy o'zgarishlar" deganda "o'zaro bog’liq proportsiyalardagi mavjud texnologik baza ta’sirida, mintaqaviy ehtiyojlarga muvofiq takror ishlab chiqarish, taqsimot va ayirboshlash mexanizmlari ta'sirida yuzaga keladigan o'zgarishlarning murakkab tizimi tushuniladi» ( Сухарев , 2010). Iqtisodiyotdagi tarkibiy o'zgarishlar turli iqtisodiy va noiqtisodiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan iqtisodiy tizim tarkibidagi o'zgarishlarni ifodalaydi. Iqtisodiy tizim samaradorligini oshirishga olib keladigan o’zgarishlar bu progressiv tarkibiy o’zgarishlardir Oʻzbekiston iqtisodiyotining hududiy va tarmoq tarkibini oʻrganish hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy holatni anglashga yordam beradi. Oʻzbekiston 12 ta viloyat, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent shahridan iborat boʻlib, ularning har biri oʻziga xos tabiiy va iqtisodiy resurslari, infratuzilmasi va iqtisodiy xususiyatlariga ega. Jahon tajribasi shuni koʻrsatadiki, hududiy rivojlanishni taʻminlashda hududiy xususiyatlarni inobatga olgan holda ixtisoslashuvni kuchaytirish muhimdir. Masalan, Italiyadagi “Made in Italy” brendi aynan hududiy ixtisoslashuv natijasida yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishga asoslangan. Xuddi shunday, iqtisodiyot turli sohalarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi, sanoat va xizmatlarni oʻz ichiga oladi, ularning har biri oʻsish va bandlikni ta'minlashda alohida rol oʻynaydi. Iqtisodiyotni muvozanatli rivojlantirish uchun har bir tarmoqning salohiyatidan toʻliq foydalanish va ularni bir-birini toʻldiruvchi tarmoqlarga aylantirish maqsadga muvofiqdir. Germaniyaning sanoat sektoridagi kuchli taraqqiyoti va xizmatlar sohasidagi innovasion echimlari iqtisodiy rivojlanishda yuqori samaradorlikka erishishga olib keldi. 20 Oʻzbekistonda ham sanoat va xizmatlar sohasini yanada rivojlantirish orqali iqtisodiyotning barqaror oʻsishini ta'minlash imkoniyati mavjud. Xuddi shunday, iqtisodiyot turli sohalarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi, sanoat va xizmatlarni oʻz ichiga oladi, ularning har biri oʻsish va bandlikni ta'minlashda alohida rol oʻynaydi. Bundan tashqari iqtisodiyotni muvozanatli rivojlantirish uchun har bir tarmoqning salohiyatidan toʻliq foydalanish va ularni bir-birini toʻldiruvchi tarmoqlarga aylantirish maqsadga muvofiqdir. Germaniyaning sanoat sektoridagi kuchli taraqqiyoti va xizmatlar sohasidagi innovasion yechimlari iqtisodiy rivojlanishda yuqori samaradorlikka erishishga olib keldi. Oʻzbekistonda ham sanoat va xizmatlar sohasini yanada rivojlantirish orqali iqtisodiyotning barqaror oʻsishini ta'minlash imkoniyati mavjud. Oʻzbekiston iqtisodiyoti turli hududlardagi rivojlanish darajasi bilan ajralib turadi. Mamlakatda hududlar oʻrtasidagi iqtisodiy faoliyat, investisiyalar, infratuzilma va boshqa omillar boʻyicha turli farqlar mavjud. Mamlakatimiz hududlarining iqtisodiy salohiyati hamda tarmoq tarkibini baholashga turli makroiqtisodiy indikatorlarni tahlil qilish asosida erishish mumkin. Bunda yalpi hududiy mahsulotning (YaHM) mutlaq qiymati va uning aholi jon boshiga hisoblangan koʻrsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Keng qamrovli tahlil oʻtkazish orqali hududiy tafovutlarning sabablari haqida tushunchaga ega boʻlish va hududlarning iqtisodiy rivojlanishiga oid maqsadli chora-tadbirlarni shakllantirish mumkin. Oʻzbekistonning YaIM hajmi boʻyicha ma'lumotlar quyidagi 1-javdalda keltirilgan. Bu koʻrsatkich hududlarning iqtisodiy rivojlanish sur'atini, hududlar oʻrtasidagi iqtisodiy dinamikani va oʻsish tendensiyasini tahlil qilishga imkon beradi. Umumiy holatda, Oʻzbekiston Respublikasi boʻyicha YaIM 2013 yilda 153311,3 milliard soʻmdan 2023 yilda 1066569,0 milliard soʻmgacha oshgan. Bu oʻn yillik davrda YaIMning sezilarli 21 darajada oʻsganini koʻrsatadi. Lekin, 2023 yilda oʻsish sur'ati (106,0%) 2013 yilga nisbatan (107,3%) biroz pastroq (-1,3%) boʻlgan. Bu mamlakatdagi umumiy oʻsish suratlari ma'lum darajada pasayganini koʻrsatadi. Qoraqalpogʻiston Respublikasida YaHM hajmi 2013 yilga nisbatan oshgan boʻlsa ham, oʻsish sur'ati -4,5% boʻlib, iqtisodiy rivojlanishning sekinlashganini koʻrsatadi. Bu hududdagi iqtisodiy faoliyatni ragʻbatlantirish va barqarorlikni ta'minlash uchun qoʻshimcha choralar koʻrish talab qilinadi. Navoiy viloyati YaHM hajmida eng yuqori oʻsish koʻrsatgan hududlardan biri hisoblanadi. 1,4% oʻsish sur'ati bu hududda iqtisodiy faoliyat barqarorligini va rivojlanishni koʻrsatadi. 22 Toshkent shahrining iqtisodiy oʻsish sur'ati 0,8% boʻlib, bu hududning yuqori iqtisodiy faoliyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Lekin, ayrim omillar (masalan, inflyasiya, talab va taklifning oʻzgarishi) iqtisodiy oʻsish sur'atlariga salbiy ta'sir koʻrsatgan. Umuman olganda, koʻplab hududlarda YaHM oʻsish sur'ati 2013 yilga nisbatan past. Navoiy va Toshkent shaharlari iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini koʻrsatadi. Bu hududlarda sarmoyalarni oshirish va iqtisodiy faoliyatni kengaytirish imkoniyati mavjud. Qoraqalpogʻiston, Xorazm va Fargʻona viloyatlarida iqtisodiy oʻsish sur'atlari past boʻlib, bu hududlardagi iqtisodiy faoliyatni jonlantirish uchun qoʻshimcha choralar koʻrish zarur. Ayniqsa, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va infratuzilmani rivojlantirish muhim boʻladi. Oʻzbekistonning turli hududlarida 2013 va 2023 yillardagi yalpi ichki (hududiy) mahsulot hajmi va mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichlari taqqoslangan 23 Toshkent shahrining iqtisodiy koʻrsatkichlari boshqa hududlardan keskin yuqori, 2023 yilda 181856,9 mrld. soʻmga etgan. Bu hududning mamlakat iqtisodiyotidagi yetakchi rolini koʻrsatadi. Toshkent va Navoiy viloyatlari ham nisbatan yuqori koʻrsatkichlarga ega, lekin Toshkent shahri bilan taqqoslaganda ularning koʻrsatkichlari ancha past. 2013 yilda mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich 9262,2 mrld. soʻmga teng boʻlgan. Oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan hududlar qatoriga Andijon (9918,6), Qashqadaryo (12308,3), Samarqand (12383,0), Toshkent (15420,7), Fargʻona (10966,4) viloyatlari va Toshkent shahri (19838,9) kiradi. Qolgan hududlar mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan past natijaga erishgan. 2023 yilda esa mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich 64586,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan. Bu oʻsish koʻplab hududlardagi iqtisodiy rivojlanishga bogʻliq. Mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan hududlar qatoriga Andijon (68223,4), Navoiy (81943,2), Samarqand (74115,3), Toshkent (107918,1), Fargʻona (65781,0) viloyatlari va Toshkentshahri (181859,6) kiradi. Qashqadaryo viloyati 2013 yilda oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan hududlar qatoriga kirgan boʻlsa, 2023 yilda Navoiy viloyati yuqori koʻrsatkiga erishgan. Qolgan hududlar mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan past natijaga erishgan. Barcha hududlarda 2013 yilga nisbatan 2023 yilda sezilarli oʻsish kuzatilgan. Masalan, Navoiy viloyatida 2013 yildagi 7708,5 mlrd. soʻmdan 2023 yilda 81943,2 mrld. soʻmga oʻsish qayd etilgan. Sirdaryo viloyati respublika YaIM tarkibida eng kichik ulushga ega boʻlgan hudud hisoblanadi. 2013 yilda 3446,4 mrld. soʻm qayd etilgan boʻlsa, 2023 yilda bu koʻrsatkich 21549,9 mrld. soʻmga yetgan. Toshkent shahridan tashqari Andijon, Navoiy, Fargʻona va Qashqadaryo viloyatlari ham yuqori iqtisodiy oʻsishga erishgan. Bu hududlar iqtisodiy rivojlanishga katta hissa qoʻshmoqda. Toshkent shahri iqtisodiy rivojlanishda yetakchi hudud boʻlib qolmoqda, va aksariyat viloyatlarda 2013 yilga nisbatan 2023 yilda sezilarli 24 oʻsish kuzatilmoqda. Biroq, ayrim hududlar, masalan Jizzax va Sirdaryo viloyatlari mamlakatning oʻrtacha koʻrsatkichlaridan ancha pastda qolgan. Bu hududlarda iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini qayta koʻrib chiqish lozim. Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YaIM) yoki yalpi hududiy mahsulot (YaHM) hududlarning iqtisodiy rivojlanishini oʻlchash va taqqoslashda muhim koʻrsatkichdir. U hududning iqtisodiy holatini, aholi farovonligini va turmush darajasini baholashda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Aholi jon boshiga YaIM iqtisodiy faoliyat natijasida aholiga qanchalik iqtisodiy boylik taqsimlanganini koʻrsatadi. YaHMning yuqori boʻlishi aholi uchun koʻproq daromad va farovonlikni ta’minlaydi. Turli hududlarning iqtisodiy holatini taqqoslashda aholi jon boshiga YaHM asosiy koʻrsatkichlardan biri boʻlib, iqtisodiy rivojlanish darajasiga ta'sir etuvchi omillarni tahlil qilishga imkon beradi. Masalan, bir hududda YaHM yuqori, boshqasida past boʻlsa, bu hududlar iqtisodiyotining sifat va samaradorlik darajasidagi farqlarni aks ettiradi. YaHMning aholi jon boshiga yuqori boʻlishi hududda yaxshi rivojlangan infratuzilma va sarmoya jalb qilish imkoniyatlarining yuqori ekanligini koʻrsatadi. Bu esa yangi ish oʻrinlari yaratish, ijtimoiy xizmatlarning sifatini oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilashga yordam beradi. Bundan tashqari YaHM yuqori boʻlgan hududlarda soliq tushumlari ham yuqori boʻladi. Bu davlatga koʻproq mablagʻlarni qayta taqsimlash va ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish imkonini beradi. Oʻzbekiston boʻyicha aholi jon boshiga YaIM hajmi 2013 yilda 5069,3 ming soʻmdan 2023 yilda 29291,4 ming soʻmgacha oshgan. Oʻsish sur'atlari yillar davomida yuqori darajada boʻlgan. 2013 yildan 2023 yilgacha oʻsish sur'atida -1,8% oʻzgarish kuzatilgan, ya'ni oʻn yil davomida umumiy oʻsish sur'ati pasaygan. YaHM aholi jon boshiga hisoblaganda koʻrsatkich yuqori boʻlsa, bu hududdagi aholi turmush darajasi yuqori ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan 25 birga, YaHM past boʻlsa, hududda yashash sharoitlari, ijtimoiy xizmatlar sifati past boʻlishi mumkin. Aholi jon boshiga YaHMning yuqori boʻlishi tabiiy resurslarga boy hududlarda kuzatilishi mumkin. Bu holatda diversifikasiyalangan iqtisodiyot hududning barqaror rivojlanishi uchun muhimdir. 3. Respublika yalpi ichki maxsulotlarining o’zgarirish tendensiyalari Yalpi ichki maxsulotlarining o’zgarirish tendensiyalari mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichidir. So‘nggi yillarda respublikada iqtisodiy islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda va ular YaIM tarkibida sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Xususan, xizmatlar sohasi ulushi ortib bormoqda, qishloq xo‘jaligi ulushi esa kamayib, sanoat barqaror sur’atda rivojlanmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyotining so‘nggi yillardagi rivojlanish tendensiyalari, ayniqsa yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishi, mamlakatda amalga oshirilayotgan 26 tarkibiy islohotlar va iqtisodiy diversifikatsiya siyosatining samaradorligini ko‘rsatmoqda. 2024-yilda O‘zbekistonning real YaIM o‘sishi 6,5% ni tashkil etdi, bu 2022- yildagi 6% va 2023-yildagi 6,3% ko‘rsatkichlaridan yuqori. YaIM hajmi 1 454 trillion so‘mga yetdi, aholi jon boshiga esa 39,1 million so‘mni (taxminan 3 100 AQSh dollari) tashkil etdi. Bu o‘sish sanoat, savdo, mehmonxona va ovqatlanish xizmatlari sohalarining faoliyati bilan bog‘liq. Xizmatlar sektori YaIMning 47,4% ini, sanoat esa 26,4% ini tashkil etdi. Aksincha, qishloq xo‘jaligi va qurilishing YaIMdagi ulushi mos ravishda 19,2% va 7% gacha kamaydi. Bu iqtisodiyotda xizmatlar va sanoatning ulushi ortib borayotganini ko‘rsatadi. 2024-yilda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish hajmi 3,1% ga o‘sib, 280 trillion so‘mga yetdi. Sanoat ishlab chiqarishi 6,8% ga o‘sib, 366 trillion so‘mni tashkil etdi. Eng katta o‘sish mashinasozlik, kimyo va qurilish materiallari ishlab chiqarishda kuzatildi. Savdo va xizmatlar sohasida esa 7,2% lik o‘sish qayd etildi. Bu esa aholining ichki iste’mol talabining oshgani va xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi kengayganini anglatadi. O‘zbekiston iqtisodiyotining so‘nggi yillardagi rivojlanish tendensiyalari, ayniqsa yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishi, mamlakatda amalga oshirilayotgan tarkibiy islohotlar va iqtisodiy diversifikatsiya siyosatining samaradorligini ko‘rsatmoqda. 2024-yilda O‘zbekistonning real YaIM o‘sishi 6,5% ni tashkil etdi, bu 2022- yildagi 6% va 2023-yildagi 6,3% ko‘rsatkichlaridan yuqori. YaIM hajmi 1 454 trillion so‘mga yetdi, aholi jon boshiga esa 39,1 million so‘mni (taxminan 3 100 AQSh dollari) tashkil etdi. Bu o‘sish sanoat, savdo, mehmonxona va ovqatlanish xizmatlari sohalarining faoliyati bilan bog‘liq. 27 Xizmatlar sektori YaIMning 47,4% ini, sanoat esa 26,4% ini tashkil etdi. 7% gacha kamaydi. Bu iqtisodiyotda xizmatlar va sanoatning ulushi ortib borayotganini ko‘rsatadi. 2024-yilda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish hajmi 3,1% ga o‘sib, 280 trillion so‘mga yetdi. Sanoat ishlab chiqarishi 6,8% ga o‘sib, 366 trillion so‘mni tashkil etdi. Eng katta o‘sish mashinasozlik, kimyo va qurilish materiallari ishlab chiqarishda kuzatildi. Savdo va xizmatlar sohasida esa 7,2% lik o‘sish qayd etildi. Bu esa aholining ichki iste’mol talabining oshgani va xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi kengayganini anglatadi. YaIM tarkibidagi bu o‘zgarishlar mamlakat iqtisodiyotining bosqichma- bosqich modernizatsiya yo‘liga o‘tayotganini bildiradi. Xizmatlar sektorining kengayishi, ayniqsa raqamli texnologiyalar, moliya va ta’lim sohalaridagi o‘sishlar, iqtisodiy tizimda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tilayotganidan dalolat beradi. Biroq shu bilan birga muammolar ham mavjud: ishlab chiqarishning texnologik darajasi hanuz past, ayrim hududlarda iqtisodiy faollik sust, tashqi savdo saldosi salbiy. Bu muammolarni bartaraf etish uchun sanoatda innovatsiyalarni keng joriy etish, logistika infratuzilmasini yaxshilash va inson kapitaliga investitsiyalarni ko‘paytirish zarur. O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘zgarishlar jarayonida xizmatlar va sanoatning ulushi oshib borayotgani quvonarli holat bo‘lsa-da, ishlab chiqarishning texnologik darajasining pastligi — dolzarb va hal etilishi zarur bo‘lgan muammo bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, sanoat tarmoqlarining ko‘pchiligida eskirgan texnologiyalar, mehnat unumdorligining pastligi, va qo‘shilgan qiymat darajasining pastligi kuzatiladi. Bu esa Yalpi Ichki Mahsulot (YaIM) o‘sishining sifatini pasaytiradi. 28 Misol tariqasida, 2024-yilda sanoat ishlab chiqarishining 6,8% ga o‘sgani qayd etilgan bo‘lsa-da, bu o‘sishning asosiy qismi xomashyo eksporti yoki yarim tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishiga to‘g‘ri kelgan. Yuksak texnologiyali ishlab chiqarish ulushi hanuzgacha sanoatning umumiy hajmida kam foizni tashkil etmoqda. Masalan, mashinasozlik va elektronika sanoatining YaIMdagi ulushi juda kam, garchi bu sohalar global miqyosda iqtisodiy raqobatbardoshlikning kaliti hisoblanadi. (yuqorida keltirib o’tgan malmotlarimiz pastdagi grafigimizda tasvirlangan) Shu muammo yechimi uchun quyidagi chuqur iqtisodiy yondashuvlar taklif qilinadi: 1 . Import o‘rnini bosuvchi va eksportga yo‘naltirilgan sanoat siyosatini kuchaytirish : Hukumat yirik korxonalarni emas, balki kichik va o‘rta texnologik ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashi lozim. Bu uchun kredit resurslariga erkin kirish, soliq imtiyozlari va texnoparklar tizimini kengaytirish muhim. 2. Inson kapitalini rivojlantirish : Innovatsion iqtisodiyot uchun malakali muhandislar, texnik mutaxassislar va raqamli savodxon kadrlarga ehtiyoj ortmoqda. Shu bois oliy o‘quv yurtlarida amaliy ishlab chiqarishga yaqin yo‘nalishlarni rivojlantirish, STEM fanlariga e’tiborni oshirish zarur. 3. Raqamli transformatsiyani jadallashtirish: Sanoat tarmoqlarida avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, IoT (internet of things) kabi ilg‘or texnologiyalarni joriy qilish orqali mehnat unumdorligini oshirish mumkin. 4. Hududiy sanoat klasterlarini tashkil etish: Har bir viloyat va tuman o‘zining ixtisoslashgan sohasida klaster shaklida rivojlanishi, resurslar samarali taqsimlanishi, va xususiy sektor faol ishtirok etishi ta’minlanishi kerak. Yuqoridagi yechimlar amalda qo‘llanilsa, O‘zbekiston iqtisodiyoti tarkibiy jihatdan yanada barqaror, samarali va yuqori qo‘shilgan qiymatli bozor 29 iqtisodiyotiga aylanadi. Bu esa uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi va mamlakat raqobatbardoshligini oshiradi. 30 Ushbu malumotlar grafik ko‘rinishida 2022–2024 yillar davomida O‘zbekiston iqtisodiyoti tarmoqlarining (YAIM, sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmatlar sohasi) o‘sish sur’atlari tasvirlangan. Bu grafikdan ko‘rinib turibdiki: Xizmatlar va sanoat sohalarining o‘sish sur’ati yuqorilamoqda . Qishloq xo‘jaligi barqaror, biroq sustroq sur’atlarda o‘smoqda. Umumiy YAIM o‘sish sur’ati ijobiy tendensiyani ko‘rsatmoqda. Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi koʼp omilli va shu bilan birga ziddiyatli jarayon hisoblanadi. Iqtisodiy rivojlanish hech qachon bir tekis, yuqorilab boruvchi chiziq boʼyicha roʼy bermaydi. Shundan ayonki, har qanday jamiyatda oʼsib bora yotgan ehtiyojlarni qondirish va farovon yashash uchun iqtisodiy oʼsish yuz berishi kerak.Iqtisodiy oʼsish, deganda iqtisodiy ravnaq, yaʼni iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi boʼlib, yaratilgan tovarlar va xizmatlarning koʼpayib borishini bildiradi. А mmo iqtisodiy rivojlanish hech qachon bir tekis, yuqorilab boruvchi chiziq boʼyicha roʼy bermaydi. Iqtisodiy oʼsishni ikki darajada olib qarash mumkin. Mikroiqtisodiy va makroiqtisodiy oʼsish. Mikroiqtisodiy oʼsish firma, korxona va tarmoq miqYosidagi rivojlanishni aks ettiradi va ularda oʼsish yaratilgan tovarlar va xizmatlarning bozor narxida hisoblangan hajmiga qarab aniqlanadi. Makroiqtisodiy oʼsish milliy 31 iqtisodiyot, yaʼni muayyan mamlakat miqyosidagi iqtisodiy taraqqiyotni ifoda etadi va yalpi milliy mahsulotning (YaMM) koʼpayishini bildiradi. YaMM hajmi iqtisodiy oʼsishning umumlashgan pulda ifodalangan koʼrsatkichi hisoblanadi. Shu bilan birgalikda, iqtisodiy rivojlanish oʼz ichiga yuksalish va inqiroz davrlarini, iqtisodiyotdagi miqdor va sifat oʼzgarishlarni, ijobiy va salbiy tomonlarni olib notekis boradi. Birinchi usulda xarajatlar jamlanadi, yaʼni barcha isteʼmolchilarning tovar va xizmatlarni sotib olishga sarflangan puli jamlanadi. Ikkinchi usulda daromadlar – tovar va xizmatlarni sotishdan tushgan pul daromadlari jamlanadi. Iqtisodiy oʼsish esa, YaMMning real hajmi bilan oʼlchanadi. Gap shundaki, uning qiymat - pul shakli narxlarga bogʼliq. YaMMning moddiy hajmi oʼsmasada, inflyatsiya taʼsirida narx oshsa, uning qiymat-pul miqdori ortib ketadi. YaIMdagi o‘zgarishlarning asosiy sabablari quyidagilar : – Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonining chuqurlashuvi; – Davlat mulkini xususiylashtirish va xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash siyosati; – Sanoatlashtirish strategiyasiga bosqichma-bosqich o‘tish; – Tashqi savdo liberallashuvi va valyuta kursining erkinlashtirilishi; – Xizmatlar sohasining raqamli texnologiyalar va logistika orqali kengayishi. Masala: 2016–2024 yillar oralig‘ida YaIMdagi asosiy tarmoqlarning dinamikasi. Statistik ma’lumotlarga tayanilsa, 2016 yilda xizmatlar sohasi YaIMning 44 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich 50 foizga yetdi. Sanoat ulushi 2016 yilda 24 foiz bo‘lsa, 2023 yilda 28 foizga ko‘tarildi. Ayni paytda qishloq xo‘jaligining ulushi 19 foizdan 14 foizgacha kamaydi. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyoti asta-sekin “post- industrial” bosqichga yaqinlashmoqda. Biroq bu o‘zgarishlar barcha hududlarda 32 bir xil emas: Toshkent va yirik shaharlar oldinga chiqayotgan bo‘lsa, ayrim viloyatlar hali ham qishloq xo‘jaligiga tayanmoqda. Nazariy asoslangan yechimlar: 1. Solow o‘sish modeli asosida qaralganda, iqtisodiy o‘sish faqatgina kapital va mehnat emas, balki texnologik rivojlanishga ham bog‘liq. Shu bois, xizmatlar va sanoat sohalarida innovatsion yondashuv, IT yechimlari, raqamli xizmatlar bo‘yicha sarmoya oshirilishi lozim. 2 . Rostowning iqtisodiy bosqichlar nazariyasi ga ko‘ra, O‘zbekiston hozir “turtki bosqichi”da. Bu bosqichda yirik infratuzilma loyihalari, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan sanoat klasterlari muhim rol o‘ynaydi. Shu yo‘nalishda Hududiy sanoat zonalari va loyihaviy moliyalashtirish kuchaytirilsa, iqtisodiy o‘sish tezlashadi. 3 . Lewis modeli asosida qishloq xo‘jaligidan ortiqcha ishchi kuchini xizmatlar va sanoatga samarali ko‘chirish uchun professional tayyorlov markazlari, subsidiya asosidagi kreditlar, ijtimoiy himoya paketlari zarur. 4. Structuralist nazariyalar asosida import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni kengaytirish va eksportni diversifikatsiya qilish orqali o‘sishni barqaror qilish mumkin. Bu yerda valyuta risklari, xomashyo narxlariga bog‘liqlik muammolari oldini olish kerak. YaIM tarkibining o‘zgarish tendensiyasi O‘zbekiston iqtisodiyotining transformatsiya jarayonida ekanini ko‘rsatadi. Biroq bu o‘zgarishlar izchil va chuqur bo‘lishi uchun resurslar taqsimoti, mehnat unumdorligi, hududlararo tengsizlik, texnologik yangilanishlar kabi omillar nazariy asosda chuqur tahlil qilinishi va siyosiy qarorlar orqali barqarorlashtirilishi zarur. Aks holda, statistik 33 o‘sish real hayotdagi sifatli o‘zgarishga aylanmay qoladi. Iqtisodiy oʼsishga tarixiy jihatdan yondashilganda, u bir xil suratlarda va bir tekis bormaydi. Tarixda iqtisodiy oʼsish suratlarining jadallashish, jiddiy pasayish va hatto cheklanish davrlari maʼlum. А gar katta tarixiy bosqichlar olib qaraladigan boʼlsa, jahon va milliy iqtisodiyotda, barqaror iqtisodiy oʼsish, ishlab chiqarishning har tomonlama taraqqiyot manzarasi hosil boʼladi. 2022 yilning yanvar-mart oylarida Oʼzbekiston YaIM 5,8 foizga oshib, 162,8 trln. soʼmni tashkil etgan. Qoʼmita maʼlumotlariga koʼra, 2021 yilda YaIM hajmi 734,6 trillion soʼmni tashkil etdi va oʼsish 7,4 foiz boʼldi. 2020 yil bu koʼrsatkich 580,2 trillion soʼmni tashkil qilgan edi. А holi jon boshiga hisoblangan YaIMning hajmi 21 million soʼmga yetdi. Bu esa 2020 yilgiga qaraganda 5,3 foziga koʼproqdir. Shuni qayd etib oʼtish kerakki, Jahon banki 2021 yilda Oʼzbekiston iqtisodiyoti 4,3 foizga oʼsishini prognoz qilgan edi. Yaʼni, pandemiya oqibatida yuzaga kelgan turgʼunlik sharoitida Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda oʼsish davom etmoqda. 2020 yilda COVID-19 pandemiyasi oqibatlari sababli kuzatilgan 2 foizlik iqtisodiy pasayish ortidan 2021 yilda moʼʼtadil oʼsish prognoz qilingan edi. Davlat statistika qoʼmitasi joriy yil birinchi choragida yalpi ichki mahsulot 5,8 foizga oshganini maʼlum qildi. Dastlabki maʼlumotlariga koʼra, 2022 yilning yanvar ь -mart oylarida Oʼzbekistonda yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi joriy narxlarda 162,8 trln. soʼmni tashkil etdi. 2021 yilning mos davri bilan taqqoslaganda 5,8 foizga oʼsdi.2022 yilning yanvar ь -mart oylarida aholi jon boshiga hisoblangan YaIM hajmi joriy narxlarda 4 mln 604,6 ming soʼm (420 А QSh dollari)ni tashkil etib, 2021 yilning mos davri bilan taqqoslaganda 3,7 foizga oʼsdi. 2021 yilda dunyo boʼyicha ayrim mamlakatlarning iqtisodiyotlarida tiklanish jarayoni boshlangan boʼlsa, baʼzi davlatlar pandemiya sababli yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozdan hali ham chiqib keta olganlari yoʼq. Global miqyosda 34 davom etayotgan pandemiya hamda iqtisodiy vaziyat bilan bogʼliq mavhumliklar saqlanib qolayotgan shunday sharoitida, Oʼzbekiston iqtisodiyoti oʼz vaqtida muvofiqlashtirilgan fiskal va monetar siyosat natijasida 7,4 foiz oʼsishni qayd etib, jadal ravishda tiklanishda davom etdi. Shu bilan birga, Xitoy iqtisodiyoti 2020 yilda 2,2 foizga sekinlashgandan soʼng, 2021 yilda, Jahon bankiga koʼra 8,0 foizga va Xalqaro valyuta jamgʼarmasiga 8,1 foizga oʼsgan. Bundan tashqari, Jahon bankiga koʼra, 2021 yilda Qozogʼiston iqtisodiyoti 3,5 foizga va Turkiya iqtisodiyoti 9,5 foizga oʼsganligi qayd etilgan. 2021 yilda YaIMning nominal hajmi 734,6 trln. soʼmni yoki 69,2 mlrd. dollarni tashkil etdi. Bunda, qishloq hoʼjaligi YaIMning 25,0 foizini yoki 183,5 trln. soʼmni, xizmatlar 35,7 foizini yoki 262,5 trln. soʼmni, sanoat 25,8 foizini yoki 189,6 trln. soʼmni, qurilish 6,2 foizini yoki 45,8 trln. soʼmni va eksport import mahsulotlariga sof soliqlar 7,2 foizini yoki 53,2 trln. soʼmni tashkil etdi. Shuningdek, 2021 yilda YaIM tarkibida sanoatning ulushi 0,4 foizga koʼpaygan. Bungacha, 2020 yilda koronavirus inqirozi sababali sanoatning ulushi 25,7 foizdan 25,4 foizgacha kamaygan edi. Bundan tashqari, yalpi qoʼshilgan qiymat 2021 yilda 7,5 foizga koʼpayib, 681,4 trln. soʼmni tashkil qildi. 2020 yilda yalpi qoʼshilgan qiymatning oʼsishi 1,9 foizgacha sekinlshgan va 557,8 trln. soʼmnga teng boʼlgan. 2021 yilda jon boshiga YaIM dollar ekvivalentida 13,4 foizga koʼpayib, 1983 dollarni (21,0 mln. soʼm) tashkil etdi. Jon boshiga aholi daromadlari 15,4 foizga oʼsib, 1392 dollarga (14,8 mln. soʼm) yetdi. Yillik oʼrtacha ish haqi 14,0 foizga oshib, 3629 dollarga (38,5 mln. soʼm) teng boʼldi. 2020 yilda jon boshiga YaIM va aholi daromadlari dollar ekvivalentida mos ravishda 1,9 va 2,1 foizga kamaygan boʼlsa, yillik oʼrtacha ish haqi faqatgina 0,9 foizga oʼsgan [2]. Dastlabki maʼlumotlarga koʼra, 2020 yilning yanvar ь -mart oylarida Oʼzbekiston Respublikasi yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmi joriy narxlarda 110 517,8 mlrd. soʼmni tashkil etdi va 2019 yilning yanvar ь -marti1 bilan taqqoslaganda 4,1 % ga 35 oʼsdi. YaIM deflyator indeksi 2019 yil yanvar ь -martdagi narxlarga nisbatan 114,1 % ni tashkil etdi [3]. 2019 yilning yanvar ь mart oylarida 2018 yilning mos davri bilan taqqoslaganda YaIM tarkibida qishloq, oʼrmon va baliq xoʼjaligi ulushining 14,4% gacha pasayishi (2018 yilning yanvar ь -martida - 16,3 %) va sanoat tarmogʼi ulushining 34,5% gacha oshishi (2018 yilning yanvar ь -martida - 30,9%) bilan bogʼliq sezilarli oʼzgarishlar kuzatilgan. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida yaratilgan yalpi qoʼshilgan qiymat hajmi YaIM umumiy hajmining 90,4 % ini tashkil etdi va 4,0 % ga oʼsdi (YaIM mutlaq oʼsishiga taʼsiri 3,6 foiz punktni tashkil etdi). Mahsulotlarga sof soliqlarning YaIM tarkibidagi ulushi 9,6 % ni tashkil etdi va 4,2 % darajasida oʼsish qayd etildi (YaIM mutlaq oʼsishiga taʼsiri 0,5 f.p.). 2020 yil yanvar ь -mart oylari yakunlariga koʼra, qishloq, oʼrmon va baliq xoʼjaligida 3,9 % darajasida ijobiy oʼsish qayd etildi. Mazkur tarmoqning YaIM mutlaq oʼsish surʼatiga taʼsiri 0,5 f.p.ni tashkil etdi. Qishloq, oʼrmon va baliq xoʼjaligida ijobiy oʼsish surʼatlari dehqonchilik mahsulotlarini ishlab chiqarishning 6,4 % ga va chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishning 3,6 % ga oʼsishi bilan bogʼliq. Jaxon banki va Xalqaro valyuta jamgʼarmasining 2022 yil yanvarda eʼlon qilingan hisobotlarida 2022-2023 yillar uchun prognozlar va global iqtisodiy holat boʼyicha xatarlar qayd etilgan. Ushbu tashkilotlarning prognozlari orasida sezilarli farqlar mavjud emas. Xusuan, Jaxon bankining hisobotiga koʼra, 2022 yil uchun rivojlangan davlatlar iqtisodiyoti 3,8 foizga, rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyoti 4,6 foizga va Markaziy Osiyo davlatalari iqtisodiyotlari 4,3 foizga oʼsishi kutilmoqda. Jumladan, Oʼzbekiston iqtisodiyoti 2022 yilda 5,6 foizga va 2023 yilda 5,8 foizga oʼsishi kutilmoqda. Shuningdek, Jaxon banki kutilmalariga koʼra, Oʼzbekistonda iqtisodiy oʼsish darajasi koronovirus pandemiyasi qarshi davlat tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy choralar natijasida barqaror holatda qolishi kutilmoqda. Bundan tashqari, Oʼzbekistonning barqaror iqtisodiy oʼsishi asosiy iqtisodiy hamkor davlatlarning 36 maroiqtisodiy holatiga bogʼliq. Xususan, Jaxon bankining hisobotiga koʼra, Rossiyada ichki talabining kamayishi sababli 2022 yil uchun oʼsish darajasi 2,4 foiz boʼlsa, 2023 yilga kelib esa 1,8 foizgacha sekinlashishi kutilmoqda. Bunda, 2021 yilda Rossiyaga qarshi А QSh tomonidan qoʼllanilgan qoʼshimcha sanktsiyalar, aholi orasidagi emlanish darajasining pastligi va geosiyosiy vaziyatning beqarorligi asosiy omillar sifatida qayd etilgan. Shuningdek, kutilmalarga koʼra Qozogʼistonning iqtisodiy oʼsish darajasi 2022 yilda 2,0 foizga, 2023 yilda 3,0 foizga yetishi kutilmoqda. Xalqaro valyuta jamgʼarmasi va Jahon bankining 2022 yil yanvardagi hisobotlariga koʼra, koronavirusning yangi shtammlarining tarqalishi lokdaun va karantin choralarining qatʼiylashtirilishi va makroiqtisodiy prognozlarga salbiy taʼsir oʼtkazishi mumkin. Shuningdek, global taʼminot zanjirining sust tiklanishi va inflyatsion bosimlarning ortish xatari ham qayd etilgan. 4 4 Raxmatullayeva F.A. YALPI ICHKI M А HSULOT TUZULM А SI H А MD А OʼZG А RISH QONUNIYATL А RI " Экономика и социум " №5(108)-2 2023 37 4. Tarkibiy o’zgarishlarning iqtisodiyot tarmoqlariga ta’siri Bugungi kunda butun dunyo iqtisodiyotida ko‘plab o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Bu o‘zgarishlarning asosiylaridan biri iqtisodiyot tarkibining o‘zgarishidir. Bunday o‘zgarishlarga sabab iqtisodiyotga nisbatan innovatsion yondashuvning hosil bo‘lishi deb aytish mumkin. Umuman olganda, bugungi kunda dunyo aholisining talab tarkibi ham o‘zgarib bormoqda. Turli ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashgan korxona va kompaniyalar o‘z faoliyatlarini aholi talabiga moslab bormoqda. Natijada bu, birinchidan, iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar bo‘lishiga, ikkinchidan, aholiga yanada qulayliklar yaratib berilishiga olib kelmoqda. Bunga raqamli texnologiyalarning yaratilishi va investitsiya oqimlarining ko‘payishi ham ta’sir o‘tkazib, jarayonni yanada tezlashtirdi. O‘zbekistonda ham bu jarayon amalga oshirib kelinmoqda. Mamlakat mustaqillikka erishgan davrda agrar-industrial iqtisodiyotli davlat bo‘lgan bo‘lsa, mustaqillikdan keyingi davrlarda amalga oshirilgan islohotlar natijasida indust rialagrar iqtisodiyotga ega bo‘lgan mamlakatlar qatoriga qo‘shila oldi. Hozirgi kunda esa mamlakat iqtisodiyotida xizmatlar sektorining 38 ulushi yuqori va iqtisodiyotda raqamli texnologiyalarning qo‘shayotgan ulushi ham oshib bormoqda. Iqtisodiyotda raqamlashtirish jarayonining tezlashishi natijasida tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Investitsiya omilining ta’sir ko‘rsatishi bu jarayonning yanada mukammallashishi va murakkablashishiga olib keladi. Bundan tashqari, hozirgi kunda investitsiyalarning global miqyosdagi oqimlari ko‘payishi dunyo mamlakatlari iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar hajmining oshishi natijasida mamlakatlar real sektori rivojlanib, ishlab chiqarish hajmi ham oshib bormoqda. Bu esa bevosita iqtisodiyotda sanoat mahsulotlari hajmi ko‘payishi va sanoatning iqtisodiyotdagi ulushi ortishiga olib keladi. Shuningdek, xizmatlar sektori rivojlanishiga mamlakatga kirib kelayotgan investitsiya oqimlarining ko‘payishi ijobiy ta’sir qiladi. Yuqorida keltirilgan masalalar O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “Tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarini modernizatsiya va diversifi katsiya qilish hisobiga uning raqobatbardoshligini oshirish”ga [1] qaratilgan ustuvor yo‘nalishlar belgilab olingan va bugungi kunda bu amaliyotga tatbiq etib kelinmoqda. Shundan kelib chiqqan holda, mamlakat iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarning ahamiyati, unga ta’sir qiluvchi omillar tahlili va investitsiyalarning ta’sirini baholash muhim vazifa hisoblanadi. Ma’lumki, global muammolar hisoblangan korrupsiya va xufyona iqtisodiyot butun dunyo mamlakatlarini barcha davrlarda qiynab kelgan. Bu muammolarning yechimi esa mamlakatda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish asosida mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishga katta hissa qo‘shish mumkin. Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotida raqamli iqtisodiyotning ulushi oshib bormoqda. Raqamli iqtisodiyot darajasini yanada oshirish, iqtisodiyot tarkibida raqamli 39 mahsulotlar va xizmatlar ulushini kengaytirish bugungi kundagi dolzarb masalalardan biridir. Chunki bu orqali xufyona iqtisodiyot darajasini tushirish, korrupsiyaning oldini olish mumkin. Bu esa qulay investitsion muhit shakllanishi va aholi daromadlari yanada oshishiga olib keladi. Shuningdek, kambag‘allik muammosi va uning oldini olish bugungi kundagi dolzarb masaladir. Kambag‘allikni qisqartirish uchun esa tarkibiy o‘zgartirishlarni jadallashtirish talab etiladi. Chunki jahon tajribasiga ko‘ra, tarkibiy o‘zgarishlar, odatda, yirik iqtisodiy rivojlanishga olib keladi. Investitsiya omili esa iqtisodiyot tarkibidagi barcha tarkibiy qismlarga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham iqtisodiyotda raqamli iqtisodiyotning ulushini oshirish uchun bu sohaga investitsiyalar, ayniqsa, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, xufyona iqtisodiyot darajasining balandligi, ma’lum sohalarda haligacha korrupsion holatlar saqlanib qolayotganligi, raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi past ekanligi, tarkibiy o‘zgarishlar jadalligi ta’minlanmayotganligi, AKT sohasiga investitsiyalarning kam jalb qilinayotganligi va ma’lum sohalarda raqamli texnologiyalarga bo‘lgan talab yetarli darajada qondirilmayotganligi kabi muammolar tadqiqot yechishi kerak bo‘lgan asosiy masalalardan hisoblanadi. Shu maqsadlardan kelib chiqqan holda, tadqiqotga quyidagi vazifalar qo‘yiladi:  investitsiyalarning YaIM va raqamli iqtisodiyot rivojlanishiga ta’sirini aniqlash va investitsiya oqimlari hajmini oshirishga qaratilgan taklifl ar ishlab chiqish;  AKT sohasiga jalb qilinayotgan investitsiyalar hajmini tahlil qilish;  raqamli iqtisodiyotni baholovchi ko‘rsatkichlarni ishlab chiqish va bu bo‘yicha iqtisodiyotning joriy holatini tahlil qilish;  iqtisodiyot tarkibining yillar davomida o‘zgarishini statistik ko‘rib chiqish va o‘zgarishlarni baholash;  tarkibiy o‘zgarishlarni yanada jadallashtirishga qaratilgan taklifl ar ishlab chiqish. 40 Iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishlariga iqtisodiyotning raqamlashtirilishi va investitsiya oqimlarining ta’siri mavzusida xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Geoff Riley olib borgan tadqiqotlarga ko‘ra, iqtisodiy struktura (tuzilma, tarkib) – bu turli xil iqtisodiy tarmoqlardan kelib chiqadigan mahsulot, savdo, daromadlar va ish bilan bandlikning o‘zgaruvchan muvozanatini tavsifl ovchi atama. Bu o‘zgarishlar birlamchi (qishloq xo‘jaligi, baliqchilik, tog‘-kon sanoati va boshqalar)dan ikkilamchi (ishlab chiqarish va qurilish sohalari)gacha va bundan uchinchi va to‘rtinchi darajalargacha (turizm, bank, dastu riy ta’minot sohalari) bo‘lgan o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy strukturadagi o‘zgarishlar iqtisodiy taraqqiyotdagi tabiiy holat hisoblanadi, ammo ular ishlab chiqarish omillarini qayta taqsimlash nuqtayi nazaridan qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Masalan, bitta tarmoqdagi ishlab chiqarish va ish joylarining o‘zgarishi tarkibiy ishsizlik muammolariga olib kelishi ehtimoli bor . Akhilesh Ganti tadqiqotlariga ko‘ra, “Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar, odatda, yirik iqtisodiy rivojlanish natijasida kelib chiqadigan sanoat yoki bozor funksiyalarining keskin o‘zgarishini anglatadi” . Bu tadqiqot natijasida quyidagi gipotezalar ishlab chiqilgan: – Tarkibiy o‘zgarish deganda, mamlakat, sanoat yoki bozor faoliyatidagi, odatda, yirik iqtisodiy rivojlanishga olib keladigan keskin o‘zgarishlarga aytiladi. – Strukturaviy o‘zgarishlarni amalga oshirishning kaliti ushbu tizimga xos bo‘lgan dinamizmdir. – Tarkibiy o‘zgarishlarni ko‘pincha texnologik innovatsiyalar, yangi iqtisodiy rivojlanishlar, kapital va ishchi kuchidagi global o‘zgarishlar, resurslar mavjudligining o‘zgarishi, resurslarga talab va taklifning o‘zgarishi hamda siyosiy landshaft o‘zgarishi keltirib chiqaradi. Raqamlashtirish jarayonida iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishi tabiiy. Chunki iqtisodiyotga raqamli texnologiyalarning kirib kelishi iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlarida o‘zgarish bo‘lishini talab qiladi. Ko‘p 41 jihatdan olib qaraganda, bu jarayonga investitsiya omili ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Mamlakatda AKT sohasiga investitsiyalarning kirib kelishi natijasida raqamli iqtisodiyot ko‘lami yanada kengayadi. Boshqa tomondan esa iqtisodiyot tarmoqlarida investitsiya oqimlarining ko‘payishi yoki kamayishi hisobiga tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. O‘zbekistonda investorlarga qulay investitsion muhit yaratib berilmoqda. Natijada iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida investitsiya oqimlari, ayniqsa, xorijiy investitsiya oqimlari oshib bormoqda. Raqamli iqtisodiyotni keng joriy qilishga qaratilgan islohotlar natijasida keyingi yillarda AKT sohasida ham investitsiyalar oqimi ko‘paydi. 2016-yilda “Axborot va aloqa” iqtisodiy faoliyat turi bo‘yicha asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar 1,2 trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2020-yilga kelib 4,8 trln so‘mgacha o‘sdi. Oraliq davrda ham o‘sish tendensiyasini ko‘rish mumkin. 2017-yilda bu ko‘rsatkich 1,9 trln so‘mni tashkil qilib, 2019-yilda 2,1 trln so‘mgacha o‘sgan. Faqatgina 2018-yilda bu ko‘rsatkich pasaydi. Bunda 2017-yilga nisbatan deyarli 1 trln so‘m kam investitsiyalar o‘zlashtirilgan, ya’ni 2018-yilda 0,9 trln so‘m investitsiya shu sohaga yo‘naltirilgan. “Axborotlashtirish va aloqa” sohasida yaratilgan xizmatlar hajmi 2016-yilda 6,3 trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, bu 2020-yilda 2 barobar, 12,9 trln so‘mgacha oshdi. Oraliq davrda esa, ya’ni 2017-yildan 2019-yilgacha mos ravishda 8,2 trln so‘m, 10,3 trln so‘m, 10,9 trln so‘m kabi ko‘rsatkichlar qayd etildi. Bu ko‘rsatkich muntazam o‘sish sur’atlarini qayd qilgan bo‘lib, tahlil qilinayotgan davrda 8,5 dan kam bo‘lmagan o‘sish sur’atlariga erishgan. 2016-yilda o‘sish sur’ati 114,6% ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 115,3% gacha o‘sdi. Tahlil qilinayotgan davrda iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirishga qaratilgan islohotlar natijasida iqtisodiyot tarkibida tarmoqlar ulushi ham o‘zgarib bordi. 2016-yilda YaIMda qishloq, baliq va o‘rmon xo‘jaligining ulushi 19,2% bo‘lib, 2017-yilda bu ko‘rsatkich 34% gacha 42 ko‘tarildi va davr oxirida 28,2% gacha tushish tendensiyasi kuzatildi. Bu davrda sanoat ulushi 2016-yilda 33,5%, tahlil qilinayotgan davr oxirida 28,5% ni tashkil qilgan. Davr oralig‘ida esa 22,2% dan 30% gacha ko‘tarilish tendensiyasiga ega bo‘lgan, ya’ni 2017-yildan 2019-yilgacha bo‘lgan davrda. Davr boshida, ya’ni 2016-yilda qurilish ko‘rsatkichi sanoatniki bilan qo‘shib hisoblangan. Shuning hisobiga ham 2016-yilda sanoatning YaIMga qo‘shgan yalpi qo‘shilgan qiymati yuqori hisoblanadi. Tahlil qilinayotgan davrning barcha qismlarida YaIMda eng katta ulushga ega bo‘lgan sektor bu xizmatlar sohasi hisoblanadi. Ushbu davrda bu ko‘rsatkich 35% dan 48% gacha oraliqda bo‘lgan. Ya’ni 2016-yilda bu ko‘rsatkich 47,3% ni, 2017-yilda 38,1% ni, 2018-yilda 35,6% ni, 2019-yilda 35,5% va 2020-yilda 36,3% ni tashkil qilgan. Xizmatlar sektorining YaIMga qo‘shayotgan yalpi qo‘shilgan qiymatining ulushi boshqa sektorlarga qaraganda yuqori bo‘lishi ijobiy baholanadi. Yuqori iqtisodiy o‘sishga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri ham shu hisoblanadi. Qurilish ishlari tahlil qilinganda, bu davrda o‘sish tendensiyasi mavjud ekanligini kuzatish mumkin. Ya’ni bu davrda qurilishning YaIMga qo‘shayotgan yalpi qo‘shilgan qiymati 2017-yilda 5,7% dan 2020-yilda 7% gacha ko‘tarildi. 2018-yilda bu ko‘rsatkich 2017-yil bilan bir xil bo‘lib, o‘zgarishsiz qolgan. 2019-yilda esa 6,4% gacha ko‘tarilgan. YaIM tarkibiy qismlarining o‘sish sur’atlari tahlil qilinganda, boshqa tarkibiy qismlarga qaraganda, qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi sektorida nisbatan past iqtisodiy o‘sishga erishilganligini kuzatish mumkin. Bu o‘sish ko‘rsatkichi tahlil qilinayotgan davrda 0,3% dan 7% gacha bo‘lgan oraliqda qayd etilgan. 2016- yilda bu sektorda o‘sish ko‘rsatkichi 106,1% bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda 100,3% gacha tushgan. 2020-yilda esa 103% gacha ko‘tarilgan. Tahlil qilinayotgan davrda sanoatda yuqori o‘sish ko‘rsatkichlari qayd qilingan. 2016-yilda sanoatdagi o‘sish ko‘rsatkichi 105,4% bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda bu 43 ko‘rsatkich 110,8% gacha ko‘tarilgan. Undan keyingi davrda bu ko‘rsatkich nisbatan tushish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Ya’ni 2020-yilda bu ko‘rsatkich 100,7% ni tashkil qilgan. Xizmatlar sohasi boshqa YaIM tarkibiy qismlariga qaraganda ancha o‘sgan. Bu ko‘rsatkich 2016–2019-yillar oralig‘ida 108% dan kam bo‘lmagan o‘sishga erishgan. Ya’ni 2016-yilda bu ko‘rsatkich 114,7% bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilda 113,2% bo‘lgan. 2020-yilda pandemiya sabab yuz bergan iqtisodiy harakatsizlik natijasida bu sektorda ham nisbatan pastroq o‘sish kuzatildi. Ya’ni 2020-yilga borib bu ko‘rsatkich 102,3% ni tashkil qildi. Qurilish sektori boshqa sektorlarga nisbatan eng yuqori o‘sish qayd etilgan sektor hisoblanadi. Ya’ni bu davrda 106% dan kam bo‘lmagan o‘sish ko‘rsatkichiga erishilgan. Eng yuqori o‘sish 2019-yilda kuzatilgan bo‘lib, 122,9% gacha ko‘tarilgan. Tahlil qilinayotgan davrda asosiy kapitalga investitsiyalarning o‘zlashtirilishi ham oshib borgan. Agar 2016-yilda 51,2 trln so‘m investitsiyalar o‘zlashtirilgan bo‘lsa, 2020-yilga kelib, 202 trln so‘m asosiy kapitalga investitsiyalar o‘zlashtirildi. Oraliq davrda investitsiyalar hajmi o‘sib borish tendensiyasini hosil qilgan. O‘zlashtirilayotgan investitsiyalarning o‘sish sur’ati tahlil qilinganda, bu davrda ushbu ko‘rsatkichda keskin o‘sish qayd etilganligini kuzatish mumkin. O‘sish sur’ati 2016-yilda 104,1% bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilga kelib, bu ko‘rsatkich 138,1% ni tashkil qilgan. Faqatgina pandemiya sabab 2020-yilda tushish qayd etilganligini kuzatish mumkin. Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi va AKT sektorining YaIMga qo‘shgan yalpi qo‘shilgan qiymatini ta’sir etuvchi omil sifatida, YaIMni natijaviy belgi sifatida olgan holda, korrelyatsion-regression tahlilni amalga oshiramiz Korrelyatsion tahlil asosida YaIM va asosiy kapitalga investitsiyalar orasida kuchli bog‘liqlik mavjudligi kelib chiqadi. Chunki bu davrda qayd etilgan ko‘rsatkichlar bo‘yicha YaIM va investitsiyalar orasidagi korrelyatsiya koeffi 44 tsiyenti 0,987 ga teng va bu ko‘rsatkich ±0,7 va ±1 oralig‘ida ekanligidan bog‘liqlik kuchli darajada ekanligi ma’lum bo‘ladi. YaIM va AKT sohasida yalpi qo‘shilgan qiymat o‘rtasida ham o‘xshash holatni kuzatish mumkin. Ya’ni bu ko‘rsatkichlar orasida ham kuchli bog‘liqlik mavjud. Chunki bu ko‘rsatkichlar orasidagi korrelyatsiya koeffi tsiyenti 0,976 ga teng va bu ham ±0,7 va ±1 oraliqqa tushgani uchun ham bog‘liqlik kuchlidir. Asosiy kapitalga investitsiyalar va AKTning yalpi qo‘shilgan qiymati orasida ham kuchli bog‘liqlik bor. Ya’ni bu ikki ko‘rsatkich uchun korrelyatsiya koeffi tsiyenti 0,936 ga teng va bu ham ±0,7 va ±1 oraliqqa mansub ekanligidan bog‘lanish kuchli bo‘lib chiqadi. Bu ko‘rsatkichlar asosida regression tahlil amalga oshirilganda, unda regressiya tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oldi: Y=1,21X1 +34,86X2 +19,93 Bu yerda X1 – omil sifatida asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi olingan bo‘lsa, X2 – omil sifatida AKT sohasidagi yalpi qo‘shilgan qiymat olingan. Bu tenglama orqali shuni xulosa qilish mumkinki, hech qanday omillar ta’sir etmaydigan natijaviy ko‘rsatkich 19,93 ni tashkil qiladi. Ya’ni bu omillar ta’sirisiz YaIM 19,93 trln so‘mni tashkil qiladi. Birinchi omil, ya’ni investitsiyalarning 1 birlikka o‘zgarishi YaIMning 1,21 birlikka o‘zgarishiga olib keladi. Yoki investitsiyalar hajmining 1 trln so‘mga ko‘payishi YaIMning 1,21 trln so‘mga ko‘payishiga olib keladi. Ikkinchi omil, ya’ni AKT sohasidagi yalpi qo‘shilgan qiymatning 1 birlikka o‘zgarishi YaIMning 34,86 birlikka o‘zgarishiga olib keladi. Ya’ni agar AKT sohasida yalpi qo‘shilgan qiymatning 1 trln so‘mga ko‘payishi YaIMning 34,86 trln so‘mga ko‘payishiga xizmat qiladi. 5 5 Maxmudov Nosir Maxmudovich, RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TARKIBIY O‘ZGARISHLARNI CHUQURLASHTIRISH VA UNGA INVESTITSIYA OMILINING TA’SIRINI BAHOLASH maqola 45 Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning ustuvor yo’nalishlari O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlar O‘zbekiston iqtisodiyoti mustaqillik yillaridan boshlab tarkibiy o‘zgarish jarayonlarini boshdan kechirmoqda. Ilgari qishloq xo‘jaligiga tayanib kelgan mamlakat iqtisodiyotida sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalariningulushi sezilarli darajada oshdi. Hozirgi vaqtda mamlakat sanoatini rivojlantirish, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va mahalliy xomashyoni qayta ishlashga e’tibor qaratilmoqda.Davlat tomonidan tarkibiy o‘zgarishlarni 46 rag‘batlantirish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda:Yangi ishlab chiqarish korxonalarini tashkil etish va modernizatsiya qilish;Ilg‘or texnologiyalarni joriy etish orqali sanoatni rivojlantirish;Hududiy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish.Bu jarayon iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish va barqaror o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va uning ahamiyatiDiversifikatsiya iqtisodiyotning bir yo‘nalishga bog‘lanib qolishining oldini olish va turli tarmoqlarni rivojlantirish orqali barqarorlikni ta’minlash demakdir. O‘zbekistonda sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalari bo‘yicha diversifikatsiya ishlari olib borilmoqda.Sanoatda diversifikatsiya– energetika, kimyo, avtomobilsozlik va to‘qimachilik sohalarini rivojlantirish hisobiga amalga oshirilmoqda. Qishloq xo‘jaligida diversifikatsiya –paxtachilikdan boshqa yo‘nalishlarga, jumladan, bog‘dorchilik, chorvachilik va issiqxona xo‘jaligiga e’tibor kuchaymoqda.Xizmat ko‘rsatish sektorida diversifikatsiya –axborot texnologiyalari, turizm va moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish orqali amalga oshirilmoqda.Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish natijasida eksport geografiyasi kengayib, iqtisodiy xavfsizlik mustahkamlanadi. Iqtisodiyotning modernizatsiyasi va innovatsion rivojlanishZamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. O‘zbekistonda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo‘yicha quyidagi asosiy yo‘nalishlar belgilangan:Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish –elektron hukumat tizimlari va IT xizmatlarni kengaytirish;Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish – yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarish;Energetika va ekologik muammolarni hal qilish – yashil energiya manbalaridan foydalanish.Modernizatsiya jarayonlari investitsiyalar hajmini oshirish, 47 ishlab chiqarish samaradorligini ko‘paytirish va xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni ta’minlash imkonini beradi. Investitsiyalar va xalqaro hamkorlikIqtisodiy o‘sishni jadallashtirishda investitsiyalar muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston so‘nggi yillarda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha faol siyosat yuritmoqda. Investitsiyalarni jalb qilishning asosiy yo‘nalishlari:Xorijiy investorlar uchun qulay biznes muhitini yaratish, bundan tashqari Erkin iqtisodiy zonalar va maxsus industrial hududlarni rivojlantirish;Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish, Xalqaro hamkorlikning rivojlanishi natijasida O‘zbekiston iqtisodiyoti jahon bozorlariga yanada integratsiyalashib, eksport hajmi ortmoqdaO‘zbekiston iqtisodiyotini tarkibiy o‘zgartirish, diversifikatsiya qilish va modernizatsiya qilish jarayonlari mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Tarkibiy o‘zgarishlar yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirishga, diversifikatsiya iqtisodiy barqarorlikka va modernizatsiya esa innovatsion texnologiyalarni keng joriy etishga olib keladi. Bu esa O‘zbekistonni mintaqadagi yetakchi iqtisodiy markazlardan biriga aylantirish imkoniyatini yaratadi.Xulosa. O‘zbekiston iqtisodiyotining tarkibiy o‘zgarishi, diversifikatsiyasi va modernizatsiyasi mamlakatning barqaror va uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlash uchun muhim omillar hisoblanadi. Sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalarining mutanosib rivojlanishi, ilg‘or texnologiyalar joriy etilishi va investitsiyalar jalb qilinishi natijasida iqtisodiyotning raqobatbardoshligi oshmoqda.Diversifikatsiya iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash va tashqi omillarga bog‘liqlikni kamaytirish imkonini beradi. Sanoatni kengaytirish, qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilish va innovatsion sohalarni rivojlantirish orqali mamlakat eksport salohiyati oshib bormoqda.Modernizatsiya jarayonlari esa raqamli iqtisodiyot, ekologik 48 barqarorlik va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Xorijiy investitsiyalar va xalqaro hamkorlikning kengayishi O‘zbekistonning global iqtisodiyotga integratsiyasini jadallashtirmoqda.Umuman olganda, O‘zbekiston iqtisodiyotini tarkibiy o‘zgartirish, diversifikatsiya qilish va modernizatsiya qilish natijasida barqaror iqtisodiy o‘sish, innovatsion rivojlanish va xalq farovonligini oshirishga erishish mumkin. Ushbu islohotlarning izchil amalga oshirilishi mamlakatni Markaziy Osiyoning yetakchi iqtisodiyotlaridan biriga aylantirishga zamin yaratadi. Xulosa va takliflar Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar doimo muhim hisoblanib kelingan. Umuman olib qaraganda, tarkibiy o‘zgarishlarga iqtisodiyot tarkibining o‘zgarishi yoki iqtisodiyotni tashkil qilib turgan sektorlarning iqtisodiyotga qo‘shayotgan ulushi o‘zgarishi sifatida qarash mumkin. Ijobiy tarkibiy o‘zgarishlar, odatda, iqtisodiy rivojlanish yoki yuqori iqtisodiy o‘sish sodir 49 bo‘lishiga olib keladi. O‘zbekistonda mustaqillikning dastlabki yillarida iqtisodiyotning shakllanishida ko‘proq agrar soha ulush qo‘shgan bo‘lsa, keyinchalik agrar sektor yetakchilikni sanoatga topshirdi va sanoat ma’lum yillarda YaIM shakllanishiga katta hissa qo‘shib keldi. Undan keyingi va yaqin yillarda xizmatlar sohasi iqtisodiyot shakllanishida katta ulushga ega bo‘lib kelmoqda. Tarkibiy o‘zgarishlarning sodir bo‘lishiga bir nechta omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bu jarayonni yanada tezlashtirdi va iqtisodiyotga yangi sektorlar qo‘shilishiga sabab bo‘lmoqda. Mamlakatda AKT sohasiga investitsiya oqimlarining ko‘payishi bu soha rivojlanishiga olib keladi. Bu esa mamlakatda raqamli iqtisodiyot shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omil hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2016–2024- yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lib kelmoqda. Iqtisodiyot tarkibiga yangi sektorlarning qo‘shilishi va raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi natijasida iqtisodiyot ham rivojlanib bormoqda. YaIM tarkibidagi har bir sektorning qo‘shgan hissasi bu davrda o‘zgarish tendensiyasiga ega bo‘lgan va har bir sektorda yuqori o‘sish ko‘rsatkichlari qayd etilgan. Ayniqsa, xizmatlar sektorining ulushi oshib borayotgani iqtisodiyotning rivojlanayotganligini bildiradi va bu jahon tajribasida ijobiy holat sifatida qaraladi. Bu sohaga raqamli xizmatlarning ham qo‘shilishi uning hajmi oshishiga turtki bo‘ldi. Bu davrda “Axborotlashtirish va aloqa” yo‘nalishida xizmat ko‘rsatish hajmi oshgan va natijada bu mamlakatda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishiga olib kelmoqda. Raqamlashtirish sharoitida esa tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishi qisqa davrni talab qiladi. Bundan tashqari, bunday holatda iqtisodiyotning yangi muhitga moslashishi oson kechadi. Bu sharoit iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar bo‘lishini rag‘batlantiradi va jarayonning tezlashishiga olib keladi. Ekonometrik tahlillarga ko‘ra, YaIM, asosiy kapitalga investitsiyalar va AKT sohasida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymat orasida kuchli 50 bog‘liqlik mavjud. Bu ko‘rsatkichlarning oshishi YaIM ko‘payishiga ijobiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, AKT sohasiga kiritilayotgan investitsiyalar hajmining oshishi natijasida mamlakatda raqamli iqtisodiyot ham rivojlanib bormoqda. AKT sohasiga jalb qilinayotgan investitsiyalar hajmini oshirish asosida, birinchidan, bu sohani yana rivojlantirishga, ikkinchidan, mamlakatda raqamli iqtisodiyot rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi natijasida mamlakatda yangi xizmat turlari va yangi sektorlar paydo bo‘ladi. Bu jarayon esa tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga ijobiy ta’sir qiladi. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va tarkibiy o‘zgarishlarni yanada jadallashtirishga qaratilgan quyidagi taklifl arni amaliyotga tatbiq etish maqsadga muvofi q hisoblanadi: – raqamli banklar va raqamli bank xizmatlarini joriy qilish; – investitsion muhit jozibadorligini oshirish asosida AKT sohasiga investitsiya oqimlarini ko‘paytirish; – investorlar, ayniqsa, AKT sohasiga investitsiya kirituvchi tadbirkorlik uchun huquqiy asoslarni yanada mukammallashtirish va ularni zamon talablari asosida qayta ko‘rib chiqish; – Markaziy bank tomonidan “infl yatsion targetlash” rejimiga o‘tish ishlarini tezlashtirish; – mamlakat hududiga raqamli texnologiyalarni olib kiruvchi investorlarga turli imtiyozlar berish; – korxonalarga ishchilar soni ko‘payib borishi bilan soliq yuki kamayib borishi tizimini yo‘lga qo‘yish; – iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga raqamli texnologiyalarni joriy qilish va raqamli xizmatlar ulushini ko‘paytirish; – bilimlar iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish. Umuman olib qaraganda, mamlakat iqtisodiyotiga investitsiya oqimlarini ko‘paytirish asosida tarkibiy o‘zgarishlar va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga erishish mumkin. Buning uchun mamlakatda qulay investitsiya muhitini shakllantirish lozim. Mamlakatning investitsion jozibadorligini oshirish asnosida, xorijiy investitsiyalar kirib kelish hajmi oshadi. Xorijiy investitsiyalar 51 jalb etilishi bilan yangi texnika-texnologiyalar, yuqori malakali kadrlar kirib keladi. Natijada mamlakatda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari jadal rivojlanadi. Ayniqsa, bu mamlakatda YaIM shakllanishiga ta’sir qiladi va tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga olib keladi. Bundan tashqari, raqamlashtirish sharoitida bunday islohotlarning amalga oshirilishi jarayonni yanada tezlashtiradi va pirovard natijada iqtisodiyotning yuqori o‘sish sur’atlariga erishishini ta’minlaydi. Bu jarayonlarning amalga oshishi bilan mamlakatda makroiqtisodiy barqarorlik ham ta’minlab boriladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mambetjanov. Q. Q “ Ijtimoiy-Iqtisodiy Taraqqiyot Nazariyasi ” 2. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirishvazirligi rasmiy ma’lumotlari. 52 3. Iqtisodiyot faniga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar va darsliklarXon N., Qosimov B. "Iqtisodiyot asoslari"–Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.Karimov 4. "O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasi" –Toshkent: Sharq, 1995. 5. Абдураҳмонов Қ . Х . Меҳнат иқтисодиёти : назария ва амалиёт . Дарслик . Қайта ишланган ва тўлдирилган 3- нашри . - Т .: ЎзФА “ ФАН ” нашриёти , 2019.. 6. Ўзбекистонда таълим: талаб ва таклиф мутаносиблиги. Инсон тараққиёти тўғрисида маъруза.-Т.: БМТ тараққиёт дастури, Иқтисодий тадқиқотлар маркази, 2008, -Б. 41. 7. Raxmatullayeva F . A . YALPI ICHKI M А HSULOT TUZULM А SI H А MD А O ʼ ZG А RISH QONUNIYATL А RI "Экономика и социум" №5(108)-2 2023 8. Maxmudov Nosir Maxmudovich , RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TARKIBIY O ‘ ZGARISHLARNI CHUQURLASHTIRISH VA UNGA INVESTITSIYA OMILINING TA ’ SIRINI BAHOLASH maqola . O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalari 53

O’zbekiston iqisodiyotida  tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor  yo’nalishlari

Купить