O’zbekiston o’simlik resurslari va ularni muhofaza qilish - Geografiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	54.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Geografiya

O’zbekiston o’simlik resurslari va ularni muhofaza qilish

Sotib olish

O’zbekiston o’simlik resurslari va ularni
muhofaza qilish
MUNDARIJA:
KIRISH
I BOB O’ZBEKISTONNING O’SIMLIK RESURSLARI TARQALISHI
1.1 O’simliklar resurslarining tabiat va inson hayotidagi o’rni
1.2 O zbekiston hududidagi o simliklarning geografik tarqalishi ʻ ʻ
II BOB O’SIMLIK RESURSLARINI MUHOFAZA QILISH VA OQILONA
FOYDALANISH
2.1 Qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan mahalliy
navlar
2.2 O’simliklar resurslaridan oqilona foydalanish va ularning ekologik muhofazasi
III BOB MAMLAKATIMIZDA O’SIMLIKLARDAN AMALIYOTDA
FOYDALANISH HAMDA ULARNI MUHOFAZA QILISH
3.1 Qizil kitobga kiritilgan dorivor o'simliklar va ularning tibbiyotda qo'llanilishi:
Farg’ona vodiysi misolida
3.2 O’simlik dunyosi obyektlarini muhofaza qilish asoslari: Xorijiy va milliy
tajriba
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

KIRISH
O’zbekistonda o’simlik resurslari tabiiy boyliklar orasida alohida
ahamiyatga ega bo’lib, ular nafaqat ekologik muvozanatni saqlash, balki inson
hayoti va iqtisodiy faoliyatda muhim o’rin tutadi. Mamlakatimizning iqlim va
tabiiy sharoitlarining xilma-xilligi o’simlik dunyosining boyligi va rang-
barangligini ta’minlaydi. Biroq, bugungi kunda global ekologik muammolar, inson
faoliyatining oqibatlari va o’simlik dunyosiga bo’lgan noto’g’ri yondashuv tufayli
ayrim o’simlik turlari yo’qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Shunday sharoitda
o’simlik resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish masalasi
nihoyatda dolzarb hisoblanadi.
Kurs ishining dolzarbligi shundaki, tabiiy boyliklarni, xususan, o’simlik
resurslarini asrash va kelajak avlodlar uchun saqlash, ulardan samarali foydalanish
mamlakatimizda ekologik barqarorlikni ta’minlashning asosiy omillaridan biridir.
O’zbekistonning hududida o’suvchi noyob va dorivor o’simliklarning tibbiyot,
qishloq xo’jaligi va boshqa sohalardagi ahamiyati, shuningdek, ularni muhofaza
qilish va ko’paytirish bo’yicha xorijiy tajribalarni milliy amaliyotga tatbiq etish
zarurati ushbu mavzuning ahamiyatini oshiradi.
Kurs ishining obyekti: O’zbekiston hududidagi o’simlik resurslari, ularning
geografik tarqalishi va ahamiyati.
Kurs ishining predmeti: O’zbekistonning o’simlik resurslaridan oqilona
foydalanish va ularni muhofaza qilish bo’yicha ilmiy-amaliy yondashuvlar.
Kurs ishining maqsadi : O’zbekiston o’simlik resurslarining geografik
tarqalishini o’rganish, ularning iqtisodiy va ekologik ahamiyatini yoritish hamda
muhofaza qilish choralari va foydalanishning samarali usullarini tahlil qilish.
Kurs ishining vazifalari:
 O’zbekiston o’simlik resurslarining tabiat va inson hayotidagi ahamiyatini
tahlil qilish;
 O’simliklarning geografik tarqalishini o’rganish;
 Qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan navlarini
aniqlash va ularga doir ma’lumotlarni jamlash;
2

 Dorivor o’simliklarning tibbiyotdagi ahamiyatini, xususan, Farg’ona vodiysi
misolida o’rganish;
 O’zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasini solishtirish orqali o’simlik
dunyosini muhofaza qilishning asosiy yo’nalishlarini belgilash.
Ushbu kurs ishi orqali mamlakatimizda mavjud o’simlik resurslarini
kelajakda barqaror rivojlantirish va ekologik muvozanatni ta’minlash bo’yicha
ilmiy asoslangan xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
3

I BOB O’ZBEKISTONNING O’SIMLIK RESURSLARI TARQALISHI
1.1 O’simliklar resurslarining tabiat va inson hayotidagi o’rni
O’zbekiston biologik resurslari orasida o’simliklar muhim ahamiyat kasb
etadi. O’simliklar resurslari nafaqat qishloq xo’jaligi, sanoat balki inson hayotida
muhim o’rin tutadi. Binobarin, aholini ekologik toza mahsulotlar bilan ta’minlash,
ishlab chiqarishda yangi qishloq xo’jaligi ekinlarini joriy etish hamda sanoatni
uzluksiz xomashyo bilan ta’minlashda o’simliklar resurslari strategik ahamiyatga
molik. Tabiiy o’simlik zahiralari tugallanmaydigan resurslar hisoblanib,
mahsulotlarni cheksiz muddatda beradi. O’simliklar va hayvonot olami bir-birlari
bilan o’zaro bog’liq. Agar o’simlikning bir turi yo’qolsa hashoratlarning 10 dan 30
turigacha qirilishi mumkinligi aniqlangan yoki ba’zi hayvonlar shu joyni tark etishi
mumkin. Shu jihatdan qaraganda o’simlik va hayvonot dunyosi barcha joylarda
saqlanishi zarur. Yer kurrasida qariyb 1-1,5 mln. hayvon turlari yashaydi. Bu
miqdor o’simlik turlaridan uch marta ko’p. YuNESKO ma’lumotiga ko’ra, keyingi
yuz yil mobaynida insonning xo’jalik faoliyati 25 ming turdagi oliy o’simliklar va
1 ming turdagi umurtqali hayvonlarning qirilib ketish xavfini keltirib chiqaradi.
O’simliklarning inson hayotidagi ahamiyati nihoyatda katta. Ular atmosferada
kislorod balansini tartibga solib turadi, davolovchi va sanitariya-gigiyenik
xususiyatlarga ega. O’rmonlar havodan is gazini iste’mol qilib tarik organizm
uchun naqadar zarur bo’lgan kislorodni fotosintez yo’li bilan yetkazib beradi.
Aniqlanishicha, 1 ga maydondagi yaxshi holdagi daraxtzor bir yilda 4,6-6,5 t. is
gazini yutib 3,5-5,0 t kislorod ishlab chiqaradi. Shuningdek, quruqlikdagi
fitomassa is gazini ko’l, dengiz va okeanlardagi fitoplanktonga nisbatan ikki marta
ko’p iste’mol qilar ekan. Sayyoraviy miqyosda kislorod balansini
barqarorlashtirishda shimoliy yarim shardagi igna bargli va tropik hamda
subtriklarning abadiy yam-yashil bargli o’rmonlari eng ko’p ahamiyatga ega.
O’simlik qoplami yog’in-sochinning asosiy qismini o’z tanalarida tutib
qolganligi tufayli yuzaki eroziyaning oldini oladi, daraxtzorlar zich o’sgan daryo
va soy vodiylarida surilma, sel va chuqurlama, eroziya kabi hodisalarning sodir
bo’lishi kamdan-kam bo’ladi. O’simlik olami, ayniqsa, tog’ yanbog’irlarida qor
4

qoplamining erishini sekin-asta kechishiga ta’sir etadi. Tekisliklarda o’rmon va
ixotazorlar shamol eroziyasining oldini oladi, yozning jazirama kunlarida soya-
salqinli o’ziga xos mikro iqlim vujudga keltiradi. Respublika tabiiy sharoitlarining
turli-sharoitlarining turli-tumanligi, uning biologik boyliklarining ham har xil
bo’lishiga ta’sir etadi. Hozirda o’simliklarning 4168 turi mavjud bo’lib, ularning
577 turi dorivor hisoblanadi.
O’zbekistonning o’rmon fondi 10 mln.ga, shundan qariyb 2 mln.ga maydon
o’rmon bilan qoplangan. O’rmonli yerlar tekislikda, qumli hududda 3 mln.ga tog’
yonbag’irlarida 0,5 mln.ga dan ziyod, qayirlardagi o’rmonlar maydoni 31 mingga,
tog’ vodiylaridagi to’qay o’rmonlar maydoni 23 mingga. Respublikamiz
o’rmonlarga ancha kambag’al, mamlakat hududining 5 mingni tashkil qiladi.
Avvallari, hattoki, XIX asrning o’rtalariga qadar tog’ yonbag’irlarining 700-800 m
balandligigacha keng bargli va mayda bargli o’rmonlar tushib kelgan. Adirlar va
past tog’lar pista va bodamzorlar Bilan qoplangan edi, Zarafshon, Surxandaryo,
Qashqadaryo, Zomin, Sux, Sangzar va boshqa daryolar orqali kesilib bog’langan
holda o’rmon yog’ochlari oqizilgan. «Turkestanskiye vedomosti» gazetasida
bosilgan (V.Lim, 1996) xabariga qaraganda XIX asr oxirlarida Samarqandga har
yili Panjikent va Qoratepadan keng bargli o’rmon yog’ochlarini yoqish natijasida
tayyorlangan 13440 pud (1 pud 16 kg), archalarni kesib tayyorlagan 21120 pud
ko’mir keltirilgan, ya’ni yiliga 16800 keng bargli va 17 ming dona archa daraxtlari
kesilgan. Toqlardagi archazorlar, bodomzorlar, olmazorlar, olchazorlar tekislik va
tog’ etaklaridagi shaharlarda yashovchi aholi tomonidan qurilish materiali, «pista»
ko’mir tayyorlash uchun to’xtovsiz qirqilib turgan, tog’lardagi daryo va soy
vodiylarida topilgan miss, temir rudalaridan metall olishda ko’plab daraxtlar kesib
yoqilgan, shuning uchun ham tog’ yonbag’irlari va daryolar bo’ylaridagi
to’qayzorlar o’rmonlarga juda ham kambag’al. Archazorlar siyrak, ba’zan katta
maydonlarda archa uchramaydi, ularni asosan 1800-2000 m balandlikdan boshlab
o’sishi kuzatiladi. Tekisliklarda ham qora va oq saksovul, cherkez, kandim,
shuvok, to’qayzorlardagi tupangil, jiyda, tol asosan yoqilg’i sifatida qirqilib
turganligi tufayli ular endilikda siyrak uchraydi. Qashqadaryo, Zarafshon,
5

Amudaryo, Surxandaryo, Chirchiqning tuqayzorlari XX asrga qadar asosan qirqib
bo’lingan edi, faqat onda-sonda kichik maydonlarda dov-daraxtlar saqlanib qolgan.
To’qayzorlar keyingi yillarda bearmon yo’q qilindi. Binobarin, insonning xo’jalik
faoliyati o’rta asrlar, xususan XChSh- XIX asrlarda o’simlik qoplamini ancha
siyraklashuviga jiddiy ta’sir etgan, XX asrda dov-daraxtlarni qirqish, yangi yerlar
ochish maqsadida to’qayzorlarni yo’q qilish davom etdi. O’zbekiston o’rmonlar
geografik joylashuviga muvofiq, uch toifaga bo’linadi: 1) tog’, 2) cho’l va 3)
to’qay o’rmonlari. Tog’li hudud mamlakatda 6634 mingga teng. O’zbekiston
Respublikasi O’rmon qo’mitasi (1995) ma’lumotiga ko’ra, shu maydonning 601,1
mingga qismida o’rmon o’sishi mumkin, hozirgi kunda esa atiga 105 ming ga.dan
ziyodroq hudud o’rmon bilan band. Tog’ yonbag’irlarining o’rmon bilan
qoplanganlik darajasi 2,5%. Tog’ o’rmonlariga uning siyrakligi, yakka holda
o’suvchi daraxtlarning ko’pligi, daraxtzorlar orasida yalang bo’sh joylarning
bisyorligi xos. Tog’ o’rmonlari asosini archazorlar, pistazorlar va yong’oq mevali
daraxtzorlar tashkil qiladi.
Archa o’rmonzorlari uch turdagi, ya’ni yarimsharsimon, Zarafshon va
Turkiston archa turlaridan iborat. Zarafshon archasi (qora archa) keng tarqalgan va
1500-2300 m balandlikda uchraydi. Yarimsharsimon (sovur) archa 2000-2700 m
balandlikda tarqalgan. Turkiston archasi asosan Turkiston tizma tog’larida 2200-
3100 m balandlikda uchraydi. Tog’ o’rmonlari orasida pistazorlar maydon jihatidan
ikkinchi o’rinni egallaydi. Pista qirg’oqchilikka chidamli va qimmat mevali daraxt.
Pistazorlar sof holda qirg’oqchil tog’ etaklari va past tog’lar yonbag’irlarida
tarqalgan. Pistazorlarning asosiy qismi Bobotog’ tizmasida (Surxandaryo, maydoni
50 ming.ga) qisman Samarqand atrofida va boshqa tog’li hududlarda uchraydi.
Archazorlar Bilan pistazorlar oralig’ida bodomzor, yong’oq, tog’ olcha, olma,
o’rik, do’lana, na’matak, qora qand va boshqa daraxtlar hamda bo’tali
o’rmonzorlar joylashgan. Ular ko’plab meva berishi Bilan birga yonbag’irlarni
surilma va eroziyadan muhofaza qiladi. Tog’ mintaqasi okean sathidan 1000-1200
m dan 2700-2800 m gacha bo’lgan balandlikdagi joylarni o’z ichiga oladi.
Balandlikka ko’tarilgan sari havo harorati pasayib, yog’inlar miqdori ortib boradi.
6

Tog’larda yoz salqinroq, cho’ldagidan nisbatan qisqaroq bo’ladi. O’zbekistonning
yeng baland cho’qqisi Hazrat Sulton (4643 m) Hisor tog’ida joylashgan. Oddiy
bo’z tuproq tog’ etaklarida okean satxidan tahminan 500-600 m dan 1000 m gacha
bo’lgan balandliklarda tarqalgan. Tuproq tarkibida chirindi 1,5-2,5%-ni tashkil
yetadi. Oddiy bo’z tuproqli joylar sug’oriladigan (obikor) va bahorikor yerlar
hisoblanadi. To’q tusli bo’z tuproqlar balandroq joylarda (okean sathidan 1000-
1600 m balandliklarda) tarqalgan. Tuproq tarkibidagi chirindi miqdori 3-4% ga
boradi ko’pincha bahorikor ekinlar ekiladi. Daryo vodiylarida kichikroq joylarda
sug’orib dehqonchilik qilinadi(Baratov,1980). Tog’larning shimoliy yonbag’rlari
janubiy yonbag’rlariga nisbatan salqin va namroq bo’lganligidan o’tlar yoz bo’yi
ko’m ko’k bo’lib o’sib turadi. Tog’larning g’arbiy yon bag’irlarida sharqiy yon
bag’rlariga nisbatan yog’in ko’proq bo’ladi, binobarn bu yon bag’rlarida
o’simliklar ham ko’proq va qalin o’sadi.
Tog’ mintaqasidagi nam iqlim va qalin o’simlik qoplami tuproq tarkibida
chirindining ko’payishiga sharoit yaratadi. Tog’larda tog’ qo’ng’ir va tog’ jigarrang
tuproqlardan tarkib topgan. Bunday tuproqlar tarkibida chirindi miqdori ham ko’p
bo’lib, 4-5% gacha yetadi. Respublikamizning tog’lari va tog’ etaklarida, daryo
vodiylarida va qayirlarda o’tloq, botqoq-o’tloq tuproqlar tarqalgan. Tog’larning
yonbag’larida betaga, rovoch, tog’ yalpizi kabi o’tlar o’sadi, namatak, zirq, duq
cho’p va irg’ay kabi butalar, yuqoriroqda esa o’rmonlar uchraydi. Tog’
o’rmonlarida bodom, pista, do’lana, o’rik, olma, olcha, yong’oq kabi mevali
daraxtlar o’sadi. Okean satxidan 1400 m dan 2500 m gacha bo’lgan
balandliklardan archa uchraydi. Archa yog’ochi mustahkam, qimmatbaho daraxt
bo’lib, uzoq umr ko’radi. Archazorlar – shifobaxsh oromgohlardir. Tog’
o’rmonlarning ahamiyati katta. Ular suv oqimlarini tartibga soladi, sellarning
oldini oladi, tuproqlarni yuvilib ketishdan saqlaydi, havo haroratini
mo’tadillashtiradi, havodagi zararli moddalarni, changni yutib, kislorod va namni
ko’paytiradi 20. Tog’ mintaqasining hayvonot dunyosi boy va juda xilma xildir.
O’rmonlarda jayra, bo’rsiq, olmaxon yashaydi. Ilonlar ham uchraydi. Mazkur
mintaqada qushlar juda ko’p: boltatumsho’q, mayna, zarg’aldoq, bulbul uchraydi.
7

Boyo’g’lilar zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. Sut emizuvchi
hayvonlardan ayiq, bo’ri, ba’zan silovsin ham uchraydi. O’zbekiston hududining
shimoli – g’arbdan janubi sharqqa cho’zilgan katta tekislik qismida cho’llar,
janubiy sharqiy qismidagi adir va tog’larda yesa balandlik mintaqalari landshaftlari
vujudga kelgan.
O’zbekiston asosan Sirdaryo va Amudaryo oralig’ida joylashgan. Tog’lari
qo’shni Tojikiston, Qirg’iziston va Qozog’iston hududlarida joylashgan. Tiyenshon
va Hisor – Oloy tizma tog’larining g’arbiy va janubi g’arbiy tarmoqlari
O’zbekiston hududida o’rin olgan. Ularning okean sathidan balandligi janub va
g’arb tomon asta-sekin pasayib borib, tekislikka tutashib ketadi. O’zbekistonning
shimoli sharqiy qismida G’arbiy Tiyenshonning bir qancha tog’ tizmalari:
Qoratog’, Ugam, Piskom, Chotqol, Qurama joylashgan. Zarafshon daryosi
vodiysining janubida Zarafshon tizma tog’lari joylashgan bo’lib, uning sharqiy
baland qismi qo’shni Tojikiston xududidadir. O’zbekiston maydoni u Chaqilokalon
va Qoratepa nomlari bilan ataladi va ancha pasayib qoladi. Bu tizmaning g’arbida
yesa, Ziyovuddin nomli past tog’ tizmalari bo’lib, ularning yeng baland qismi 1115
m ga yetadi. Zarafshon tizma tog’larining janubida Hisor tog’ tizmasining janubi
g’arbiy tarmoqlari joylashgan 6. Tog’lardagi o’simliklar mintaqalari (poyaslari)
tekislikdagiga o’xshab ketsada, ularning tog’lardagi yashash va rivojlanish sharoiti
tekisliklardagi yashash, o’sish va rivojlanish sharoitidan sezilarli farq qiladi.
Shuning uchun O’zbekiston tog’larining har xil balandlikdagi o’simlik tiplarini
ta’riflashda tik mintaqalar emas, balki «poyas»lar deyish ma’quldir. O’zbekiston
iqlimining o’ziga xos asosiy xususiyatlari havo haroratining yuqoriligi va yillik
yog’in miqdorining kamligidir. Respublika hududining asosiy qismi mo’tadil
janubiy qismi esa subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. O’zbekiston hududidagi
yog’inlar miqdori joyning okeandan uzoq – yaqinligiga va nisbiy balandligiga, tog’
tizmalarining qayerda joylashganligiga, tog’lar yonbag’rlarining quyoshga o’ng
yoki teskariligiga va havo massalarining xususiyatiga bog’liq.
Tog’ o’rmonlarining ahamiyati beqiyos, katta, lekin aholi yoqilgan va
qurilish materiallari bilan barcha joylarda yetarli ta’minlanmaganligi tufayli
8

o’rmonlarni qirqish hollari uchrab turadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida, ayniqsa
qurilish materiallarining qimmatligi aholini yonbag’irlardagi daraxtlarni qirqishga
undaydi. Toshkent viloyatining Bustonliq tumanida har bir oila bir yilda yog’ilg’i
sifatida o’rtacha 15-20 m o’tin to’playdi. Qurigan daraxt va bo’talar Bilan birga
o’sib turgan daraxtlar ham qirqiladi. Umuman Ugom, Chotqol mintaqasida har yili
kamida 21 ming m daraxt va butalar qirqiladi. Agar bu miqdorni boshqa tog’li
shimoli sharqiy qismida G’arbiy Tiyenshonning bir qancha tog’ tizmalari:
Qoratog’, Ugam, Piskom, Chotqol, Qurama joylashgan. Zarafshon daryosi
vodiysining janubida Zarafshon tizma tog’lari joylashgan bo’lib, uning sharqiy
baland qismi qo’shni Tojikiston xududidadir. O’zbekiston maydoni u Chaqilokalon
va Qoratepa nomlari bilan ataladi va ancha pasayib qoladi. Bu tizmaning g’arbida
yesa, Ziyovuddin nomli past tog’ tizmalari bo’lib, ularning yeng baland qismi 1115
m ga yetadi. Zarafshon tizma tog’larining janubida Hisor tog’ tizmasining janubi
g’arbiy tarmoqlari joylashgan 6. Tog’lardagi o’simliklar mintaqalari (poyaslari)
tekislikdagiga o’xshab ketsada, ularning tog’lardagi yashash va rivojlanish sharoiti
tekisliklardagi yashash, o’sish va rivojlanish sharoitidan sezilarli farq qiladi.
Shuning uchun O’zbekiston tog’larining har xil balandlikdagi o’simlik tiplarini
ta’riflashda tik mintaqalar emas, balki «poyas»lar deyish ma’quldir. O’zbekiston
iqlimining o’ziga xos asosiy xususiyatlari havo haroratining yuqoriligi va yillik
yog’in miqdorining kamligidir. Respublika hududining asosiy qismi mo’tadil
janubiy qismi esa subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. O’zbekiston hududidagi
yog’inlar miqdori joyning okeandan uzoq – yaqinligiga va nisbiy balandligiga, tog’
tizmalarining qayerda joylashganligiga, tog’lar yonbag’rlarining quyoshga o’ng
yoki teskariligiga va havo massalarining xususiyatiga bog’liq.
Tog’ o’rmonlarining ahamiyati beqiyos, katta, lekin aholi yoqilgan va
qurilish materiallari bilan barcha joylarda yetarli ta’minlanmaganligi tufayli
o’rmonlarni qirqish hollari uchrab turadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida, ayniqsa
qurilish materiallarining qimmatligi aholini yonbag’irlardagi daraxtlarni qirqishga
undaydi. Toshkent viloyatining Bustonliq tumanida har bir oila bir yilda yog’ilg’i
sifatida o’rtacha 15-20 m o’tin to’playdi. Qurigan daraxt va bo’talar Bilan birga
9

o’sib turgan daraxtlar ham qirqiladi. Umuman Ugom, Chotqol mintaqasida har yili
kamida 21 ming m daraxt va butalar qirqiladi. Agar bu miqdorni boshqa tog’li
viloyatlarni ham qo’shib hisoblasak katta hajmda o’tin tayyorlanishi ayon bo’ladi
18. Cho’l mintaqasi okean sathidan 400-500 m balandliklargacha bo’lgan joylarni
o’z ichiga oladi va O’zbekiston hududining 70% ni ishg’ol qiladi. Cho’l iqlimining
juda issiq va quruq ekanligi, yog’inlarning juda kam yog’ishi kuzatiyoladi. Yozda
yog’in deyarli yog’maydi. Kunduzi havo harorati +45, +50 S gacha ko’tariladi,
qum ustki qismida +80 S gacha qiziydi. Bunday qattiq issiq qurg’oqchil iqlim,
siyrak o’simliklar sharoitida tuproqning hosil bo’lishi jarayoni juda sust boradi 14.
Cho’l tuproqlari xilma xil bo’lib, unda sur qo’ng’ir qumli cho’l, taqir va bo’z
tuproqlar uchraydi. Cho’ldagi organik moddalar yuqori harorat tufayli tez
parchalanib minerallashadi. Shuning uchun tuproqlar tarkibida chirindi ancha kam
bo’ladi. Ustyurt platosi, Qizilqumdagi past tog’lar va Nurota tog’larining
etaklaridagi toshloq cho’llarda sur qo’ng’ir tuproqlar tarqalgan. Bunday
tuproqlarda chirindi juda kam, ular ko’pincha sho’rtop bo’ladi. Tuproqning ustki
qatlamida kalsiy korbanat, pastki qatlamida esa sulfat tuzlaridan gips to’planadi.
Tarkibida chirindi miqdori 0,3-1% gacha bo’lgan sur – qo’ng’ir tuproqli joylarda
siyrak o’t o’sadi, mayda mollarni boqish imkoniyati vujudga keladi. Qizilqum,
Zarafshon daryosi etagi, Markaziy Farg’ona va Mirzacho’ldagi qumli tekisliklarda
qumli cho’l tuproqlari tarqalgan. Bu tuproqlar tarkibidagi chirindi miqdori 0,3-
0,6% ni tashkil etadi. Bunday tuproqlardan dehqonchilikda foydalanish qiyin.
Qumli cho’l tuproqlarda o’sadigan o’simliklardan Qorako’l qo’ylari uchun yaylov
sifatida foydalaniladi. Cho’llarda taqirlar ham uchraydi, ular gipsli jinslardan tarkib
topgan bo’lib, tarkibidagi chirindi miqdori 0,5-1% ga etadi. Taqirlar Ustyurtda,
shuningdek quruq deltalarda qadimgi daryolarning ko’hna qayirlarida uchraydi.
Taqirlarda o’simlik o’sishi qiyin, tuproq yuzasi qattiq va yorilib yirilib ketadi.
Respublikamizning yer osti suvlari yer betiga yaqin bo’lgan joylarda
(Mirzacho’l, Markaziy Farg’ona, Qarshi cho’llari va Amudaryo etagida) sho’r
tuproqlar vujudga kelgan. Bunday joylarda yer osti suvi yer betiga chiqib
bug’lanadi, tuproq tarkibida tuz ko’payadi. Cho’l mintaqasidagi yirik sho’rxoklar
10

(masalan, Borsakelmas sho’rxogi)dan dehqonchilikda foydalanib bo’lmaydi.
O’zbekistonning daryo vodiylarida, qayir va deltalarida o’tloq va botqoq tuproqlar
uchraydi. Respublikamiz tekislik qismining sharqiy va janubiy chekkalarida bo’z
tuproqlar keng tarqalgan (ular asosan uch xilda: och tusli bo’z tuproq, oddiy bo’z
tuproq va to’q tusli bo’z tuproqqa bo’linadi). Tarkibida chirindi ko’p bo’lmasa ham
zarralari mayda bo’lib, suv va havoni o’zidan yaxshi o’tkazadi 11. Cho’l
mintaqasining okean sathidan 300-500 m balandlikdagi joylarida och tusli bo’z
tuproqlar tarqalgan. Och tusli bo’z tuproqning tarkibida 1-1,5% gacha chirindi
bo’ladi. Sug’orib o’g’itlar solinsa unumdor tuproqqa aylanib, yaxshi hosil beradi
15. Amudaryo etagi, Zarafshon, Chirchiq, Ohangaron, Qashqadaryo va
Surxandaryo vodiylaridagi qadimiy obikor dehqonchilik qilinadigan joylarda
vohalar vujudga kelgan. Bu yerdagi bo’z tuproqlar uzoq vaqt ishlov berilishi
natijasida madaniy tuproqlarga aylangan. Cho’l mintaqasida o’simlik qoplami
siyrak. Nam yetarli bo’lgan bahor faslida cho’l mintaqasining manzarasi o’zgacha
bo’ladi, bu vaqtda efemer o’simliklar barg urib o’sib, cho’l yam yashil libosga
burkanadi. Jazirama yoz issiqlari boshlanishi bilan cho’ldagi o’tlar sarg’ayib,
qovjirab quriydi. Cho’lda o’ziga xos ekosistema mavjud. Cho’l o’simliklari:
jazirama issiq va quruq iqlim sharoitiga moslashgan. Ularning ildizlari juda uzun,
barglari mayda yoki butunlay bo’lmaydi. Shuning uchun tanasidagi nam kam
bug’lanadi. Ba’zi bir o’simliklar qishda, sernam va salqin muddatda o’z hayotini
tugallashga ulguradi 10.
Qumli cho’llarda selin, juzg’un, qora qandim, cherkez, quyonsuyak va iloq
o’sadi. Qumlarda qora qandim va qizilcha butalari, shuningdek saksovul uchraydi.
Saksovul qumlarni mustahkamlashda katta ahamiyatga ega. Sho’rxok joylarda
ajiriq, yulg’un, sho’ra va shuvoq o’sadi. Qumli cho’llarda kun qiyog’i va
qo’ng’irbosh o’sadi. Respublikamiz cho’llaridan qorako’l qo’ylari va tuya boqish
uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Cho’lda foydali o’simliklar ko’p. Masalan,
cherkez va isiriq tarkibida turli xil kasalliklarni davollaydigan alkaloidlar bor,
sassiq kavrak tarkibidagi smoladan malham tayyorlanadi, uning ildizi kraxmalga
boy. Ayrim o’simliklardan bo’yoq olinadi. Yer yuzasining tuzilishi jihatidan
11

O’zbekiston hududi ikki qismga, katta (78,7%) qismi tekislikdan, qolgan (21,3%)
qismi tog’lardan va tog’ oralig’idagi botiqlardan iboratdir. Cho’l tuproqlari xilma
xil bo’lib, unda sur qo’ng’ir, qumli cho’l, taqir va bo’z tuproqlar uchraydi. Ustyurt
platosi, Qizilqumdagi past tog’lar va Nurota tog’larining etaklaridagi toshloq
cho’llarda so’r qo’ng’ir tuproqlar tarqalgan. Qizilqum, Zarafshon daryosi qo’yi
qismi, Markaziy Farg’ona va Mirzacho’ldagi qumli tekisliklarda qumli cho’l
tuproqlari tarqalgan. Mirzacho’l, Markaziy Farg’ona, Qarshi cho’llari va
Amudaryo quyi qismida sho’r tuproqlar vujudga kelgan.
Cho’l mintaqasida o’rmonlarning ahamiyati nihoyatda ulug’vor. Qumli
cho’lda qumlarning ko’chib yurishini to’xtatsa, sug’orma yerlarda tuproqni uchib
ketishiga tug’anoq bo’ladi, yaylovlarda bo’ta va daraxtlarning mavjud bo’lishi
qorako’l qo’ylari iste’mol qiladigan turli xil o’t-o’lanlarning o’sishiga imkon
beradi. Oq va qorasaksovul, cherkez, cholbon, kandim o’rmon hosil qiluvchi
daraxt va bo’talar hisoblanadi. ular zich o’sgan joylarda yaylovlar mahsuldorligi
gektariga 2s dan kam bo’lmaydi, ba’zan 4-5 s. gacha ko’tariladi. Ammo
Respublikaning cho’l qismida geologik qidiruv ishlarining faollashuvi,
avtotransport harakatining kuchayishi, turli ma’danlarni qazib olishning keng
miqyosda amalga oshirilayotganligi, shaharchalar qurilayotganligi yaylovlar
maydonini qisqarishiga sabab bo’lmoqda, mavjud o’rmonlar qirqilmoqda. Hisob-
kitoblarga qaraganda 1 km masofada magistral quvurlar yotqazilishi kamida 4 ga
maydondagi yaylovlarning buzilishiga ta’sir etadi. Cho’l mintaqasida hozirga kelib
1 mln.ga maydonda harakatdagi qumlar vujudga kelgan, ularda hyech qanday
o’simlik o’smaydi va yaylov sifatida foydalanilmaydi. Shuningdek, 5 mln.ga
maydonda mahsuldorligi juda ham kam bo’lgan (gektariga 0,5 s.) yaylov vujudga
kelgan, bu hududda harakatchan qum massivlari ustuvorlikka ega. Ular mavjud
yaylovlardan to’g’ri foydalanmaslik oqibatida tarkib topgan. Vohalar (Buxoro,
Qarshi, Qorako’l, Qoraqalpog’iston, xususan To’rtko’l, Ellikqal’a) bilan qumli
cho’llarni bir-birlari bilan tutashgan mintaqalarida 200 ming.ga maydonda
harakatdagi (barxanli) qum shallari mavjud. Bu hol yoqilg’i sifatida saksavullar,
cherkez, chog’onni qirqish natijasida vujudga kelgan. Adir mintaqasi okean
12

sathidan 400-500 m dan to 1000-1200 m gacha bo’lgan balandliklarda joylashgan
bo’lib, tog’ oldilarini egallaydi. Adir iqlimi cho’l iqlimidan bir oz farq qilsada, yozi
issiq va uzoq davom etadi. Yozi cho’ldagidek jazirama issiq emas, yillik yog’in
miqdori 300-450 mm. O’simlik qoplami cho’ldagidan ko’ra qalinroq. Bunday
sharoitda oddiy va to’q – tusli bo’z tuproqlar hosil bo’ladi. Yaylov mintaqasi:
Yaylov yoki baland tog’ mintaqasi okean sathidan 2700 – 2800 m balandlikda
joylashgan bo’lib, maydoni uncha katta yemas. Mintaqadagi sovuq va nam iqlim
sharoitida och qo’ng’ir va o’tloq tuproqlar hosil bo’ladi. Yaylov mintaqasi subalp
va alp o’tloqlaridan iborat. Ayrim quyoshga teskari yon bag’irlarda yil bo’yi qor
saqlanishi mumkin. Subalp o’tloqlarida asosan baland bo’yli o’tlar, shuningdek
boshoqlilardan yovvoyi arpa, yovvoyi suli, betagalar o’sadi. Bu mintaqalardagi alp
o’tloqlari past bo’yli va kichik o’tloqdan iborat. O’tloqlarda qoqio’t, tipchoq,
binafshalar o’sadi. O’tloqlardan yozda yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylov
mintaqasida yirik hayvonlardan alqar, bug’i va kiyiklar, kemiruvchilardan – sug’ur
yashaydi. Yaylovda yashaydigan qor borsi, oqtirnoqli ayiq «O’zbekiston qizil
kitobi»ga kiritilgan. Bo’z tuproqlar respublikamizda dehqonchilik qilinadigan
asosiy tuproqlardir. Binobarin ular eng muhim va tugalmas tabiiy boyligimiz
hisoblanadi. Bo’z tuproqlar ishlov berish jihatidan ham, sug’orish jihatidan ham bir
qator qulayliklarga ega. Adir mintaqasida cho’lga nisbatan o’simliklar ko’proq.
Mintaqa bahorda qizil, sariq rangdagi lolalar va chuchmomalar bilan qoplanadi.
Adirlarda qo’ng’irbosh, sasir, yantoq, kovrak va gulxayrilar o’sadi. Adirlarning
yuqoriroq qismida zirk namatak butalari va do’lana kabi buta va daraxtlar
uchraydi. O’zbekiston hududining relyefi juda murakkab. Shuning uchun hududda
turli-tuman o’simliklar iqlim sharoitga bog’liq bir-biridan farq qiladi. Ularning
tabiiy ekologik nohiyalarga tarqalishi bevosita nohiyaning tuproq-iqlim
sharoitlariga bog’liq. O’rta Osiyo o’lkasida 9000 o’simliklar turi mavjud. Ammo
tekislikda ularni miqdori kam bo’lib, 1000 turni tashkil etadi. Tog’li rayonlarda
o’simlik qoplami xilma-xil, boy bo’lib, ularni navlari juda ko’p bo’lib 8000 turni
tashkil etadi. O’rta Osiyo tabiiy o’simliklarning xilma-xilligi asosan uning
hududiga turli tabiiy mintaqalarni mavjudligiga bog’liq. Agarda O’rta Osiyo relyefi
13

xaritasi va o’simliklar xaritasiga nazar tashlasak, yer usti qoplamida minilka –
tekislik dasht tabiiy geografik , yarimbiyobon, biyobon va adir yaylovlar ko’rinib
turadi. Bu majmualardan har biri o’ziga xos agroekologik sharoitlarga ega bo’lib,
o’zining tuproq-iqlim va o’simlik dunyosi bilan keskin farq qiladi. 1
1.2 O zbekiston hududidagi o simliklarning geografik tarqalishiʻ ʻ
O zbekiston hududidagi o simliklarning geografik tarqalishi. O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
hududining kattaligi, tabiiy sharoitining hamma qismida bir xil emasligi, uning
o simlik qoplamiga ham ta’sir etgan. Tabiiy geografik sharoitga bog liq holda
ʻ ʻ
o simlik turlari Respublika tekislik cho l qismidan uning tog qismi tomon
ʻ ʻ ʻ
o zgarib boradi.
ʻ
O zbekiston hududining ko pchilik qismidagi tabiiy sharoitning o simliklar
ʻ ʻ ʻ
o sishi uchun noqulay bo lishiga qaramay (yozi issiq, quruq, seroftob, qishi
ʻ ʻ
nisbatan sovuq) o simliklarning 120 oilaga mansub bo lgan 3700 turi mavjud.
ʻ ʻ
Vaholanki, Qrim yarim orolida 2000, Uzoq Sharqda 1966, Oltoyda esa 1787
o simlik turi bor.
ʻ
O zbekiston hududida o simliklar uning geomorfologik tuzilishiga bog liq
ʻ ʻ ʻ
holda quyidan yuqoriga ko’tarilgan sari o zgarib boradi. Q.Z. Zokirov taqdim
ʻ
etgan balandlik mintaqalanish boyicha o simliklarning o zgarishini quyidagicha
ʻ ʻ
ko rishimiz: cho l, adir, tog va yaylov.
ʻ ʻ ʻ
Har bir balandlik mintaqa o simligi o sha hudud relyef (geomorfologik)
ʻ ʻ
tuzilishiga, iqlimiy xususiyatlariga, tuproq qoplamiga bog liq holda moslashadi.
ʻ
Agar Respublika tog li qismida o simlik qoplami relyefga tog yonbag rining
ʻ ʻ ʻ ʻ
qiyaligiga, quyoshga nisbatan holatiga, tog jinsiga va boshqalar borliq holda
ʻ
joylashsa, tekislik qismida, eng avvalo, tuproqning mexanik tarkibiga, qay
darajada sho rlashganligiga, yer osti suviga, iqlimiga bog liq holda joylashadi.
ʻ ʻ
Cho l mintaqasi o simliklari. Bu mintaqa O zbekistonning tekisligining
ʻ ʻ ʻ
400-500 m balandlikkacha bo lgan qismini o z ichiga oladi va Respublika yer
ʻ ʻ
maydoniniig 70% ni ishg ol qiladi. Cho l mintaqasiga O zbekistonning Qizilqum,
ʻ ʻ ʻ
1
https://namdu.uz/media/Book s/pdf/2024/06/07/NamDU-ARM-4947-
Tabiiy_osimlik_resurslaridan_foydalanish_va_ularni_m_MqcJ9vO.pdf
14

Qarshi, Mirzacho l kabi cho llari, Markaziy Farg ona, Ustyurt, Quyi Amudaryo,ʻ ʻ ʻ
Quyi Zarafshon va Quyi Surxondaryo kabi regionlari kiradi.
Cho l mintaqasining yozi quruq, jazirama, seroftob, yog inga nisbatan
ʻ ʻ
mumkin bo lgan bug lanish ko p, qishi esa shu geografik kenglikda joylashgan
ʻ ʻ ʻ
O rta dengiz atrofidagi mamlakatlarga nisbatan sovuq. Bu mintaqada yog in
ʻ ʻ
miqdori kam bo lb, uning g arbiy qismida 80-100 mm, sharqida 250-300 mm, tog
ʻ ʻ ʻ
oldi qismlarida esa 300-350 mm ga yetadi. Aksincha, mumkin bo lgan bug lanish
ʻ ʻ
g arbida 1000-2000 mm, qolgan qismlarida 1000 mm atrofida.
ʻ
Buning ustiga asosiy yog in bahor, qishga to g ri kelib, jazirama yozda
ʻ ʻ ʻ
deyarli yog in tushmaydi. Shu sababli cho l mintaqasidagi o simliklar uzoq davom
ʻ ʻ ʻ
etgan quruq va jazirama yozga moslashgan bo lib, tanasi go shtli, bargi sertuk,
ʻ ʻ
ildizi uzun.
Cho l mintaqasida namgarchilik yetarli bo lgan bahor faslida efemer (bir
ʻ ʻ
yillik o tlar) va efemeroidlar (ko p yillik o tlar) o sadi. Bu davrda cho l yashil rang
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tusini oladi. Bu o simlik turlarining ildizlari qisqa (5-20 sm. chuqurlikkacha
ʻ
boradi) bo lganligi tufayli yer osti suvlaridan foydalanish imkoniyatiga ega emas.
ʻ
Shu sababli ular bahorda sernam bo lgan davrda barq urib o sib, yozgi jazirama
ʻ ʻ
issiq va quruq kunlar boshlanishi bilan qurib qoladi. Bunday o simlik turlariga
ʻ
arpog on, lolaqizg aldoq, taroqbosh, qo shoyoq, qoramoshoq, isfarak, chitir, kabi
ʻ ʻ ʻ
efemyerlar, kovrak, iloq kabi efemeroidlar kiradi.
Efemer va efemeroidlar mart, aprel oylarida o sib, gullaydi, may oyining
ʻ
o rtalaridan boshlab gullarini, so ngra urug larini to kib, qurib qoladi. Natijada
ʻ ʻ ʻ ʻ
cho l sarg ish tusga kirib, so ngra kserofit o simliklar o z vegetatsiya davrini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
davom ettiraveradi.
Cho l mintaqasining asosiy qismini qumli, toshloq cho llar qisman esa
ʻ ʻ
sho rxok, taqir va to qaylar tashkil etadi. Bularning tabiiy sharoiti bir-biridan farq
ʻ ʻ
qilganligi tufayli ularda har xil o simliklar formatsiyalari o sadi.
ʻ ʻ
Qumli cho llar Qizilqumning ko p qismini, Qashqadaryoning quruq
ʻ ʻ
deltasini (sanduqli qumligini), Surxondaryoning quyi qismidagi Kattaqumni,
Xorazm vohasi atroflarini, qisman va Markaziy Farg onani o z ichiga oladi. Qumli
ʻ ʻ
15

cho llarning ko p qismi mustahkamlangan. Ko chib yuruvchi qum-barxanlarʻ ʻ ʻ
Qizilqumda uchrab, hududining faqat 2 foizini egallaydi.
Qumli cho llarda juzg un yoki qandim, quyonsuyak, tereskan, qizilcha,
ʻ ʻ
astragal, iloq (qum qiyog i), selin, cherkaz, saksovul kabi o simlik turlari o sadi.
ʻ ʻ ʻ
Juzg un (qandim) buta o simligi bo lib, ko chib yuruvchi qumliklarda,
ʻ ʻ ʻ ʻ
kichik marzasimon qumliklarda o sadi. Juzg unning 50 ga yaqin turi mavjud
ʻ ʻ
bo lib, bo yi 2 metrga yetib, dumaloq bo lib o sadi. Uning ildizi, har tomonga
ʻ ʻ ʻ ʻ
gorizontal holda tarqalib, uzunligi 20m ga yetadi va qumni mustahkamlaydi.
Ko chib yuruvchi qumlari mustahkamlashda endemik o simlik hisoblangan
ʻ ʻ
selenning ahamiyati katta. U ko p yillik o t bo lib, dastlab barxan qumlarida
ʻ ʻ ʻ
vujudga keladi. Selenning bo yi 1 metrga yetib, yon ildizlari uzun bo lib, 10
ʻ ʻ
metrdan oshadi. Ildiz popuk bo lib, har tomonga yoyiladi va undan yangi selen
ʻ
tanasi paydo bo ladi. Selen qumda o sib uni biroz mustahkamlagandan so ng
ʻ ʻ ʻ
juzg un, bo yi 3 metrga yetuvchi cherkaz, bo yi 1,5-2,5 metrga yetuvchi
ʻ ʻ ʻ
quyonsuyak kabi o simlikdar o sa boshlaydi.
ʻ ʻ
O zbekiston qumli cho llaridagi yana bir endemik o simlik
ʻ ʻ ʻ
buquyonsuyakdir. Uning ildizlari popuqli bo lib, qumni mustahkamlashga
ʻ
moslashgan. Quyonsuyak oralarida qumni uzun ildizlari bilan mustahkamlaydigan
qum qiyog i yoki iloq o sadi. Do ng qumlar mavjud bo lgan yerlarda bo yi 4-5
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
metrga yetuvchi oq saksovul, oq saksovul o sadigan do ng qumliklari orasidagi
ʻ ʻ
botiqlarda qora saksovul o sadi. Oq saksovul o sgan yerlarda yana daraxtsimon
ʻ ʻ
cherkaz, chog on, astragal kabilar, o tlardan esa qiyoq, oq shuvoq, qora mox
ʻ ʻ
kabilar ham uchraydi.
O zbekistonning toshloq cho llari Ustyurt platosida va Qizilqumdagi qoldiq
ʻ ʻ
tog lar atrofida joylashgan. Toshloq cho llarda o simliklar siyrak o sib, turlari ham
ʻ ʻ ʻ ʻ
kam. Asosiy o simliklari burgan, qora boyalich, shuvoq, partak, singren, sagan,
ʻ
seta, isiriq kabilardir. Bahorda esa efemyerlar qoplab oladi. Ustyurt platosida
yuqorida qayd qilingan o simliklardai tashqari saksovul va tatar rovochi ham
ʻ
uchraydi.
16

Cho l mintaqasida yana sho rxok va taqir yerlar uchraydi. Sho rxoklarʻ ʻ ʻ
odatda grunt suvi yer betiga yaqin bo lgan botiqlarda, eski daryo qayirlarida, do ng
ʻ ʻ
qumlar orasidagi chuqur joylarda vujudga kelib, o simliklar juda kam o sadi.
ʻ ʻ
Sho rxoklarda o sadigan o simliklar formatsiyasini galofitlar deyilib, ular
ʻ ʻ ʻ
go shtdor, tanasida oppoq tuzi bo lgan o simliklardir. Bunday o simliklar
ʻ ʻ ʻ ʻ
turkumiga boyalich, tereskan, keyrevuk, burgan, sarisazan, qorasho ra, baliqko z,
ʻ ʻ
sho r ajriq, qora saksovul, yulg un, itsiygak kabilar kiradi. Bu o simliklar ichida
ʻ ʻ ʻ
qora saksovul uzoq yil (50 yilgacha) yashaydi va bo yi 12 metrgacha yetadi. Qora
ʻ
saksovul 25 yil o sib, rivojlanib borib, so ngra u asta-sekin quriy boshlaydi. Qora
ʻ ʻ
saksovulning tanasi og ir bo lib, suvda cho kadi. Undan yoqilg i sifatida
ʻ ʻ ʻ ʻ
foydalaniladi.
Taqirlar tarqalgan yerlarda o simlik deyarli o smaydi. Faqat taqir
ʻ ʻ
yoriqlarida va atrofida siyrak holda sho ra o simliklari uchraydi.
ʻ ʻ
O zbekiston cho l mintaqasidagi daryo vodiylarida to qay o simliklari ham
ʻ ʻ ʻ ʻ
mavjud. Ularning eng muhimlari qizilmiya (solodko), chuchukmiya, ajriq, yantoq,
qamish, savag ich, qo g a, kedir, turong il, tol, jiyda, yulg in, jing il, daraxt va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
butalarga chirmashib o suvchi ilonpechak, qo ypechaklardir. To qaylarda yana
ʻ ʻ ʻ
chakanda ham uchrashi mumkin.
Cho l mintaqasining lyossli jinslar tarqalgan qismida va tog oldi
ʻ ʻ
tekisliklarida efemer, efemeroid va boshqa o t o simliklari hamda chala butasimon
ʻ ʻ
shuvoq kabilar o sadi. Bu joylarda seryomg ir bahor faslida avval efemyerlar va
ʻ ʻ
efemeroidlar zich o sib, cho lga chiroyli manzara beradi. Bu faslda qorabosh
ʻ ʻ
(rang), qo ng irbosh, boychechak, binafsha, lolaqizg aldoq, chuchmoma kabilar
ʻ ʻ ʻ
barq urib o sib, cho l yashilqizg ish tusga kiradi. Bulardan tashqari yana
ʻ ʻ ʻ
sassiqquvray, lola, gulsapsar, piyoz ildizlilar, ayiqtovon, mingboshi, chalov,
shuvoq, astragal, darmana, ba’zan isiriq, (garmala) kabilar ham uchraydi.
Adir mintaqasi o’simliklari. Absolyut balandligi 400-500 metrdan 1200
metrgacha, ayrim joylarda esa 1500-1600 metrgacha bo lgan balandlikdagi yerlarni
ʻ
o z ichiga oladi. Relyefning balandlashuvi tufayli yog in miqdori ortadi, yozgi
ʻ ʻ
harorat esa cho lga nisbatan pastroq bo lib, tipik va to q bo z tuproq keng
ʻ ʻ ʻ ʻ
17

tarqalgan. Bular o z navbatida adirda har xil o tlarni zich va baland bo lib o sishigaʻ ʻ ʻ ʻ
sababchi bo lgan. Lekin o rqirdan iborat bo lgan adirning quyi qismi daryo, soy va
ʻ ʻ ʻ
vaqtli suvlar bilan parchalab yuborilgan bo lsa, yuqori qismida esa ba’zi tog
ʻ ʻ
yonbag irlari nisbatan tik bo lib, ona jinslar ochilib qolgan. Binobarin, adirda
ʻ ʻ
o simliklar qoplami yoppasiga tutash bo lmay, ona jinslar ochilib qolgan tik
ʻ ʻ
yonbag irlarda, oqar va vaqtli suvlar yuvib ketgan joylarda uzilib qolgan.
ʻ
Umuman olganda, adir mintaqasida cho lga nisbatan o simlik turlari ko p
ʻ ʻ ʻ
bo lib, qalin o sadi. 1 km2 maydonda 15-20 turga mansub bo lgan 30 ming individ
ʻ ʻ ʻ
uchraydi. Adir o simliklarini asosini efemer va efemeroidlar, ko p yillik har xil
ʻ ʻ
o tlar, butalar tashkil etadi. Adirda efemer va efemeroid o simliklaridan rang,
ʻ ʻ
qo ng irbosh, yaltirbosh, no xatak, chuchmoma, lola, oqquvray, gulxayri, sasiqoqi
ʻ ʻ ʻ
kabilar qalin o sib, iyul oyigacha vegetatsiyasini davom ettiradi. Bulardan tashqari
ʻ
yana shuvoq, yovvoyi bug doy (iasmaloq), taqtaq (yovvoyi arpa), jasmin, cho l
ʻ ʻ
yalpiz, ferul, chalov, mingbosh, achchiqmiya, otquloq, erman, zubturum
(bargizub), qo’ziquloq, karrak, qiltiq, yersovun, (etmak), shirach kabi o simliklar
ʻ
ham o sadi. Adirning yuqori qismida toshloqli yerlarda astragal, akantolimon,
ʻ
chiya, soylarda zirk, qo shyaproq, namatak kabi butalar; do lana, bodomcha, pista
ʻ ʻ
kabi daraxtlar, ariq bo ylarida yalpiz, qirqbo g im ham uchraydi. Daryo
ʻ ʻ ʻ
vodiylarida esa tol, terak mavjud.
Tog oldi va tog mintaqasi o simliklari. O zbekiston hududida 1200 m dan
ʻ ʻ ʻ ʻ
(ayrim joylarda 1500-1600 m dan) 2700-3000 m gacha bo lgan yerlarni o z ichiga
ʻ ʻ
oladi. Bu balandliklarda relyef murakkab bo lib, tog tizmalari orasida vodiylar
ʻ ʻ
mavjud. Tog larning shimoliy yonbag ri bilan quyoshga qaragan janubiy yonbag ri
ʻ ʻ ʻ
orasida tafovutlar katta. Janubiy yonbag rida nurash tufayli vujudga kelgan sharal
ʻ
va qurumlar ko p. Iqlimiy xususiyatlar ham relyefga borliq holda o zgaradi: yog in
ʻ ʻ ʻ
miqdori ortadi, yozda harorat pasayadi, yog inlar ko proq tog larning g arbiy,
ʻ ʻ ʻ ʻ
shimoli-g arbiy yonbag irlariga tushadi. Bular o z navbatida tuproq qoplamiga
ʻ ʻ ʻ
ta’sir etadi. Tog larning qurg oqchil qismida jigarrang, aksincha, nam qismida esa
ʻ ʻ
qo ng’ir tog o rmon tuproqlari uchraydi. Tog mintaqasida tabiiy sharoitning
ʻ ʻ ʻ ʻ
hamma qismida bir xil bo lmasligi uning o simlik qoplamining joylashishiga ham
ʻ ʻ
18

ta’sir etgan. Tog balandlik mintaqasida joyning kompleks tabiiy sharoitiga bog liqʻ ʻ
holda o simlikning bir necha turlari mavjud. Tog larning nam shimoliy va shimoli-
ʻ ʻ
g arbiy yonbag irlarida mezofit, aksincha, janubiy, nisbatan quruq yonbag irlarida
ʻ ʻ ʻ
kserofit o simliklar uchrasa, zaxkash botiqlarda, yog in ko proq tushadigan tog
ʻ ʻ ʻ ʻ
yonbag irlarida bargli o rmonlar va har xil butalar o sadi.
ʻ ʻ ʻ
Tog balandlik mintaqasining quyi qismida ko proq o tloq o simliklar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
xususan, bug’doyiq, kovrak, shirach, eremurus, oqso lta qo qcho p (isfarak),
ʻ ʻ ʻ
gulxayri, lolalar, anjabir, arslonquyruq, yerchoy, binafsha, taqtaq (tog arpa),
ʻ
tariqbosh (cho chqa yoli), qiltiq, ismaldaq, tulkiquyruq, chayir, yalpiz, shuvoq,
ʻ
chalov kabilar o sadi.
ʻ
Tog mintaqasining nisbatan qurg oqchil qismida toqsariz, qizil tikanak
ʻ ʻ
(akantolimon), astragal, tog yaldiz, betaga, chalov, shuvoq kabi o tlar uchraydi.
ʻ ʻ
Tog balandlik mintaqasida daraxtlardan archazorlar keng maydonni
ʻ
egallaydi. Archazorlar, asosan, 3000 m balandlikkacha bo lgan joylarda ko proq
ʻ ʻ
uchraydi. Ma’lumotlarga ko ra Respublikamizda archazorlarning maydoni 500
ʻ
ming gektardir. O zbekiston tog mintaqasida, ayniqsa uning Oloy-O rta Osiyo va
ʻ ʻ ʻ
Zarafshon-Hisor tizmalarida archaning quyidagi uch turi-Zarafshon (o rikarcha)
ʻ
archasi, yarimsharsimon (saur archa) va O rta Osiyo (qora archa) archasi o sadi.
ʻ ʻ
Zarafshon archasi ko proq 1200-2200 metr balandliklarda, yarimsharsimon archasi
ʻ
1800-2700 metr balandliklarda, O rta Osiyo archasi esa 2600-3000 metr
ʻ
balandliklarda o sadi. Archazorlar ko proq nisbatan qurg oqchil va toshloq
ʻ ʻ ʻ
yerlarda uchraydi va asta-sekin o sib, bo yi 20 metrgacha yetib, ming yildan ortiq
ʻ ʻ
yashaydi. Archazorlar tagida esa har xil o tlar va butalar uchraydi.
ʻ
O zbekiston tog larining namgarchilik ko proq bo ladigan tog larida,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
xususan, g arbiy Tyanshan tog tizimiga kiruvchi tog larda, Farg ona tizmasida
ʻ ʻ ʻ ʻ
bargli o rmonlar keng tarqalgan. Bargli o rmonlar ichida eng ko p tarqalgan
ʻ ʻ ʻ
paleogen neogen davridan qolgan relekt o simliklar yong oqzorlardir.
ʻ ʻ
Yong oqzorlar bilan birga zarang, yovvoyi olma, bodom, o rik, tog olcha, do lana,
ʻ ʻ ʻ ʻ
terak, O rta Osiyo qayini kabilar, toshloq yerlarda temir daraxt ham o sadi.
ʻ ʻ
19

Tog balandlik mintaqasida butalardan uchqat, namatak, irg ay, zirk,ʻ ʻ
maymunjon, yovvoyi uzum, qatrangi kabilar mavjud. Tog larida (ayniqsa,
ʻ
Bobotog , Boysun tog ida) pistazorlar, Hisor tog larida esa yovvoyi anor va anjir
ʻ ʻ ʻ
kabi quruq subtropik o simliklar o sadi.
ʻ ʻ
Tog balandlik mintaqasida yana tog piyozi, anzur piyoz, zira, rovoch,
ʻ ʻ
taran, tuyayaproq, tog jambuli, kiyik o ti, tog sabzi (tarkibida kauchuk moddasi
ʻ ʻ ʻ
bor) kabi foydali va dorivor o simliklar ham uchraydi.
ʻ
Yaylov mintaqasi o simliklari. Subalp va Alp o tloqlari mavjud.
ʻ ʻ
Mintaqaning quyi tog mintaqasiga tutashgan qismida pakana archalar va subalp
ʻ
o tloqlari uchraydi. Subalp o tloqlari tog mintaqasi o tloqlaridan bo yi birmuncha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
pastligi bilan farqlanadi. Subalp o tloqlari nisbatan tuproq yaxshi rivojlangan,
ʻ
namgarchilik joylarda vujudga kelib, qo ng irbosh, mushukquyruq, yovvoyi arpa,
ʻ ʻ
yovvoyi suli, qo ziquloq, oq momiq, taran.
ʻ
Sassiqquvray, pushti, Qo qongul, bir oz qurg oqchil joylarda chayir,
ʻ ʻ
shuvoq, betaga, tikonli astragal butasi o sadi.
ʻ
Yaylov balandlik mintaqasining yuqori qismida (3500 m. dan yuqorida)
Alp o tloqlari uchraydi. Alp o tloqlari subalp o tloqdaridan past bo lib, yer
ʻ ʻ ʻ ʻ
bag’irlab o sishligi bilan farqlanadi. Namgarchilik bo lgan yerlarda to ng izsirt
ʻ ʻ ʻ ʻ
(kobreziya) o tining bir necha turlari, gunafsha, qoqio t, yulduzo t, sariq
ʻ ʻ ʻ
ayiqtovon, yovvoyi ko knori kabilar o sadi. Qurroqchil, toshloq yerlarda qiziltikon,
ʻ ʻ
toshyorar, astragal kabi o simliklar uchraydi.
ʻ
Yaylov balandlik mintaqasining eng baland qismida doimiy qor va
muzlikdar hamda qoyalar mavjud bo lgan qismini esa nival mintaqacha ishg ol
ʻ ʻ
qilib, o simlik deyarli uchramaydi. Faqat qoyalar orasidagi pastqam joylarda
ʻ
astragal, toshyorar kabi o simliklar o sadi, xolos.
ʻ ʻ 2
2
Samiyev Uchqun Abdullajonovich O ZBEKISTON TABIIY GEOGRAFIYASI Darslik: Andijon “Omadbek
ʻ
print number one” MChJ nashriyoti – 2024 yil / 230 b.
20

II BOB O’SIMLIK RESURSLARINI MUHOFAZA QILISH VA OQILONA
FOYDALANISH
2.1 Qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan mahalliy
navlar
Vazirlar Mahkamasining “Qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib ketish
xavfi ostida bo’lgan mahalliy navlarini qayta tiklash va ular asosida organik
urug’chilikni tashkil etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori loyihasi e'lon
qilindi.
Qayd etilishicha, hududlarda tuproq-iqlim sharoitidan kelib chiqib, sifatli,
eksportbop, yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan mahalliy navlarning seleksiyasini
va birlamchi organik urug’chiligini tashkil etish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini
yetishtirishda mineral o’g’itlar, zaharli kimyoviy preparatlardan tizimsiz
foydalanish hisobiga ekologik vaziyat yomonlashishi kabi ko’plab muammolar
saqlanib qolmoqda:
 birinchidan, respublikada yo’qolish xavfi ostida turgan qishloq xo’jaligi
ekinlari navlarini yaxshilash yo’nalishi bo’yicha seleksiya ishlarini tashkil etish
uchun ilmiy-tadqiqot institutlari zamonaviy laboratoriya asbob uskunalari bilan
hamda mablag’ bilan yetarli darajada ta'minlanmagan;
 ikkinchidan, respublikada qishloq xo’jaligi ekinlarining noyob ta'm va
foydali xo’jalik belgilariga ega bo’lgan mahalliy navlari genofondini boyitish,
saqlash va o’rganish ishlari talab darajasida tashkil etilmagan;
 uchinchidan, qishloq xo’jaligi yo’nalishidagi ilmiy-tadqiqot institutlarida
qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib borish xavfi ostida turgan navlari birlamchi
urug’chiligini tiklash asosida ichki hamda tashqi bozorlar uchun organik
urug’chilik tizimi yo’lga qo’yilmagan;
 to’rtinchidan, qishloq xo’jaligi ekinlarining genofondini saqlash obektlari
texnik holati zamon talabiga javob bermaydi, urug’liklarni qayta ishlovchi,
tozalovchi, saralovchi, qadoqlovchi maxsus texnikalar mavjud emas, mavjudlari
esa ta'mirtalab;
21

 beshinchidan, hozirda organik qishloq xo’jaligini shu jumladan organik
urug’chilik tizimini yo’lga qo’yishning ilmiy–amaliy asoslari hamda huquqiy
asoslarini yaratish masalalari hal etilmagan. Bu boradagi ishlar ilmiy ma'ruzalardan
nariga o’tmagan.
 O’zbekiston Respublikasi Qishloq xo’jaligi vazirligi, Innovatsion rivojlanish
vazirligi, Fanlar akademiyasi:
 qishloq xo’jaligi ekinlarining mahalliy tur va navlari bo’yicha yo’qolib
ketish xavfi ostida bo’lganligini baholashga imkon beruvchi mezonlarni ishlab
chiqadi;
 ishlab chiqilgan mezonlar asosida respublikada yo’qolib ketish xavfi ostida
bo’lgan qishloq xo’jaligi ekinlarining mahalliy tur va navlari bo’yicha reyestrini
shakllantiradi.
Iqtisodiyot va sanoat vazirligi, Moliya vazirligi, Qishloq xo’jaligi vazirligi
yo’qolib ketish xavfi ostida bo’lgan mahalliy nav namunalarini mavjud genetik
bank bazasidan foydalangan holda ro’yxatdan o’tkazish hamda mahalliy ilmiy
ekspeditsiyalar tashkil qilish orqali genetik bankni boyitishning ilmiy, tashkiliy va
moliyaviy jihatlarini qamrab olgan asoslantirilgan takliflar ishlab chiqadi hamda
ko’rib chiqish uchun Vazirlar Mahkamasiga taqdim etadi. Bunda:
 respublikada 2021-2022 yillarda zamonaviy texnologiyalar asosida qishloq
xo’jaligi ekinlarining milliy genofondni saqlash uchun maxsus obekt genbanklarni
ta'mirlash, jihozlash ishlarini tashkil etish;
 qishloq xo’jaligi sohasidagi ilmiy-tadqiqot institutlarida tashkil etilgan
qishloq xo’jaligi ekinlari genofondini ekspluatatsiya qilish bilan bog’liq joriy
xarajatlar smetasi va moliyalashtirish manbalarini aniqlash;
 qishloq xo’jaligi ekinlari genetik resurslarini zamonaviy saqlash obektlarini
qurish, ta'mirlash ishlarini moliyalashtirish manbalarini aniqlash, shu jumladan
Xalqaro moliya institutlarining mablag’larini jalb etish masalalari ko’zda tutiladi.
O’zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, Qishloq
xo’jaligi va oziq-ovqat ta'minoti ilmiy-ishlab chiqarish markazi, Fanlar
akademiyasi 2020 yilning mart oyiga qadar:
22

 organik qishloq xo’jaligi va shu jumladan organik urug’chilik tizimini yo’lga
qo’yishning tashkiliy-iqtisodiy va moliyaviy masalalarini qamrab olgan ilmiy
asoslarini ishlab chiqishga qaratilgan amaliy;
 qishloq xo’jaligi ekinlarining noyob mahalliy navlari genofondi asosida
hosildorligi va mahsulot sifati yuqori bo’lgan, transportbop, jahon bozori
talablariga mos keladigan navlari va duragaylarini yaratish bo’yicha fundamental
tadqiqotlar grant tanlovlarini tashkil etadi.
Innovatsion rivojlanish vazirligi, Qishloq xo’jaligi vazirligi, Qishloq
xo’jaligi va oziq-ovqat ta'minoti ilmiy-ishlab chiqarish markazi tizimidagi ilmiy-
tadqiqot muassasalarini jalb qilgan holda 2020 yilning aprel oyiga qadar
respublikada 2020-2025 yillarga mo’ljallangan qishloq xo’jaligi ekinlari
navlarining yuqori sifatli organik urug’liklarini ishlab chiqish bo’yicha istiqbolli
namunaviy texnologik kartalar ishlab chiqadi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O’simliklar
karantini davlat inspeksiyasi, Fanlar akademiyasi, “O’zagrokimyoximoya” AJ
bilan birgalikda qishloq xo’jaligi ekinlarining organik urug’chilik tizimini
rivojlantirishni e'tiborga olgan holda qishloq xo’jaligi ekinlarida uchraydigan
kasallik va zararkunandalarga biologik usulda kurash ishlarini tizimli ravishda
amalga oshirish bo’yicha manzilli chora-tadbirlar dasturini ishlab chiqadilar hamda
ijrosini ta'minlaydilar.
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Iqtisodiyot va sanoat vazirligi,
Qishloq xo’jaligi vazirligi, Oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi bilan birgalikda
2021-2022 o’quv yilidan boshlab Toshkent davlat agrar universiteti va uning
filiallarida qishloq xo’jaligi ekinlari navlarining organik urug’chiligi va
urug’shunosligi bo’yicha ta'lim yo’nalishini tashkil etish bo’yicha takliflar ishlab
chiqadi.
Qishloq xo’jaligi vazirligi, Urug’chilikni rivojlantirish markazi qishloq
xo’jaligi ekinlarining yo’qolib borish xavfi ostida turgan noyob sifat
xususiyatlariga ega bo’lgan mahalliy navlarining yuqori hosilli, sifatli, jahon
andozalariga mos eksportbop mahsulotlar yetishtirish imkonini beruvchi
23

navlarining organik urug’larini ko’paytirish hamda mahsulot ishlab chiqaruvchi
sub'yektlarga muntazam ravishda yetkazib berishning samarali tizimini yo’lga
qo’yadi.
O’zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, Fanlar
akademiyasi, Qishloq xo’jaligi vazirligi qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib
borish xavfi ostida turgan mahalliy navlari bo’yicha yuqori avlodli organik
urug’liklar yetishtirish bilan shug’ullanuvchi urug’chilik fermer xo’jaliklari
tanlovlarini o’tkazish mezonlari va shartlarini ishlab chiqadi hamda belgilangan
tartibda tasdiqlaydi.
O’zbekiston Respublikasi Qishloq xo’jaligi vazirligi, “O’zstandart”
agentligi va Adliya vazirligi bilan birgalikda yo’qolib borish xavfi ostida turgan
qishloq xo’jaligi ekinlarining navlari bo’yicha ishlab chiqilgan yuqori avlodli
urug’liklarni majburiy sertifikatlash tartibini ishlab chiqishadi hamda belgilangan
tartibda tasdiqlaydi.
Belgilab qo’yilishicha:
 yo’qolib borish xavfi ostida turgan qishloq xo’jaligi ekinlarining ishlab
chiqarilgan yuqori avlodli organik urug’liklarini sertifikatlash, bunday
vakolat olish uchun akkreditatsiyadan o’tgan davlat organlari tomonidan
belgilangan tartibda amalga oshiriladi;
Qishloq xo’jaligi vazirligi huzuridagi Urug’chilikni rivojlantirish markazi
qishloq xo’jaligi ekinlarining organik urug’liklar elektron bazasi shakllantiriladi.
O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi, Moliya vazirligi,
Innovatsion rivojlanish vazirligi, Qishloq xo’jaligi vazirligi manfaatdor vazirlik va
idoralar bilan birgalikda qishloq xo’jaligi ekinlarining yo’qolib borish xavfi ostida
turgan mahalliy navlari bo’yicha yuqori avlodli organik urug’liklar yetishtirish
bilan shug’ullanuvchi originatorlar va urug’chilik fermer xo’jaliklarini iqtisodiy
rag’batlantirish yuzasidan takliflar ishlab chiqadi hamda tasdiqlash uchun
belgilangan tartibda Vazirlar Mahkamasiga kiritishni ta'minlaydi.
O’zbekiston Respublikasi Qishloq xo’jaligi vazirligi huzuridagi Qishloq
xo’jaligi va oziq-ovqat ta'minoti ilmiy-ishlab chiqarish markazi hamda O’zbekiston
24

Respublikasi Fanlar Akademiyasining ilmiy-tadqiqot institutlari rivojlangan
davlatlarning ilg’or tajribalarini e'tiborga olgan holda qishloq xo’jaligi ekinlari
navlari bo’yicha birlamchi organik urug’chilik tizimini tashkil etish yuzasidan
ilmiy asoslangan tavsiyalar, qo’llanmalar ishlab chiqib joylarda ilmiy-amaliy,
ko’rgazmali seminarlar tarzida fermer xo’jaliklariga yetkazib berishni tashkil
etadilar. 3
2.2 O’simliklar resurslaridan oqilona foydalanish va ularning ekologik
muhofazasi
O’simliklarning tuproqni eroziya va defilyasiyaga qarshi barqarorligini
oshirishda bosh omil, deb baho berilsa mubolag’a bo’lmasa kerak. Chunki,
o’simlik mavjud bo’lgan joyda suv yoki shamol o’z kuchini ko’rsata olmaydi.
O’simlik qoplami tuproqqa chuqur kirib borgan sari uni yuvilish, surilish va uyilish
jarayonlaridan saqlaydi. Barglari, novdalari va poyalari, xullas barcha tanasi bilan
yog’in-sochinning asosiy qismini qabul qiladi va tuproqqa nam kam tushadi,
shamol vaqtida esa uning yo’nalishiga ro’para bo’lib, uning kuchini ancha qirqadi.
Agar o’simlik siyrak yoki butunlay mavjud bo’lmagan sharoitda eroziya,
deflyasiya, surilma, sel, garmsel kabi noxush hodisalar tabiiy komplekslarga jiddiy
zarar yetkazadi. Eng dahshatli tuproq usti yuvilishi va u qulay sharoitlarda jar
eroziyasiga o’tib ketishi tabiatda ko’p kuzatiladi. Qiya tog’ yonbag’irlarida
lyossimon yotqiziqlar yoki lyoss qoplami yog’in-sochin vaqtida namga bo’kishi
natijasida og’irlik massasi bir necha barobar ortib ketadi va mazkur yotqiziqlar
ostida suv o’tkazmaydigan qumtosh yoki namga chidam boshqa jinslar, qiyalik
ustida bir necha 10 yoki 100 m.ga surilib tushadi. Bu hodisa katti hududlarda
sekin-asta, ba’zan bir zumda ro’y berishi mumkin. Surilgan hududda yoki uning
oldida qishloq, chorva fermasi, avtomobil yo’li, biror korxona va boshqa xo’jalik
obyektlari joylashgan bo’lishi mumkin. Buning oqibatida surilgan grunt massivi
chuqur va keng yoriqlarga ajralib ketadi va o’z yo’lida uchragan barcha
inshootlarni yakson qiladi. To’satdan bo’lgan bunday noxush hodisalarning
iqtisodiy zarari va oqibatlari bir necha yuz minglab so’m bilan hisoblanadi.
3
https://kun.uz/92631420?q=%2F92631420
25

Sayyoramizda so’nggi davrlarda ro’y berayotgan halokatli toshqinlari, kuchli-
talofatli shamollar va chang-tuzonli bo’ronlarning kuchayganligi, tuproq,
deflyasiyasi va eroziyasining tezlashganligi, iqlimdagi ro’y berayotgan
o’zgarishlar, nam tropik o’rmonlar maydonining qisqarishi oqibatidir. Eng xatarlisi
havoning musaffoligi yo’qolib, kislorod muvozanati o’zgarmoqda.
O’zbekiston hududining tekislik qismida o’simliklar shimodan janubga
qarab o’zgarib boradi, bunda o’simlik tiplarining birin-ketin almashinuvining
asosiy sababi kenglik bo’ylab iqlimning o’zgarishidir. Tog’ yonbag’irlari bo’ylab
ko’tarilganda ham iqlim asta-sekin tog’ cho’qqilariga qarab o’zgaradi. Joyning
absolyut balandligi qancha yuqori bo’lsa, iqlim shuncha salqin keladi. Tog’
etagidan cho’qqiga ko’tarilgan sari iqlimning o’zgarishi natijasida tuproq va
o’simliklar ham o’gzara boradi: tekisliklarda o’sadigan ancha issiqsevar va kserofit
o’simliklar o’rnini asta-sekin sovuqqa chidamli va mezofill o’simliklar oladi.
Tabiatdagi bunday hodisa tik mintaqaviylik deb yuritiladi. Kavkaz, Markaziy
Osiyo va boshqa tog’li o’lkalarda tik mintaqaviylik ravshan namoyon bo’ladi.
Tuqayzorlar yildan yilga kamayib bormoqda. 1978 yilda ularning maydoni 78
ming.ga, 1983 yilda 34 ming.ga, 1992 yilda 31 ming gektargacha kamaydi.
Amudaryo deltasida daraxtli-bo’tali tuqaylarning maydoni cho’llashish munosabati
bilan ayniqsa, juda tez qisqarmoqda. 60-yillarga qadar hududda to’qayzorlar
maydoni 270 ming ga bo’lgan holda ularning maydoni hozirda 10-15 marta
kamaydi. 70-80 yillarda paxta maydonlarini kengaytirish bahonasida daryolar
uzanlariga qadar yangi yerlar ochildi, shuning uchun ham ko’p to’qayzorlar ayni
shu davrda butunlay yo’qoldi. Sanoat revolyusiyasi tufayli inson tabiatga ta’sirini
juda kuchaytirdi. Ular o’rtasidagi o’zaro munosabatlar tubdan o’zgardi, tabiiy
resurslardan foydalanish hajmi keskin ortib ketdi.
Sanoatning kislorodga bo’lgan ehtiyoji orta borayotgan bir paytda,
sayyoramiz o’simliklari ishlab chiqarayotgan kislorodlarning chorak qismiga
yaqini inson tomonidan yoqib yuborilmoqda. Yana yiliga atmosfera tarkibidan
ishlab chiqarish maqsadlari uchun 90 mln. t kislorod va 70 mln. t azot olinmoqda.
Olimlarning hisoblaricha yiliga yoqib yuborilayotgan kislorodning 1%i qayta
26

tiklanmay qolaversa, Yana VI-VII asrdan so’ng yer atmosferasi kislorod
zahirasining 70%ga yaqini tugashi mumkin ekan. Buning ustiga yer sharida
kislorodning asosiy manbai hisoblangan o’rmonlar maydoni yil sayin 125 ming km
ga qisqarmoqda. Inson sayyoramiz yashil boyligi – o’rmonlarni 50% dan ortig’ini
kesib bo’ldi. Yevropa mamlakatlarida o’rmonlarning 85-95%i kesib yuborilgan
bo’lsa, AQSh da o’rmonlar maydoni qadimgi 900 mln. ga dan 260 mln. ga
qisqardi. Hozir Hindistonning 18% hududi o’rmon Bilan qoplangan bo’lsa, XXI
asrda bu ko’rsatkich atiga 9% ni tashkil etadi. Landshaft yelementlari inson
yashaydigan muhit hisoblanib, uni har qanday ko’ngilsiz va nooqilona
o’zgarishlarni ham ifloslanishlardan muhofaza qilish zarur. Landshaftlarni
muhofaza qilish deganda, biz uning yelementlarini iloji boricha toza saqlash,
undagi muvozanatning buzilishiga yo’l qo’ymaslik, tabiatning tipik va ajoyib
territoriyalarini tabiiy holicha saqlab qolish kabilar tushuniladi. Landshaft va uning
yelementlarini turli shakillarda muhofaza qilish mumkin. Ularni umumlashtirib
quyidagi uch guruhga ajratamiz: landshaftning butun konponentlarini to’la-to’kis
muhofaza qilish; landshaftning ayrim va ajoyib obektlarini muhofaza qilish;
antropogen landshaftning vujudga kelishi va uni optimal saqlash. Landshaftning
butun komponentlarini muhofaza qilishda qo’riqxonalarning ahamiyati juda katta.
Qo’riqxonalar – bu tabiat etaloni bo’lib, tabiatni muhofaza qilishda quyidagi
vazifalarni amalga oshiradi: 1.Qo’riqxonalar tashkil etish orqali ma’lum bir o’lka
yoki geografik zona tabiatining barcha komplekslari bilan birga namunasi tabiiy
holicha kelajak avlod uchun saqlab qolinadi.
2. Qo’riqxona – bu tabiat etaloni sifatida tabiat komplekslari yaxshi
saqlangan maydonlar hisoblanib, unda tabiiy territorial komplekslarining
rivojlanish qonuniyatini, o’zaro aloqasini, organizm bilan muhit o’rtasidagi
munosabatlarni ilmiy jihatidan o’rganiladigan tabiiy laboratoriyadir. Bu tabiiy
laboratoriyada olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasi, insonning xo’jalik faoliyati
tufayli o’zlashtirilgan qo’shni territoriyada sodir bo’lgan salbiy va ijobiy
o’zgarishlarga taqqoslanib ilmiy bashorat beriladi. Xo’jalik faoliyati natijasida
atmosferaga yiliga faqat turli yoqilg’ilar yoqish hisobiga 22 mlrd. t karbonad
27

angidrid, 200 mln.t dan ortiq, uglerod oksidi, 160 mln. t sulfat oksidi, 50 mln. t
azot oksidi, Yana shuncha uglevodlar, 250 mln. t turli kimyoviy zarrachalar-
aerozollar hamda 300 ming t qo’rg’oshin chiqarilmoqda. XX asr o’rtalarida faqat
toshko’mir yoqishning o’zidan yer yuzasiga har yili 2 mlrd.t shlak chiqarilgan.
Faqat yoqilg’i yoqish maqsadida esa 15 mlrd.t kislorod sarflanmoqda.
Hozir inson quruqlik yuzasining 60% dan ortiq qismdan o’z maqsadlari
uchun foydalanayotgan bo’lsa (30% dan ortig’ida qishloq xo’jalikda, 11% da
yerlarni haydab ekin ekmoqda), 20% dan ortig’ini turli qurilishlar tufayli butunlay
o’zgartirib yuborgan (XX asrning o’zida bunday yerlar 250 mln.ga ga ortdi), 100
mln.ga yer faqat shaharlar qurilishi bilan baland, sanoatlashgan hududlarning
yarmidan ortig’ini muxandislik qurilmalari egallagan. O’rmonlarning betartib
kesib yuborilishi oqibatida keyingi 80-90 yil mobaynida Dune bo’yicha
sug’oriladigan yerlarning chorak qismi erogiyaga uchrab (AQShda eroziyaga
uchragan yerlar 50% ga yaqinlashdi) qishloq xo’jalikda foydalanishga yaroqsiz
xolga kelgan bo’lsa, suv eroziyasi tufayli yiliga 24-10 t tuproqlarning unumdor
qismi yuvilmoqda. Eroziyaning muqarrar rivojlanishi evaziga, keyingi asr
mobaynida 2 mlrd. ga yer yaroqsizlandi, yiliga 200-300 ming ga yer shurlanish va
botqoqlanish evaziga qishloq xo’jalik ahamiyatini yo’qotmoqda. Shuning uchun bu
jarayonlarning oldini olishda o’simliklar muhim ahamiyatga ega. 4
4
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/07/NamDU-ARM-4947-
Tabiiy_osimlik_resurslaridan_foydalanish_va_ularni_m_MqcJ9vO.pdf
28

III BOB MAMLAKATIMIZDA O’SIMLIKLARDAN AMALIYOTDA
FOYDALANISH HAMDA ULARNI MUHOFAZA QILISH
3.1 Qizil kitobga kiritilgan dorivor o'simliklar va ularning tibbiyotda
qo'llanilishi: Farg’ona vodiysi misolida
O'zbekiston florasi juda boy bolib, guli osimliklarning 4500 turi malum,
ularning 577 taga yaqini dorivor o'simlilardir. Shulardan 120 tasidan hozirgi kunda
tibbiyotda keng qo'llanilib kelinmqda. O'zbekistonda tarqalgan o'simliklarning 10-
12% muhofaza qilishga muhtoj o'simlilar xisoblanadi. So'ngi yillarda bu
o'simliklardan nato'g'ri foydalanish va ayovsiz yig'ib olinishi va qarovsiz
qolganligi sababli turlar soni kamayib, yo'qolib ketish arafasiga kelib qolgan.
Bunday o'simliklarni himoyalash maqsadida O'zbekiston Respublikasi qizil kitobi
tasis etilgan bo'lib,bu kitobga 4ta kategorya bo'yicha o'simlilar kiritiladi.
O'zbekiston Respublikasi Qizil kitobi 1984-yilgi birinchi nashrida 163 tur o'simlik
kiritilgan bo'lsa, 1998-yildagi nashrida bu o'simliklar soni 301taga yetdi. So'ngi
2019-yildagi yangi nashirda bu raqamlar 314 taga yetdi. Bundan ko'rinib turibdiki,
so'ngi yillarda hududimizdagi o'simliklarning maydonlari va turlari kamayib
bormoqda. So'ngi o'n yillik natijalar shuni ko'rsatdiki O'zbekiston hududida
muhofazaga muhtoj yana 138 o'simlik turlari aniqlandi. O'zbekiston respublikasi
fanlar akademyasining izlanishlari natijasida O'zbekistonda uchraydigon chiroyli
gullari bilan dunyoga mashxur lola va sallagullarning piyozlari bilan ayovsiz o'rib
olinishi natijasida turlar soni keskin kamayib ketganligi aniqlandi. Xalq tabobatida
va tibbiyotda keng qo'llaniladigon qimmatbaxo dorivor o'simliklar xisoblangan
yetmak, buzulbang, kovrak, shirinmiya, kovul kabi o'simlar soni ham homashyo
bazasi ham sezilarli kamaydi. Bundan tashqari Buxoro otostegiyasi, yirik
giliostrovskiya, Minkivits teziumi kabi relikt turlar yo'qolib ketish arafasiga kelib
qoldi.
Ma'lumki, Farg'ona vodiysimning qulay tabiati va mo'tadil iqlim sharoiti bu
yerlarda boy va xilma-xil o'simliklar, hayvonot olami namunalarini tarqalishini
taqozo etadi. Lekin regionda tez sur'atlarda rivojlanib borayotgan texnogen,
ijtimoiy urbanizatsiya, demografik jarayonlar tabiiy muhitga o'z ta'sirini
29

ko'rsatmoqda. Buning obyektiv va subyektiv sabablari mavjud. Farg’ona
vodiysining geografik o'rni chuqurlikda joylashib, atrofini baland tog'lar bilan
o'ralganligi atmosfera havosi sirkulyatsiyasiga salbiy tasir etadi. Vodiy
hududlaridagi kimyoviy, avtomobilsozlik, yog'- ekstraksiya, mebelsozlik, paxta
tozalash va boshqa zavodlar tomonidan atrof-muhitga chiqindilar chiqarilmoqda.
Boshqa joylardagi kabi transport vositalari sonining uzluksiz oshib borishi va
ulardan chiqayotgan gazlar, kimyoviy birikmalar tufayli atmosfera ifloslanib
bormoqda. Shuningdek, suv va tuproq holatida ham salbiy jihatlar sezilmoqda.
Dorivor o'simliklardan olinadigon moddalar hozirgi payitgacha suniy
ravishda sintezlanmagan bo'lib, faqat tabiiy usulda o'simliklardan ajratib olish
mumkin. Bunday o'simliklarning sonining kamayishi esa farmakalogiya homashyo
bazasida kamchiliklarni keltirib chiqaradi. Insonlarning o'simliklardan nato'g'ri
foydalanishi natijasida esa bunday o'simliklar tobora kamayib bormoqda. Qizil
kitobning yangi nashrida 20 dan ortiq dorivor o'simliklar turlari kiritilgan bo'lib,
ularning hammasi ham tarkibi jihatdan juda foydali hisoblanadi. Ularning taribida
efir moylari, alkaloidlar, karotinlar flavanoidlar, kumarinlar va bacha turdagi
vitaminlar mavjud. Kovrak-Ferula o'simligi ziradoshlar oilasiga mansub, ko'p
yillik o'simlik.Yer yuzida bu o'simlikning 160dan ziyod turi tarqalgan. Bo'yi 1
metrga yetadigon, poyasi tik, yog'on, ichi kovak, yuqori qismi shoxlangan.
Ildizoldi bargali bandli, 3 bo'lakli, poyadagilari maydaroq, poyada ketma-ket
joylashgan. Gullari soyabon to'pgulda joylashgan. Kovrak monokarp o'simlik
bo'lib, 7-8 yilda bir marotaba gullab, urug' beradi.
Kovrak ildizi tarkibida havoda qotib qoladigon asafetida va efir moylari
saqlaydi. Asfetidaning tarkibidan ferfulat kislata, qatron spirtlar, kumarinlar ajratib
olingan. Efir moyidan esa sulfidlar, kumarin va boshqa moddalar borligi
aniqlangan. Ildiz tarkibida kraxmal ham bor. Kovrak ildizidan olingan yelimdan
asab sistemasi kasalliklarida o'pkadagi shamollash astma, ko'k yo'tal, sil, zaxm
kasalliklarida foydalaniladi. Kovrakdan tayyorlangan galen pereparatlari esa
arterial bosimni pasaytiradi, kapillyar qon tomirlari mo'rtligini bartaraf etadi.
Ildizidan tayyorlangan damlama har qanday og'riqni qoldirish xususiyatiga ega.
30

Hozirgi kunda kovrakning ildizi bilan ayovsiz o'rib olinishi natijasida, kovrakning
tabiiy tarqalgan xududlari keskin kamayib ketdi. Chunki kovrakning ildizi bilan
sug'urib olingan joydan boshqa kovrak unib chiqmaydi bu esa, kovrak
o'simligining soni kamayishiga yana bir sabab xisoblanadi.
Farg'ona vodiysining mashxur Shoximardon tog'larida O'zbekiston
Respublikasi "Qizil Kitobi" ga kiritilgan va noyob hisoblangan muhim
alkaloidlar,glikozidlarga boy bo'lgan sug'uro'ti va hiyol o'simliklari cheklangan
maydonlarda uchraydi. Shularni hisobga olgan holda ular tarqalgan
formatsiyalarda melioratsiya ishlarini olib borish va ularning yo'qolib ketishini
oldini olish kerak. Ushbu o'simliklarni muhim dorivorligini hisobga olib, ularni
madaniylashtirish ishlarini olib borish kerak. Bulardan tashqari vodiyning tog li
hududlarida parpi, arelquyruq, dalachoy, bozulbang, mingbarg, o'lmas o'ti kabi
foydali o'simliklarning areallari ham kamayib ketmoqda.
Etmak - Acanthophyllum chinniguldoshlar oilasiga mansub, ko'p yillik
o'simlik. O'zbekistonga bu turkumga mansub 2 ta tur o'simlik tarqalgan. Tog' va
adir yon bag'irlarida Etmakdan tabobatda balg'am ko'chiruvchi vosita sifatida va
imuninetni ko'tarish uchun foydalaniladi.
Adonis-herba adonidis renunculacae oilasiga mansub ko'p yillik o'simlik.
Uzunligi 5-20sm ga yetadi. Ildizi qisqa jigarrang tusda bo'ladi. Barglari
tuxumsimon, palmasimon, 5 bo'lakka bo'lingan, tuksiz bo'ladi. Gullari poyaning
tepasida yakka yaka joylashadi, yirik sariq rangli bo'ladi. Mevasi yong'oq. Aprel
may-oylarida gullaydi, mevalari iyun-iyulda pishadi.
Adonis tarkibida yurak glikozidlari mavjud. Pishmagan mevalari va
barglari ularga eng boy hisoblanadi. O'simlikning yer ustki qismida K-strofantin,
simarin moddalari bor. Ildiz qimida esa K-sprofantin mavjud. Glikozidlardan
tashqari bu o'simlikda o'sadi. Bo'yi 50 - 80 sm ildizi 2 m churlikkacha boradi
buralgan, barglari qaram-qarshi,qalami yoki nashtarsimon. Barg bandi va poyasi
tuksiz yoki mayda mayin tuklar bilan qoplangan bo'ladi. Gullari mayda bo'lib,
shoxlarining uchki qismida 2tadan bo'lib joylashadi. Gultoji barglari pushti 5ta,
changchisi esa 10ta, urug'chisi 1ta. Mevasi bir urugli meva.
31

Etmak - Acanthophyllum
Etmakning dorivorlik xususiyati ildizida bo'lib,ildizi tarkibida 10-30%
saponin moddasi,aglikonogipsogen, 3 malekula ksiloza va 1 malekula glyukuran
kislata galaktoza, ramnoza, furoza, arabinoza moddalari borligi aniqlangan va
adenin spirit Adonis-herba adonidis
• 2,6-dimetoksixinon
• Fitosterollar
• Flavanoidlar
• Sterpid saponinlar
• Organik kislatalar
• Karetenoidlar
• Xolin,kumarin mavjud.
Adonisdan yurak aksalliklarida keng foydalaniladi. Yurak tezligini
sekinlashtirish, sistolni oshirish, diastolni uzaytirish, yurak urish hajmini oshirshda
keng foydalaniladi Anzur yoki suvarov piyozi piyozdoshlar oilasiga mansub
piyozboshli o'simlik xisoblanadi. Bu o'simlikni Oltoy Tyanshan, Osiyo tog'larida
uchratish mumkin. O'imliknng barglari keng 35-40 sm, uchlari pastga qaragan
bo'ladi. O'simlikning balandligi 130sm gacha yetadi, to'pgullari yarim shar yoki
sharsimon shaklda bo'ladi. To'pgulining diametiri 10-12 smga yetadi. Gullari
pushti-binafsha rangda bo'ladi. Tarkibida boshqa piyozli o'simliklarga nisbata bir-
necha marta ko'p C vitamini, barglarida esa B va E vitaminlari, steroidlar,
alkaloidlar, saponinlar aniqlangan. Bu o'simlik chiroyli bo'lishi bilan birga foydali
ham xisoblanadi. Imunitetni oshirish va qon aylanishini yaxshilash xususiyatiga
ega.
Bozulbang-Lagochilus inebrians Lamiaceae oilsiga mansub yarim buta
hisoblanadi. Balandligi 24-60smo'q ildizli, oddiy yoki shoxlangan tukli poyalardan
iborat.barglari qarama qarshi, keng tuxumsimon, 3-5ga bo'lingan. Gullari 4-6 tadan
barglar qoltig'idan chiqqan yarim halqali boshoqsimon to'pgulda joylashgan,
gultojibarglari 5 bo'lakli, ikki labli, pushti. Mevasi senobiy meva, uzunligi 3-4 mm
32

silliq sarg'ish-kulrang yong'oqchadan iborat. May-iyulda gullaydi, mevasi esa
avgust-sentyabr oylarida pishib yetiladi.
Vodiyda xilma-xil o' simliklar quyidagi daryolar havzalarida tarqalgan:
Isfara daryosi havzasida 1429, Xodja-Bakirgan daryosi havzasida 1463 tur
va Shoximardonsoy havzalarida 1353 tur. Taxminlarga ko'ra Qizilungur,
Qoraungur daryolari havzasida (Farg'ona tog'i) hamda Oloy vodiysida ham 1400-
1500 lar atrofida o'simliklar uchraydi. Hisob-kitoblarga ko'ravodiy hududlarida
500 tur atrofida chorva mollari uchun ozuqa bo'ladigan, 400 tur atrofida dorivor,
300 turdan ortiq alkaloidli, 200 turlar atrofida efirmoyli va 500 turdan ortiq asal-
shirali va boshqa xomashyobop o'simliklar tarqalgan.
Shoximardon va yordon qishloqlari atrofidlarida O'zbekistonning "Qizil
Kitob"iga kiritilgan noyob va kamyob hisoblangan sug'ur o'ti (Adonis
chrysocyathus), hiyol(Physochlaina alaica), Turkiston shotarchasi(Fumariola
turkestanica), Margarita marmaragi( Salvia margaritae) hamda kam tarqalgan
Paulsen va tukli bozulbanglar (Lagochilus paulsenii L. pubescens), Olga
sorbariyasi (Sorbaria olgae) uchraydi. Vodiyda cheklangan maydonlarda Markaziy
Farg'ona choli saqlanib qolgan, bu joylarda ham 120 ming gektar qumliklar, 80000
gektar sho'rxok joylar shuningdek, toqayzorlar saqlanib qolgan. Bu yerlarda hamda
Sirdaryo vohasida talaygina turang'ilzorlar, jiydazorlar va yulgunzorlar saqlanib
qolgan. Qumli va barxanli substratlar oq va qora saksavul, cherkez, qandim,
qumuzum va quyonsuyak kabi daraxt va butazorlarni uchratamiz. Vodiyning
barcha ekosistemalari kabi chol ekosistemasi ham antropogen omillarning salbiy
tasiriga uchragan. Hozir bu yerlarda Marg'ilon va Farg'ona ekologik muammolar
o'zining mavqei hatarliligi jihatdan birinchi o'rinda turadi.
Atrof-muhit tirik organizmlarining yashashi uchun normal ekologik
parametrlarga ega bo'lgan chegaralar miqyosida ya'ni biosfera chegaralari
o'rganiladi. Insonlarning tabiatga ko'rsatayotgan ta'sirlari aytarli katta bo'lmagan
taqdirda ushbu muammo iqtisodiy muammolarga kiritilmas edi. Ya'ni tabiat har
doim bizga cheksiz xizmat ko'rsatadi deb tushunilar edi. Lekin bugungi kundagi
axvol shuni isbotlab turibdiki, tabiat insolarni o'ylamay, haddan tashqari ko'p
33

ko'rsatadigan ta'sirlariga bardosh bera olmas ekan, ya'ni u o'z-o'zini qaytadan tiklab
ulgura olmayapti.
Farg'ona vodiysida 2000 dan ortiq gulli o'simliklar tarqalgan bo'lib, ular
orasida shifobaxsh o'simliklar alohida o'rin egallaydi. Rang-barang flora va
o'simliklar qoplamining mavjudligi turlarga boy bo'lgan dorivor o'simliklar
o'sishini taqozo etadi. Vodiy hududlarida 276 turdorivor o'simliklar tarqalganbo'lib,
ular 309 turkum va 74 oilaga mansub. Farg'ona vodiysi dorivor o'simliklarining
422 turi (89%) xalq tabobatida va 54 turi(11%) ilmiy tibbiyotda qo'llaniladi.
Farg'ona vodiysining tabiiy o'simliklar qoplamiga tushayotgan antropogen
ta'sirotlar miqyosining oshib borishi tufayli bir qancha shifobaxsh turlarning
areallari qisqarib, zaxiralari keskin kamayib bormoqda. Ularning ayrimlari
muhofazaga va madaniylashtirishga muhtoj bo'lib qolmoqda. Tog'rayhon,
qashqarbeda, limon o'ti, arslonquyruq kabi turlarning autekologiyasi o'rganildi. 5
3.2 O’simlik dunyosi obyektlarini muhofaza qilish asoslari: Xorijiy va milliy
tajriba
Biz yashab kelayotgan davr insoniyatning har sohada eng rivojlanayotgan
davri bo’lib, bizni o’rab turgan tabiatga shu darajada ta’sir o’tkazmoqdamizki,
hatto uni o’z rejalarimiz asosida o’zimiz yaratga texnologik vositalar yordamida
boshqarishga tobora chuqur harakat qilmoqdamiz. Xuddi tabiat bizga xizmat
qilishi lozimdek. Ammo tabiatning ham, unda yashayotgan o’simlik dunyosining
ham o’ziga xos yashash tarzi mavjud. Xo’sh o’simlik dunyosi nima? O’simlik
dunyosining obyektlariga nimalar kiradi?
O'simliklar - hayot demakdir. Biz iste'mol qiladigan oziq-ovqatning 80 foizi
va nafas olayotgan kislorodning 98 foizi ularga bog'liq. Ammo, biotik va abiotik
tahdidlar tufayli o'simliklarning hayoti xavf ostida va o'simlik ishlab chiqarish
oziq-ovqat, ozuqa, tola va yoqilg'iga ortib borayotgan talabni qondirish uchun
transformatsiyani talab qiladi.
O’simlik dunyosi va uning obyektlarini tadqiq etgan olimlar, unga turlicha
ta’rif berganlar. Jumladan A.N.Nigmatovga ko’ra, respublikamiz ekologik
5
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/1672
34

qonunchiligi tizimidan ma’lumki, o’simlik dunyosidan foydalanish va muhofaza
qilishni huquqiy tartibga solish jarayonini barcha bosqichlarida o’simlik dunyosini
bir qator o’ziga xos xususiyatlariga e’tibor qaratiladi: birinchidan o’simliklar
tuproqda, yer ustida, yer ostida va suvda uchraydi; ikkinchidan ularning madaniy
va yovvoyi turlari mavjud; uchinchidan yovvoyi o’simliklar ikki toifaga o’rmon va
o’rmonni tashkil etmaganlarga ajratiladi .
A.B.Iskoyan esa, “o’simlik dunyosi deganda davlat hududida, shuningdek
unga tegishli kontinental shelf doirasida quruqlikda va suvda tabiiy erkin holda
o’suvchi yovvoyi o’simliklar yig’indisi tushuniladi .
O’zbekiston Respublikasi “O’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan
foydalanish to’g’risida”gi qonuni 3-moddasiga ko’ra, o’simlik dunyosi —
O’zbekiston Respublikasi hududida tabiiy muhitda o’sadigan yoki sun’iy
yaratilgan sharoitlarda yetishtiriladigan barcha turdagi yovvoyi o’simliklar
majmuidir.
O’simlik dunyosi obyektlari Qonunning 5-moddasi ga ko’ra,
quyidagilardan iborat:
yovvoyi holda o’suvchi o’simliklar;
yovvoyi holda o’suvchi o’simliklarning yashash faoliyati mahsulotlari;
botanika kolleksiyalari.
Yer yuzining 70 foizi o’simliklar bilan qoplanganligi ham ushbu tabiat
obyektlarining ekologik tizimda alohida o’rin egallashidan dalolatdir. MDH
davlatlari hududida ularning 21 ming, O’rta Osiyoda 7 ming, mamlakatimizda
4148 ta turi uchraydi. O’zbekiston o’simliklar dunyosining xilma-xilligi va xalq
xo’jaligidagi ahamiyatiga ko’ra, o’ziga xos o’ringa ega. Chunonchi o’lkamizda 146
ta oilaga mansub 4500 ga yaqin o’simlik turlari mavjud. O’simliklar, qo’ziqorinlar
va suv o’simliklarini qo’shib hisoblaganda taxminan 11 ming turni ko’rsatish
mumkin, ulardan 4800 tasi gulli va tomirli o’simliklarga to’g’ri keladi.
Endemiklarning biologik xilma-xilligi unchalik ham ko’p emas – 400 tur atrofida
bo’lib, ulardan 10-12 foizi yo’qolib ketish xavfi ostida.
35

Yuqoridagi raqamlardan ko’rinib turibdiki, O’zbekiston Respublikasi
hududida o’simliklarning ulushi boshqa mamlakatlarga qaraganda ancha past. Bu
haqida prof. J.T.Xolmo’minov qayd etganidek, “O’zbekistonda yo’qolib
borayotgan yovvoyi va shifobaxsh o’simliklarning noyob turlarini saqlab qolishga
qaratilgan chora-tadbirlar yuzasidan hali ko’p ishlar amalga oshirilishi lozim” .
Shundan kelib chiqib, Prezidentimiz tomonidan mamlakatimiz ekologik
muhitini yaxshilash maqsadida bir qancha ishlarni amalga oshirish bo’yicha
tegishli normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Darhaqiqat 2023-yil 11-
sentabrda qabul qilingan ““O’zbekiston — 2030” strategiyasi to’g’risida”gi PF-
158-son farmoni mazkur sohada amalga oshiriladigan ishlar aniq belgilab berildi.
“O zbekiston – 2030” strategiyasida ekologik vaziyatni barqarorlashtirishgaʻ
qaratilgan “Yashil makon” umummilliy loyihasini kengaytirish, xususan, har yili
200 million tup daraxt ekib borish va respublikada yashillik darajasini 30 foizga
yetkazish, ekiladigan har bir daraxtni parvarish qilish va sug orish tizimini yaratish
ʻ
ko zda tutilgan. Birgina Toshkent shahrida yashil maydonlar hududini 5 barobar
ʻ
ko paytirib, 5 ming gektarga yetkazish maqsad qilingan. Shuningdek aynan 2024-
ʻ
yilgi Davlat dasturida loyiha doirasida kamida 200 million tup manzarali va mevali
daraxt hamda butalar ko chatlarini, qalamchalarini ekish, respublikada 444 ta
ʻ
yashil bog lar barpo etish belgilangan.
ʻ
Fuqarolar va yuridik shaxslar o’simlik dunyosi obyektlaridan
foydalanuvchilardir. O’simlik dunyosi obyektlaridan foydalanuvchilar o’simlik
dunyosi obyektlaridan foydalanishda qonunchilikda belgilangan shart va tartibga
qat’iy amal qilishi lozim.
O’simlik dunyosi obyektlarini muhofaza qilish bo’yicha AQSH tajribasi
ham qiziqish uyg’otadi. AQSHda “Yovvoyi tabiat to’g'risida"gi Qonun qabul
qilingan bo’lib, u AQSH hududining 2% ini shu maqom ostida muhofaza
qilinishini ta’minlaydi. AQSHda o’simlik dunyosi obyektlarini muhofaza qilishda
yuqoridagi Qonunning ahamiyati katta. Ushbu Qonun bilan belgilangan hudud
doirasida avtotransport vositasidan foydalanish, ularning yaqinida yo’l yoki boshqa
qurilish ishlarini olib borish, tijorat ishlari bilan shug’ullanish ta’qiqlanadi. Bu
36

bilan tabiatdan iqtisodiy manfaatlarni ko’zlab foydalanish ta’qiqlandi, undan
faqatgina rekreatsiya maqsadlarida foydalanish mumkinligi ko’zda tutildi, xolos.
Yaponiya davlatida esa o’simlik dunyosini muhofaza etish “Atrof-muhit
muhofazasi to’g’risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. Va o’simlik dunyosi
obyektlaridan foydalanish davlat tomonidan belgilanadigan kvota va to’lovga
asoslanadi.
Respublikamizda o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish
konstitutsiyaviy normalar bilan bir qatorda “Tabiatni muhofaza qilish to’g’risida”,
“O’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to’g’risida”,
“Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to’g’risida”, “O’rmon to’g’risida”gi
qonunlar, O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, Ma’muriy javobgarlik
to’g’risidagi kodeksi, Fuqarolik kodeksi, Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 20-
oktabrdagi 290-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Biologik resurslardan
foydalanishni tartibga solish va tabiatdan foydalanish sohasida ruxsat berish tartib-
taomillaridan o’tish tartibi to’g’risida”gi Nizom va boshqa normativ-huquqiy
hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Xususan Konstitutsiyamizning 68-moddasiga asosan yer, yer osti
boyliklari, suv, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar
umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir.
Yer qonunda nazarda tutilgan hamda undan oqilona foydalanishni va uni
umummilliy boylik sifatida muhofaza qilishni ta’minlovchi shartlar asosida va
tartibda xususiy mulk bo’lishi mumkin.
O’simlik dunyosini muhofaza qilishda quyidagi chora-tadbirlar amalga
oshiriladi:
 o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi
qoidalarni, o’simlik dunyosi obyektlaridan foydalanish normalari va normativlarini
belgilash;
 o’simlik dunyosi obyektlaridan foydalanishda cheklovlar va taqiqlar
belgilash;
37

 o’simlik dunyosi obyektlaridan maxsus foydalanish huquqini to’xtatib turish,
tugatish, bekor qilish;
 o’simlik dunyosi obyektlaridan o’zboshimchalik bilan foydalanishning va
ulardan foydalanish borasida belgilangan tartibning boshqa buzilishlarining oldini
olish;
 o’simlik dunyosi o’sadigan muhitning muhofaza qilinishini tashkil etish;
 kamyob va yo’qolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi holda o’suvchi
o’simliklar turlarini O’zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritish;
 xo’jalik faoliyatini va boshqa faoliyatni amalga oshirish chog’ida o’simlik
dunyosiga zararli ta’sir ko’rsatilishining yoki uning yo’q qilib yuborilishining
oldini olish;
 muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish va rivojlantirish;
 botanika bog’larini va dendrologiya bog’larini tashkil etish;
 yovvoyi holda o’suvchi o’simliklarni sun’iy yaratilgan sharoitlarda
yetishtirish;
 o’simlik dunyosini himoya qilish, karantindagi va boshqa xavfli
zararkunandalarni, o’simliklar kasalliklarini va begona o’tlarni o’z vaqtida aniqlash
hamda yo’q qilish bo’yicha karantin tadbirlarini o’tkazish;
 o’simlik dunyosi obyektlarini davlat hisobiga olish va ulardan foydalanish
hajmlarini hisobga olish;
 o’simlik dunyosi obyektlarining davlat kadastrini yuritish hamda o’simlik
dunyosi monitoringini amalga oshirish;
 o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida nazoratni
amalga oshirish;
 o’simlik dunyosi obyektlarini O’zbekiston Respublikasiga olib kirish va
O’zbekiston Respublikasidan olib chiqishni tartibga solish;
 o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida ilmiy
tadqiqotlarni tashkil etish hamda o’tkazish;
 o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasida davlat
ekologik ekspertizasini o’tkazish;
38

o’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish
bo’yicha biotexnik va boshqa tadbirlar o’tkazish yo’li bilan amalga
oshiriladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, mamlakatimiz hududida o’simlik dunyosini
rivojlantirish, aholiga qulay atrof-muhit sharoitini yaratishda o’simlik dunyosi
obyektlarini har tomonlama muhofaza etish, shu jumladan o’simlik dunyosi
obyektlari deb e’tirof etilgan hududlardan iqtisodiy maqsadlarda foydalanish(ularni
dorivor o’simlik sifatida qayta yetishtirishdan tashqari)ni taqiqlash maqsadga
muvofiq. 6
6
https://cyberleninka.ru/article/n/o-simlik-dunyosi-obyektlarini-muhofaza-qilish-asoslari-xorijiy-va-milliy-tajriba/
pdf
39

XULOSA
O’zbekiston o’simlik resurslari mamlakatning ekologik, iqtisodiy va
ijtimoiy taraqqiyotida muhim o’rin tutadi. Bu resurslar nafaqat tabiiy muvozanatni
saqlashda, balki insoniyat salomatligini ta’minlash, turmush sifatini oshirish va
qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini rivojlantirishda ham katta ahamiyatga ega.
Kurs ishi davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
O’simlik resurslarining ahamiyati:
O’zbekistonning o’simlik dunyosi nafaqat ekologik barqarorlikni
ta’minlashda, balki iqtisodiy boylik sifatida ham katta salohiyatga ega. O’simliklar
dorivor, ozuqaviy, texnologik va dekorativ maqsadlarda keng qo’llanilib, ular
milliy iqtisodiyotning muhim qismi hisoblanadi. Shuningdek, o’simliklarning
biologik xilma-xilligi inson va tabiat o’rtasidagi uyg’unlikni ta’minlashda alohida
ahamiyat kasb etadi.
Geografik tarqalish va xavf-xatar:
O’zbekiston hududida o’simlik resurslari keng geografik hududga tarqalgan
bo’lib, tog’li, dasht va cho’l zonalaridagi o’ziga xos ekotizimlarni tashkil etadi.
Biroq ayrim turlarning yo’qolib ketish xavfi mavjudligi ekologik muammolardan
biridir. Bunga antropogen omillar, xususan, yerlarning noto’g’ri ishlatilishi,
o’simliklarni haddan tashqari ko’p yig’ib olish va iqlim o’zgarishi sabab
bo’lmoqda.
Dorivor o’simliklarning amaliy ahamiyati:
Farg’ona vodiysidagi qizil kitobga kiritilgan o’simliklar, xususan, dorivor
turlarning tibbiyotda qo’llanilishi muhim salohiyatga ega. Ulardan dori-darmonlar,
biologik faol moddalar tayyorlash va xalq tabobatida foydalanish bo’yicha ishlarni
rivojlantirish zarur. Bunda ularni sun’iy ko’paytirish, genofondni saqlash va amaliy
tadqiqotlarni chuqurlashtirish dolzarb vazifadir.
O’simlik resurslarini muhofaza qilish:
O’simlik resurslarini saqlash uchun milliy va xalqaro tajribani
uyg’unlashtirish, maxsus qo’riqxona va milliy bog’larni kengaytirish, biologik
xilma-xillikni saqlash bo’yicha qonunchilik bazasini mustahkamlash muhim
40

ahamiyatga ega. Shuningdek, aholining ekologik madaniyatini oshirish va barqaror
rivojlanish uchun ekologik ta’limni rivojlantirish lozim.
Oqilona foydalanish va rivojlanish:
O’simliklardan oqilona foydalanish innovatsion yondashuvlarni talab
qiladi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, yer va suv resurslarini tejash,
muqobil qishloq xo’jaligi tizimlarini shakllantirish ushbu resurslarning uzoq
muddatli barqarorligini ta’minlaydi.
Yakuniy xulosaga ko’ra, mamlakatimizda o’simlik dunyosining ekologik
muhofazasi va ulardan oqilona foydalanish mexanizmlarini takomillashtirish
uchun ilmiy, iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy chora-tadbirlarni birlashtirish zarur. Bu
borada davlat va jamoatchilikning hamkorligi, shuningdek, xalqaro tajribadan
foydalanish orqali barqaror rivojlanishni ta'minlashga erishish mumkin.
O’zbekiston o’simlik resurslarini saqlash va ulardan samarali foydalanish –
kelgusi avlodlar uchun tabiiy muvozanatni ta’minlashga qaratilgan eng dolzarb
vazifalardan biridir.
41

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2018 yil 12-13
iyun kunlari Farg'ona viloyatiga tashrifi davomida bergan topshiriqlari va Oltiariq
tumanida kengaytirilgan tarzda o'tkazilgan majlis bayoni (PD - 187).
2. “O’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to’g’risida”gi
O’zbekiston Respublikasi Qonuni, 21.09.2016 yildagi O’RQ-409-son
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining ““O’zbekiston — 2030”
strategiyasi to’g’risida”gi PF-158-son farmoni. 2023-yil 11-sentabr
4. Samiyev Uchqun Abdullajonovich O ZBEKISTON TABIIYʻ
GEOGRAFIYASI Darslik: Andijon “Omadbek print number one” MChJ nashriyoti
– 2024 yil / 230 b.
5. Xamidov G'.X "O'zbekiston foydali o'simliklarini muhofaza etish" Toshkent.
"Fan" 1990.
6. Madrahimov A. S "Ibn Sino shifobaxsh o'simliklar haqida". Toshkent.
Mehnat, 1990.
7. Ekologiya huquqi. Darslik. Mualliflar jamoasi. 2018. TDYU
8. Xolmo’minov J.T. Tabiiy resurslardan foydalanish va muhofaza qilishning
ekologik-huquqiy muammolari. Monografiya. – Toshkent: Falsafa va huquq
instituti, 2009. -B.186-187.
42

O’zbekiston o’simlik resurslari va ularni muhofaza qilish

Sotib olish