O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	60.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari

Купить

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI KASABA UYUSHMALARING
KONSTITUTSIYAVIY HUQUQIY ASOSLARI
1

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………….3
I.BOB.KASABA UYUSHMALARINING HUQUQIY MAQOMI VA
FUNKSIYALARI
1.1.O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi………………………….5 ʻ
1.2.O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining amaliy
faoliyati………………………………………………………………………10
II.BOB.KASABA UYUSHMALARI FAOLIYATINI TARTIBGA
SOLUVCHI HUQUQIY ASOSLAR
2.1.Kasaba uyushmalarning huquq va majburiyatlari……………………….15
2.2.Kasaba uyushmalarining O'zbekiston Respublikasidagi
ahamiyati va roli………………………………………………………………21
XULOSA……………………………………………………………………..29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………31
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi O'zbekiston Respublikasida kasaba uyushmalari
mehnat munosabatlarida muhim rol o'ynaydi va ularning huquqiy asoslari muhim
ahamiyatga ega.
Maqsad va vazifalar. Kurs ishining maqsadi - O'zbekiston Respublikasi
kasaba uyushmalarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini o'rganish. Vazifalari:
kasaba uyushmalarining tarixiy rivojlanishini, huquqiy asoslarini, huquq va
majburiyatlarini, ijtimoiy-siyosiy hayotdagi rolini va amaliy faoliyatini tahlil qilish.
O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalari mehnatkashlar huquqlarini
himoya qilish, ijtimoiy adolatni ta'minlash va mehnat sharoitlarini yaxshilashda
muhim rol o'ynaydi. Kasaba uyushmalari - bu mehnat qilayotgan shaxslarning o'z
iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida tuzilgan
ixtiyoriy birlashmalardir. Ular mehnat munosabatlarida vositachilik rolini bajarib,
davlat organlari va ish beruvchilar bilan muzokaralar olib boradi hamda mehnat
shartnomalarini tuzadi.
Kasaba uyushmalarini
ng huquqiy asoslari O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, "Kasaba uyushmalari to'g'risida"gi qonun va boshqa normativ-
huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
34-moddasi fuqarolarning kasaba uyushmalariga birlashish huquqini kafolatlaydi.
Shu bilan birga, kasaba uyushmalari faoliyatini tartibga soluvchi xalqaro huquqiy
me'yorlar ham mavjud bo'lib, ular milliy qonunchilikka muvofiqlashtirilgan.
Ushbu mavzu dolzarbligi shundaki, mehnat munosabatlarining demokratik
tamoyillariga asoslangan holda, kasaba uyushmalari mehnatkashlarning huquqlarini
himoya qilishda asosiy vosita hisoblanadi. Bu huquqiy asoslar kasaba
uyushmalariga o'z faoliyatlarini qonuniy ravishda olib borish imkoniyatini yaratadi
va mehnat munosabatlaridagi ijtimoiy hamkorlikni ta'minlaydi. Shu sababli, kasaba
uyushmalarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini chuqur o'rganish nafaqat
ilmiy-amaliy ahamiyatga ega, balki amaliyotda ham katta ahamiyat kasb etadi.
3

Kasaba uyushmalarining huquqiy asoslarini o'rganish jarayonida ularning
tashkil etilishi, faoliyat ko'rsatish prinsiplari, huquq va majburiyatlari, shuningdek,
davlat va boshqa tashkilotlar bilan hamkorligi haqida to'liq tasavvurga ega
bo'lamiz. Bu esa mehnat munosabatlarini yanada yaxshilash va mehnatkashlar
huquqlarini samarali himoya qilishga xizmat qiladi.
O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalari mehnatkashlarning huquqlarini
himoya qilish, mehnat sharoitlarini yaxshilash va ijtimoiy adolatni ta'minlashda
muhim rol o'ynaydi. Kasaba uyushmalari - bu mehnat qilayotgan shaxslarning o'z
iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida tuzilgan
ixtiyoriy birlashmalardir. Ular davlat organlari va ish beruvchilar bilan muzokaralar
olib boradi, shartnomalar tuzadi hamda mehnat munosabatlarida vositachilik rolini
bajaradi.
Kasaba uyushmalarini
ng huquqiy asoslari O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, "Kasaba uyushmalari to'g'risida"gi qonun va boshqa normativ-
huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
34-moddasi fuqarolarning kasaba uyushmalariga birlashish huquqini kafolatlaydi.
Bu modda kasaba uyushmalariga o'z faoliyatlarini qonuniy ravishda olib borish
imkoniyatini beradi va ularning huquqiy maqomini belgilaydi. Shuningdek, xalqaro
huquqiy me'yorlar, xususan, Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) konvensiyalari ham
milliy qonunchilikka muvofiqlashtirilgan.
mustaqillik yillarida O'zbekiston Respublikasi mehnat munosabatlarini
tartibga solishning demokratik tamoyillarini qaror toptirdi. Bu jarayonda kasaba
uyushmalari muhim rol o'ynaydi, chunki ular mehnatkashlarning huquqlarini
himoya qilishda asosiy vosita hisoblanadi. Kasaba uyushmalarining
konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini chuqur o'rganish nafaqat ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega, balki amaliyotda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu asoslar
kasaba uyushmalarining huquq va majburiyatlarini belgilab beradi, ularning
faoliyatini tartibga soladi va mehnat munosabatlaridagi ijtimoiy hamkorlikni
ta'minlaydi.
4

I.BOB.KASABA UYUSHMALARINING HUQUQIY MAQOMI VA
FUNKSIYALARI
1.1. O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi. ʻ
Kasaba uyushmalarining huquqiy maqomi va funksiyalari muhim ijtimoiy
masalalardan biridir. Ushbu maqom va funksiyalar ko'pincha milliy qonunchilik,
xalqaro mehnat standartlari va kasaba uyushmalarining o'z ichki nizomlariga
asoslanadi. Quyida kasaba uyushmalarining huquqiy maqomi va funksiyalari
haqida batafsil ma'lumot beriladi.
Kasaba uyushmalarining huquqiy maqomi
Qonuniy tan olinishi: Ko'pgina mamlakatlarda kasaba uyushmalari mehnat
qonunchiligi doirasida rasmiy ravishda tan olingan. Ular mehnat munosabatlarini
tartibga solish va ishchilarning huquqlarini himoya qilishda muhim rol o'ynaydi.
Yuridik shaxs maqomi: Kasaba uyushmalari ko'pincha yuridik shaxs
maqomiga ega bo'lib, ular huquqiy shartnomalar tuzish, mulk egalik qilish, sudda
da'vo qilish yoki da'vo qilingan holda ishtirok etish huquqiga ega.
Mustaqillik: Qonunlarga ko'ra, kasaba uyushmalari mustaqil tashkilotlar
bo'lib, ular davlat organlari yoki ish beruvchilardan mustaqil ravishda faoliyat
yuritishlari lozim. Bu, ularning ishchilarning manfaatlarini to'liq himoya qilishlari
uchun zarurdir.
Kasaba uyushmalarining funksiyalari
Ishchilarning huquqlarini himoya qilish: Kasaba uyushmalari ishchilarning
mehnat huquqlarini himoya qilish va ularning shartnoma sharoitlarini yaxshilash
uchun muzokaralar olib boradi. Ular ish beruvchilar bilan kollektiv shartnomalar
tuzish orqali ishchilar uchun yanada yaxshi sharoitlar yaratilishini ta'minlaydi.
Ijtimoiy himoya: Kasaba uyushmalari a'zolariga ijtimoiy himoya ko'rsatish,
masalan, kasallik, baxtsiz hodisalar yoki boshqa kutilmagan vaziyatlarda yordam
5

ko'rsatish vazifasini bajaradi. Bu turli ko'rinishdagi yordam jamg'armalari yoki
sug'urta tizimlari orqali amalga oshiriladi.
Xabardorlik va ta'lim: Kasaba uyushmalari o'z a'zolarining huquqiy
savodxonligini oshirish va ularni mehnat qonunchiligi, xavfsizlik va boshqa dolzarb
masalalar bo'yicha ma'lumot berish bilan shug'ullanadi. Bu seminarlar, treninglar va
boshqa ta'lim dasturlari orqali amalga oshiriladi.
Mehnat sharoitlarini yaxshilash: Kasaba uyushmalari ish joylarida xavfsiz va
sog'lom mehnat sharoitlarini ta'minlash uchun ish beruvchilar bilan hamkorlik
qiladi. Ular mehnat muhofazasi qoidalariga rioya qilinishini kuzatib boradi va
ularni yaxshilash bo'yicha takliflar beradi.
Ijtimoiy dialog: Kasaba uyushmalari hukumat va ish beruvchilar bilan ijtimoiy
dialogni rivojlantirishda ishtirok etadi. Bu jarayon orqali ular mehnat siyosati,
iqtisodiy rivojlanish va boshqa ijtimoiy masalalar bo'yicha o'z pozitsiyalarini
bildiradilar va himoya qiladilar.
Xalqaro kontekst
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) tomonidan qabul qilingan mehnat
standartlari, masalan, 87-sonli Konventsiya (Kasaba uyushmalarini tashkil etish
erkinligi va kasaba uyushmalarining mustaqilligi to'g'risida) va 98-sonli
Konventsiya (Tashkiliy huquqlar va kollektiv muzokaralar bo'yicha) kasaba
uyushmalari uchun asosiy huquqiy asos bo'lib xizmat qiladi.
Kasaba uyushmalari ishchilarning huquqlarini himoya qilish va mehnat
sharoitlarini yaxshilashda muhim rol o'ynaydi. Ularning faoliyati nafaqat ishchilar
uchun, balki jamiyat uchun ham katta ahamiyatga ega. Bu tashkilotlarning samarali
ishlashi uchun ularning mustaqilligi va qonuniy huquqlarining ta'minlanishi
muhimdir.
6

Kasaba uyushmalari, ya'ni kasaba uyushmalari yoki kasaba tashkilotlari,
mehnatkashlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, mehnat sharoitlarini
yaxshilash va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarni ta'minlash maqsadida tashkil
etilgan tashkilotlardir. Ularning huquqiy maqomi va funksiyalari turli
mamlakatlarda turlicha belgilangan bo'lsa-da, umumiy jihatlari mavjud.
Huquqiy Maqomi
Rasmiy Ro'yxatdan O'tish: Kasaba uyushmalari odatda davlat tomonidan
belgilangan tartibda ro'yxatdan o'tadi. Bu ro'yxatga olish tartibi ularga huquqiy
maqom beradi va qonuniy ravishda faoliyat yuritish imkonini yaratadi.
Mustaqillik: Kasaba uyushmalari mustaqil tashkilotlar bo'lib, davlat, ish
beruvchilar va boshqa tashkilotlardan mustaqil faoliyat yuritadi. Bu ularga o'z
a'zolarining manfaatlarini erkin himoya qilish imkoniyatini beradi.
Mehnat Kodeksi: Aksariyat mamlakatlarda kasaba uyushmalari faoliyati
mehnat kodeksi yoki maxsus qonunlar bilan tartibga solinadi. Bu qonunlar kasaba
uyushmalarining huquq va majburiyatlarini belgilaydi.
Funksiyalari
Mehnat Huquqlarini Himoya Qilish: Kasaba uyushmalari o'z a'zolarining
mehnat huquqlarini himoya qiladi, jumladan, adolatli ish haqi, xavfsiz mehnat
sharoitlari, ish vaqti va dam olish vaqtiga rioya qilinishini ta'minlaydi.
Kollektiv Muzokaralar: Kasaba uyushmalari ish beruvchilar bilan kollektiv
muzokaralar o'tkazadi. Bu jarayon orqali ish sharoitlari, ish haqi va boshqa ijtimoiy-
iqtisodiy shartlar haqida kelishuvlarga erishiladi.
Nizolarni Hal Qilish: Mehnat nizolari yuzaga kelganda, kasaba uyushmalari
o'z a'zolarining manfaatlarini himoya qilish va nizolarni hal qilishda vositachilik
qiladi.
Huquqiy Yordam: Kasaba uyushmalari o'z a'zolariga huquqiy maslahat va
yordam ko'rsatadi, jumladan, mehnat huquqlari bo'yicha ma'lumotlar, sud ishlari
bo'yicha ko'mak va boshqalar.
7

Ta'lim va Rivojlanish: Kasaba uyushmalari o'z a'zolarining kasbiy malakasini
oshirish uchun ta'lim dasturlari va seminarlar tashkil qiladi. Bu ishchilarning
mehnat bozori talablari va yangi texnologiyalarga moslashishlariga yordam beradi.
Ijtimoiy Himoya: Kasaba uyushmalari ishchilarning ijtimoiy himoyasini
ta'minlashda, jumladan, pensiya, sog'liqni saqlash, ishsizlik sug'urtasi va boshqa
ijtimoiy kafolatlar bo'yicha ish olib boradi.
O zbekiston Kasaba Uyushmalari Federatsiyasi (OKUF) O zbekistondaʻ ʻ
kasaba uyushmalari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi va boshqaruvchi asosiy
tashkilotdir. Ushbu federatsiya mamlakatdagi barcha kasaba uyushmalari uchun
yagona markaz sifatida xizmat qiladi va ularning faoliyatini tartibga soladi.
OKUF Tarixi
O zbekiston Kasaba Uyushmalari Federatsiyasi 1991-yilda O zbekiston
ʻ ʻ
mustaqillikka erishganidan keyin tashkil etilgan. Bu tashkilot sobiq Sovet Ittifoqi
davridagi kasaba uyushmalari tizimining vorisi sifatida faoliyatini boshlagan va
hozirgi kunga qadar o'z faoliyatini davom ettirmoqda.
Huquqiy Maqomi
OKUF O zbekiston
ʻ Respublikasin
ing qonunlari, xususan, "Kasaba
uyushmalari to'g'risida" gi Qonun asosida faoliyat yuritadi. Bu qonun kasaba
uyushmalarining huquqiy maqomi, ularning huquq va majburiyatlarini belgilaydi.
Funksiyalari va Maqsadlari
Mehnat Huquqlarini Himoya Qilish: OKUFning asosiy vazifalaridan biri o'z
a'zolarining mehnat huquqlarini himoya qilishdir. Bu jarayonda ular adolatli ish
haqi, xavfsiz mehnat sharoitlari, ish vaqti va dam olish vaqtiga rioya qilinishini
ta'minlaydi.
Kollektiv Muzokaralar: OKUF o'z a'zolari nomidan ish beruvchilar bilan
kollektiv shartnomalar tuzish uchun muzokaralar olib boradi. Bu jarayon orqali
mehnat sharoitlari va ish haqi bo'yicha kelishuvlarga erishiladi.
8

Huquqiy Yordam: Federatsiya a'zolariga huquqiy maslahat va yordam
ko'rsatadi. Bu mehnat huquqlari bo'yicha ma'lumotlar, sud ishlari bo'yicha ko'mak
va boshqa huquqiy xizmatlarni o'z ichiga oladi.
Ijtimoiy Himoya: OKUF a'zolarining ijtimoiy himoyasini ta'minlashga
qaratilgan faoliyat olib boradi. Bu jarayonda ular pensiya, sog'liqni saqlash,
ishsizlik sug'urtasi va boshqa ijtimoiy kafolatlar bo'yicha ish olib boradi.
Ta'lim va Rivojlanish: Federatsiya o'z a'zolarining kasbiy malakasini oshirish
uchun turli ta'lim dasturlari va seminarlar tashkil qiladi. Bu dasturlar ishchilarning
malakasini oshirish va mehnat bozori talablariga moslashishiga yordam beradi.
Nizolarni Hal Qilish: Mehnat nizolari yuzaga kelganda, OKUF o'z a'zolarining
manfaatlarini himoya qilish va nizolarni hal qilishda vositachilik qiladi.
Tashkilot Tuzilmasi
OKUFning boshqaruv tuzilmasi quyidagi elementlardan iborat:
Prezide
nt: Federatsiya
ga rahbarlik qiladigan va uning faoliyatini
boshqaradigan shaxs.
Boshqaruv Kengashi: Federatsiyaning asosiy qarorlarini qabul qiluvchi organ.
Bu kengashda turli sohalardagi kasaba uyushmalari vakillari ishtirok etadi.
Ishchi Guruhlar: Turli masalalarni hal qilish uchun tashkil etilgan maxsus
komissiyalar va ishchi guruhlar.
Xalqaro Hamkorlik
OKUF xalqaro kasaba uyushmalari tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi. Bu
jarayonda ular xalqaro tajriba almashish, xalqaro normativ hujjatlarni o'rganish va
o'z faoliyatlarini xalqaro me'yorlarga moslashtirishga intiladi.
9

1.2. O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining amaliy
faoliyati.
O'zbekisto
n Respublikasi kasaba uyushmalarini
ng amaliy faoliyati
mehnatkashlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, mehnat sharoitlarini
yaxshilash va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan. Ushbu
faoliyat turli yo'nalishlarda amalga oshiriladi va ko'plab chora-tadbirlarni o'z ichiga
oladi.
1. Mehnat Huquqlarini Himoya Qilish
Kasaba uyushmalari o'z a'zolarining mehnat huquqlarini himoya qilishda faol
ishtirok etadi:
Mehnat Sharoitlarini Nazorat Qilish: Ish joylarida mehnat sharoitlarini
tekshirish va monitoring qilish orqali xavfsiz va sog'lom mehnat sharoitlarini
ta'minlashga harakat qiladi.
Ish Haqi va Ish Vaqti: Adolatli ish haqi va mehnat qonunchiligiga muvofiq ish
vaqti ta'minlanishi uchun kurashadi.
2. Kollektiv Muzokaralar va Shartnomalar
Kasaba uyushmalari ish beruvchilar bilan kollektiv shartnomalar tuzish uchun
muzokaralar olib boradi:
Kollektiv Shartnomalar: Ishchilarning huquq va majburiyatlarini belgilovchi,
mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan kollektiv shartnomalar tuziladi.
Muzokaralar: Ish beruvchilar bilan muzokaralar olib borib, ishchilarning
manfaatlarini himoya qilish uchun o'zaro kelishuvlarga erishiladi.
3. Ijtimoiy Himoya
Kasaba uyushmalari a'zolarining ijtimoiy himoyasini ta'minlashga qaratilgan
chora-tadbirlar amalga oshiradi:
10

Pensiya va Sog'liqni Saqlash: A'zolarni pensiya va sog'liqni saqlash bilan
bog'liq masalalarda qo'llab-quvvatlash.
Ishsizlik Sug'urtasi: Ishsizlik sug'urtasi va boshqa ijtimoiy himoya
vositalaridan foydalanish imkoniyatlarini ta'minlash.
4. Huquqiy Yordam
Kasaba uyushmalari o'z a'zolariga huquqiy yordam ko'rsatadi:
Huquqiy Maslahatlar: Mehnat huquqlari, shartnoma tuzish, nizolarni hal qilish
bo'yicha huquqiy maslahatlar beriladi.
Sud Ishlari: Mehnat nizolari yuzaga kelganda, sud jarayonlarida a'zolarni
himoya qilishda yordam beradi.
5. Ta'lim va Malaka Oshirish
Kasaba uyushmalari ishchilarning kasbiy malakasini oshirish uchun turli ta'lim
dasturlari va seminarlar tashkil qiladi:
Kasbiy Ta'lim: Ishchilar uchun kasbiy malaka oshirish kurslari va treninglar
tashkil etiladi.
Seminarlar va Konferensiyalar: Mehnat qonunchiligi va boshqa dolzarb
mavzular bo'yicha seminarlar va konferensiyalar o'tkaziladi.
6. Nizolarni Hal Qilish
Mehnat nizolari yuzaga kelganda, kasaba uyushmalari vositachilik qilish va
nizolarni tinch yo'l bilan hal qilishda faol ishtirok etadi:
Vositalik: Ishchilar va ish beruvchilar o'rtasidagi nizolarni hal qilishda
vositachilik qilish.
Arbitraj: Nizolarni arbitraj orqali hal qilishda yordam beradi.
Amaliy Misollar
11

Mehnat Sharoitlarini Yaxshilash: Ko'plab korxona va tashkilotlarda mehnat
sharoitlarini yaxshilash bo'yicha olib borilgan tadbirlar natijasida ishchilarning
xavfsizligi ta'minlandi va ish unumdorligi oshirildi.
Kollektiv Shartnomalar: Turli sohalarda tuzilgan kollektiv shartnomalar orqali
ishchilarning ish haqi, mehnat sharoitlari va ijtimoiy himoyasi yaxshilandi.
Huquqiy Himoya: Mehnat nizolari bo'yicha sud jarayonlarida kasaba
uyushmalari o'z a'zolarining manfaatlarini himoya qilib, ko'plab holatlarda ularga
foydali natijalarga erishdi.
O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalari ushbu amaliy faoliyatlari orqali
mamlakatda mehnat sharoitlarini yaxshilash, ishchilarning huquqlarini himoya
qilish va ularning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi — ishlab chiqarish va noishlabʻ
chiqarish sohasidagi faoliyat turi bo yicha umumiy manfaatlar bilan birlashgan
ʻ
xodimlar, qisman ish bilan band bo lganlar yoki vaqtincha ishsizlar, talabalar va
ʻ
o quvchi yoshlar, pensionerlar, aholi boshqa qatlamlarini birlashtirgan kasaba
ʻ
uyushmalarini o z ichiga oladi va o zini o zibvvfg boshqaradigan ko ngilli
ʻ ʻ ʻ ʻ
nodavlat, notijorat jamoat tashkiloti hisoblanadi. 1990-yil 12-sentyabrda tashkil
topgan. Kasaba uyushmalarining bosh vazifasi kasaba uyushmalari a zolarining
ʼ
mehnat, ijtimoiy, iqtisodiy, ma naviy, intellektual huquq va manfaatlarini muhofaza
ʼ
qilishda harakat birligini amalga oshirishdan iborat. O zbekiston kasaba
ʻ
uyushmalari kengashi (Uzsovprof) 1925-yildan faoliyat ko rsata boshlagan. Sobiq
ʻ
ittifoq davrida uning tasarrufida tarmoq respublika qo mitalari mavjud edi. Lekin
ʻ
ularning birontasi o z ustaviga ega emasdi. Faqat SSSR kasaba uyushmalari
ʻ
(VSSPS) ustaviga binoan faoliyat ko rsatardi. O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
mustaqillikka erishgandan so ng respublikada tarmoq kasaba uyushmalari tuzilib,
ʻ
ular o z ustavlarini qabul qildi va Adliya vazirligida ro yxatdan o tkazdi hamda
ʻ ʻ ʻ
O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasiu.f.ga uyushdi. Bular quyidagilardan
ʻ
iborat:Aviatsiya xodimlari kasaba uyushmasi;Avtomobil, daryo, elektr transporti va
yo l xo jaligi xodimlari kasaba
ʻ ʻ
12

uyushmasi;Agrosanoat majmui xodimlari kasaba uyushmasi;Aloqa xodimlari
kasaba uyushmasi;Davlat muassasalari va jamoat xizmati xodimlari kasaba
uyushmasi;Yengil, mebel sanoati va kommunalmaishiy xizmat xodimlari kasaba
uyushmasi;Yoqilg ienergetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlariʻ
kasaba uyushmasi;Madaniyat xodimlari kasaba uyushmasi;Metallurgiya va
mashinasozlik sanoati xodimlari kasaba uyushmasi;Matlubot kooperatsiyasi, savdo
xodimlari va tadbirkorlar kasaba uyushmasi;Sog liqni saqlash xodimlari kasaba
ʻ
uyushmasi;Ta lim va fan xodimlari kasaba uyushmasi;Qurilish va qurilish ashyolari
ʼ
sanoati xodimlari kasaba uyushmasi;Temiryo lchilar va transport quruvchilari
ʻ
kasaba uyushmasi.
O zbekiston kasaba uyushmalari tizimini boshlang ich kasaba uyushma
ʻ ʻ
tashkilotlari, kasaba uyushmalarining tuman, shahar, viloyat, Qoraqalpog iston
ʻ
Respublikasi, Toshkent shahri kengashlari va boshqalar tashkil etadi. Federatsiya
kengashi O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasining qurultoylar oralig idagi
ʻ ʻ
rahbar organidir. U 5 yil muddatga saylanadi va har bir a zo tashkilotdan to g ridan
ʼ ʻ ʻ
to g ri miqdorda (2 tadan) vakil yuborish yo li bilan shakllantiriladi. Federatsiya
ʻ ʻ ʻ
kengashiga vakillar federatsiya a zolari bo lgan tashkilotlarning qurultoylari,
ʼ ʻ
konferensiyalari va majlislarida saylanadi. Federatsiya kengashi tarkibiga
qurultoyda saylangan a zolar, federatsiya raisi, uning kengash bo yicha
ʼ ʻ
o rinbosarlari, federatsiya faoliyatining asosiy yo nalishlari bo yicha doimiy
ʻ ʻ ʻ
faoliyat ko rsatuvchi komissiyalar raislari ki]eadi. Federatsiya raisi ayni vaqtda
ʻ
O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi kengashi, Rayosat va Ijroiya qo mita
ʻ ʻ
raisi ham hisoblanadi. Federatsiya kengashining majlisi zaruratga qarab, lekin har
yili kamida 1-marta chaqiriladi.
Federatsiya kengashi uyushmalararo va mintaqalararo vazifalarni hal etishda
a zo
ʼ tashkilotlarni
ng faoliyatini muvofiqlashti
radi; kasaba uyushmalari
ga
qonunchilikda berib qo yilgan huquqlarni ro yobga chiqaradi, barcha darajadagi
ʻ ʻ
kasaba uyushmalari tashkilotlarida yagona moliyaviy faoliyatni va intizomni
belgilaydi hamda o rnatadi, federatsiyaning xalqaro faoliyatini olib boradi va h.k.
ʻ
13

Federatsiya kengashi devonida mehnatkashlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini
himoya qilish, madaniyma rifiy va sport ishlari, yuridik, xalqaro ishlar, tashkiliyʼ
ishlar, ijtimoiy sug urta, moliya bo limlari, kotibiyat hamda ishlar boshqarmasi bor.
ʻ ʻ
Kasaba uyushmalari tizimida 28355 ta boshlang ich tashkilot bo lib, ular
ʻ ʻ
6336611 nafar kasaba uyushma a zosini birlashtiradi (2005-yil mart). Boshlang ich
ʼ ʻ
kasaba uyushma tashkilotlarida umumiy yig ilish (konferensiya), tarmoq kasaba
ʻ
uyushmalarining tuman, shahar, viloyat tashkilotlari va Qoraqalpog iston
ʻ
Respublikasi, Toshkent shahri hamda viloyatlar uyushmalararo birlashmalarida
konferensiya, tarmoq kasaba uyushmalari va O zbekiston kasaba uyushmalari
ʻ
federatsiyasida qurultoy oliy organ hisoblanadi. Umumiy yig ilish, konferensiya va
ʻ
qurultoy 5 yilda kamida 1-marta chaqiriladi.
14

II.BOB.KASABA UYUSHMALARI FAOLIYATINI TARTIBGA
SOLUVCHI HUQUQIY ASOSLAR
2.1. Kasaba uyushmalarning huquq va majburiyatlari.
Kasaba uyushmalari faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy asoslar o'zining
maqsad va vazifalariga, shuningdek mamlakatning qonun va tartibotiga muvofiq
amal qiladi. Quyidagi huquqiy asoslar kasaba uyushmalari faoliyatini tartibga
solishda katta ahamiyatga ega:
Qonuniy Asoslar: Kasaba uyushmalarining faoliyati va tashkil etilishi
mamlakatning qonuniy hujjatlari bilan belgilanadi. Bunday hujjatlarga "Kasaba
uyushmalari to'g'risida" gi qonunlar, maxsus tartibotlar va boshqa qonuniy hujjatlar
kiradi.
Tuzilma va Huquqiy Status: Kasaba uyushmalarining tuzilmasi va huquqiy
statusi mamlakatning qonunlariga muvofiq belgilanadi. Ular odatda mustaqil
tashkilotlar sifatida taniladi va o'zlarining tuzilma hujjatlari, nizomlari, boshqaruv
organlari mavjud bo'ladi.
A'zolik Tartibi: Kasaba uyushmasiga a'zo bo'lish tartibi, a'zolikni qabul qilish
shartlari va boshqa huquqiy masalalar o'zining tuzilmasi tomonidan qaror qilingan
tartibda amalga oshiriladi.
Boshqaruv Tuzilmasi: Kasaba uyushmasining boshqaruv tuzilmasi o'zining
tuzilma hujjatlari va boshqaruv organlari orqali boshqariladi. Bunda prezident,
boshqaruv kengashi, ishchi guruhlar va boshqa organlar o'zlariga tayinlangan
vazifalarni bajaradilar.
Adolat va Tushuncha: Kasaba uyushmalari faoliyatini belgilashda adolat,
barqarorlik va shaffoflik prinsiplari muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Bular tashkil
etilgan tartibotlarning amaldagi barqarorlik, adolatli maslahatlarga ega bo'lishi va
a'zolar o'rtasidagi munosabatlarni adolat va adolatlilik asosida hal qilishi kabi
jarayonlarda ifodalanadi.
15

Hisobotlar va Hisobotnoma: Kasaba uyushmalarining faoliyati hisobotlar,
hisobotnomalar va boshqa hujjatlar orqali belgilanadi. Bu hujjatlar o'zaro
hisobotlashish va mamlakat organlari bilan o'z faoliyatini baholashda muhim
ahamiyatga ega bo'ladi.
Muloqot va Hamkorlik: Kasaba uyushmalari boshqa mamlakat tashkilotlari
bilan muloqot va hamkorlik qilishda, jumladan, ish haqida muzokaralar o'tkazishda
qonuniy asoslar bilan amal qiladi.
Kasaba uyushmalari faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy asoslar
mamlakatning qonun va tartibotiga muvofiq amal qilinadi va ularga rioya qilish,
adolat va hisob-kitoblik prinsiplariga binoan muhim ahamiyat beriladi.
Kasaba uyushmalari, ishchilarning huquq va majburiyatlarini himoya qilish,
ularning mehnat sharoitlarini yaxshilash va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarni
ta'minlash uchun tashkil etilgan tashkilotlardir. Bu uyushmalar ishchilarning bir
qismini ifodalovchi quyidagi huquq va majburiyatlarini himoya qilish uchun
faoliyat yuritadi:
Huquqlar:
Adolatli Ish Haqi: Ishchilarning ish haqiga qoniqish, adolatli to'lov va to'lov
shartlari, to'g'ri ish rejasi va boshqa ish sharoitlariga ega bo'lishi.
Xavfsiz Ish Sharoitlari: Ish joyida xavfsiz va sog'likli mehnat faoliyatini
ta'minlash, buyuk xavf va ta'sirlardan himoya qilish, shuningdek, ko'p bo'lgan
tajribalarning va ko'nikmalarini o'rganish imkoniyatini berish.
Ish Vaqti va Dam Olish: Ishchilarning ish vaqti, dam olish vaqti, o'tirish,
qaytarish va nazorat qilish vaqtlariga rioya qilinishi.
Uyushma A'zolarining Ijtimoiy Xavfsizligi: Ishchilar huquqlarini ish faoliyati
doirasida ifodalanishga qo'yyanish va uyushmada ijtimoiy xavfsizlikni ta'minlash.
16

Nazorat va Nafaqat: Ishchilarning ish sharoitlarini nazorat qilish va
majburiyatlarga rioya qilish, shuningdek, maktublarni, izoxlarni va boshqa
hujjatlarni o'qib, imzolab yoki ro'yxatga olish.
Majburiyatlar:
Huquqiy Majburiyatlar: Ishchilar uyushma qonunlariga amal qilish, ish
beruvchilarning buyruqlari va ish tartibiga rioya qilish majburiyatiga ega bo'lishi.
Islom Qoidalari va Etika: Ishchilar qonuniy huquq va adabiyotlarga rioya
qilish, islam qoidalari va etika asoslarga e'tibor berish majburiyatiga ega bo'lishi.
Ish Faoliyatiga Intilish: Ishchilar ish bilan shug'ullanish, amalga oshirilayotgan
vazifalarni bajarish va jamg'arma imkoniyatlarini yaratish majburiyatiga ega
bo'lishi.
Xavfsizlik Va Hisob-kitoblik: Ishchilar ish joyida o'zlarining va
boshqalarining xavfsizligini ta'minlash, hisob-kitob qilish, to'lovni qabul qilish va
boshqalar bilan adolatli munosabatda bo'lish majburiyatiga ega bo'lishi.
Ta'lim va Rivojlanish: Ishchilar o'zlarini mutaxassislik sohasida rivojlantirish,
yangi bilim va malakalarni o'rganish, tajribalarini oshirish majburiyatiga ega
bo'lishi.
Kasaba uyushmalari ishchilarning huquq va majburiyatlarini himoya qilish,
ularning adolatli ish haqini ta'minlash, xavfsiz mehnat sharoitlarini yaxshilash va
ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Kasaba uyushmalarning huquq va majburiyatlari, mehnatkashlarning qonuniy
tartibot va qo'llab-quvvatlash tizimida himoya qilinadigan huquq va ularga bog'liq
majburiyatlarini ifodalaydi. Quyidagi muddatlar kasaba uyushmalarning muhim
huquq va majburiyatlari bo'lib, ular mamlakatning qonuniy tizimi va kasaba
uyushmalari o'rtasida imzolangan shartnomalar asosida amalga oshiriladi:
17

Huquq va Manfaatlar
Ish Haqi: Mehnatkashlarning ishga solishtirish, ishlab chiqarish, xorijiy ishlab
chiqarish va boshqa ish bilan bog'liq huquqlari.
Adolatli Ish Sharoitlari: Adolatli ish haqi, ish vaqti va dam olish vaqtiga rioya
qilinishi, xavfsiz mehnat sharoitlari va boshqalar.
Taminot Sohasida Huquqlar: Pensionni olish huquqi, sog'liqni saqlash kafolati,
ishsizlikga qarshi himoya va boshqalar.
Muloqot va Muzokaralar: Ishtirokchilar bilan kollektiv muzokaralar,
shartnomalar tuzish va qo'llab-quvvatlash uchun huquq.
Himoya va Tarbiyalash: Ish tashkilotlari tomonidan ta'lim, tarbiya, va
rivojlanishga bo'lgan huquq va imkoniyatlar.
Majburiyatlar
Qonuniy Tartibga Rioya Qilish: Qonunlar, shartnomalar va qarorlar to'g'risida
rioya qilish majburiyatiga javobgarlik.
Mehnatning Mustamliligini Saqlash: Belgilangan ish vaqtida ishga kelish,
ishni bajarish va ish bajarish majburiyati.
Ijtimoiy Qo'llab-quvvatlash: Ish tashkilotlari faoliyatini mustahkam qilish,
ishga qabul qilish va korish, turar joy ta'minlash, o'zaro hurmat va adabiyotni
saqlash majburiyatlari.
Majburiy Sifatli Ish Bajarish: Ish shartnomalari va qonuniy tartibotlarga rioya
qilish, korxonada, ishxona va boshqalarda shartnoma haqida.
Huquqiy Xizmat va Ommaviy Xizmatlarga Kelishilish: Ish haqida maslahat
olish, sud ishlari bo'yicha ko'mak va boshqalar.
“O zatom” agentligi Kasaba uyushmasi O zbekiston Respublikasi eergetika, neftь-ʼ ʼ
gaz, geologiya xodimlari kasaba uyushmasi kengashi a zosi bo lib, o zining maqsad
ʼ ʼ ʼ
va vazifalariga binoan boshqa mamlakat kasaba uyushmalari bilan 18

hamkorlik qilishi, hamda xalqaro kasaba uyushmalari a zosi bo lishi mumkin.ʼ ʼ
Kasaba uyushmasi o z faoliyatini O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
ʼ ʼ
Mehnat kodeksi, «Nodavlat notijorat tashkilotlari to g risida», «Kasaba
ʼ ʼ
uyushmalari, ularning faoliyati huquqlari va kafolatlari to g risida» va
ʼ ʼ
«O zbekiston Respublikasidagi jamoat birlashmalri to g risida»gi qonunlar hamda
ʼ ʼ ʼ
nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi boshqa normativ-
huquqiy hujjatlar va Ustavga muvofiq olib boradi.
“O zatom” agentligi kasaba uyushmasining asosiy maqsadi kasaba uyushmasi
ʼ
a zolarining ijtimoiy-iqtisodiy, intellektual huquqi va manfaatlarini himoya qilishni
ʼ
amalga oshirishdan iborat. Kasaba uyushmasi ushbu maqsadlarni amalga oshirish
uchun tarmoq kelishuvlari va jamoa shartnomalari tuzish bo yicha ijtimoiy sheriklik
ʼ
tamoyillarining yo lga qo yilishiga, jamoaviy muzokaralarni tashkil etilishi,
ʼ ʼ
ularning bajarilishi nazoratnini amalga oshirishga, mehnatga haq to lash va mehnat
ʼ
shartlarida ijtimoiy-adolatli tizim joriy etilishi, mehnatni muhofaza qilish qoidalari
va me yorlariga rioya qilinishi, xodimlarga me yoriy hujjatlarda ko zda tutilgan
ʼ ʼ ʼ
barcha imtiyoz va kafolatlarning berilishiga, kasaba uyushmasi a zolarining
ʼ
ijtimoiy-iqtisodiy, mehnat, fuqarolik huquq va kasbiy manfaatlarini himoya qilish
uchun jamoat yig ilishlarini tashkil etish, o z vakolatlarini amalga oshirishda
ʼ ʼ
tegishli davlat organlari bilan hamkorlik yo lga qo yilishiga, joylarda mehnat
ʼ ʼ
muhofazasi va sharoitlari hamda atrof muhit muhofazasi holati ustidan nazoratni
amalga oshirishda, ishchi xodimlarning sog liqlarini mustahkamlash, ommaviy
ʼ
jismoniy tarbiya va sport bilan shug ullanishlari uchun sharoit yaratilishiga, dam
ʼ
olish va sanatoriy-kurortlarda sog lomlashtirishning samarali va hammabop
ʼ
bo lishini ta minlanish va boshqalar asosiy vazifa qilib belgilangan.
ʼ ʼ
Hozirgi kunga kelib Аgentlik kasaba uyushmasi tomonidan qator tadbirlar
uyushtirib kelindi. Turli xil sport musobaqalarida, hususan futbol bo yicha
ʼ
o tkazilgan O zbekiston Respublikasi Bosh vaziri kubogi 2019 turnirida
ʼ ʼ
qatnashildi, Аgentlik hodimlari o rtasida stol tennisi, bouling bo yicha musoboqalar
ʼ ʼ
tashkil etildi.
19

Shu o rinda, Kasaba uyushmasi tomonidan muntazam ravishda hodimlarning ʼ
sog liqlarig
ʼ
a e tibor ʼ berish maqsadida respublikad
a joylashgan turli
sog lomlashtirish sanatoriyalari, dam olish maskanlari bilan hamkorlik olib
ʼ
borilmoqda. Hodimlar o z hoxishlari bilan kerakli bo lgan sog lomlashtirish
ʼ ʼ ʼ
maskanlarida davolanib, dam olib kelishlariga barcha imkoniyatlar yaratilgan.
Bundan tashqari, Navro z bayrami (21 mart), halqaro bolalarni ximoya qilish kuni
ʼ
(1 iyunь), Mustaqillik bayrami (31 avgust), Yangi yil (31 dekabrь) kunlari Аgentlik
markaziy apparatida hamda Jizzax viloyatining Forish tumanida, tuman hokimligi
bilan hamkorlikda turli xil bayram tantanalari amalga oshirib kelinmoqda. Kam
ta minlangan oilalarga turli xildagi sovg a va mukofotlar muntazam ravishda berib
ʼ ʼ
kelinmoqda.
Аgentlik Kasaba uyushmasining sport va sog lomlashtirish masalalari
ʼ
bo yicha oldida katta maqsad va vazifalar turganini alohida ta kidlash joiz. Zero,
ʼ ʼ
xozirgi kunga kelib Respublika energetika, neftь-gaz va geologiya xodimlari
Kasaba uyushmasi Respublika kengashi bilan birgalikda MDH davlatlari hususan,
Rossiya, Belorusь Respublikasi, Ukraina, Estoniya va boshqa qator mamlakatlari
bilan Kasaba uyushmalari aloqalarini mustahkamlash va ular o rtasida turli sport
ʼ
musobaqalari, vebinarlar, ilmiy tajriba almashish xarakatlari, bolalar uchun
sportning ba zi turlari bo yicha musobaqalar tashkil qilish ishlari amalga oshirilish
ʼ ʼ
pog onasida. Rossiyaning “Rosatom” Davlat korporatsiyasi Kasaba uyushmalari
ʼ
kengashi delegatsiyasi bilan 2019 yilning oktyabr oyida tuzilgan hamkorlik
shartnomalari bunga isbot bo la oladi.
ʼ
20

2.2. Kasaba uyushmalarining O'zbekiston Respublikasidagi
ahamiyati va roli.
Kasaba uyushmalari O'zbekiston Respublikasidagi iqtisodiy va ijtimoiy hayot
uchun ahamiyatli vaqtnoma hisoblanadi. Ular ko'plab sohalar ustida katta o'tkazma
tashkil etadilar, shu jumladan:
Iqtisodiy Rivojlanish: Kasaba uyushmalari, ko'p miqdorda to'qimachilik,
sanoat, xizmatlar va tarim mahsulotlari sotib olishda import va eksportni o'z ichiga
olgan holda faoliyat olib borishadi. Bu tadbirlar iqtisodiy rivojlanishni tashkil etadi
va mamlakatning aholisi uchun ish o'rinlari yaratadi.
Ishga jo'natish: Kasaba uyushmalari ko'plab odamlarga ish imkoniyati taqdim
etadi. Ular tizimli va struktural ish tashkil etish orqali ko'p miqdorda ish o'rinlari
yaratishadi. Bu esa ishlab chiqarishni oshiradi va ishsizlik darajasini pastga olib,
insonlarga tajribali ish bilan birgalikda turmush imkoniyatini taqdim etadi.
Infrastrukturning rivojlanishi: Kasaba uyushmalari infrostruktura tarmoqlarini
rivojlantiradi. Bu shu jumladan, yo'l, suv, energetika tizimlari va kommunikatsiya
tarmoqlari, kasaba tuzilishini, uni o'chirish uchun shartnoma tadbirlarini va eng
muhim ob'ektlarni joriy etadi.
Regional rivojlanish: Kasaba uyushmalari mamlakatning qishloq aholisini
ko'plab sohalar ustida qondirish va uning sifatli hayot sharoitlarini ta'minlash uchun
muhimdir. Ular kasaba va shaharlararo aloqalarni rivojlantiradi va mamlakatning
tashqi mintaqalarga integratsiyasini oshiradi.
Ijtimoiy taraqqiyot: Kasaba uyushmalari ijtimoiy sohalar, masalan, ta'lim,
sog'liqni saqlash, madaniy marifatni rivojlantirish, ijtimoiy himoya va turmush tarzi
sohalarida ham o'z o'rnini egallaydi. Ular ijtimoiy integratsiya, ko'p mamlakatlikligi
va madaniyat almashtirish jarayonlarini rag'batlantiradi.
Kasaba uyushmalari O'zbekiston Respublikasidagi rivojlanishning muhim
qismi hisoblanadi va mamlakatning sanoat, iqtisodiy, ijtimoiy va infrastrukturaviy
rivojlanishida katta rola egallaydi.
21

Kasaba uyushmalarining O'zbekiston Respublikasidagi ahamiyati va roli
haqida ma'lumot berishim mumkin. Kasaba uyushmalari, yoki "qishloq
uyushmalari", O'zbekistonda kishilarning o'zaro qo'llanishini o'rganish va
taraqqiyotni ta'minlash maqsadida ko'plab qishloq va qishloq xo'jaliklari tomonidan
o'tkaziladigan resmiy tadbirlardir.
Bu uyushmalar, qishloq fuqarolarining ijtimoiy, iqtisodiy, va ma'naviy
muammolari yechish uchun ko'plab programmalarni o'z ichiga oladi. Ular qishloq
xo'jaligi sohasidagi innovatsiyalarni oshirish, tarbiyaviy tashkilotlarni qo'llab-
quvvatlash, yoshlar va ayollarga kuch berish, ijtimoiy tarqalgan bo'sh va mustaqil
hayot shakllarini taqozo etish va boshqa ko'plab masalalarda hamkorlik qilish
uchun qurilgan.
O'zbekiston Respublikasidagi kasaba uyushmalari o'zida ko'plab tashkilotlar,
oliy ta'lim muassasalari, oliy ta'lim idoralarining ko'maklari, xorijiy dasturlar va
qo'llab-quvvat ko'rsatadigan xalqaro tashkilotlarni o'z ichiga oladi. Ular mamlakat
bo'ylab ijtimoiy taraqqiyotga ko'rsatilayotgan samarali oqimlarning boshida turadi.
O'zbekiston Respublikasidagi kasaba uyushmalarining ahmiyati va roli haqida
gaplashaylik. Kasaba uyushmalari, odatda, mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy
rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo'lgan yuridik shakllardir. Ular yuridik
shaklda iqtisodiy va siyosiy hamkorlikni ta'minlash, o'zaro diplomatik
munosabatlar tuzish, xorijiy investitsiyalar jalb qilish, iqtisodiy va siyosiy
ko'rsatkichlarni oshirish, texnologik almashtirish, transport va kommunikatsiya
vositalarini rivojlantirish va boshqalar kabi bir qancha bo'limlarda foydalaniladi.
O'zbeki
stonda kasaba uyushmalari davlat siyosiyasi va iqtisodiy
strategiyalarining amalga oshirilishida o'z ahamiyatiga ega. Ular xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish, savdo-sotiq munosabatlarni rivojlantirish, o'zaro
transport va kommunikatsiya yoki texnologik hamkorlikni kengaytirishda muhim
rollarni o'zlashtiradilar. Bu turiy kasaba uyushmalari o'zaro iqtisodiy va siyosiy
munosabatlar yaxshilashini ta'minlashda ham muhim ahamiyatga ega.
22

Qo'shimcha ravishda, kasaba uyushmalari mamlakatlar o'rtasida diplomatik
munosabatlar tuzish, maxsus iqtisodiy zonalar yaratish, tarif rejalarini moslashtirish
va bo'sh ish o'rinlari yaratish kabi masalalarda ham yordam beradi.
O'zbekiston Respublikasidagi kasaba uyushmalarining ahmiyati va roli haqida
ma'lumot kiritishim mumkin. Kasaba uyushmalari - bu mahalliy ijtimoiy
tashkilotlar, ko'plab odamlarning birligini o'z ichiga olgan va ijtimoiy, madaniy,
iqtisodiy ko'lamda faollik yuritadigan tashkilotlar. Ular ko'plab foydalanuvchilar,
masalan, kichik bizneslarni yordam beradigan qo'shma korxonalar, xizmat
ko'rsatadigan tashkilotlar, ijtimoiy yordam tashkil etadigan jamiyatlar va boshqalar
bo'lishi mumkin.
Bu uyushmalar, O'zbekiston jamoatida ko'plab masalalarni hal qilishda muhim
rol o'ynaydi. Ularning asosiy vazifalari o'zaro hamkorlik, ijtimoiy muammolarni hal
qilish, insonlarning yaxshilikni oshirish va ijtimoiy rivojlanishni ta'minlashdir.
Kasaba uyushmalari o'z hududida madaniy, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, va
ma'naviyat sohalarida faoliyat ko'rsatadilar.
Bularning o'z faoliyatlariga kirishganida, ular kasaba hayotini, ijtimoiy
aloqalar va o'zaro munosabatlarni kuchaytirish, maqbulilik va hurmatni ta'minlash,
insonlararo muhabbat va tushunchalar o'rtasida munosabatlarni rivojlantirish,
ijtimoiy va iqtisodiy yordamni ta'minlashda katta o'rin o'ynaydi. Ular o'z hududida
iqtisodiy rivojlanish va istiqbollarda investitsiyalarni jalb qilish, infrastruktura va
tadbirlar takomillashtirishga yordam berishda ham muhim rol o'ynaydi.
O'zbekiston Respublikasidagi kasaba uyushmalarining ahmiyati va roli haqida
ma'lumot berishim mumkin. Kasaba uyushmalari, qishloq aholisining birligini
o'zida birlashtiradi va ularning farzandlari, ta'lim olishi, tibbiyot, madaniyat, va
boshqa sohalar bilan ta'minlanishini ta'minlaydi. Ular, O'zbekistonning mahalliy
ijtimoiy hayotini qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi.
Kasaba uyushmalari, qishloq aholilarining ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
ixtiyorlarini hal qilish, yangi ish o'rinlari yaratish va o'quv yurtlari, klinikalar,
23

ma'muriy binolar va boshqa infratuzilma ob'ektlarni o'z ichiga oladi. Ular
shuningdek, fermalarni va qishloqlarini modernizatsiyalash, sanoat va texnika bilan
ta'minlash, yangi texnologiyalarni o'rganish va ularga erkin kirish imkoniyatlarini
taqdim etish orqali qishloqning iqtisodiy o'sishiga ko'maklashadi.
Boshqa yoniga, kasaba uyushmalari, qishloq aholilarining ijtimoiy muhitini
mustahkamlash, ma'naviy-ma'rifiy tarbiya, sport va madaniyatni rivojlantirish,
ijtimoiy-ijodiy faoliyatni ta'minlash va yerel idoralarni qo'llab-quvvatlash bilan ham
shug'ullanadi.
Bu bilan birga, kasaba uyushmalari, qishloq aholilarining yashash sharoitlarini
yaxshilash, ularning turli sohalar bo'yicha rivojlanishiga ko'maklashadi va
mamlakatning umumiy iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga qo'shimcha yorqinlik
kiritadi. O zbekiston kasaba uyushmalari tizimini boshlang ich kasaba uyushmaʻ ʻ
tashkilotlari, kasaba uyushmalarining tuman, shahar, viloyat, Qoraqalpog iston
ʻ
Respublikasi, Toshkent shahri kengashlari va boshqalar tashkil etadi. Federatsiya
kengashi O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasining qurultoylar oralig idagi
ʻ ʻ
rahbar organidir. U 5 yil muddatga saylanadi va har bir a zo tashkilotdan to g ridan
ʼ ʻ ʻ
to g ri miqdorda (2 tadan) vakil yuborish yo li bilan shakllantiriladi. Federatsiya
ʻ ʻ ʻ
kengashiga vakillar federatsiya a zolari bo lgan tashkilotlarning qurultoylari,
ʼ ʻ
konferensiyalari va majlislarida saylanadi. Federatsiya kengashi tarkibiga
qurultoyda saylangan a zolar, federatsiya raisi, uning kengash bo yicha
ʼ ʻ
o rinbosarlari, federatsiya faoliyatining asosiy yo nalishlari bo yicha doimiy
ʻ ʻ ʻ
faoliyat ko rsatuvchi komissiyalar raislari ki]eadi. Federatsiya raisi ayni vaqtda
ʻ
O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi kengashi, Rayosat va Ijroiya qo mita
ʻ ʻ
raisi ham hisoblanadi. Federatsiya kengashining majlisi zaruratga qarab, lekin har
yili kamida 1-marta chaqiriladi.
Federatsiya kengashi uyushmalararo va mintaqalararo vazifalarni hal etishda
a zo
ʼ tashkilotlarni
ng faoliyatini muvofiqlashti
radi; kasaba uyushmalari
ga
qonunchilikda berib qo yilgan huquqlarni ro yobga chiqaradi, barcha darajadagi
ʻ ʻ
kasaba uyushmalari tashkilotlarida yagona moliyaviy faoliyatni va intizomni 24

belgilaydi hamda o rnatadi, federatsiyaning xalqaro faoliyatini olib boradi va h.k.ʻ
Federatsiya kengashi devonida mehnatkashlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini
himoya qilish, madaniyma rifiy va sport ishlari, yuridik, xalqaro ishlar, tashkiliy
ʼ
ishlar, ijtimoiy sug urta, moliya bo limlari, kotibiyat hamda ishlar boshqarmasi bor.
ʻ ʻ
Kasaba uyushmalari tizimida 28355 ta boshlang ich tashkilot bo lib, ular
ʻ ʻ
6336611 nafar kasaba uyushma a zosini birlashtiradi (2005-yil mart). Boshlang ich
ʼ ʻ
kasaba uyushma tashkilotlarida umumiy yig ilish (konferensiya), tarmoq kasaba
ʻ
uyushmalarining tuman, shahar, viloyat tashkilotlari va Qoraqalpog iston
ʻ
Respublikasi, Toshkent shahri hamda viloyatlar uyushmalararo birlashmalarida
konferensiya, tarmoq kasaba uyushmalari va O zbekiston kasaba uyushmalari
ʻ
federatsiyasida qurultoy oliy organ hisoblanadi. Umumiy yig ilish, konferensiya va
ʻ
qurultoy 5 yilda kamida 1-marta chaqiriladi.
O zbekiston kasaba uyushmalarining asosiy e tibori mehnatkashlar ongida
ʻ ʼ
demokratik qadriyatlarni mustahkamlash, ularning faolligini oshirish, kasaba
uyushmalari harakatida demokratik o zgarishlarni chuqurlashtirishga qaratilgan.
ʻ
Jamoashartnomaviy munosabatlarni rivojlantirish borasidagi faoliyat natijasida
jamoa shartnoma
lari tuzilgan yuridik shaxslar soni ko paydi.
ʻ Jamoa
shartnomalarining ijtimoiy funksiyasi kuchaydi, ularning ish haqi va xodimlarning
daromadiga ta siri oshdi. Samarali bandlik, mehnatga haq to lashning ijtimoiy
ʼ ʻ
adolatli tizimini joriy etish, mehnatni me yorlash masalalariga alohida e tibor
ʼ ʼ
qaratildi. Ish joylarida sog lom va bexatar mehnat sharoitlari yaratilishi borasida
ʻ
tashkiliy ishlar amalga oshirildi, ko p hollarda xodimlarning buzilgan huquqlarini
ʻ
tiklashga erishildi. Kasaba uyushmalarining ayollar va yoshlarni, shuningdek,
ijtimoiy himoyaga muhtoj nogironlar, pensionerlar, baynalmilalchi jangchilarning
huquq hamda manfaatlarini himoya qilishga e tibor kuchaydi. Qonun yaratuvchilik
ʼ
sohasida Oliy Majlis qo mitalari va komissiyalari bilan hamkorlikda kasaba
ʻ
uyushmalarining faol ishtiroki ta minlandi. Ijtimoiy sug urta mablag larini
ʼ ʻ ʻ
boshqarish mexanizmi takomillashtirilishi, yangi sog lomlashtirish muassasalari
ʻ
25

qurilishi va mavjudlarini rekonstruksiya qilish natijasida xodimlar va ular oila
a zolarini sog lomlashtirishda ijobiy o zgarishlarga erishildi. ʼ ʻ ʻ
O zbekiston kasaba uyushmalari chet el milliy kasaba uyushmalari markazlari,
ʻ
jahon ishchilar harakatining yetakchisi Xalqaro erkin kasaba uyushmalari
konfederatsiyasi hamkorligida Fransiya Mehnat demokratik federatsiyasi, Amerika
Mehnat federatsiyasi, Belgiya erkin kasaba uyushmalari umumiy birlashmasi,
Avstriya kasaba uyushmalari federatsiyasi bilan hamkorlik aloqalari o rnatgan.
ʻ
Shuningdek, Xitoy, Yaponiya, Hindiston mamlakatlari kasaba uyushmalari bilan
aloqalar mustahkamlanib bormoqda. Kasaba uyushmalarining harakat dasturida
Xalqaro mehnat tashkiloti bilan xalqaro hamkorlik muhim o rin tutadi. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi tomonidan bu tashkilotning 11 ta konvensiyasi ratifikatsiya qilingan.
O zbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasiu.f. "Ishonch" (o zbek tilida
ʻ ʻ
haftasiga 4-marta chiqadi) va "IshonchDoveriye" (rus tilida, haftasiga 1-marta
chiqadi) gaz.lari nashr etadi.
O zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi nodavlat notijorat jamoat
ʻ
tashkiloti, O zbekiston kasaba uyushmalari birlashmasi bo lib, mamlakatda eng
ʻ ʻ
ko p rasmiy a zolarga ega. Bu O‘zbekistondagi yagona milliy kasaba uyushma
ʻ ʼ
markazidir. O‘zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi Xalqaro kasaba
uyushmalari konfederatsiyasiga a’zo hisoblanadi.
Tashkilot Butunittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashi tarkibiga
kiruvchi O zbekiston Respublika kasaba uyushmalari kengashining sovet kasaba
ʻ
uyushmalari tizimining vorisi hisoblanadi. Garchi u davlat rejalashtirish va
korxonalarni boshqarish kabi vakolatlarining bir qismini yo'qotgan bo'lsa ham.
Federatsiya Sovet kasaba uyushmalaridan katta ko'chmas mulkni meros qilib oldi.
O‘zbekiston Mustaqil kasaba uyushmalari Federatsiyasi 1990-yil 12-sentabrda
tashkil etilgan. Birinchi rais 1992-yilgacha O‘zbekiston kasaba uyushmalari
respublika kengashi raisi lavozimida ishlab kelgan Bo‘ri Allamurodov bo‘lib,
tashkilot tarkibiga “O‘zbekiston turizm va ekskursiyalar bo‘yicha respublika
26

kengashi” kirgan va uning negizida Turizm va madaniy meros vazirligi tashkil
etilgan. O‘zbekiston Respublikasi tashkil etildi[1]. 2010-yil 21-dekabrdan 2016-yil
20-dekabrgacha Narboyeva, Tanzila Kamalovna O‘zbekiston Kasaba uyushmalari
federatsiyasi kengashi raisi lavozimida ishlagan[2]. 2012-yilning ikkinchi choragida
u 14 ta tarmoq hududiy birlashgan tashkilotlarni, 33355 dan ortiq birlamchi
hujayralarni birlashtirgan bo lib, ularda 5,9 million kishi[3]. 2016-yil 21-dekabrdanʻ
2020-yil 11-noyabrgacha ushbu lavozimda Rafiqov, Qudratulla Mirsagatovich
ishlab kelgan.
O zbekiston kasaba uyushmalari tizimi boshlang ich kasaba uyushma
ʻ ʻ
tashkilotlari, tuman, shahar, viloyat, Qoraqalpog iston, Toshkent shahar kasaba
ʻ
uyushmalari Kengashlari va boshqalardan iborat bo lib, ishchilar, to liq bo lmagan
ʻ ʻ ʻ
yoki vaqtincha ishsizlar, talabalar va maktab o quvchilari, pensionerlar,
ʻ
pensionerlarni birlashtiruvchi kasaba uyushmalari kiradi. ishlab chiqarish va
noishlab chiqarish faoliyati sohasida umumiy manfaatlar bilan birlashgan aholining
boshqa qatlamlari[5].
Federatsiya Kengashi O‘zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasining
qurultoylar oralig‘idagi boshqaruv organi hisoblanadi. U 5 yil muddatga saylanadi
va har bir a zo tashkilotdan 2 nafardan vakil yuborish yo li bilan tuziladi.
ʼ ʻ
Federatsiya Kengashiga vakillar Federatsiya tarkibiga kiruvchi tashkilotlarning
qurultoylari, konferentsiyalari va yig'ilishlarida saylanadi. Federatsiya Kengashi
qurultoyda saylangan a’zolar, federatsiya raisi, uning kengashdagi o‘rinbosarlari,
shuningdek, federatsiya faoliyatining asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha doimiy faoliyat
yurituvchi komissiyalar raislaridan iborat. Federatsiya raisi, shuningdek,
O‘zbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, boshqaruvi va Ijroiya
qo‘mitasining raisi hisoblanadi. Federatsiya Kengashining majlisi zaruratga qarab,
lekin yiliga kamida bir marta chaqiriladi[5].
Federatsiya Kengashi ittifoqlararo va mintaqalararo muammolarni hal qilishda a'zo
tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtiradi; kasaba uyushmalariga qonun bilan
berilgan huquqlarni amalga oshiradi, barcha darajadagi kasaba uyushma 27

tashkilotlarida yagona moliyaviy faoliyat va tartib-intizomni belgilaydi va
belgilaydi, federatsiyaning xalqaro faoliyatini amalga oshiradi va hokazo,
mehnatkashlarning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini, madaniy-ma’rifiy va sport
sohalarini himoya qiladi. Federatsiya Kengashi apparatida ishlar, yuridik, xalqaro
ishlar, tashkiliy masalalar, ijtimoiy sug'urta, moliya bo'limlari, kotibiyat va ishlar
bo`ladi.
O‘zbekiston kasaba uyushmalarining asosiy e’tibori mehnatkashlar ongida
demokratik qadriyatlarni mustahkamlash, ularning faolligini oshirish, kasaba
uyushmalari harakatida demokratik o‘zgarishlarni chuqurlashtirishga qaratilgan.
Kollektiv shartnoma munosabatlari
ning rivojlanishi natijasida jamoa
shartnomalarini tuzgan yuridik shaxslar soni ortdi. Kollektiv shartnomalarning
ijtimoiy funktsiyasi oshdi, ularning ishchilarning ish haqi va daromadlariga ta'siri
kuchaydi. Aholi bandligini samarali ta’minlash, ijtimoiy adolatli ish haqi tizimini
joriy etish, mehnatni standartlashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Ish
joylarida sog'lom va xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish bo'yicha tashkiliy ishlar
olib borildi, ko'p hollarda ishchilarning huquqlari tiklandi. Kasaba uyushmalari
xotin-qizlar va yoshlar, shuningdek, ijtimoiy himoyaga muhtoj nogironlar,
pensionerlar, baynalmilal jangchilarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga
e’tiborni kuchaytirdi. Qonun ijodkorligi sohasida kasaba uyushmalarining Oliy
Majlis qo‘mitalari va komissiyalari bilan o‘zaro hamkorligida faol ishtiroki
ta’minlandi. Ijtimoiy sug‘urta jamg‘armalari
ni boshqarish mexanizmini
takomillashtirish, yangi sog‘liqni saqlash muassasalarini qurish va mavjud
rekonstruksiya qilish natijasida mehnatkashlar va ularning oila a’zolari
salomatligini muhofaza qilishda ijobiy o‘zgarishlarga erishildi.
28

XULOSA
O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining konstitutsiyaviy huquqiy
asoslari haqida so'zlashish juda muhim masala. O'zbekistonda kasaba uyushmalari
Konstitutsiyada aniq tartibda belgilangan tartibda bajariladi. Ular O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining, qonunlarining va qoidalarining ustaviga amal
qiladi.
O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O'zbekiston fuqarolari uchun
huquq va erkinliklarni ta'minlash va garantlash masalalarini qamrab oladi. Bu
huquqlar va erkinliklar barcha fuqarolarga taqdir etilgan.
Kasaba uyushmalari ustaviy tartibda o'zbek fuqarolari uchun qonuniy himoya
va qo'llab-quvvatlash huquqini ta'minlaydi. Ular qonuniy asoslarga asoslanib,
fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, ularning xalqaro shartlarga
muvofiq hayotini ta'minlash uchun yordam beradi.
O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining konstitutsiyaviy huquqiy
asoslari O'zbekiston Konstitutsiyasining bir qismidir. Bu huquqiy asoslar kasaba
uyushmalarining tartibi, faoliyati va a'zolarining huquq-ustuvorligi, ularning
boshqaruv organlari va faoliyatining shakli va tartibi, tadbirlarini o'rganadi. Bu
asoslar shahar (kasaba) va qishloq uyushmasi organlari uchun huquqiy kafolatni
ta'minlaydi. Ular barcha aholining o'zaro murojaatlarini hal etish, qonun huzurida
muhofaza qilish, yer osti iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va jamoat xayriyatini
mustahkamlash, yerel masalalarni boshqarish va boshqa sharaflarni amalga
oshirishga oid huquqlar va vazifalarni amalga oshirish, shuningdek, mamlakatning
yuridik maqsadlarini o'z ichiga oladi. O'zbekiston Respublikasi kasaba
uyushmalarining konstitutsiyaviy huquqiy asoslari, O'zbekiston Konstitutsiyasining
bir qismidir. Bu asoslar Respublikaning qonunlar tizimini boshqarish va tashkil
etish bo'yicha muhim prinsiplarni ta'minlaydi. O'zbekiston Konstitutsiyasi
tomonidan ta'minlangan kasaba uyushmalarining huquqiy asoslari quyidagi asosiy
bo'limlardan iborat bo'lishi mumkin:
29

Demokratik tizim: Kasaba uyushmalarining huquqiy asoslari, O'zbekiston
Respublikasining demokratik tizimini ta'minlaydi. Bu tizim jamoatning faol
qatnashishini, boshqaruv organlarining nazorati va odamlar tomonidan tan
olinadigan huquq va erkinliklarni ta'minlaydi.
Qonuniy boshqaruv: Huquqiy asoslar Respublikaning qonuniy tizimini
boshqarish, shuningdek, qonunni qo'llab-quvvatlash, ijro etish va uning amal
qilishini ta'minlash uchun kerak bo'lgan qonunlar va tartibni o'rnatadi.
Inson huquqlarining himoyasi: Huquqiy asoslar inson huquqlarini himoya
qilishga oid prinsiplarni ta'minlaydi. Bu, har bir fuqaroning adolat, erkinlik,
xavfsizlik va boshqa inson huquqlariga ega bo'lishini ta'minlashni o'z ichiga oladi.
Kasaba hayotining tartibi: Huquqiy asoslar kasaba hayotining tartibi va
qo'llab-quvvatlanishi bo'yicha qonunlar va qarorlar to'g'risida kafolat beradi. Bu,
qonunlar, qarorlar va tartiblarning samarali va tartibga solishini ta'minlaydi.
Adolat tizimi va qonun hakamligi: Huquqiy asoslar Respublikaning adolat
tizimi va qonun hakamligi prinsiplari bo'yicha qonunlar va qarorlar to'g'risida
kafolat beradi. Bu, qonun tizimining adolatli va barqaror ishlashi, shuningdek,
huquqiy tartibning samarali va o'z vaqti o'tgach tartibga solishini ta'minlaydi.
Huquqiy asoslar tizimi Respublikaning qonunlar tizimini boshqarish va uning
faoliyatini qo'llab-quvvatlashda katta ahamiyatga ega. Bu asoslar adolat tizimi,
demokratiya va inson huquqlari himoyasi prinsiplari asosida amal qiladi va
Respublika Konstitutsiyasining boshqa talablari bilan muvofiq ravishda o'rnatiladi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Karimov I.A. -O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li. Toshkent.
«O'zbekiston» 1992 yil.
2. Karimov I.A. -O'zbekiston- bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li.
Toshkent. «O'zbekiston» 1992 yil.
3. Karimov I.A. -O'zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. Toshkent.
«O'zbekiston» 1993 yil.
4.Levitin L.-I.Karimov-yangi O'zbekiston Prezidenti. Toshkent. O'zbekiston, 1996
yil.
5.O'zbekiston Respublikasi konstitusiyasi. Toshkent «O'zbekiston» 1992 yil.
6.Jo'rayev N, Fayzullayev T. O'zbekistonning yangi tarixi. T-3. Toshkent «Sharq»
2000 yil.
7. Yangi O'zbekistonning 7 zafarli yili, Toshkent. «Sharq» 1999 yil.
8. Mustaqillik: izohli ilmiy - ommabop lug'at, Toshkent «Sharq» 1998 yil.
9. O'zbekiston tarixi. Oliy o'quv yurtlarining nomutaxassis fakultetlari talabalri
uchun darslik R.Murtazayevaningumuiy tahriri ostida.-T.: Yangi asr avlodi, 2003.-
676b.
31

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. KASABA UYUSHMALARINING HUQUQIY MAQOMI VA FUNKSIYALARI

1.1. Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi

1.2. O'zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalarining amaliy faoliyati

II.BOB. KASABA UYUSHMALARI FAOLIYATINI TARTIBGA SOLUVCHI HUQUQIY ASOSLAR

2.1. Kasaba uyushmalarning huquq va majburiyatlari

2.2. Kasaba uyushmalarining O'zbekiston Respublikasidagi ahamiyati va roli

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить