O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo’nalishlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	1.8MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo’nalishlari

Sotib olish

KURS ISHI
Mavzu: O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy
o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor
yo’nalishlari
Bajardi:

Qabul qildi :
Toshkent-20__
1

Reja
Kirish ………………………………………………………………
1. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning o’ziga hos hususiy
zaruriyati ...........................................................................................
2. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning obektiv zaruriyati ..............
3. Resppublika yalpi ichki maxsulotining o’zgarish tendensiyalari …
4. Tarkibiy o’zgarishlarning iqtisodiyoot tarmoqlariga tasiri ………...
5. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zarishlarning ustuvor yo’nalishlari ……….
Xulosa takliflar………………………………………………………...
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………..
3

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va ahamiyat i . Bugungi globallashuv va bozor iqtisodiyoti
sharoitida har bir davlat o‘z iqtisodiyotini raqobatbardosh, barqaror va
innovatsion rivojlanishga yo‘naltirishi dolzarb masalalardan biridir. O‘zbekiston
Respublikasida ham iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, tarkibiy o‘zgarishlarni
chuqurlashtirish va iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlash
orqali barqaror rivojlanishga erishish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilmoqda.
Tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotning ichki tuzilmasini takomillashtirish, yangi
texnologiyalarni joriy etish, eksport salohiyatini oshirish va import o‘rnini
bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni rivojlantirishda muhim omil
hisoblanadi. Shuningdek, zamonaviy ishlab chiqarish sohalarini rivojlantirish,
xizmatlar sektorini kengaytirish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlash orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ta’minlashda tarkibiy islohotlarning
o‘rni beqiyosdir. Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida
O‘zbekistonning iqtisodiy siyosati dastlab makroiqtisodiy barqarorlikni
ta’minlash, so‘ngra ishlab chiqarish tarmoqlarini zamonaviylashtirish va
xizmatlar sektorini kengaytirishga qaratilgan bo‘ldi. Ayni paytda
mamlakatimizda yangi bosqichdagi tarkibiy o‘zgarishlar chuqurlashtirilmoqda
— bu o‘zgarishlar sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, energetika, raqamli
texnologiyalar, moliya tizimi va xizmatlar sohasini qamrab olmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bu borada
ta’kidlaganidek :“Biz iqtisodiyotni tubdan isloh qilish, uni modernizatsiya
qilish, tarkibiy o‘zgarishlarni chuqurlashtirish orqali milliy iqtisodiyotimizni
yangi bosqichga olib chiqishga intilmoqdamiz. Har bir tarmoq, har bir
hududda 1
1
https://president.uz/uz/lists/view/6106
4

yuksak samaradorlikni ta’minlaydigan, zamonaviy va barqaror iqtisodiy
tizimni yaratish bugungi kunning eng dolzarb vazifasidir .” 2
(Sh. Mirziyoyev, 2023-yilgi Oliy Majlisga Murojaatnomasi)
Bu fikrlar shuni ko‘rsatadiki, mamlakat taraqqiyotida tarkibiy o‘zgarishlar
faqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish emas, balki zamonaviy texnologiyalarni
jalb qilish, inson kapitalini rivojlantirish, eksport salohiyatini kuchaytirish, yangi
ish o‘rinlarini yaratish va ijtimoiy-iqtisodiy tenglikni ta’minlash vositasidir.
Shuningdek, bu o‘zgarishlar Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi
doirasida amalga oshirilayotgan milliy islohotlarning tarkibiy qismidir. Ayniqsa,
davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish,
kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, yashil iqtisodiyotni joriy etish kabi
yo‘nalishlar orqali iqtisodiy barqarorlik va raqobatbardoshlik oshirilmoqda.
Va bundan tashqari, Yangi O‘zbekiston davrida iqtisodiy islohotlarning
yangi bosqichga chiqayotgani, milliy taraqqiyot strategiyasi doirasida
aniqlangan ustuvor yo‘nalishlar bu mavzuni yanada dolzarb qiladi. Shu bois,
O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor
yo‘nalishlarini o‘rganish bugungi kunda nazariy va amaliy ahamiyatga
egadir.Mamlakat iqtisodiyotining barcha yo'nalishla rini jadal rivojlan tirish ,
uning sanoat va hududiy tuzilmasini takomillashtirish, respublika iqtisodiyotini
zamonaviy asosda tubdan qayta qurish va barqaror rivojlanishni ta'minlash ko'p
jihatdan bozor iqtisodiyotidagi eng samarali islohotlardir. Shu munosabat bilan
bozor islohotlari mexanizmini chuqurlashtirish iqtisodiyot tarmoqlarida tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish, qulay investitsiya muhitini yaratish orqali
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini modernizatsiya qilish, mahalliy resurslarni
kengaytirish, ularning diversifikatsiya ularning salohiyatini oshirish,
2
5

Ustuvorliklar samaralifoydalanish orqali ularning iqtisodiy salohiyatini
oshirishdir.
Kurs ishimizning maqsadi va vazifalari
Ishning maqsadi – O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida tarkibiy
o‘zgarishlarning mazmun-mohiyatini ochib berish, ularning amalga oshirilish
yo‘nalishlarini tahlil qilish va istiqbolli ustuvor yo‘nalishlarni aniqlashdan
iborat.Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Iqtisodiy tarkibiy o‘zgarishlar tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish;
2. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilgan asosiy tarkibiy islohotlarni tahlil
qilish;
3. Tarkibiy o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash va ularning
ahamiyatini baholash;
4. Amaldagi islohotlar samaradorligini ko‘rsatadigan misollar asosida tahlillar
o‘tkazish;
5. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasidagi ustuvor yo‘nalishlarni
yoritish;
6. Kelgusida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ustuvor tarkibiy o‘zgarishlar
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
6

1.Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning o’ziga hos hususiy zaruriyati.

Iqtisodiyotda ayrim tarmoqlarning haddan tashqari rivojlanishi yoki orqada
qolishi umumiy iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko‘rsatadi. tarkibiy
o‘zgarishlar bu nomutanosibliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi. Shu o’rinda
resuslardan samarali foydalanishimiz zarur Mehnat, kapital va tabiiy
resurslardan maksimal darajada foydalanish uchun iqtisodiy tuzilmani qayta
ko‘rib chiqish zarur. Eng avvalo yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsion
mahsulotlar ishlab chiqarish uchun iqtisodiyotning moslashuvchan bo‘lishi
kerak.
Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirishga yo’naltirilgan
makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o’sish
sur’atlarini saqlab qolish, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish,
qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlantirish, iqtisodiyotda
davlat ishtirokini kamaytirish bo’yicha institutsional va tarkibiy islohotlarni
davom ettirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor mavqeini
yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojini
rag’batlantirish, hududlar, tuman va shaharlarni kompleks va mutanosib holda
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiy ettirish, investitsiyaviy muhitni yaxshilash orqali
mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga xorijiy sarmoyalarni faol
jalb etish masalalari bugungi kundagi dolzarb mavzulardan biridir.
Mamalakatimizni strategiya rivojlantirishning “Iqtisodiyotni rivojlantirish va
liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlari” yo’nalishida xususiy mulk huquqi va
kafolatlarini himoya qilish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesga to‘liq erkinlik
berish, ular faoliyatiga davlat idoralarining noqonuniy aralashuviga yo‘l
7

qo‘ymaslik, davlat mulkini xususiylashtirishni yanada kengaytirish, xo‘jalik
yurituvchi sub’yektlarning ustav jamg‘armalarida davlat ishtirokini kamaytirish,
davlat mulki xususiylashtirilgan ob’yektlar bazasida xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun qulay shart- sharoitlar yaratish, mamlakatning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish jarayonlarida davlatning ishtirokini kamaytirish
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, O‘zbekistonda qabul qilingan
ko‘plab normativ-huquqiy hujjatlar va ijtimoiy tarmoqlarda keng muhokamaga
qo’yilgan qonun loyihalarida o‘z aksini topgan.
Innovatsion faoliyat to‘g‘risida 2020 yil 27 iyuldagi O‘zbekiston
Respublikasining Qonuni, Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonun,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 22 yanvardagi “2017–2021
yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Faol tadbirkorlik, innovatsion
g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid
davlat Dasturi to‘g‘risida”gi prezident farmoni, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining «Iqtisodiyotni rivojlantirish va kambag‘allikni qisqartirishga oid
davlat siyosatini tubdan yangilash chora-tadbirlari to‘g‘risida» 2020 yil 26
martdagi PF-5975- son Farmoni , «O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot
va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi hamda uning tizim tashkilotlari faoliyatini
tashkil etish to‘g‘risida» 2020 yil 26 martdagi PQ-4653-son, «Aholini
tadbirkorlikka jalb qilish tizimini takomillashtirish va tadbirkorlikni
rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» 2020 yil 13
oktabrdagi PQ-4862-son qarorlari, “O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy
taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi huzuridagi tadbirkorlikni
rivojlantirish agentligi faoliyatini samarali tashkil etish to‘g‘risida ” 2021 yil 17
fevraldagi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori kabi myoriy
hujjatlar shular jumlasidandir. Ushbu hujjatlarni qabul qilishdan maqsad
8

tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, yangi tadbirkorlarni vujudga keltirish va
rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, innovatsion tizimning
salohiyati va samaradorligini oshirishga ko‘maklashish, innovatsiyalar uchun
qulay bo‘lgan normativhuquqiy, moliyaviy va axborot muhitini yaratishdan
iborat. Shuningdek, sanoatda raqobatbardoshlik va mahsuldorlikni oshirish,
yuqori texnologiyali mahsulotlar ulushini oshirishni rag'batlantirish, ishlab
chiqarishni ko'paytirish va ishlab chiqarish va eksport tarkibida ulushni oshirish,
innovatsion texnologiyalar va ilg'or boshqaruvni qo'llashni kengaytirishdir.
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o‘tish va bozor munosabatlarini
chuqurlashtirish jarayonida liberallashtirish, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotning
barcha jabhalarini demokratlashtirish, milliy xo‘jalikda tarkibiy o‘zgarishlarni
jadallashtirish makroiqtisodiy mutanosiblikning asosiy harakatlantiruvchi kuchi
bo‘lib kelayotir. Liberallashtirish tamoyillari tufayli qator yillar mobaynida
mamlakatimizda iqtisodiy o‘sish barqaror turibdi. Jumladan, o‘tgan yili yalpi
ichki mahsulotning o‘sish sur’atlari 5,3 foizni tashkil etdi. O‘zbekistonda
iqtisodiyotni liberallashtirish korxonalarni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish, milliy
iqtisodiyotning barcha sohalarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni keng
ko‘lamda rivojlantirish orqali amalga oshirilmoqda. Liberallashtirish uzluksiz,
doimiy jarayon sifatida bundan keyin takomillashib boraveradi. Kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik, oila tadbirkorligini rivojlantirish, «Har bir oila — tadbirkor»
Dasturini izchil amalga oshirish uningkafolati bo‘la oladi. Ayrim davrlarda davlat
“charchagan” xususiy va jamoa mulki ob’yektlarini “jonlantirib”, keyin ularni
xususiy qo‘llarga sotishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra, yalpi ichki mahsulotning 81 foizi nodavlat,
19 foizi esa davlat sektorida ishlab chiqarilmoqda. Yalpi qishloq xo‘jalik
mahsulotlari, chakana savdo va umumiy ovqatlanish sohasida nodavlat sektor
9

ulushi 100 foizga yaqinlashib qoldi. Ish bilan band aholining 80 foizdan ziyodi
mazkur tizimda mehnat qilayotir.
O‘zbekistonda bozor munosabatlariga o‘tishning ilk bosqichida chakana
savdo va umumiy ovqatlanish shaxobchalari, uy-joy va maishiy xizmat
ob’yektlari xususiy qo‘llarga sotildi, imtiyozli va tekin berildi. Maqsad aholida
bozor ko‘nikmalarini hosil qilish va mustahkamlash edi. Ikkinchi va uchinchi
bosqichlarda o‘rta va yirik korxonalar davlat tasarrufidan chiqarildi. Natijada
aksiyadorlik jamiyatlari, davlat ulushi bo‘lgan kompaniyalar, uyushmalar yuzaga
keldi. Bosqichma-bosqich erkinlashtirib borish o‘tish davrining o‘zidayoq
o‘zining ijobiy natijalarini bera boshladi. 90-yillar o‘rtalariga kelib yalpi sanoat
mahsuloti, keyin esa yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish bozor islohotlaridan
oldingi darajada tiklandi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi yillarida ham
iqtisodiyotda o‘sish davom etdi.
Islohotlarni chuqurlashtirish, tarkibiy qayta qurishlar, ishlab chiqarishni
modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash, kichik biznesni rivojlantirish, xususiy
mulkning ustuvor rolini ta’minlash, davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini
bosqichmabosqich kamaytirib borish hisobiga iqtisodiy samaradorlik
ta’minlandi. Harakatlar strategiyasiga muvofiq, 2017 yil 2 sentyabrda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Valyuta siyosatini erkinlashtirish
to‘g‘risidagi farmonni imzoladi. Undan asosiy maqsad, barcha bozor
ishtirokchilari uchun bir xil sharoit yaratish bo‘lib, bozordagi turli-tuman valyuta
kurslari o‘rniga yagona rasmiy kurs bir dollarga 8100 so‘m miqdorida belgilandi.
Korxona va aholida chet el valyutasini erkin sotib olish imkoni paydo bo‘ldi. Bu
qadar radikal yondashuv hatto ancha bilimdon bo‘lgan iqtisodchilarni ham
xavotirga solib: endi nima bo‘ladi, milliy valyuta kursining roppa-rosa ikki
baravarga pasaytirilishi inflyasiyaning yangi xalqasini keltirib chiqarmaydimi,
degan mulohazalarni tug‘dirgan edi. Lekin fevralda bir dollar 8188,33 so‘mga
10

ko‘tarilgan bo‘lsa, keyin asta-sekin so‘m mustahkamlana boshladi va iyun
oxiriga kelib, bir dollar 7813 so‘mga tushdi. Endilikda aholida
«dollarlashtirishdan» birmuncha qaytish tendensiyasi, pul o‘tkazmalarini milliy
valyutada olishni afzal ko‘rayotgani kuzatila boshladi. Bu tendensiya bundan
keyin ham davom etishi, so‘m o‘z qadrini ko‘tarib borishi mumkin. Xo‘sh, nima
uchun so‘m bugun o‘z pozitsiyasini mustahkamlayapti, giperinflyasiya yo‘q ?
Chunki, birinchidan, dollar kursi pasayishida Markaziy bankning valyuta
birjasidagi intervensiyasining ham roli bor. Bu vosita ham ko‘pchilik
mamlakatlar amaliyotida uchrab turadigan valyuta ayirboshlash kursiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatishdir. Bu holat “betaraf ” xarakterga ega bo‘lib,
mamlakat oltin-valyuta zahiralarining keskin kamayib ketishiga olib kelmaydi.
Ikkinchidan, asosiysi, valyuta bozoridagi noaniqlik, nufuzli valyuta kurslarining
har kuni, har soatda o‘ynab turishi aholida ajiotaj, ya’ni shov-shuv
talabnikuchaytirayotgan edi. Endi esa Prezident va Markaziy bank kafolati
ostida valyuta bozoriga aniqlik va shaffoflik kiritildi. Bugun o‘zbekistonlik turist,
biznesmen, talaba yoki davolanuvchi chet elda turib konversion kartasidagi
valyutani bankomatdan xohlagan miqdorda naqd mablag‘ sifatida yechib olishi
mumkin. Valyuta bozori liberallashuvi tashqi savdoga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu sohada raqobatbardoshlikni oshirish, eksport korxonalarini
qo‘llab-quvvatlash, fermer xo‘jaliklari, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
sub’yektlarining eksport faoliyatini rag‘batlantirish, ularga imtiyozlar tizimini
takomillashtirish, bojxona tartib-qoidalarini soddalashtirish va tashqi savdo
operatsiyalarini amalga oshirish muddatlarini keskin qisqartirish, tashqi savdo
tariflarini pasaytirishga oid hujjatlarni rasmiylashtirishlarning elektron shakliga
o‘tish va boshqa chora-tadbirlar ko‘rilmoqda.
Global raqobatbardoshlik . Albatta biz bu zaruriyatni ham ko’rib o’tishimiz lozim
, yani Jahon bozorida raqobatbardosh bo‘lish uchun iqtisodiyotning zamonaviy
11

tarmoqlarini rivojlantirishimiz zarur. O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy
o‘zgarishlarning dolzarbligi - O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, bozor
iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida iqtisodiy tuzilmani qayta ko‘rib chiqish zarurati
paydo bo‘ldi. Bu jarayonda quyidagi yo‘nalishlar asosiy e'tiborda bo‘ldi:
Sanoatni diversifikatsiyalash bunda asosan Neft-gaz, energetika, mashinasozlik
kabi tarmoqlarga e'tibor qaratildi. Qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash bu
borada agrosanoat majmuasini rivojlantirish orqali oziq-ovqat xavfsizligini
ta'minlash maqsad qilindi. Turizm, moliya, ta'lim va sog‘liqni saqlash sohalarini
rivojlantirish orqali iqtisodiyotni diversifikatsiyalashga harakat qilindi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning bu boradagi ham bir qancha fikrlar
aytib o’tgan. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida iqtisodiy tarkibiy
o‘zgarishlarning ahamiyatini doimo ta'kidlab keladi. Masalan, 2023-yilgi Oliy
Majlisga Murojaatnomasida u shunday degan edi:
> "Biz iqtisodiyotni tubdan isloh qilish, uni modernizatsiya qilish, tarkibiy
o‘zgarishlarni chuqurlashtirish orqali milliy iqtisodiyotimizni yangi bosqichga
olib chiqishga intilmoqdamiz."
Bu fikrlar iqtisodiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlarini belgilab beradi va
tarkibiy o‘zgarishlarning zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.Tarkibiy o‘zgarishlar
iqtisodiyotni barqaror va raqobatbardosh qilishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston sharoitida bu o‘zgarishlar orqali iqtisodiy tuzilmani
takomillashtirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirish
mumkin.
3
3
http://www.president.uz/
12

Sanoat tarmoqlarining 2023–2024 yillardagi o‘sish sur’atlari tahlili Yuqorida
keltirilgan jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston sanoati tarkibida 2023–2024
yillar davomida ijobiy o‘sish sur’atlari kuzatilmoqda. Xususan, elektrotexnika
sohasida 2023-yilda 3,1% bo‘lgan o‘sish 2024-yilda keskin sur’atda – 16,3% ga
13

yetdi. Bu, ayniqsa, zamonaviy texnologiyalar va sanoatni raqamlashtirishga
qaratilgan investitsiyalarning natijasidir.To‘qimachilik sohasi ham an’anaviy
tarzda eksportga yo‘naltirilgan bo‘lib, 2023-yilda 7,9%, 2024-yilda esa 10,7%
o‘sishga erishgan. Bu sohaga xorijiy sarmoyadorlar tomonidan qiziqish
ortmoqda, chunki ishchi kuchi arzon, mahsulot eksportbop va sifatli.
Metallurgiya sohasida esa o‘sish nisbatan sekinroq –5,0% dan 6,4% ga oshgan.
Bu sohaga modernizatsiya va texnologik yangilanishlar hali to‘liq joriy
etilmagani bilan izohlanadi. Avtomobilsozlik sanoatida 2023-yilda 16,8% ga
o‘sish bo‘lgan bo‘lsa-da, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 8,8% gacha pasaygan. Bu
ehtimoliy darajada ichki talabning muayyan darajada qoniqishi, shuningdek,
import o‘rnini bosish siyosatining samaradorligi bilan bog‘liq.
Prognoz : Kelgusi 2–3 yil ichida raqamli texnologiyalar, ekologik toza energiya
(yashil iqtisodiyot) va eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish tarmoqlari eng
tez rivojlanadigan sohalar bo‘lishi kutilmoqda. Jumladan, elektrotexnika va
to‘qimachilik tarmoqlari 15–20% oralig‘ida barqaror o‘sish sur’atini saqlab
qoladi.

1990–2016 yillarda sanoat ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishi tahlili
Mazkur jadval tarixiy davrda, ya’ni 1990-yildan 2016-yilgacha sanoat ishlab
chiqarishi qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 1995-
yilda sanoat ishlab chiqarish hajmi 1990-yilga nisbatan 80% ga qisqargan (0,2
marta), bu mustaqillikning dastlabki og‘ir davri, bozor iqtisodiyotiga o‘tish
jarayoni, iqtisodiy inqirozlar bilan bog‘liq.2000-yilga kelib holat nisbatan
tiklangan va 1,2 martani tashkil etgan. Shundan so‘ng barqaror o‘sish
boshlangan: 2010-yilda 3,0 martaga, 2016-yilda esa 4,6 martaga yetgan. Bu
iqtisodiy islohotlarning samaradorligi, xususan, tashqi investitsiyalarni jalb
14

qilish, infratuzilmani rivojlantirish va sanoat ko‘lamini kengaytirish hisobiga
bo‘lgan.
Umumiy Prognoz: Agar hozirgi iqtisodiy siyosat, ayniqsa, tarkibiy islohotlar va
sanoatlashtirish strategiyasi davom ettirilsa, 2030-yilga borib sanoat ishlab
chiqarish hajmi 1990-yilga nisbatan 6–7 martaga oshishi mumkin. Bunda
asosan yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlari (elektronika, mashinasozlik,
farmatsevtika) yetakchi rol o‘ynaydi.O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy
o‘zgarishlar nafaqat dolzarb, balki strategik zaruriyatdir. Iqtisodiy
samaradorlikka erishish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, eksportni kengaytirish va
global bozorga chiqish imkoniyatlari aynan shu yo‘nalishdagi o‘zgarishlarga
bog‘liq.Va yana biz shu o’rinda aytib o’tishimiz joiz Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev tomonidan boshlangan iqtisodiy islohotlar aynan tarkibiy tub
o‘zgarishlarga qaratilgan bo‘lib, yaqin yillarda ularning samarasini ko‘rishimiz
aniq.
15

2. Iqtisodiyotda tarbiy o’zgarishlarning obyektiv zaruriyatlari
Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar – bu iqtisodiyotni tashkil etuvchi
tarmoqlar, sohalar va resurslar o‘rtasidagi nisbatlarning vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarishidir. Bu o‘zgarishlar iqtisodiy rivojlanishning muhim belgisi bo‘lib, ular
iqtisodiyotni zamon talablari asosida yangilab borish zaruratidan kelib chiqadi.
Tarkibiy o‘zgarishlarning ob’ektiv zaruriyati quyidagi omillar bilan bog‘liq:
Texnologik taraqqiyot: Yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi bilan eski ishlab
chiqarish usullari raqobatbardoshligini yo‘qotadi. Shu sababli, sanoat
tarmoqlari zamonaviy texnika va ilg‘or texnologiyalarga o‘tishga majbur bo‘ladi.
Demografik o‘zgarishlar : Aholi sonining o‘sishi yangi ish o‘rinlariga ehtiyoj
tug‘diradi. Bu esa yangi tarmoqlar va iqtisodiy faoliyat yo‘nalishlarini
rivojlantirishni talab qiladi.
Resurslarning cheklanganligi : Tabiiy resurslarning cheklanganligi
iqtisodiyotni qayta qurishga undaydi. Masalan, yashil energiya manbalarini
keng joriy qilish zarurati tug‘iladi.
jtimoiy ehtiyojlarning o‘zgaruvi: Aholining turmush darajasi oshgani sari
ularning ehtiyojlari ham murakkablashadi. Sifatli xizmat ko‘rsatish, zamonaviy
transport, raqamli bank xizmatlariga talab ortadi.
Xalqaro integratsiya: Jahon bozorida muvaffaqiyatli ishtirok etish uchun
eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish va ularni logistika jihatidan samarali
yetkazib berish uchun iqtisodiy tuzilmani o‘zgartirish zarur.
16

O‘zbekiston sharoitida iqtisodiy tarkibni tubdan yangilashning yana bir
sababi – bu iqtisodiyotni xomashyo eksportiga qaramlikdan chiqarishdir. Paxta,
gaz, ruda eksportidan yuqori daromad olish o‘rniga, ularni qayta ishlash orqali
tayyor mahsulot eksportini yo‘lga qo‘yish bugungi kundagi ustuvor yo‘nalishdir.
Bu esa nafaqat yuqori daromad keltiradi, balki sanoatning boshqa tarmoqlarini
ham rivojlantiradi.
Masalan, O‘zbekistonda avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika,
to‘qimachilik kabi sanoat tarmoqlariga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu
tarmoqlarning rivoji esa xizmat ko‘rsatish sohasiga, xususan transport-logistika,
marketing, moliya xizmatlariga ehtiyoj tug‘diradi. Natijada, iqtisodiy tuzilma
murakkablashadi, diversifikatsiya darajasi oshadi.
Tarkibiy o‘zgarishlarning yana bir zaruriyati — bu raqobatbardoshlikdir. Ichki
va tashqi bozorlarda mahsulot sifati, narxi, yetkazib berish tezligi muhim
hisoblanadi. Bularning barchasini ta’minlash esa faqat zamonaviy iqtisodiy
tuzilma orqali amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, bugungi global muammolar — pandemiyalar, iqlim
o‘zgarishi, geosiyosiy beqarorliklar — iqtisodiyotni har tomonlama
moslashuvchan qilishni talab qiladi. Misol uchun, pandemiya davrida ko‘plab
xizmat ko‘rsatish tarmoqlari ishdan to‘xtadi, ammo raqamli xizmatlar
(masofaviy ta’lim, onlayn bank, e-commerce, kabilar ) keskin rivojlandi. Bu esa
yana bir bor iqtisodiy tuzilmani qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatdi.
Yana bir ob’ektiv omil — hududiy rivojlanishdagi tafovutlar .
Respublikamizda ayrim hududlar iqtisodiy jihatdan ilg‘or bo‘lsa, ba'zilarida bu
boradagi ko‘rsatkichlar past. Bu farqlarni kamaytirish uchun har bir hududning
o‘ziga xos salohiyati asosida tarmoqlarni rivojlantirish zarur. Masalan,
Surxondaryo viloyatining agroiqtisodiy salohiyati, Navoiy viloyatining sanoat va
konchilik imkoniyatlari, Farg‘onaning yengil sanoat tarmog‘i bo‘yicha yetakchilik
17

qilishi — bularning barchasi mahalliy darajadagi tarkibiy o‘zgarishlarni talab
qiladi.
Shu sababli, iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar – bu faqat davlat siyosatining
bir qismi emas, balki har bir sohaning, har bir tadbirkorning, har bir fuqaroni
hayotida bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi real jarayondir. Ular nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni, balki ijtimoiy barqarorlikni, xalq turmush darajasining oshishini
ham ta’minlaydi.
Masala:
Vaziyat: O‘zbekiston 2020-yilda 100 milliard so‘mlik paxta xomashyosi eksport
qilgan. 2024-yilga kelib, paxtani to‘liq qayta ishlash orqali tayyor mahsulot
ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi va shu paxta 300 milliard so‘mlik tayyor
to‘qimachilik mahsulotiga aylantirildi.
Savol: Qayta ishlash orqali iqtisodiyot qancha daromadga ega bo‘ldi va bu
tarkibiy o‘zgarishning qanday ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi?
Yechim:
1. Paxta xomashyo ko‘rinishida: 100 mlrd so‘m daromad.
2. Qayta ishlangach: 300 mlrd so‘m daromad.
3. Farq: 300 – 100 = 200 mlrd so‘m qo‘shimcha daromad.

Bu masala tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotga qanday real foyda keltirishini
ko‘rsatadi. Mamlakat va uning hududlarining barqaror rivojlanishini
ta’minlashda tarkibiy oʻzgarishlar va islohotlarni amalga oshirish juda muhim
boʻlib, davlatning ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Soʻnggi yillarda
Oʻzbekiston iqtisodiyotida qayd etilgan ijobiy oʻzgarishlar va amalga
oshirilayotgan islohotlar aynan shu masalaga qaratilgan. Jahon tajribasi shuni
koʻrsatadiki, bozor iqtisodiyotiga oʻtish jarayonida mamlakatlar oʻzlarining milliy
xususiyiyatlarini inobatga olgan holda islohotlarni amalga oshirishi muhimdir
18

Misol uchun, Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlar hukumatining faol
ishtirokida strategik tarmoqlarni qoʻllab-quvvatlash, infratuzilmaga
investitsiyalar oqimini koʻpaytirish orqali jadal iqtisody oʻsishga erishdilar. Shu
bilan birga, ular kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlashga katta ahamiyat
berib, turli sohalarda raqobatbardoshlikni oshirishga intildilar. Oʻzbekiston ham
u shbu tajribalardan foydalanib, turli sohalarni rivojlantirishda tarmoqlar
oʻrtasidagi muvozanatni saqlashi va diversifikatsiyani kuchaytirishi zarur.
Xususan, iqtisody oʻsishning yangi drayverlarini yaratish maqsadida innovatsion
va yuqori texnologiyalar sohalariga sarmoyalarni koʻpaytirish lozim. Ayni payda,
qishloq xoʻjaligida yuqori qoʻshilgan qiymatga ega mahsulotlarni ishlab
chiqarishga e’tibor qaratish, ishlab chiqarishning barqarorligi va samaradorligini
oshirishga yordam beradi.
"Tarkibiy o'zgarishlar" atamasi ishlab chiqarish, bandlik, talab va savdo
tarkibidagi transformatsiyani izohlash uchun ishlatiladi, va bu ko'pincha
mamlakat rivojlanishi bilan birga sodir bo’ladi ( Doyle.E, 1997 ”Irlandiyadagi
tarkibiy o’zgarishlar” kitobidan ). Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda
(sanoatlashgan va sanoatlashtirish jarayonida bo'lgan) sarf-xarajatlar va ishlab
chiqarish tarkibida doimiy o’zgarishlar bo’ladi, bunga sabab esa texnologiya va
raqobat ustunligiga erishish istagidir. Tarkibiy o'zgarishlarni iqtisodiyot
tarmoqlarining nisbiy ahamiyatliligining o'zgarishi sifatida ta’riflash mumkin.
Tarkibiy o‘zgarishlarni samarali boshqarish tarmoqlar o‘rtasidagi proporsiyalarni
optimallashtiradi va cheklangan iqtisodiy resurslarni YaHMga katta hissa
qo‘shadigan dominant tarmoqlarga yo’naltiradi. Yakovetsning (2004)
ta'kidlashicha, iqtisodiyotdagi har qanday o'zgarishlarning asosi tsiklik dinamika
bo’lib, tarkibiy o'zgarishlar esa ishlab chiqarish samaradorligi va
raqobatbardoshligining pasayishi tufayli iqtisodiy faoliyat sifatining davriy
ravishda yomonlashuvida namoyon bo'ladigan tsiklik inqirozlarni bartaraf
19

etishning samarali usuli hisoblanadi. Strukturaviy siljishlar, Berkovichning
(1989) fikriga ko'ra, “barcha tuzilmani tashkil etuvchi barcha omillar ta’siri
ostida yuzaga keladigan iqtisodiy tizim nisbatlarining o’zgarishi”. Iqtisodiyot
nazariyasida "tarkibiy o'zgarishlar" deganda "o'zaro bog’liq proportsiyalardagi
mavjud texnologik baza ta’sirida, mintaqaviy ehtiyojlarga muvofiq takror ishlab
chiqarish, taqsimot va ayirboshlash mexanizmlari ta'sirida yuzaga keladigan
o'zgarishlarning murakkab tizimi tushuniladi» ( Сухарев , 2010). Iqtisodiyotdagi
tarkibiy o'zgarishlar turli iqtisodiy va noiqtisodiy omillar ta’sirida yuzaga
keladigan iqtisodiy tizim tarkibidagi o'zgarishlarni ifodalaydi. Iqtisodiy tizim
samaradorligini oshirishga olib keladigan o’zgarishlar bu progressiv tarkibiy
o’zgarishlardir
Oʻzbekiston iqtisodiyotining hududiy va tarmoq tarkibini oʻrganish
hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy holatni anglashga yordam beradi. Oʻzbekiston
12 ta viloyat, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Toshkent shahridan iborat
boʻlib, ularning har biri oʻziga xos tabiiy va iqtisodiy resurslari, infratuzilmasi va
iqtisodiy xususiyatlariga ega. Jahon tajribasi shuni koʻrsatadiki, hududiy
rivojlanishni taʻminlashda hududiy xususiyatlarni inobatga olgan holda
ixtisoslashuvni kuchaytirish muhimdir.
Masalan, Italiyadagi “Made in Italy” brendi aynan hududiy ixtisoslashuv
natijasida yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishga asoslangan.
Xuddi shunday, iqtisodiyot turli sohalarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi, sanoat va
xizmatlarni oʻz ichiga oladi, ularning har biri oʻsish va bandlikni ta'minlashda
alohida rol oʻynaydi. Iqtisodiyotni muvozanatli rivojlantirish uchun har bir
tarmoqning salohiyatidan toʻliq foydalanish va ularni bir-birini toʻldiruvchi
tarmoqlarga aylantirish maqsadga muvofiqdir. Germaniyaning sanoat
sektoridagi kuchli taraqqiyoti va xizmatlar sohasidagi innovasion echimlari
iqtisodiy rivojlanishda yuqori samaradorlikka erishishga olib keldi.
20

Oʻzbekistonda ham sanoat va xizmatlar sohasini yanada rivojlantirish orqali
iqtisodiyotning barqaror oʻsishini ta'minlash imkoniyati mavjud. Xuddi shunday,
iqtisodiyot turli sohalarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi, sanoat va xizmatlarni oʻz
ichiga oladi, ularning har biri oʻsish va bandlikni ta'minlashda alohida rol
oʻynaydi.
Bundan tashqari iqtisodiyotni muvozanatli rivojlantirish uchun har bir
tarmoqning salohiyatidan toʻliq foydalanish va ularni bir-birini toʻldiruvchi
tarmoqlarga aylantirish maqsadga muvofiqdir. Germaniyaning sanoat
sektoridagi kuchli taraqqiyoti va xizmatlar sohasidagi innovasion yechimlari
iqtisodiy rivojlanishda yuqori samaradorlikka erishishga olib keldi.
Oʻzbekistonda ham sanoat va xizmatlar sohasini yanada rivojlantirish orqali
iqtisodiyotning barqaror oʻsishini ta'minlash imkoniyati mavjud. Oʻzbekiston
iqtisodiyoti turli hududlardagi rivojlanish darajasi bilan ajralib turadi.
Mamlakatda hududlar oʻrtasidagi iqtisodiy faoliyat, investisiyalar, infratuzilma
va boshqa omillar boʻyicha turli farqlar mavjud.
Mamlakatimiz hududlarining iqtisodiy salohiyati hamda tarmoq tarkibini
baholashga turli makroiqtisodiy indikatorlarni tahlil qilish asosida erishish
mumkin. Bunda yalpi hududiy mahsulotning (YaHM) mutlaq qiymati va uning
aholi jon boshiga hisoblangan koʻrsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Keng
qamrovli tahlil oʻtkazish orqali hududiy tafovutlarning sabablari haqida
tushunchaga ega boʻlish va hududlarning iqtisodiy rivojlanishiga oid maqsadli
chora-tadbirlarni shakllantirish mumkin. Oʻzbekistonning YaIM hajmi boʻyicha
ma'lumotlar quyidagi 1-javdalda keltirilgan. Bu koʻrsatkich hududlarning
iqtisodiy rivojlanish sur'atini, hududlar oʻrtasidagi iqtisodiy dinamikani va oʻsish
tendensiyasini tahlil qilishga imkon beradi. Umumiy holatda, Oʻzbekiston
Respublikasi boʻyicha YaIM 2013 yilda 153311,3 milliard soʻmdan 2023 yilda
1066569,0 milliard soʻmgacha oshgan. Bu oʻn yillik davrda YaIMning sezilarli
21

darajada oʻsganini koʻrsatadi. Lekin, 2023 yilda oʻsish sur'ati (106,0%) 2013 yilga
nisbatan (107,3%) biroz pastroq (-1,3%) boʻlgan. Bu mamlakatdagi umumiy
oʻsish suratlari ma'lum darajada pasayganini koʻrsatadi. Qoraqalpogʻiston
Respublikasida YaHM hajmi 2013 yilga nisbatan oshgan boʻlsa ham, oʻsish
sur'ati -4,5% boʻlib, iqtisodiy rivojlanishning sekinlashganini koʻrsatadi. Bu
hududdagi iqtisodiy faoliyatni ragʻbatlantirish va barqarorlikni ta'minlash uchun
qoʻshimcha choralar koʻrish talab qilinadi. Navoiy viloyati YaHM hajmida eng
yuqori oʻsish koʻrsatgan hududlardan biri hisoblanadi. 1,4% oʻsish sur'ati bu
hududda iqtisodiy faoliyat barqarorligini va rivojlanishni koʻrsatadi.
22

Toshkent shahrining iqtisodiy oʻsish sur'ati 0,8% boʻlib, bu hududning yuqori
iqtisodiy faoliyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Lekin, ayrim omillar (masalan,
inflyasiya, talab va taklifning oʻzgarishi) iqtisodiy oʻsish sur'atlariga salbiy ta'sir
koʻrsatgan. Umuman olganda, koʻplab hududlarda YaHM oʻsish sur'ati 2013
yilga nisbatan past. Navoiy va Toshkent shaharlari iqtisodiy rivojlanishning
barqarorligini koʻrsatadi. Bu hududlarda sarmoyalarni oshirish va iqtisodiy
faoliyatni kengaytirish imkoniyati mavjud. Qoraqalpogʻiston, Xorazm va
Fargʻona viloyatlarida iqtisodiy oʻsish sur'atlari past boʻlib, bu hududlardagi
iqtisodiy faoliyatni jonlantirish uchun qoʻshimcha choralar koʻrish zarur.
Ayniqsa, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va infratuzilmani rivojlantirish
muhim boʻladi.
Oʻzbekistonning turli hududlarida 2013 va 2023 yillardagi yalpi ichki (hududiy)
mahsulot hajmi va mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichlari taqqoslangan
23

Toshkent shahrining iqtisodiy koʻrsatkichlari boshqa hududlardan keskin yuqori,
2023 yilda 181856,9 mrld. soʻmga etgan. Bu hududning mamlakat
iqtisodiyotidagi yetakchi rolini koʻrsatadi. Toshkent va Navoiy viloyatlari ham
nisbatan yuqori koʻrsatkichlarga ega, lekin Toshkent shahri bilan taqqoslaganda
ularning koʻrsatkichlari ancha past. 2013 yilda mamlakat boʻyicha oʻrtacha
koʻrsatkich 9262,2 mrld. soʻmga teng boʻlgan. Oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori
boʻlgan hududlar qatoriga Andijon (9918,6), Qashqadaryo (12308,3),
Samarqand (12383,0), Toshkent (15420,7), Fargʻona (10966,4) viloyatlari va
Toshkent shahri (19838,9) kiradi. Qolgan hududlar mamlakat boʻyicha oʻrtacha
koʻrsatkichdan past natijaga erishgan. 2023 yilda esa mamlakat boʻyicha
oʻrtacha koʻrsatkich 64586,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan. Bu oʻsish koʻplab
hududlardagi iqtisodiy rivojlanishga bogʻliq. Mamlakat boʻyicha oʻrtacha
koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan hududlar qatoriga Andijon (68223,4), Navoiy
(81943,2), Samarqand (74115,3), Toshkent (107918,1), Fargʻona (65781,0)
viloyatlari va Toshkentshahri (181859,6) kiradi. Qashqadaryo viloyati 2013 yilda
oʻrtacha koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan hududlar qatoriga kirgan boʻlsa, 2023
yilda Navoiy viloyati yuqori koʻrsatkiga erishgan. Qolgan hududlar mamlakat
boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan past natijaga erishgan. Barcha hududlarda
2013 yilga nisbatan 2023 yilda sezilarli oʻsish kuzatilgan. Masalan, Navoiy
viloyatida 2013 yildagi 7708,5 mlrd. soʻmdan 2023 yilda 81943,2 mrld. soʻmga
oʻsish qayd etilgan. Sirdaryo viloyati respublika YaIM tarkibida eng kichik
ulushga ega boʻlgan hudud hisoblanadi. 2013 yilda 3446,4 mrld. soʻm qayd
etilgan boʻlsa, 2023 yilda bu koʻrsatkich 21549,9 mrld. soʻmga yetgan. Toshkent
shahridan tashqari Andijon, Navoiy, Fargʻona va Qashqadaryo viloyatlari ham
yuqori iqtisodiy oʻsishga erishgan. Bu hududlar iqtisodiy rivojlanishga katta
hissa qoʻshmoqda. Toshkent shahri iqtisodiy rivojlanishda yetakchi hudud boʻlib
qolmoqda, va aksariyat viloyatlarda 2013 yilga nisbatan 2023 yilda sezilarli
24

oʻsish kuzatilmoqda. Biroq, ayrim hududlar, masalan Jizzax va Sirdaryo
viloyatlari mamlakatning oʻrtacha koʻrsatkichlaridan ancha pastda qolgan. Bu
hududlarda iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini qayta koʻrib chiqish lozim. Aholi
jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YaIM) yoki yalpi hududiy mahsulot (YaHM)
hududlarning iqtisodiy rivojlanishini oʻlchash va taqqoslashda muhim
koʻrsatkichdir. U hududning iqtisodiy holatini, aholi farovonligini va turmush
darajasini baholashda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Aholi jon boshiga
YaIM iqtisodiy faoliyat natijasida aholiga qanchalik iqtisodiy boylik
taqsimlanganini koʻrsatadi. YaHMning yuqori boʻlishi aholi uchun koʻproq
daromad va farovonlikni ta’minlaydi. Turli hududlarning iqtisodiy holatini
taqqoslashda aholi jon boshiga YaHM asosiy koʻrsatkichlardan biri boʻlib,
iqtisodiy rivojlanish darajasiga ta'sir etuvchi omillarni tahlil qilishga imkon
beradi. Masalan, bir hududda YaHM yuqori, boshqasida past
boʻlsa, bu hududlar iqtisodiyotining sifat va samaradorlik darajasidagi farqlarni
aks ettiradi. YaHMning aholi jon boshiga yuqori boʻlishi hududda yaxshi
rivojlangan infratuzilma va sarmoya jalb qilish imkoniyatlarining yuqori
ekanligini koʻrsatadi. Bu esa yangi ish oʻrinlari yaratish, ijtimoiy xizmatlarning
sifatini oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilashga yordam beradi.
Bundan tashqari YaHM yuqori boʻlgan hududlarda soliq tushumlari ham yuqori
boʻladi. Bu davlatga koʻproq mablagʻlarni qayta taqsimlash va ijtimoiy
dasturlarni amalga oshirish imkonini beradi. Oʻzbekiston boʻyicha aholi jon
boshiga YaIM hajmi 2013 yilda 5069,3 ming soʻmdan 2023 yilda 29291,4 ming
soʻmgacha oshgan. Oʻsish sur'atlari yillar davomida yuqori darajada boʻlgan.
2013 yildan 2023 yilgacha oʻsish sur'atida -1,8% oʻzgarish kuzatilgan, ya'ni oʻn
yil davomida umumiy oʻsish sur'ati pasaygan.
YaHM aholi jon boshiga hisoblaganda koʻrsatkich yuqori boʻlsa, bu
hududdagi aholi turmush darajasi yuqori ekanligidan dalolat beradi. Shu bilan
25

birga, YaHM past boʻlsa, hududda yashash sharoitlari, ijtimoiy xizmatlar sifati
past boʻlishi mumkin. Aholi jon boshiga YaHMning yuqori boʻlishi tabiiy
resurslarga boy hududlarda kuzatilishi mumkin. Bu holatda
diversifikasiyalangan iqtisodiyot hududning barqaror rivojlanishi uchun
muhimdir.

3. Respublika yalpi ichki maxsulotlarining o’zgarirish tendensiyalari
Yalpi ichki maxsulotlarining o’zgarirish tendensiyalari mamlakat iqtisodiy
rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichidir. So‘nggi yillarda respublikada iqtisodiy
islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda va ular YaIM tarkibida
sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Xususan, xizmatlar sohasi ulushi ortib
bormoqda, qishloq xo‘jaligi ulushi esa kamayib, sanoat barqaror sur’atda
rivojlanmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyotining so‘nggi yillardagi rivojlanish tendensiyalari,
ayniqsa yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishi, mamlakatda amalga oshirilayotgan
26

tarkibiy islohotlar va iqtisodiy diversifikatsiya siyosatining samaradorligini
ko‘rsatmoqda.
2024-yilda O‘zbekistonning real YaIM o‘sishi 6,5% ni tashkil etdi, bu 2022-
yildagi 6% va 2023-yildagi 6,3% ko‘rsatkichlaridan yuqori. YaIM hajmi 1 454
trillion so‘mga yetdi, aholi jon boshiga esa 39,1 million so‘mni (taxminan 3 100
AQSh dollari) tashkil etdi. Bu o‘sish sanoat, savdo, mehmonxona va ovqatlanish
xizmatlari sohalarining faoliyati bilan bog‘liq.
Xizmatlar sektori YaIMning 47,4% ini, sanoat esa 26,4% ini tashkil etdi.
Aksincha, qishloq xo‘jaligi va qurilishing YaIMdagi ulushi mos ravishda 19,2% va
7% gacha kamaydi. Bu iqtisodiyotda xizmatlar va sanoatning ulushi ortib
borayotganini ko‘rsatadi.
2024-yilda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish hajmi 3,1% ga o‘sib, 280 trillion
so‘mga yetdi. Sanoat ishlab chiqarishi 6,8% ga o‘sib, 366 trillion so‘mni tashkil
etdi. Eng katta o‘sish mashinasozlik, kimyo va qurilish materiallari ishlab
chiqarishda kuzatildi. Savdo va xizmatlar sohasida esa 7,2% lik o‘sish qayd etildi.
Bu esa aholining ichki iste’mol talabining oshgani va xizmat ko‘rsatish
infratuzilmasi kengayganini anglatadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotining so‘nggi yillardagi rivojlanish tendensiyalari,
ayniqsa yalpi ichki mahsulot (YaIM) o‘sishi, mamlakatda amalga oshirilayotgan
tarkibiy islohotlar va iqtisodiy diversifikatsiya siyosatining samaradorligini
ko‘rsatmoqda.
2024-yilda O‘zbekistonning real YaIM o‘sishi 6,5% ni tashkil etdi, bu 2022-
yildagi 6% va 2023-yildagi 6,3% ko‘rsatkichlaridan yuqori. YaIM hajmi 1 454
trillion so‘mga yetdi, aholi jon boshiga esa 39,1 million so‘mni (taxminan 3 100
AQSh dollari) tashkil etdi. Bu o‘sish sanoat, savdo, mehmonxona va ovqatlanish
xizmatlari sohalarining faoliyati bilan bog‘liq.
27

Xizmatlar sektori YaIMning 47,4% ini, sanoat esa 26,4% ini tashkil etdi. 7%
gacha kamaydi. Bu iqtisodiyotda xizmatlar va sanoatning ulushi ortib
borayotganini ko‘rsatadi.
2024-yilda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish hajmi 3,1% ga o‘sib, 280 trillion
so‘mga yetdi. Sanoat ishlab chiqarishi 6,8% ga o‘sib, 366 trillion so‘mni tashkil
etdi. Eng katta o‘sish mashinasozlik, kimyo va qurilish materiallari ishlab
chiqarishda kuzatildi. Savdo va xizmatlar sohasida esa 7,2% lik o‘sish qayd etildi.
Bu esa aholining ichki iste’mol talabining oshgani va xizmat ko‘rsatish
infratuzilmasi kengayganini anglatadi.
YaIM tarkibidagi bu o‘zgarishlar mamlakat iqtisodiyotining bosqichma-
bosqich modernizatsiya yo‘liga o‘tayotganini bildiradi. Xizmatlar sektorining
kengayishi, ayniqsa raqamli texnologiyalar, moliya va ta’lim sohalaridagi
o‘sishlar, iqtisodiy tizimda sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tilayotganidan
dalolat beradi.
Biroq shu bilan birga muammolar ham mavjud: ishlab chiqarishning
texnologik darajasi hanuz past, ayrim hududlarda iqtisodiy faollik sust, tashqi
savdo saldosi salbiy. Bu muammolarni bartaraf etish uchun sanoatda
innovatsiyalarni keng joriy etish, logistika infratuzilmasini yaxshilash va inson
kapitaliga investitsiyalarni ko‘paytirish zarur.
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘zgarishlar jarayonida xizmatlar va
sanoatning ulushi oshib borayotgani quvonarli holat bo‘lsa-da, ishlab
chiqarishning texnologik darajasining pastligi — dolzarb va hal etilishi zarur
bo‘lgan muammo bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, sanoat tarmoqlarining
ko‘pchiligida eskirgan texnologiyalar, mehnat unumdorligining pastligi, va
qo‘shilgan qiymat darajasining pastligi kuzatiladi. Bu esa Yalpi Ichki Mahsulot
(YaIM) o‘sishining sifatini pasaytiradi.
28

Misol tariqasida, 2024-yilda sanoat ishlab chiqarishining 6,8% ga o‘sgani qayd
etilgan bo‘lsa-da, bu o‘sishning asosiy qismi xomashyo eksporti yoki yarim
tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishiga to‘g‘ri kelgan. Yuksak texnologiyali ishlab
chiqarish ulushi hanuzgacha sanoatning umumiy hajmida kam foizni tashkil
etmoqda. Masalan, mashinasozlik va elektronika sanoatining YaIMdagi ulushi
juda kam, garchi bu sohalar global miqyosda iqtisodiy raqobatbardoshlikning
kaliti hisoblanadi. (yuqorida keltirib o’tgan malmotlarimiz pastdagi grafigimizda
tasvirlangan)
Shu muammo yechimi uchun quyidagi chuqur iqtisodiy yondashuvlar taklif
qilinadi:
1 . Import o‘rnini bosuvchi va eksportga yo‘naltirilgan sanoat siyosatini
kuchaytirish : Hukumat yirik korxonalarni emas, balki kichik va o‘rta texnologik
ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashi lozim. Bu uchun kredit resurslariga
erkin kirish, soliq imtiyozlari va texnoparklar tizimini kengaytirish muhim.
2. Inson kapitalini rivojlantirish : Innovatsion iqtisodiyot uchun malakali
muhandislar, texnik mutaxassislar va raqamli savodxon kadrlarga ehtiyoj
ortmoqda. Shu bois oliy o‘quv yurtlarida amaliy ishlab chiqarishga yaqin
yo‘nalishlarni rivojlantirish, STEM fanlariga e’tiborni oshirish zarur.
3. Raqamli transformatsiyani jadallashtirish: Sanoat tarmoqlarida
avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, IoT (internet of things) kabi ilg‘or
texnologiyalarni joriy qilish orqali mehnat unumdorligini oshirish mumkin.
4. Hududiy sanoat klasterlarini tashkil etish: Har bir viloyat va tuman
o‘zining ixtisoslashgan sohasida klaster shaklida rivojlanishi, resurslar samarali
taqsimlanishi, va xususiy sektor faol ishtirok etishi ta’minlanishi kerak.
Yuqoridagi yechimlar amalda qo‘llanilsa, O‘zbekiston iqtisodiyoti tarkibiy
jihatdan yanada barqaror, samarali va yuqori qo‘shilgan qiymatli bozor
29

iqtisodiyotiga aylanadi. Bu esa uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi va
mamlakat raqobatbardoshligini oshiradi.

30

Ushbu malumotlar grafik ko‘rinishida 2022–2024 yillar davomida O‘zbekiston
iqtisodiyoti tarmoqlarining (YAIM, sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmatlar sohasi)
o‘sish sur’atlari tasvirlangan. Bu grafikdan ko‘rinib turibdiki:
Xizmatlar va sanoat sohalarining o‘sish sur’ati yuqorilamoqda .
Qishloq xo‘jaligi barqaror, biroq sustroq sur’atlarda o‘smoqda.
Umumiy YAIM o‘sish sur’ati ijobiy tendensiyani ko‘rsatmoqda.

Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi koʼp omilli va shu bilan birga ziddiyatli
jarayon hisoblanadi. Iqtisodiy rivojlanish hech qachon bir tekis, yuqorilab
boruvchi chiziq boʼyicha roʼy bermaydi. Shundan ayonki, har qanday jamiyatda
oʼsib bora yotgan ehtiyojlarni qondirish va farovon yashash uchun iqtisodiy
oʼsish yuz berishi kerak.Iqtisodiy oʼsish, deganda iqtisodiy ravnaq, yaʼni
iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi boʼlib, yaratilgan tovarlar va xizmatlarning
koʼpayib borishini bildiradi. А mmo iqtisodiy rivojlanish hech qachon bir tekis,
yuqorilab boruvchi chiziq boʼyicha roʼy bermaydi. Iqtisodiy oʼsishni ikki
darajada olib qarash mumkin. Mikroiqtisodiy va makroiqtisodiy oʼsish.
Mikroiqtisodiy oʼsish firma, korxona va tarmoq miqYosidagi rivojlanishni aks
ettiradi va ularda oʼsish yaratilgan tovarlar va xizmatlarning bozor narxida
hisoblangan hajmiga qarab aniqlanadi. Makroiqtisodiy oʼsish milliy
31

iqtisodiyot, yaʼni muayyan mamlakat miqyosidagi iqtisodiy taraqqiyotni ifoda
etadi va yalpi milliy mahsulotning (YaMM) koʼpayishini bildiradi. YaMM hajmi
iqtisodiy oʼsishning umumlashgan pulda ifodalangan koʼrsatkichi hisoblanadi.
Shu bilan birgalikda, iqtisodiy rivojlanish oʼz ichiga yuksalish va inqiroz
davrlarini, iqtisodiyotdagi miqdor va sifat oʼzgarishlarni, ijobiy va salbiy
tomonlarni olib notekis boradi. Birinchi usulda xarajatlar jamlanadi, yaʼni
barcha isteʼmolchilarning tovar va xizmatlarni sotib olishga sarflangan puli
jamlanadi. Ikkinchi usulda daromadlar – tovar va xizmatlarni sotishdan tushgan
pul daromadlari jamlanadi. Iqtisodiy oʼsish esa, YaMMning real hajmi bilan
oʼlchanadi. Gap shundaki, uning qiymat - pul shakli narxlarga bogʼliq.
YaMMning moddiy hajmi oʼsmasada, inflyatsiya taʼsirida narx oshsa, uning
qiymat-pul miqdori ortib ketadi.
YaIMdagi o‘zgarishlarning asosiy sabablari quyidagilar :
– Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonining chuqurlashuvi;
– Davlat mulkini xususiylashtirish va xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash
siyosati;
– Sanoatlashtirish strategiyasiga bosqichma-bosqich o‘tish;
– Tashqi savdo liberallashuvi va valyuta kursining erkinlashtirilishi;
– Xizmatlar sohasining raqamli texnologiyalar va logistika orqali kengayishi.
Masala: 2016–2024 yillar oralig‘ida YaIMdagi asosiy tarmoqlarning dinamikasi.
Statistik ma’lumotlarga tayanilsa, 2016 yilda xizmatlar sohasi YaIMning 44
foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich 50 foizga yetdi. Sanoat
ulushi 2016 yilda 24 foiz bo‘lsa, 2023 yilda 28 foizga ko‘tarildi. Ayni paytda
qishloq xo‘jaligining ulushi 19 foizdan 14 foizgacha kamaydi.
Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyoti asta-sekin “post-
industrial” bosqichga yaqinlashmoqda. Biroq bu o‘zgarishlar barcha hududlarda
32

bir xil emas: Toshkent va yirik shaharlar oldinga chiqayotgan bo‘lsa, ayrim
viloyatlar hali ham qishloq xo‘jaligiga tayanmoqda.
Nazariy asoslangan yechimlar:
1. Solow o‘sish modeli asosida qaralganda, iqtisodiy o‘sish faqatgina kapital va
mehnat emas, balki texnologik rivojlanishga ham bog‘liq. Shu bois, xizmatlar va
sanoat sohalarida innovatsion yondashuv, IT yechimlari, raqamli xizmatlar
bo‘yicha sarmoya oshirilishi lozim.
2 . Rostowning iqtisodiy bosqichlar nazariyasi ga ko‘ra, O‘zbekiston hozir “turtki
bosqichi”da. Bu bosqichda yirik infratuzilma loyihalari, davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlanayotgan sanoat klasterlari muhim rol o‘ynaydi. Shu
yo‘nalishda Hududiy sanoat zonalari va loyihaviy moliyalashtirish kuchaytirilsa,
iqtisodiy o‘sish tezlashadi.

3 . Lewis modeli asosida qishloq xo‘jaligidan ortiqcha ishchi kuchini xizmatlar va
sanoatga samarali ko‘chirish uchun professional tayyorlov markazlari, subsidiya
asosidagi kreditlar, ijtimoiy himoya paketlari zarur.
4. Structuralist nazariyalar asosida import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni
kengaytirish va eksportni diversifikatsiya qilish orqali o‘sishni barqaror qilish
mumkin. Bu yerda valyuta risklari, xomashyo narxlariga bog‘liqlik muammolari
oldini olish kerak.
YaIM tarkibining o‘zgarish tendensiyasi O‘zbekiston iqtisodiyotining
transformatsiya jarayonida ekanini ko‘rsatadi. Biroq bu o‘zgarishlar izchil va
chuqur bo‘lishi uchun resurslar taqsimoti, mehnat unumdorligi, hududlararo
tengsizlik, texnologik yangilanishlar kabi omillar nazariy asosda chuqur tahlil
qilinishi va siyosiy qarorlar orqali barqarorlashtirilishi zarur. Aks holda, statistik
33

o‘sish real hayotdagi sifatli o‘zgarishga aylanmay qoladi. Iqtisodiy oʼsishga
tarixiy jihatdan yondashilganda, u bir xil suratlarda va bir tekis bormaydi.
Tarixda iqtisodiy oʼsish suratlarining jadallashish, jiddiy pasayish va hatto
cheklanish davrlari maʼlum.
А gar katta tarixiy bosqichlar olib qaraladigan boʼlsa, jahon va milliy
iqtisodiyotda, barqaror iqtisodiy oʼsish, ishlab chiqarishning har tomonlama
taraqqiyot manzarasi hosil boʼladi. 2022 yilning yanvar-mart oylarida
Oʼzbekiston YaIM 5,8 foizga oshib, 162,8 trln. soʼmni tashkil etgan. Qoʼmita
maʼlumotlariga koʼra, 2021 yilda YaIM hajmi 734,6 trillion soʼmni tashkil etdi va
oʼsish 7,4 foiz boʼldi. 2020 yil bu koʼrsatkich 580,2 trillion soʼmni tashkil qilgan
edi. А holi jon boshiga hisoblangan YaIMning hajmi 21 million soʼmga yetdi. Bu
esa 2020 yilgiga qaraganda 5,3 foziga koʼproqdir. Shuni qayd etib oʼtish kerakki,
Jahon banki 2021 yilda Oʼzbekiston iqtisodiyoti 4,3 foizga oʼsishini prognoz
qilgan edi. Yaʼni, pandemiya oqibatida yuzaga kelgan turgʼunlik sharoitida
Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda oʼsish
davom etmoqda. 2020 yilda COVID-19 pandemiyasi oqibatlari sababli
kuzatilgan 2 foizlik iqtisodiy pasayish ortidan 2021 yilda moʼʼtadil oʼsish prognoz
qilingan edi. Davlat statistika qoʼmitasi joriy yil birinchi choragida yalpi ichki
mahsulot 5,8 foizga oshganini maʼlum qildi. Dastlabki maʼlumotlariga koʼra,
2022 yilning yanvar ь -mart oylarida Oʼzbekistonda yalpi ichki mahsulot (YaIM)
hajmi joriy narxlarda 162,8 trln. soʼmni tashkil etdi. 2021 yilning mos davri bilan
taqqoslaganda 5,8 foizga oʼsdi.2022 yilning yanvar ь -mart oylarida aholi jon
boshiga hisoblangan YaIM hajmi joriy narxlarda 4 mln 604,6 ming soʼm (420
А QSh dollari)ni tashkil etib, 2021 yilning mos davri bilan taqqoslaganda 3,7
foizga oʼsdi. 2021 yilda dunyo boʼyicha ayrim mamlakatlarning iqtisodiyotlarida
tiklanish jarayoni boshlangan boʼlsa, baʼzi davlatlar pandemiya sababli yuzaga
kelgan iqtisodiy inqirozdan hali ham chiqib keta olganlari yoʼq. Global miqyosda
34

davom etayotgan pandemiya hamda iqtisodiy vaziyat bilan bogʼliq
mavhumliklar saqlanib qolayotgan shunday sharoitida, Oʼzbekiston iqtisodiyoti
oʼz vaqtida muvofiqlashtirilgan fiskal va monetar siyosat natijasida 7,4 foiz
oʼsishni qayd etib, jadal ravishda tiklanishda davom etdi. Shu bilan birga, Xitoy
iqtisodiyoti 2020 yilda 2,2 foizga sekinlashgandan soʼng, 2021 yilda, Jahon
bankiga koʼra 8,0 foizga va Xalqaro valyuta jamgʼarmasiga 8,1 foizga oʼsgan.
Bundan tashqari, Jahon bankiga koʼra, 2021 yilda Qozogʼiston iqtisodiyoti 3,5
foizga va Turkiya iqtisodiyoti 9,5 foizga oʼsganligi qayd etilgan. 2021 yilda
YaIMning nominal hajmi 734,6 trln. soʼmni yoki 69,2 mlrd. dollarni tashkil etdi.
Bunda, qishloq hoʼjaligi YaIMning 25,0 foizini yoki 183,5 trln. soʼmni, xizmatlar
35,7 foizini yoki 262,5 trln. soʼmni, sanoat 25,8 foizini yoki 189,6 trln. soʼmni,
qurilish 6,2 foizini yoki 45,8 trln. soʼmni va eksport import mahsulotlariga sof
soliqlar 7,2 foizini yoki 53,2 trln. soʼmni tashkil etdi. Shuningdek, 2021 yilda
YaIM tarkibida sanoatning ulushi 0,4 foizga koʼpaygan. Bungacha, 2020 yilda
koronavirus inqirozi sababali sanoatning ulushi 25,7 foizdan 25,4 foizgacha
kamaygan edi. Bundan tashqari, yalpi qoʼshilgan qiymat 2021 yilda 7,5 foizga
koʼpayib, 681,4 trln. soʼmni tashkil qildi. 2020 yilda yalpi qoʼshilgan qiymatning
oʼsishi 1,9 foizgacha sekinlshgan va 557,8 trln. soʼmnga teng boʼlgan. 2021 yilda
jon boshiga YaIM dollar ekvivalentida 13,4 foizga koʼpayib, 1983 dollarni (21,0
mln. soʼm) tashkil etdi. Jon boshiga aholi daromadlari 15,4 foizga oʼsib, 1392
dollarga (14,8 mln. soʼm) yetdi. Yillik oʼrtacha ish haqi 14,0 foizga oshib, 3629
dollarga (38,5 mln. soʼm) teng boʼldi. 2020 yilda jon boshiga YaIM va aholi
daromadlari dollar ekvivalentida mos ravishda 1,9 va 2,1 foizga kamaygan
boʼlsa, yillik oʼrtacha ish haqi faqatgina 0,9 foizga oʼsgan [2]. Dastlabki
maʼlumotlarga koʼra, 2020 yilning yanvar ь -mart oylarida Oʼzbekiston
Respublikasi yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmi joriy narxlarda 110 517,8 mlrd.
soʼmni tashkil etdi va 2019 yilning yanvar ь -marti1 bilan taqqoslaganda 4,1 % ga
35

oʼsdi. YaIM deflyator indeksi 2019 yil yanvar ь -martdagi narxlarga nisbatan
114,1 % ni tashkil etdi [3]. 2019 yilning yanvar ь mart oylarida 2018 yilning mos
davri bilan taqqoslaganda YaIM tarkibida qishloq, oʼrmon va baliq xoʼjaligi
ulushining 14,4% gacha pasayishi (2018 yilning yanvar ь -martida - 16,3 %) va
sanoat tarmogʼi ulushining 34,5% gacha oshishi (2018 yilning yanvar ь -martida -
30,9%) bilan bogʼliq sezilarli oʼzgarishlar kuzatilgan. Iqtisodiyotning barcha
tarmoqlarida yaratilgan yalpi qoʼshilgan qiymat hajmi YaIM umumiy hajmining
90,4 % ini tashkil etdi va 4,0 % ga oʼsdi (YaIM mutlaq oʼsishiga taʼsiri 3,6 foiz
punktni tashkil etdi). Mahsulotlarga sof soliqlarning YaIM tarkibidagi ulushi 9,6
% ni tashkil etdi va 4,2 % darajasida oʼsish qayd etildi (YaIM mutlaq oʼsishiga
taʼsiri 0,5 f.p.). 2020 yil yanvar ь -mart oylari yakunlariga koʼra, qishloq, oʼrmon
va baliq xoʼjaligida 3,9 % darajasida ijobiy oʼsish qayd etildi. Mazkur tarmoqning
YaIM mutlaq oʼsish surʼatiga taʼsiri 0,5 f.p.ni tashkil etdi. Qishloq, oʼrmon va
baliq xoʼjaligida ijobiy oʼsish surʼatlari dehqonchilik mahsulotlarini ishlab
chiqarishning 6,4 % ga va chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishning 3,6 %
ga oʼsishi bilan bogʼliq. Jaxon banki va Xalqaro valyuta jamgʼarmasining 2022 yil
yanvarda eʼlon qilingan hisobotlarida 2022-2023 yillar uchun prognozlar va
global iqtisodiy holat boʼyicha xatarlar qayd etilgan. Ushbu tashkilotlarning
prognozlari orasida sezilarli farqlar mavjud emas. Xusuan, Jaxon bankining
hisobotiga koʼra, 2022 yil uchun rivojlangan davlatlar iqtisodiyoti 3,8 foizga,
rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyoti 4,6 foizga va Markaziy Osiyo davlatalari
iqtisodiyotlari 4,3 foizga oʼsishi kutilmoqda. Jumladan, Oʼzbekiston iqtisodiyoti
2022 yilda 5,6 foizga va 2023 yilda 5,8 foizga oʼsishi kutilmoqda. Shuningdek,
Jaxon banki kutilmalariga koʼra, Oʼzbekistonda iqtisodiy oʼsish darajasi
koronovirus pandemiyasi qarshi davlat tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy
choralar natijasida barqaror holatda qolishi kutilmoqda. Bundan tashqari,
Oʼzbekistonning barqaror iqtisodiy oʼsishi asosiy iqtisodiy hamkor davlatlarning
36

maroiqtisodiy holatiga bogʼliq. Xususan, Jaxon bankining hisobotiga koʼra,
Rossiyada ichki talabining kamayishi sababli 2022 yil uchun oʼsish darajasi 2,4
foiz boʼlsa, 2023 yilga kelib esa 1,8 foizgacha sekinlashishi kutilmoqda. Bunda,
2021 yilda Rossiyaga qarshi А QSh tomonidan qoʼllanilgan qoʼshimcha
sanktsiyalar, aholi orasidagi emlanish darajasining pastligi va geosiyosiy
vaziyatning beqarorligi asosiy omillar sifatida qayd etilgan. Shuningdek,
kutilmalarga koʼra Qozogʼistonning iqtisodiy oʼsish darajasi 2022 yilda 2,0
foizga, 2023 yilda 3,0 foizga yetishi kutilmoqda. Xalqaro valyuta jamgʼarmasi va
Jahon bankining 2022 yil yanvardagi hisobotlariga koʼra, koronavirusning yangi
shtammlarining tarqalishi lokdaun va karantin choralarining qatʼiylashtirilishi va
makroiqtisodiy prognozlarga salbiy taʼsir oʼtkazishi mumkin. Shuningdek, global
taʼminot zanjirining sust tiklanishi va inflyatsion bosimlarning ortish xatari ham
qayd etilgan. 4
4
Raxmatullayeva F.A. YALPI ICHKI M А HSULOT TUZULM А SI H А MD А OʼZG А RISH QONUNIYATL А RI " Экономика и
социум " №5(108)-2 2023
37

4. Tarkibiy o’zgarishlarning iqtisodiyot tarmoqlariga ta’siri
Bugungi kunda butun dunyo iqtisodiyotida ko‘plab o‘zgarishlar sodir
bo‘lmoqda. Bu o‘zgarishlarning asosiylaridan biri iqtisodiyot tarkibining
o‘zgarishidir. Bunday o‘zgarishlarga sabab iqtisodiyotga nisbatan innovatsion
yondashuvning hosil bo‘lishi deb aytish mumkin. Umuman olganda, bugungi
kunda dunyo aholisining talab tarkibi ham o‘zgarib bormoqda. Turli ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashgan korxona va kompaniyalar o‘z
faoliyatlarini aholi talabiga moslab bormoqda. Natijada bu, birinchidan,
iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar bo‘lishiga, ikkinchidan, aholiga yanada
qulayliklar yaratib berilishiga olib kelmoqda. Bunga raqamli texnologiyalarning
yaratilishi va investitsiya oqimlarining ko‘payishi ham ta’sir o‘tkazib, jarayonni
yanada tezlashtirdi. O‘zbekistonda ham bu jarayon amalga oshirib kelinmoqda.
Mamlakat mustaqillikka erishgan davrda agrar-industrial iqtisodiyotli davlat
bo‘lgan bo‘lsa, mustaqillikdan keyingi davrlarda amalga oshirilgan islohotlar
natijasida indust rialagrar iqtisodiyotga ega bo‘lgan mamlakatlar qatoriga
qo‘shila oldi. Hozirgi kunda esa mamlakat iqtisodiyotida xizmatlar sektorining
38

ulushi yuqori va iqtisodiyotda raqamli texnologiyalarning qo‘shayotgan ulushi
ham oshib bormoqda. Iqtisodiyotda raqamlashtirish jarayonining tezlashishi
natijasida tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Investitsiya omilining ta’sir
ko‘rsatishi bu jarayonning yanada mukammallashishi va murakkablashishiga
olib keladi. Bundan tashqari, hozirgi kunda investitsiyalarning global miqyosdagi
oqimlari ko‘payishi dunyo mamlakatlari iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar hajmining oshishi natijasida mamlakatlar real
sektori rivojlanib, ishlab chiqarish hajmi ham oshib bormoqda. Bu esa bevosita
iqtisodiyotda sanoat mahsulotlari hajmi ko‘payishi va sanoatning
iqtisodiyotdagi ulushi ortishiga olib keladi.
Shuningdek, xizmatlar sektori rivojlanishiga mamlakatga kirib kelayotgan
investitsiya oqimlarining ko‘payishi ijobiy ta’sir qiladi. Yuqorida keltirilgan
masalalar O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida “Tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning
yetakchi tarmoqlarini modernizatsiya va diversifi katsiya qilish hisobiga uning
raqobatbardoshligini oshirish”ga [1] qaratilgan ustuvor yo‘nalishlar belgilab
olingan va bugungi kunda bu amaliyotga tatbiq etib kelinmoqda. Shundan kelib
chiqqan holda, mamlakat iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarning ahamiyati,
unga ta’sir qiluvchi omillar tahlili va investitsiyalarning ta’sirini baholash muhim
vazifa hisoblanadi. Ma’lumki, global muammolar hisoblangan korrupsiya va
xufyona iqtisodiyot butun dunyo mamlakatlarini barcha davrlarda qiynab
kelgan. Bu muammolarning yechimi esa mamlakatda raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish asosida mamlakat
iqtisodiyotini rivojlantirishga katta hissa qo‘shish mumkin. Bugungi kunda
O‘zbekiston iqtisodiyotida raqamli iqtisodiyotning ulushi oshib bormoqda.
Raqamli iqtisodiyot darajasini yanada oshirish, iqtisodiyot tarkibida raqamli
39

mahsulotlar va xizmatlar ulushini kengaytirish bugungi kundagi dolzarb
masalalardan biridir. Chunki bu orqali xufyona iqtisodiyot darajasini tushirish,
korrupsiyaning oldini olish mumkin. Bu esa qulay investitsion muhit shakllanishi
va aholi daromadlari yanada oshishiga olib keladi. Shuningdek, kambag‘allik
muammosi va uning oldini olish bugungi kundagi dolzarb masaladir.
Kambag‘allikni qisqartirish uchun esa tarkibiy o‘zgartirishlarni jadallashtirish
talab etiladi. Chunki jahon tajribasiga ko‘ra, tarkibiy o‘zgarishlar, odatda, yirik
iqtisodiy rivojlanishga olib keladi. Investitsiya omili esa iqtisodiyot tarkibidagi
barcha tarkibiy qismlarga o‘zining
ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham iqtisodiyotda raqamli
iqtisodiyotning ulushini oshirish uchun bu sohaga investitsiyalar, ayniqsa, xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqorida aytib
o‘tilganidek, xufyona iqtisodiyot darajasining balandligi, ma’lum sohalarda
haligacha korrupsion holatlar saqlanib qolayotganligi, raqamli iqtisodiyotning
YaIMdagi ulushi past ekanligi, tarkibiy o‘zgarishlar jadalligi
ta’minlanmayotganligi, AKT sohasiga investitsiyalarning kam jalb
qilinayotganligi va ma’lum sohalarda raqamli texnologiyalarga bo‘lgan talab
yetarli darajada qondirilmayotganligi kabi muammolar tadqiqot yechishi kerak
bo‘lgan asosiy masalalardan hisoblanadi. Shu maqsadlardan kelib chiqqan
holda, tadqiqotga quyidagi vazifalar qo‘yiladi:  investitsiyalarning YaIM va
raqamli iqtisodiyot rivojlanishiga ta’sirini aniqlash va investitsiya oqimlari
hajmini oshirishga qaratilgan taklifl ar ishlab chiqish;  AKT sohasiga jalb
qilinayotgan investitsiyalar hajmini tahlil qilish;  raqamli iqtisodiyotni
baholovchi ko‘rsatkichlarni ishlab chiqish va bu bo‘yicha iqtisodiyotning joriy
holatini tahlil qilish;  iqtisodiyot tarkibining yillar davomida o‘zgarishini
statistik ko‘rib chiqish va o‘zgarishlarni baholash;  tarkibiy o‘zgarishlarni
yanada jadallashtirishga qaratilgan taklifl ar ishlab chiqish.
40

Iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishlariga iqtisodiyotning raqamlashtirilishi va
investitsiya oqimlarining ta’siri mavzusida xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan
bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Geoff Riley olib borgan tadqiqotlarga
ko‘ra, iqtisodiy struktura (tuzilma, tarkib) – bu turli xil iqtisodiy tarmoqlardan
kelib chiqadigan mahsulot, savdo, daromadlar va ish bilan bandlikning
o‘zgaruvchan muvozanatini tavsifl ovchi atama. Bu o‘zgarishlar birlamchi
(qishloq xo‘jaligi, baliqchilik, tog‘-kon sanoati va boshqalar)dan ikkilamchi
(ishlab chiqarish va qurilish sohalari)gacha va bundan uchinchi va to‘rtinchi
darajalargacha (turizm, bank, dastu riy ta’minot sohalari) bo‘lgan o‘zgarishlarni
o‘z ichiga oladi. Iqtisodiy strukturadagi o‘zgarishlar iqtisodiy taraqqiyotdagi
tabiiy holat hisoblanadi, ammo ular ishlab chiqarish omillarini qayta taqsimlash
nuqtayi nazaridan qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Masalan, bitta tarmoqdagi
ishlab chiqarish va ish joylarining o‘zgarishi tarkibiy ishsizlik muammolariga olib
kelishi ehtimoli bor . Akhilesh Ganti tadqiqotlariga ko‘ra, “Iqtisodiyotda tarkibiy
o‘zgarishlar, odatda, yirik iqtisodiy rivojlanish natijasida kelib chiqadigan sanoat
yoki bozor funksiyalarining keskin o‘zgarishini anglatadi” . Bu tadqiqot
natijasida quyidagi gipotezalar ishlab chiqilgan: – Tarkibiy o‘zgarish deganda,
mamlakat, sanoat yoki bozor faoliyatidagi, odatda, yirik iqtisodiy rivojlanishga
olib keladigan keskin o‘zgarishlarga aytiladi. – Strukturaviy o‘zgarishlarni amalga
oshirishning kaliti ushbu tizimga xos bo‘lgan dinamizmdir. – Tarkibiy
o‘zgarishlarni ko‘pincha texnologik innovatsiyalar, yangi iqtisodiy rivojlanishlar,
kapital va ishchi kuchidagi global o‘zgarishlar, resurslar mavjudligining
o‘zgarishi, resurslarga talab va taklifning o‘zgarishi hamda siyosiy landshaft
o‘zgarishi keltirib chiqaradi.
Raqamlashtirish jarayonida iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishi
tabiiy. Chunki iqtisodiyotga raqamli texnologiyalarning kirib kelishi
iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlarida o‘zgarish bo‘lishini talab qiladi. Ko‘p
41

jihatdan olib qaraganda, bu jarayonga investitsiya omili ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi. Mamlakatda AKT sohasiga investitsiyalarning kirib kelishi natijasida
raqamli iqtisodiyot ko‘lami yanada kengayadi. Boshqa tomondan esa iqtisodiyot
tarmoqlarida investitsiya oqimlarining ko‘payishi yoki kamayishi hisobiga
tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. O‘zbekistonda investorlarga qulay investitsion
muhit yaratib berilmoqda. Natijada iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
investitsiya oqimlari, ayniqsa, xorijiy investitsiya oqimlari oshib bormoqda.
Raqamli iqtisodiyotni keng joriy qilishga qaratilgan islohotlar natijasida keyingi
yillarda AKT sohasida ham investitsiyalar oqimi ko‘paydi. 2016-yilda “Axborot va
aloqa” iqtisodiy faoliyat turi bo‘yicha asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalar 1,2 trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2020-yilga
kelib 4,8 trln so‘mgacha o‘sdi. Oraliq davrda ham o‘sish tendensiyasini ko‘rish
mumkin. 2017-yilda bu ko‘rsatkich 1,9 trln so‘mni tashkil qilib, 2019-yilda 2,1
trln so‘mgacha o‘sgan. Faqatgina 2018-yilda bu ko‘rsatkich pasaydi. Bunda
2017-yilga nisbatan deyarli 1 trln so‘m kam investitsiyalar o‘zlashtirilgan, ya’ni
2018-yilda 0,9 trln so‘m investitsiya shu sohaga yo‘naltirilgan.
“Axborotlashtirish va aloqa” sohasida yaratilgan xizmatlar hajmi 2016-yilda 6,3
trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, bu 2020-yilda 2 barobar, 12,9 trln so‘mgacha
oshdi. Oraliq davrda esa, ya’ni 2017-yildan 2019-yilgacha mos ravishda 8,2 trln
so‘m, 10,3 trln so‘m, 10,9 trln so‘m kabi ko‘rsatkichlar qayd etildi. Bu
ko‘rsatkich muntazam o‘sish sur’atlarini qayd qilgan bo‘lib, tahlil qilinayotgan
davrda 8,5 dan kam bo‘lmagan o‘sish sur’atlariga erishgan. 2016-yilda o‘sish
sur’ati 114,6% ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 115,3% gacha
o‘sdi. Tahlil qilinayotgan davrda iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlarni
chuqurlashtirishga qaratilgan islohotlar natijasida iqtisodiyot tarkibida
tarmoqlar ulushi ham o‘zgarib bordi. 2016-yilda YaIMda qishloq, baliq va
o‘rmon xo‘jaligining ulushi 19,2% bo‘lib, 2017-yilda bu ko‘rsatkich 34% gacha
42

ko‘tarildi va davr oxirida 28,2% gacha tushish tendensiyasi kuzatildi. Bu davrda
sanoat ulushi 2016-yilda 33,5%, tahlil qilinayotgan davr oxirida 28,5% ni tashkil
qilgan. Davr oralig‘ida esa 22,2% dan 30% gacha ko‘tarilish tendensiyasiga ega
bo‘lgan, ya’ni 2017-yildan 2019-yilgacha bo‘lgan davrda. Davr boshida, ya’ni
2016-yilda qurilish ko‘rsatkichi sanoatniki bilan qo‘shib hisoblangan. Shuning
hisobiga ham 2016-yilda sanoatning YaIMga qo‘shgan yalpi qo‘shilgan qiymati
yuqori hisoblanadi.
Tahlil qilinayotgan davrning barcha qismlarida YaIMda eng katta ulushga ega
bo‘lgan sektor bu xizmatlar sohasi hisoblanadi. Ushbu davrda bu ko‘rsatkich
35% dan 48% gacha oraliqda bo‘lgan. Ya’ni 2016-yilda bu ko‘rsatkich 47,3% ni,
2017-yilda 38,1% ni, 2018-yilda 35,6% ni, 2019-yilda 35,5% va 2020-yilda 36,3%
ni tashkil qilgan. Xizmatlar sektorining YaIMga qo‘shayotgan yalpi qo‘shilgan
qiymatining ulushi boshqa sektorlarga qaraganda yuqori bo‘lishi ijobiy
baholanadi. Yuqori iqtisodiy o‘sishga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri ham
shu hisoblanadi. Qurilish ishlari tahlil qilinganda, bu davrda o‘sish tendensiyasi
mavjud ekanligini kuzatish mumkin. Ya’ni bu davrda qurilishning YaIMga
qo‘shayotgan yalpi qo‘shilgan qiymati 2017-yilda 5,7% dan 2020-yilda 7%
gacha ko‘tarildi. 2018-yilda bu ko‘rsatkich 2017-yil bilan bir xil bo‘lib,
o‘zgarishsiz qolgan. 2019-yilda esa 6,4% gacha ko‘tarilgan. YaIM tarkibiy
qismlarining o‘sish sur’atlari tahlil qilinganda, boshqa tarkibiy qismlarga
qaraganda, qishloq, o‘rmon va baliq xo‘jaligi sektorida nisbatan past iqtisodiy
o‘sishga erishilganligini kuzatish mumkin. Bu o‘sish ko‘rsatkichi tahlil
qilinayotgan davrda 0,3% dan 7% gacha bo‘lgan oraliqda qayd etilgan. 2016-
yilda bu sektorda o‘sish ko‘rsatkichi 106,1% bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda 100,3%
gacha tushgan. 2020-yilda esa 103% gacha ko‘tarilgan.
Tahlil qilinayotgan davrda sanoatda yuqori o‘sish ko‘rsatkichlari qayd qilingan.
2016-yilda sanoatdagi o‘sish ko‘rsatkichi 105,4% bo‘lgan bo‘lsa, 2018-yilda bu
43

ko‘rsatkich 110,8% gacha ko‘tarilgan. Undan keyingi davrda bu ko‘rsatkich
nisbatan tushish tendensiyasiga ega bo‘lgan. Ya’ni 2020-yilda bu ko‘rsatkich
100,7% ni tashkil qilgan. Xizmatlar sohasi boshqa YaIM tarkibiy qismlariga
qaraganda ancha o‘sgan. Bu ko‘rsatkich 2016–2019-yillar oralig‘ida 108% dan
kam bo‘lmagan o‘sishga erishgan. Ya’ni 2016-yilda bu ko‘rsatkich 114,7%
bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilda 113,2% bo‘lgan. 2020-yilda pandemiya sabab yuz
bergan iqtisodiy harakatsizlik natijasida bu sektorda ham nisbatan pastroq
o‘sish kuzatildi. Ya’ni 2020-yilga borib bu ko‘rsatkich 102,3% ni tashkil qildi.
Qurilish sektori boshqa sektorlarga nisbatan eng yuqori o‘sish qayd etilgan
sektor hisoblanadi. Ya’ni bu davrda 106% dan kam bo‘lmagan o‘sish
ko‘rsatkichiga erishilgan. Eng yuqori o‘sish 2019-yilda kuzatilgan bo‘lib, 122,9%
gacha ko‘tarilgan. Tahlil qilinayotgan davrda asosiy kapitalga investitsiyalarning
o‘zlashtirilishi ham oshib borgan. Agar 2016-yilda 51,2 trln so‘m investitsiyalar
o‘zlashtirilgan bo‘lsa, 2020-yilga kelib, 202 trln so‘m asosiy kapitalga
investitsiyalar o‘zlashtirildi. Oraliq davrda investitsiyalar hajmi o‘sib borish
tendensiyasini hosil qilgan.
O‘zlashtirilayotgan investitsiyalarning o‘sish sur’ati tahlil qilinganda, bu davrda
ushbu ko‘rsatkichda keskin o‘sish qayd etilganligini kuzatish mumkin. O‘sish
sur’ati 2016-yilda 104,1% bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilga kelib, bu ko‘rsatkich 138,1%
ni tashkil qilgan. Faqatgina pandemiya sabab 2020-yilda tushish qayd
etilganligini kuzatish mumkin. Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi va AKT
sektorining YaIMga qo‘shgan yalpi qo‘shilgan qiymatini ta’sir etuvchi omil
sifatida, YaIMni natijaviy belgi sifatida olgan holda, korrelyatsion-regression
tahlilni amalga oshiramiz
Korrelyatsion tahlil asosida YaIM va asosiy kapitalga investitsiyalar orasida
kuchli bog‘liqlik mavjudligi kelib chiqadi. Chunki bu davrda qayd etilgan
ko‘rsatkichlar bo‘yicha YaIM va investitsiyalar orasidagi korrelyatsiya koeffi
44

tsiyenti 0,987 ga teng va bu ko‘rsatkich ±0,7 va ±1 oralig‘ida ekanligidan
bog‘liqlik kuchli darajada ekanligi ma’lum bo‘ladi. YaIM va AKT sohasida yalpi
qo‘shilgan qiymat o‘rtasida ham o‘xshash holatni kuzatish mumkin. Ya’ni bu
ko‘rsatkichlar orasida ham kuchli bog‘liqlik mavjud. Chunki bu ko‘rsatkichlar
orasidagi korrelyatsiya koeffi tsiyenti 0,976 ga teng va bu ham ±0,7 va ±1
oraliqqa tushgani uchun ham bog‘liqlik kuchlidir. Asosiy kapitalga investitsiyalar
va AKTning yalpi qo‘shilgan qiymati orasida ham kuchli bog‘liqlik bor. Ya’ni bu
ikki ko‘rsatkich uchun korrelyatsiya koeffi tsiyenti 0,936 ga teng va bu ham ±0,7
va ±1 oraliqqa mansub ekanligidan bog‘lanish kuchli bo‘lib chiqadi. Bu
ko‘rsatkichlar asosida regression tahlil amalga oshirilganda, unda regressiya
tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oldi: Y=1,21X1 +34,86X2 +19,93 Bu yerda X1 –
omil sifatida asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi olingan bo‘lsa, X2 – omil
sifatida AKT sohasidagi yalpi qo‘shilgan qiymat olingan. Bu tenglama orqali
shuni xulosa qilish mumkinki, hech qanday omillar ta’sir etmaydigan natijaviy
ko‘rsatkich 19,93 ni tashkil qiladi. Ya’ni bu omillar ta’sirisiz YaIM 19,93 trln
so‘mni tashkil qiladi. Birinchi omil, ya’ni investitsiyalarning 1 birlikka o‘zgarishi
YaIMning 1,21 birlikka o‘zgarishiga olib keladi. Yoki investitsiyalar hajmining 1
trln so‘mga ko‘payishi YaIMning 1,21 trln so‘mga ko‘payishiga olib keladi.
Ikkinchi omil, ya’ni AKT sohasidagi yalpi qo‘shilgan qiymatning 1 birlikka
o‘zgarishi YaIMning 34,86 birlikka o‘zgarishiga olib keladi. Ya’ni agar AKT
sohasida yalpi qo‘shilgan qiymatning 1 trln so‘mga ko‘payishi YaIMning 34,86
trln so‘mga ko‘payishiga xizmat qiladi. 5
5
Maxmudov Nosir Maxmudovich, RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TARKIBIY O‘ZGARISHLARNI CHUQURLASHTIRISH VA
UNGA INVESTITSIYA OMILINING TA’SIRINI BAHOLASH maqola
45

Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarning ustuvor yo’nalishlari
O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlar O‘zbekiston iqtisodiyoti
mustaqillik yillaridan boshlab tarkibiy o‘zgarish jarayonlarini boshdan
kechirmoqda. Ilgari qishloq xo‘jaligiga tayanib kelgan mamlakat iqtisodiyotida
sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalariningulushi sezilarli darajada oshdi.
Hozirgi vaqtda mamlakat sanoatini rivojlantirish, yuqori qo‘shilgan qiymatga
ega mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va mahalliy xomashyoni
qayta ishlashga e’tibor qaratilmoqda.Davlat tomonidan tarkibiy o‘zgarishlarni
46

rag‘batlantirish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda:Yangi
ishlab chiqarish korxonalarini tashkil etish va modernizatsiya qilish;Ilg‘or
texnologiyalarni joriy etish orqali sanoatni rivojlantirish;Hududiy rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish.Bu jarayon iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshirish va barqaror o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va uning ahamiyatiDiversifikatsiya
iqtisodiyotning bir yo‘nalishga bog‘lanib qolishining oldini olish va turli
tarmoqlarni rivojlantirish orqali barqarorlikni ta’minlash demakdir.
O‘zbekistonda sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalari
bo‘yicha diversifikatsiya ishlari olib borilmoqda.Sanoatda diversifikatsiya–
energetika, kimyo, avtomobilsozlik va to‘qimachilik sohalarini rivojlantirish
hisobiga amalga oshirilmoqda.
Qishloq xo‘jaligida diversifikatsiya –paxtachilikdan boshqa yo‘nalishlarga,
jumladan, bog‘dorchilik, chorvachilik va issiqxona xo‘jaligiga e’tibor
kuchaymoqda.Xizmat ko‘rsatish sektorida diversifikatsiya –axborot
texnologiyalari, turizm va moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish orqali amalga
oshirilmoqda.Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish natijasida eksport
geografiyasi kengayib, iqtisodiy xavfsizlik mustahkamlanadi.
Iqtisodiyotning modernizatsiyasi va innovatsion rivojlanishZamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirish iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. O‘zbekistonda iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish bo‘yicha quyidagi asosiy yo‘nalishlar belgilangan:Raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish –elektron hukumat tizimlari va IT xizmatlarni
kengaytirish;Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish –
yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarish;Energetika va ekologik
muammolarni hal qilish – yashil energiya manbalaridan
foydalanish.Modernizatsiya jarayonlari investitsiyalar hajmini oshirish,
47

ishlab chiqarish samaradorligini ko‘paytirish va xalqaro bozorlarda
raqobatbardoshlikni ta’minlash imkonini beradi.
Investitsiyalar va xalqaro hamkorlikIqtisodiy o‘sishni jadallashtirishda
investitsiyalar muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston so‘nggi yillarda xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha faol siyosat yuritmoqda. Investitsiyalarni jalb
qilishning asosiy yo‘nalishlari:Xorijiy investorlar uchun qulay biznes muhitini
yaratish, bundan tashqari Erkin iqtisodiy zonalar va maxsus industrial
hududlarni rivojlantirish;Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni
kengaytirish, Xalqaro hamkorlikning rivojlanishi natijasida O‘zbekiston
iqtisodiyoti jahon bozorlariga yanada integratsiyalashib, eksport hajmi
ortmoqdaO‘zbekiston iqtisodiyotini tarkibiy o‘zgartirish, diversifikatsiya
qilish va modernizatsiya qilish jarayonlari mamlakatning uzoq muddatli
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Tarkibiy o‘zgarishlar yangi
sanoat tarmoqlarini rivojlantirishga, diversifikatsiya iqtisodiy barqarorlikka
va modernizatsiya esa innovatsion texnologiyalarni keng joriy etishga olib
keladi.
Bu esa O‘zbekistonni mintaqadagi yetakchi iqtisodiy markazlardan biriga
aylantirish imkoniyatini yaratadi.Xulosa. O‘zbekiston iqtisodiyotining tarkibiy
o‘zgarishi, diversifikatsiyasi va modernizatsiyasi mamlakatning barqaror va
uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlash uchun muhim omillar hisoblanadi.
Sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat ko‘rsatish sohalarining mutanosib
rivojlanishi, ilg‘or texnologiyalar joriy etilishi va investitsiyalar jalb qilinishi
natijasida iqtisodiyotning raqobatbardoshligi oshmoqda.Diversifikatsiya
iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash va tashqi omillarga bog‘liqlikni kamaytirish
imkonini beradi. Sanoatni kengaytirish, qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilish
va innovatsion sohalarni rivojlantirish orqali mamlakat eksport salohiyati oshib
bormoqda.Modernizatsiya jarayonlari esa raqamli iqtisodiyot, ekologik
48

barqarorlik va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Xorijiy investitsiyalar va
xalqaro hamkorlikning kengayishi O‘zbekistonning global iqtisodiyotga
integratsiyasini jadallashtirmoqda.Umuman olganda, O‘zbekiston
iqtisodiyotini tarkibiy o‘zgartirish, diversifikatsiya qilish va modernizatsiya
qilish natijasida barqaror iqtisodiy o‘sish, innovatsion rivojlanish va xalq
farovonligini oshirishga erishish mumkin. Ushbu islohotlarning izchil amalga
oshirilishi mamlakatni Markaziy Osiyoning yetakchi iqtisodiyotlaridan biriga
aylantirishga zamin yaratadi.
Xulosa va takliflar
Iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar doimo muhim hisoblanib kelingan.
Umuman olib qaraganda, tarkibiy o‘zgarishlarga iqtisodiyot tarkibining
o‘zgarishi yoki iqtisodiyotni tashkil qilib turgan sektorlarning iqtisodiyotga
qo‘shayotgan ulushi o‘zgarishi sifatida qarash mumkin. Ijobiy tarkibiy
o‘zgarishlar, odatda, iqtisodiy rivojlanish yoki yuqori iqtisodiy o‘sish sodir
49

bo‘lishiga olib keladi. O‘zbekistonda mustaqillikning dastlabki yillarida
iqtisodiyotning shakllanishida ko‘proq agrar soha ulush qo‘shgan bo‘lsa,
keyinchalik agrar sektor yetakchilikni sanoatga topshirdi va sanoat ma’lum
yillarda YaIM shakllanishiga katta hissa qo‘shib keldi. Undan keyingi va yaqin
yillarda xizmatlar sohasi iqtisodiyot shakllanishida katta ulushga ega bo‘lib
kelmoqda. Tarkibiy o‘zgarishlarning sodir bo‘lishiga bir nechta omillar ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bu
jarayonni yanada tezlashtirdi va iqtisodiyotga yangi sektorlar qo‘shilishiga sabab
bo‘lmoqda. Mamlakatda AKT sohasiga investitsiya oqimlarining ko‘payishi bu
soha rivojlanishiga olib keladi. Bu esa mamlakatda raqamli iqtisodiyot
shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omil hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
2016–2024- yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lib
kelmoqda. Iqtisodiyot tarkibiga yangi sektorlarning qo‘shilishi va raqamli
iqtisodiyotning rivojlanishi natijasida iqtisodiyot ham rivojlanib bormoqda.
YaIM tarkibidagi har bir sektorning qo‘shgan hissasi bu davrda o‘zgarish
tendensiyasiga ega bo‘lgan va har bir sektorda yuqori o‘sish ko‘rsatkichlari qayd
etilgan. Ayniqsa, xizmatlar sektorining ulushi oshib borayotgani iqtisodiyotning
rivojlanayotganligini bildiradi va bu jahon tajribasida ijobiy holat sifatida
qaraladi. Bu sohaga raqamli xizmatlarning ham qo‘shilishi uning hajmi oshishiga
turtki bo‘ldi. Bu davrda “Axborotlashtirish va aloqa” yo‘nalishida xizmat
ko‘rsatish hajmi oshgan va natijada bu mamlakatda raqamli iqtisodiyotning
jadal rivojlanishiga olib kelmoqda. Raqamlashtirish sharoitida esa tarkibiy
o‘zgarishlar sodir bo‘lishi qisqa davrni talab qiladi. Bundan tashqari, bunday
holatda iqtisodiyotning yangi muhitga moslashishi oson kechadi. Bu sharoit
iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlar bo‘lishini rag‘batlantiradi va jarayonning
tezlashishiga olib keladi. Ekonometrik tahlillarga ko‘ra, YaIM, asosiy kapitalga
investitsiyalar va AKT sohasida yaratilgan yalpi qo‘shilgan qiymat orasida kuchli
50

bog‘liqlik mavjud. Bu ko‘rsatkichlarning oshishi YaIM ko‘payishiga ijobiy ta’sir
qiladi. Bundan tashqari, AKT sohasiga kiritilayotgan investitsiyalar hajmining
oshishi natijasida mamlakatda raqamli iqtisodiyot ham rivojlanib bormoqda.
AKT sohasiga jalb qilinayotgan investitsiyalar hajmini oshirish asosida,
birinchidan, bu sohani yana rivojlantirishga, ikkinchidan, mamlakatda raqamli
iqtisodiyot rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Raqamli iqtisodiyotning
rivojlanishi natijasida mamlakatda yangi xizmat turlari va yangi sektorlar paydo
bo‘ladi. Bu jarayon esa tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga ijobiy ta’sir qiladi.
Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va tarkibiy o‘zgarishlarni yanada
jadallashtirishga qaratilgan quyidagi taklifl arni amaliyotga tatbiq etish
maqsadga muvofi q hisoblanadi: – raqamli banklar va raqamli bank xizmatlarini
joriy qilish; – investitsion muhit jozibadorligini oshirish asosida AKT sohasiga
investitsiya oqimlarini ko‘paytirish; – investorlar, ayniqsa, AKT sohasiga
investitsiya kirituvchi tadbirkorlik uchun huquqiy asoslarni yanada
mukammallashtirish va ularni zamon talablari asosida qayta ko‘rib chiqish; –
Markaziy bank tomonidan “infl yatsion targetlash” rejimiga o‘tish ishlarini
tezlashtirish; – mamlakat hududiga raqamli texnologiyalarni olib kiruvchi
investorlarga turli imtiyozlar berish; – korxonalarga ishchilar soni ko‘payib
borishi bilan soliq yuki kamayib borishi tizimini yo‘lga qo‘yish;
– iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga raqamli texnologiyalarni joriy qilish va
raqamli xizmatlar ulushini ko‘paytirish; – bilimlar iqtisodiyotiga investitsiyalarni
jalb qilish va innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada
takomillashtirish. Umuman olib qaraganda, mamlakat iqtisodiyotiga investitsiya
oqimlarini ko‘paytirish asosida tarkibiy o‘zgarishlar va raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirishga erishish mumkin. Buning uchun mamlakatda qulay investitsiya
muhitini shakllantirish lozim. Mamlakatning investitsion jozibadorligini oshirish
asnosida, xorijiy investitsiyalar kirib kelish hajmi oshadi. Xorijiy investitsiyalar
51

jalb etilishi bilan yangi texnika-texnologiyalar, yuqori malakali kadrlar kirib
keladi. Natijada mamlakatda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari jadal
rivojlanadi. Ayniqsa, bu mamlakatda YaIM shakllanishiga ta’sir qiladi va tarkibiy
o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga olib keladi. Bundan tashqari, raqamlashtirish
sharoitida bunday islohotlarning amalga oshirilishi jarayonni yanada
tezlashtiradi va pirovard natijada iqtisodiyotning yuqori o‘sish sur’atlariga
erishishini ta’minlaydi. Bu jarayonlarning amalga oshishi bilan mamlakatda
makroiqtisodiy barqarorlik ham ta’minlab boriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mambetjanov. Q. Q “ Ijtimoiy-Iqtisodiy Taraqqiyot Nazariyasi ”
2. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni
qisqartirishvazirligi rasmiy ma’lumotlari.
52

3. Iqtisodiyot faniga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar va darsliklarXon N.,
Qosimov B. "Iqtisodiyot asoslari"–Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.Karimov 4.
"O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasi" –Toshkent: Sharq,
1995.
5. Абдураҳмонов Қ . Х . Меҳнат иқтисодиёти : назария ва амалиёт . Дарслик .
Қайта ишланган ва тўлдирилган 3- нашри . - Т .: ЎзФА “ ФАН ” нашриёти , 2019..
6. Ўзбекистонда таълим: талаб ва таклиф мутаносиблиги. Инсон
тараққиёти тўғрисида маъруза.-Т.: БМТ тараққиёт дастури, Иқтисодий
тадқиқотлар маркази, 2008, -Б. 41.
7. Raxmatullayeva F . A . YALPI ICHKI M А HSULOT TUZULM А SI H А MD А O ʼ ZG А RISH
QONUNIYATL А RI "Экономика и социум" №5(108)-2 2023
8. Maxmudov Nosir Maxmudovich , RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA
TARKIBIY O ‘ ZGARISHLARNI CHUQURLASHTIRISH VA UNGA INVESTITSIYA
OMILINING TA ’ SIRINI BAHOLASH maqola
. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomalari
53

O’zbekiston iqisodiyotida tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirishning ustuvor yo’nalishlari

Sotib olish