O‘zbekiston respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi faoliyati - Дошкольное и начальное образование - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

O‘zbekiston respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi faoliyati

Купить

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………..
I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB
TA’LIMI VAZIRLIGI……………………………………………………
1.1. Vazirlikning Asosiy Vazifalari
1.2. Vazirlikning asosiy funksiyalari
1.3. Maktabgacha ta’limi bo'limlari tomonidan maktabgacha talim rahbarligi.
II BOB. PEDAGOGIK VOSITALAR VA MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR UCHUN TA'LIMNI TASHKIL ETISH
2.1 Maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitishning pedagogik vositalari
2.2 Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun individual yo'naltirilgan ta'limni tashkil
etish
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

KIRISH.
Maktabgacha ta'lim - bu shaxs asoslarini shakllantirish jarayoni sodir
bo'ladigan yagona uzluksiz ta'lim tizimining ajralmas qismi va birinchi bo'g'ini.
Inson rivojlanishining umume'tirof etilgan yosh davriyligiga muvofiq,
maktabgacha bolalik tug'ilgandan 6 yoshgacha bo'lgan davrni o'z ichiga oladi, bu
davrda bolaning motor, hissiy va intellektual sohalari faol shakllanadi, nutqi va
asosiy aqliy jarayonlari, qobiliyatlari rivojlanadi. va ijtimoiy ahamiyatga ega
bo‘lgan sifatlar yuzaga keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalik davrida shaxsni
shakllantirish jarayonining yuqori intensivligi bola bilan pedagogik o'zaro
munosabatlarni ayniqsa samarali amalga oshirish va uni rivojlantirish, ta'lim va
tarbiyalash muammolarini hal qilish imkonini beradi. Aynan shu pozitsiya
maktabgacha yoshdagi bolalarni o'ziga xos yosh xususiyatlariga muvofiq maqsadli
tarbiyalash muammolarini umumiy va maktabgacha yoshdagi didaktikaning
hozirgi rivojlanish bosqichi uchun eng dolzarb deb hisoblashga asos beradi.
Mahalliy maktabgacha ta'limning hozirgi holati aynan shu qoidalarga
qaratilgan bo'lib, u yosh avlodga bo'lgan munosabatni, jamiyatda bolalar
huquqlarining ustuvorligini va ijtimoiy va ta'lim siyosatining xususiyatlarini
belgilaydigan me'yoriy hujjatlarda aks ettirilgan: "Huquqlar deklaratsiyasi. Bola
huquqlari to'g'risidagi konventsiya (1959), "Bola huquqlari to'g'risidagi
konventsiya" (1989), "Maktabgacha ta'lim kontseptsiyasi" (1989), "Maktabgacha
ta'lim muassasasi to'g'risidagi vaqtinchalik nizom" (1991), "Maktabgacha ta'lim
muassasasi to'g'risidagi namunaviy nizom" (1995). Maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun davlat va nodavlat ta'lim muassasalarining yangi turlari (estetik va
sog'lomlashtirish markazlari, qo'shimcha ta'lim guruhlari, bolalar bog'chalari-
maktab majmualari va boshqalar) paydo bo'lishining aniq tendentsiyasi kuzatildi .
Ularning faoliyati ota-onalarning o‘sib borayotgan talablariga javob beradigan turli
ta’lim xizmatlarini aholiga ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lib, bolalarning umumiy
saviyasini yuksaltirish, ularning individual qobiliyatlarini rivojlantirish, har bir
shaxsning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarishga qaratilgan. Bu jarayon yangi

yondashuvlarni, shu jumladan, maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashda ham
aniqlashni taqozo etadi.
Maktabgacha tarbiya didaktikasining bolalarni boshlang'ich ta'limi fan va
amaliyoti sifatida shakllanishi 20-30-yillardan boshlab eng muhim yo'nalish
sifatida qaralgan aqliy tarbiya va rivojlanish muammosi bilan uzviy bog'liq edi.
XX asr, mashhur o'qituvchilar va psixologlarning asarlarida, masalan, P.P.
Blonskiy, P.F. Kapterev, N.K. Krupskaya, JI.I. Krasnogorskaya, A.M. Leushina,
S.S. Molozhavyi, E.I. Tixeyeva, A.P. Usova va boshqalar.Bu tadqiqotlar G arbiyʻ
Yevropa mutafakkirlarining pedagogik g oyalari - Ya.A. Komenskiy, I.G.
ʻ
Pestalozsi, F.Frobel, A.Disterveg, D.Dyui, M.Montessori va boshqa ko‘plab
ijodkorlarni milliy pedagogik madaniyat an’analarida rivojlantirib, to‘ldiradi.

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB
TA’LIMI VAZIRLIGI
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston ma’muriy
islohotlarini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF-269-
sonli qarori asosida O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi negizida
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tashkil etildi.
Vazirlik O zbekiston Respublikasi fuqarolarining ta’limga doir konstitutsionʻ
huquqlariga rioya etilishini ta’minlovchi, maktabgacha, umumiy o rta va
ʻ
maktabdan tashqari ta’lim sohasida davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga
oshirish uchun javob beradigan vakolatli davlat boshqaruvi organi hisoblanadi.
Vazirlik o z faoliyatida
ʻ O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ
Mahkamasiga bo ysunadi va hisobot beradi.
ʻ
1.1. VAZIRLIKNING ASOSIY VAZIFALARI
Vazirlikning asosiy vazifalari:
 umumiy o rta va maktabdan tashqari ta’lim sohasida o quvchilarning
ʻ ʻ
ma’naviy-axloqiy, intellektual va jismoniy rivojlanishi darajasini yanada
yuksaltirishga yo naltirilgan yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va
ʻ
amalga oshirish;
 maktabdan tashqari ta’limga bo lgan umumiy o rta ta’lim davlat ta’lim
ʻ ʻ
standartlari va davlat ta’lim talablariga muvofiq umumta’lim
muassasalari faoliyatini metodik boshqarishni amalga oshirish;
 o qituvchi kasbining maqomi va obro sini ko tarish, umumta’lim
ʻ ʻ ʻ
muassasalari xodimlari, shuningdek, xalq ta’limi tizimi xodimlarining
moddiy va ijtimoiy qo llab-quvvatlanishini ta’minlash, ularning samarali
ʻ
mehnat faoliyati uchun munosib sharoitlar yaratish;
 o quv-tarbiya jarayoniga ta’limning innovatsion shakllarini, zamonaviy
ʻ
pedagogik va axborot texnologiyalarini, kasbiy yo naltirishning samarali
ʻ
uslublarini, o quvchilarning o quv, psixologik va jismoniy yuklamalari
ʻ ʻ

optimallashuvini inobatga olgan holda o qitish va tarbiyalashni joriyʻ
qilish;
 umumta’lim muassasalarida chet tilini o qitishning samaradorligini
ʻ
ta’minlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish;
 mazmun va sifat jihatidan xalqaro talablarga javob beradigan, yangi
pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo llagan holda
ʻ
yangilangan o quv rejalari va dasturlariga muvofiq ishlab chiqilgan
ʻ
o quv va o quv-metodik adabiyotlarning yangi avlodi yaratilishi va nashr
ʻ ʻ
etilishini tashkil qilish;
 nodavlat ta’lim xizmatlari sektorini yanada rivojlantirish, xalq ta’limi
sohasida davlat-xususiy sheriklik uchun qulay sharoitlar yaratish;
 pedagogik kadrlarni tanlash, tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish bo yicha ilg or va shaffof tashkiliy-huquqiy
ʻ ʻ
mexanizmlarni joriy etish;
 “Mehribonlik” uylari faoliyatini takomillashtirish, ota-onalar qarovisiz
qolgan bolalarning ijtimoiy-psixologik reabilitatsiyasini va huquqiy
himoya qilinishini ta’minlash, ularning ijtimoiy-mehnat ko nikmalarini
ʻ
hosil qilishiga va jamiyatga uyg unlashuviga ko maklashish;
ʻ ʻ
 jismoniy rivojlanishida turli nuqsonlari bo lgan hamda davolanish va
ʻ
sog lomlashtirishga muhtoj bo lgan bolalarga ijtimoiy kafolatlarni
ʻ ʻ
ta’minlovchi chora-tadbirlar samaradorligini yanada oshirish, ularning
ta’lim va tarbiya (shu jumladan, inklyuziv) olishlariga ko maklashuvchi
ʻ
mos muhitni yaratish, imkoniyatlari cheklangan bolalar uchun
ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari (maktablar, maktab-internatlar)
faoliyatini takomillashtirish;
 o quvchilarni umuminsoniy qadriyatlar, yuksak ma’naviyat,
ʻ
insonparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning qalbi va ongiga mustaqillik
g oyalarini yanada chuqur singdirish, milliy mentalitetga yot g oyalarga
ʻ ʻ
qarshi immunitetni mustahkamlash;

 umumiy o rta va maktabdan tashqari ta’lim muassasalari tomonidanʻ
davlat ta’lim standartlari va talablarining bajarilishining tizimli
monitoringini olib borish;
 umumta’lim muassasalarining 10-11-sinflari o quvchilariga kasb-hunar
ʻ
ta’limini ta’minlash bo yicha faoliyatni muvofiqlashtirish;
ʻ
 xalq ta’limi tizimidagi muassasalarning moddiy-texnik bazasini
mustahkamlash, ularning bino va inshootlaridan foydalanish bo yicha
ʻ
ishlar monitoringini olib borish va ushbu ishlarni muvofiqlashtirish
1.2. VAZIRLIKNING ASOSIY FUNKSIYALARI
Vazirlik o ziga yuklangan vazifalarga muvofiq quyidagi
ʻ funksiyalarni amalga
oshiradi:
 umumiy o rta va maktabdan tashqari ta’lim sohasida, o quvchilarning
ʻ ʻ
ma’naviy-axloqiy, intellektual va jismoniy rivojlanishi darajasini yanada
yuksaltirish borasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga
oshirish;
 umumiy o rta ta’lim davlat ta’lim standartlari va maktabdan tashqari
ʻ
ta’limga qo yiladigan davlat ta’lim talablariga muvofiq umumta’lim
ʻ
muassasalari faoliyatini metodik boshqarish;
 o qituvchi kasbi mavqeyi va obro sini oshirish, umumta’lim muassasalari
ʻ ʻ
xodimlari, shuningdek, xalq ta’limi tizimi xodimlarining moddiy va
ijtimoiy qo llab-quvvatlanishini ta’minlash, ularning samarali faoliyati
ʻ
uchun munosib sharoitlar yaratish;
 o quv-tarbiya jarayoniga ta’limning innovatsion shakllarini, zamonaviy
ʻ
pedagogik va axborot texnologiyalarini, kasb-hunarga yo naltirishning
ʻ
samarali shakl va uslublarini kiritish hamda o quvchilarning o quv,
ʻ ʻ
psixologik va jismoniy yuklamalarining maqbullashuvini inobatga olgan
holda o qitish va tarbiyalashni kiritish;
ʻ
 umumta’lim muassasalarida chet tillarini o rgatishning samaradorligini
ʻ
ta’minlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish;

 yangilangan o quv rejalari va dasturlariga muvofiq ishlab chiqilgan,ʻ
mazmun va sifat jihatidan xalqaro talablarga javob beradigan, yangi
pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo llagan holda
ʻ
yangi avlod o quv va o quv-metodik adabiyotlarini tayyorlash va nashr
ʻ ʻ
qilinishini tashkil qilish;
 ta’lim xizmatlari nodavlat sektorini rivojlantirish, xalq ta’limi sohasida
davlat-xususiy sheriklik uchun qulay sharoitlarni yaratish.
 pedagogik kadrlarni tanlash, tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini
oshirishning ilg or va shaffof tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini joriy
ʻ
etish
 “Mehribonlik” uylari faoliyatini takomillashtirish, ota-onalar qarovisiz
qolgan bolalarning ijtimoiy-psixologik reabilitatsiyasini va huquqiy
himoya qilinishini ta’minlash, ularning ijtimoiy-mehnat ko nikmalarini
ʻ
hosil qilishiga va jamiyatga uyg unlashuviga ko maklashish
ʻ ʻ
 rivojlanishida turli nuqsonlari bo lgan hamda davolanishga va
ʻ
sog lomlashtirishga muhtoj bo lgan bolalarning ijtimoiy kafolatlarini
ʻ ʻ
ta’minlovchi chora-tadbirlar samaradorligini oshirish, ularning ta’lim-
tarbiya (shu jumladan inklyuziv) olishlari uchun moslashuv muhitini
yaratish, imkoniyatlari cheklangan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan
maktablar (maktab-internatlar) faoliyatini takomillashtirish
 o quvchilarni umuminsoniy qadriyatlar, yuksak ma’naviyat,
ʻ
insonparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning qalbi va ongiga mustaqillik
g oyalarini yanada chuqur singdirish, milliy mentalitet uchun g oyalarga
ʻ ʻ
qarshi immunitetni mustahkamlash
 umumiy o rta va maktabdan tashqari ta’lim muassasalari tomonidan
ʻ
davlat ta’lim standartlari va talablari bajarilishining tizimli monitoringini
olib borish
 umumta’lim maktablarining 10-11-sinf o quvchilariga kasb-hunarga
ʻ
yo naltirish hamda umumiy o rta ta’limning davlat ta’lim standartlariga
ʻ ʻ
va maktabdan tashqari ta’limga qo yiladigan davlat ta’lim talablariga
ʻ

muvofiq xalq ta’limi muassasalari faoliyatini muvofiqlashtirish hamda
o quvchilarga kasb-hunarga yo naltirishda metodik rahbarlik qilishʻ ʻ
 ta’lim muassasalarida bino va inshootlardan samarali foydalanish
ishlarini muvofiqlashtirish va monitoringini olib borish.
1.3. MAKTABGACHA TA’LIMI BO'LIMLARI TOMONIDAN
MAKTABGACHA TALIM RAHBARLIGI.
Maktabgacha ta`lim tashklotini boshqarish, rejalashtirish va tashkil qilish
ishini bajarish tufayli ta’lim tashkiloti jamoasi a’zolarining kuch-g`ayratini
samarali birlashtirish uchun zarur, ammo yetarli bo’lmagan shart-sharoit yaratiladi.
Amaliyotdan shu narsa ma’lumki, odamlar real bajarayotgan ishlar ularga
qo’yilayotgan rasmiy talablarga har doim ham mos kelavermaydi. Ijtimoiy
tashkilotlarning o’ziga xos xususiyati shundaki, ularga kiruvchi odamlar o’z
sabablariga ega bo’lgan holda, o’z oldilariga o’zlari maqsad qo’yishga qodirdirlar.
Ular nimanidir qilishni xohlashlari va xohlamasliklari va shunga qarab ishlashlari
mumkin. Odamlar tashkilotga kelgach, u o’zlarining manfaatlarini amalga oshirish
imkonini berishini xohlashadi. Bu hol yuz bermasa, ular yo tashkilotdan ketadilar
yoki salohiyatlari va iqtidorlarini ishga to’liq safarbar etmaydilar. Birgalikdagi
faoliyat yaxshi rejalashtirilgan va uyushtirilgan bo’lsa, ijrochilar bu jarayonga
tuzatish kiritishni talab qiladigan qandaydir ichki va tashqi shart-sharoit
o’zgarmagunga qadar nimani, qaerda va qay yo’sinda bajarishlarini
bilishgandagina u muvaffaqiyatli kechadi. Bu o’zgarishlar rejalashtirilgan
harakatlarni amalga oshirish uchun xavf tuxdirishi yoki, aksincha, qandaydir yangi
imkoniyatlarni ochishi mumkin. Boshqaruv yuz berayotgan o’zgarishlarga o’z
vaqtida munosabat bildirishi, buning uchun esa bu haqda axborotga ega bo’lishi
lozim. Bunday axborotni olish va ishning borishiga tuzatish kiritish zarurligini
aniqlash uchun nazorat qilish deb ataladigan maxsus boshqaruv harakatini amalga
oshirish zarur. Boshqaruv nazorat tufayli o’zi usiz faoliyat yuritmaydigan eng
muhim tarkibiy qism — qayta aloqaga ega bo’ladi. Nazorat boshqaruvning
«ko’zini ravshan» va o’zgarishlarga nisbatan ta’sirchan qiladi. Ushbu
o’zgarishlarga munosabat esa rejalashtirish, tashkil etish va rahbarlik qilish orqali

amalga oshiriladi. Natijada boshqaruv davrasi yopiq holga keladi. Rejalashtirish,
tashkil etish, rahbarlik qilish va nazorat qilish murakkab tuzilmaga ega bo’lib, o’zi
ham ko’plab boshqa ishlardan tashkil topadi. Masalan, u rejalashtirish, vaziyatni
tahlil etish, prognozlash, maqsad qo’yish, samaradorlikni baholash, ish rejasining
biron-bir variantini tanlash haqida qaror qabul qilish kabilarni o’z ichiga olishi
mumkin. Rahbarlik qilish qo’l ostidagi xodimlarga topshiriqlar berish, jamoa
ahvolini tahlil qilish, qo’l ostidagi xodimlarning ishini baholash, taqdirlash va
jazolash haqida qarorlar qabul qilish, xodimlarni xabardor qilish, nizoli
vaziyatlarni hal qilishni va h. k. ko’zda tutadi. Ta’lim tashkilotini boshqarishda
bitta emas, balki ko’plab boshqaruv turkumlari amalga oshiriladi. Bu turkumlar
ierarxik tuzilmaga ega — xususiy turkumlar nisbatan umumiylari tarkibiga kiradi.
Masalan, ta’lim tashkilotida o’quv-tarbiya jarayonini boshqarishning umumiy
turkumida boshlanQich va umumiy o’rta ta’limni rejalashtirish, tashkil etish, unga
rahbarlik va uni nazorat etish turkumlari ajratib ko’rsatiladi. Bu turkumlar ham, o’z
navbatida, murakkab tuzilmaga ega. Masalan, boshlang`ich ta’limni boshqarish
turkumi ichida va ayrim sinflar, predmetlarni o’rganishni rejalashtirish, tashkil
etish, rahbarlik qilish, nazorat qilish turkumlari ajratiladi. Boshqaruv jarayonida,
ayni paytda, turli boshqaruv turkumlari ishi amalga oshiriladi. Kimdir
mashg`ulotlar jadvaliga tuzatishlar kiritishi, kimdir o’qituvchining ishini nazorat
qilib borishi, yana kimdir pedagogika kengashining ish rejasini muhokama qilishi
mumkin. Bu boshqaruv turkumlarini nafaqat bexabar kuzatuvchi uchun, balki
aksariyat boshqaruv sub’ektlari uchun ham nooshkor holga keltiradi. Ammo
boshqaruv faoliyatining yaxlitligi uchun javob beruvchi ta’lim tashkiloti rahbari
ushbu turkumlarni tuzib, ularning har birini kuzatib borishi kerak. Rejalashtirish,
tashkil etish, rahbarlik va nazorat qilish hokimiyat munosabatlarini amalga
oshirishi tufayli boshqaruv ishi deb hisoblanadi. Samaradorlik tushunchasi, garchi
ijtimoiy munosabatlar jarayonida ko’p qo’llanilsa-da, boshqaruv nazariyasida eng
kam ishlangan tushunchalardan biridir. Samaradorlikning umumiy nazariyasi
mavjud bo’lmaganligi bois ushbu yo’nalishdagi barcha urinishlar hozircha kutilgan
natijaga olib kelmadi. Faoliyatning turli sohalarida samaradorlikning o’z xususiy

ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. Ammo ta’limda bugungi kunda bunday
ko’rsatkichlar yo’q. Shunga qaramay, samaradorlik tushunchasi sifatga
yo’naltirishda juda muhim va foydalidir. Vazifaning butun murakkabligini
anglagan holda, boshqaruv samaradorligi nima ekanligini aniqlashga urinib
ko’ramiz. Samaradorlik haqida gapirishdan oldin faoliyat unumdorligi
tushunchasini kiritamiz. O’ar qanday faoliyat ozmi-ko’pmi unumli bo’ladi.
Unumdorlik — bu qandaydir vaqt ichida olingan natijalarning foydaliligi va u
bilan bog`liq xarajatlar o’rtasidagi nisbatni ko’rsatuvchi faoliyat xususiyati
demakdir. Unumdorlikdan ko’pincha boshqaruv samaradorligi ko’rsatkichi sifatida
foydalaniladi. Garchi faoliyat unumdorligi bilan boshqaruv samaradorligi bir-
biriga bog`liqligi shubhasiz bo’lsa-da, biroq ular bitta narsa emas. Ta’limning
boshqa ta’lim tashkilotiga nisbatan yuqoriroq natijalari ushbu ta’lim tashkilotida
boshqaruv sifati yuqori bo’lishidan har doim ham dalolat beravermaydi. Masalan,
ta’lim tashkiloti ajoyib moddiy bazaga ega bo’lsa, moliyalashtirishning qo’shimcha
manbalari hisobiga o’qituvchilarga boshqa ta’lim tashkilotlaridagiga nisbatan
yuqoriroq ish haqi to’lay olsa, ushbu barcha ne’matlardan mahrum bo’lgan oddiy
ta’lim tashkilotidagiga qaraganda ta’lim sifati yuqoriroq bo’lishini ta’minlashi
mumkin. Lekin masala har bir ta’lim tashkiloti o’zida mavjud imkoniyatlardan
nechog`li yaxshi foydalanayotganligidadir. Boshqaruv sifatini baholash aynan shu
savolga beriladigan javobga boQliq. Boshqaruv o’z vazifasiga ko’ra foydali natija
olish uchun imkoniyatlardan to’liq foydalanishni ta’minlashi kerak. Ushbu vazifani
qanchalik yaxshi uddalasa, u shunchalik samarador bo’ladi. Boshqaruv
samaradorligi deganda erishilgan va erishish mumkin bo’lgan unumdorlik
o’rtasidagi munosabatni aks ettiruvchi xususiyatni tushunamiz. Bunday ta’rifni
faoliyat ko’rsatishni boshqarishga nisbatan ham, rivojlanishni boshqarishga
nisbatan ham ishlatsa bo’ladi. Lekin bu holatlarning har birida turli natijalar va
turli xarajatlar hisobga olinishi kerak. Ta’lim tashkiloti o’zi uchun ta’lim sifati iloji
boricha yuqori darajada bo’lishini ta’minlay oladi (bu yuqori samaradorlik hamda
faoliyat yuritishni boshqarishdan dalolat berishi mumkin), ammo ayni paytda u
yangiliklarni o’zlashtirish va o’zining salohiyatini kuchaytirish uchun ob’ektiv

tarzda ta’limning mavjud imkoniyatlaridan foydalanmasligi mumkin. Bu ta’lim
tashkilotini rivojlantirishni boshqarish samaradorligi pastligidan dalolat beradi.
Ta’lim sifati ta’lim oluvchi yoshlarning xabardorligini rivojlantirishni
ta’minlaydigan ta’lim faoliyatining turli jihatlarini, o’qitish mazmuni, shakllari va
metodlarini, moddiy-texnika bazasini, kadrlar tarkibini va h. k. tavsiflovchi
ko’rsatkichlar yig`indisi bilan belgilanadi. «Bilimdonlik» («xabardorlik») termini
menejmentda keng qo’llaniladi. Ammo uni ta’lim tizimida ishlatish u qadar
ommalashmagan. O’quvchilar va talabalarga nimani berish maqsad qilib
qo’yilganligini aniqlash uchun ko’pincha bilim, qadriyat yoki ishonch va e’tiqod
tushunchalaridan foydalanib kelingan va hozir ham shulardan foydalanilmoqda.

2.MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI TARBIYALASHNING
PEDAGOGIK VOSITALARI VA TASHKIL ETILISHI
2.1 Maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitishning pedagogik vositalari
Maktabgacha bolaning intellektual rivojlanishining asosi hissiy madaniyatni
yaxshilash, nutqni rivojlantirish, uning dunyoqarashini kengaytirish va tabiat
hodisalari va ijtimoiy hayot haqidagi bilimlarni to'plash deb hisoblangan. Shu bilan
birga, maktabgacha yoshdagi bolalarni bilim bilan qurollantirish aqliy jarayonlar
va turli xil faoliyat turlarini rivojlantirish shartlaridan biri ekanligi qayta-qayta
ta'kidlangan. Shunday qilib, bolaning umumiy rivojlanishida va uni maqsadli
o'rganish jarayonida bilim komponentining ustuvorligiga e'tibor qaratish ko'zda
tutilgan.
Zamonaviy maktabgacha pedagogikada maktabgacha ta'lim muassasalarida
tarbiyaviy ishlarni tashkil etish muammosi alohida o'rin tutadi. Buning sababi
shundaki, bugungi kunda ta'lim-tarbiya ishlarini insonparvarlik, zo'ravonlik
qilmaslik, sub'ektivlik, yaxlitlik va integrativlik tamoyillariga yo'naltirilgan
loyihalash zarurati to'g'risidagi savol juda dolzarbdir. Bu ta'lim jarayonining
sub'ekti sifatida bolaga nisbatan insonparvarlik munosabati va faol sotsializatsiyani
yanada muvaffaqiyatli va kamroq og'riqli o'tkazish uchun uning ichki salohiyatini
rivojlantirish zarurati maktabgacha tarbiya va maktabgacha tarbiya rivojlanishining
hozirgi bosqichida etakchi tendentsiyalar sifatida qaraladi. ta'lim. Maktabgacha
yoshdagi didaktika bolaning to'liq rivojlanishi uning uchun qiziqarli, mazmunli
faoliyatda amalga oshirilishi kerak degan pozitsiyaga asoslanadi. Shu sababli,
ta'lim jarayonini quruvchi o'qituvchi bolaga unga xos bo'lgan barcha xilma-xil
faoliyat turlarini taqdim etishi, ularni pedagogik jihatdan malakali
muvofiqlashtirishi va bir-biri bilan birlashtirishi kerak.
Zamonaviy ta'lim strategiyasi maktabgacha yoshdagi xodimlarni
rivojlanayotgan shaxsni ijtimoiylashtirish va individuallashtirish jarayonlarining
birligiga asoslangan ta'limni maqsadli loyihalash va qurishga yo'naltiradi. Ta'lim
ishlarini tashkil etishning asosiy talabi - bu bolaning hayoti tizimidagi sub'ektiv

pozitsiyasini tasdiqlash. Shu munosabat bilan, maktabgacha ta'lim nazariyasida,
shuningdek, zamonaviy maktabgacha ta'lim muassasalari amaliyotida,
maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitish jarayoni ta'lim ishlarida eng
rivojlanmagan va ko'p mehnat talab qiladigan jarayonlardan biri ekanligi apriori
e'tirof etilgan.
Bu, birinchidan, maktabgacha pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishi
tarixida turli tarixiy bosqichlarda turli xil va ko'pincha to'g'ridan-to'g'ri qarama-
qarshi uslubiy yondashuvlar ustunlik qilganligi va maktabgacha yoshdagi bolalarni
o'qitishning eng ziddiyatli mualliflik tushunchalari va nazariyalari taklif
qilinganligi bilan izohlanadi; ikkinchidan, amaliy xodimlarning maktabgacha
yoshdagi bolalar ta'limini maktab didaktikasi asosida qurish va o'qitishning sinf-
dars, fan-axborot modeliga yondashish kerakligi haqidagi g'oyasi.
Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolaning to'liq, har tomonlama
rivojlanishining zamonaviy kontseptsiyalariga va didaktikaning o'ziga mos
keladigan ta'lim jarayonini tashkil etishga kontseptual jihatdan yangi
yondashuvning asosiy qoidalarini aniqlash zarurati tug'iladi.
Bu ehtiyoj, o'z navbatida, mahalliy maktabgacha pedagogika sohasidagi
sezilarli o'zgarishlar bilan bog'liq bir qator sabablar bilan bog'liq, xususan:
• davlat maktabgacha ta’lim tuzilmasidagi o‘zgarishlar – turli tipdagi
maktabgacha ta’lim muassasalarini (davlat va xususiy bolalar bog‘chalari,
tarbiyaviy ishlarga alohida yo‘naltirilgan bolalar markazlari, dam olish guruhlari
va maktabga maqsadli tayyorlash, ixtisoslashtirilgan bog‘chalar va boshqalar)
tashkil etish. mavjud ijtimoiy tartibni amalga oshirishning asosi;
• maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va o'qitish bo'yicha
o'zgaruvchan umumiy va qisman dasturlarning paydo bo'lishi, bolaning maqsadli
rivojlanishi va uning atrofidagi dunyoni o'zlashtirish jarayoniga turli xil
yondashuvlarga yo'naltirilgan ("Bolalik", "Ishlab topish", "Oltin kalit", "Biz",
"Kamalak", "Rivojlanish", "Rostok" va boshqalar);
• umumiy va aniq pedagogik maqsadlarga, dasturning yo'nalishiga, bolalar
bog'chalarining moddiy-texnik jihozlanishiga va maktabgacha yoshdagi bolalar

faoliyatining turli turlariga va maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o'quv-tarbiyaviy
ishlarni tashkil etish shakllariga yo'naltirilgan ushbu dasturlarni amalga oshirish
uchun pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish. bolalarning "insoniyat
madaniyati maydoni" ni o'rganishning o'rnatilgan an'analari "
An'anaga ko'ra, maktabgacha yoshdagi didaktika tarixida ta'limning nazariy
asoslari o'quv jarayonining umumiy didaktik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
aniqlangan, ya'ni: o'rganish maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishining
psixologik qonuniyatlarini hisobga olishga asoslanadi; o'qituvchining etakchi
roliga tayanadi; bolalarga bilim berish, ularning malaka va ko'nikmalarini egallash
maqsadini ko'zlagan holda tabiatda tashkil etilgan. Shu bilan birga, ushbu g'oyani
amalda amalga oshirishga urinishlar bolalar bog'chalarida maktab shakllari va ish
usullarini keng qo'llashga olib keldi, bu esa bolalarni faol faoliyatga keng jalb
qilishga qaratilgan. Bu lahza maktabgacha yoshdagi didaktikani rivojlantirish
uchun ijobiy ahamiyatga ega edi, chunki u sabab-oqibat munosabatlarini
tushunishning asosiy shartlari sifatida bolalarning faolligi va mustaqilligini
maqsadli rivojlantirish zarurati g'oyasini shakllantirishga yordam berdi. tabiiy va
ijtimoiy hodisalarning muhim xususiyatlari. Bu maktabgacha yoshdagi bolalarning
kognitiv qobiliyatlarini va ularning aqliy funktsiyalarining rivojlanish
xususiyatlarini biroz bo'rttirish tendentsiyasiga va shunga mos ravishda bolalarning
atrofdagi voqelikning murakkab qonunlarini o'zlashtirish qobiliyatini va mahalliy
didaktikada bilimlarning ustunligini oshirishga olib keldi . bolalarning atrof-muhit
haqida ma'lumot olish tushunchasi.
Bunday o'qitish modelining psixologik irratsionalligi va pedagogik
noto'g'riligi, maktabgacha yoshdagi didaktika klassikasi A.P. Usov (1898-1965),
bunda bola ma'lumotlarning katta qismini maxsus tashkil etilgan o'quv jarayonisiz
- ota-onalar, kattalar va tengdoshlar bilan kundalik muloqotda oladi. Aynan shu
tarzda bola shaxsiy tajribani to'playdi, bu prizma orqali u maxsus tashkil etilgan
sinflarda o'quv jarayonida tizimlashtirilgan bilimlarni qabul qiladi, shuningdek,
uning shaxsiyatini rivojlantirish uchun "maksimal qulay rejim" ni yaratadi.
Umuman olganda, maqsadli ta'lim maktabgacha yoshdagi bolaning umumiy ta'limi

va rivojlanishining muhim vositasi sifatida qaraladi va uning maktabgacha ta'lim
muvaffaqiyati sinfda ham, maktabdan tashqarida ham to'liq bilim, ko'nikma va
ko'nikmalarni egallashiga bog'liq. ular, bolaning bilim faoliyatining yaxlitligini
ta'minlash maqsadida.
Shu munosabat bilan, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun jamoaviy ta'lim
shakllari - sinflarni tashkil etish orqali atrofdagi mavjudlikni o'zlashtirish va
tushunishning o'ziga xos, maqsadli tashkil etilgan mexanizmining xususiyatlarini
ham, bolalarning mustaqil ravishda tushunishi uchun sharoit yaratishga yangi
yondashuvlarni ham ko'rib chiqish kerak. ijtimoiy va tabiiy qonunlar. Bu jarayon
har xil turdagi ta'lim - to'g'ridan-to'g'ri, bilvosita, bilvosita, muammoli, har biri
o'ziga xos xususiyatlarga ega va ma'lum kognitiv qiymatga ega bo'lgan
kombinatsiyasi asosida qurilishi mumkin.
Maktabgacha ta'lim nazariyasining shakllanishi bolalar psixologiyasining
rivojlanishi bilan parallel ravishda sodir bo'ldi, bu maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun ta'limni tashkil etishning quyidagi xarakterli xususiyatlarini aniqlashga
yordam berdi:
• o'qituvchining bolalarga bilim berishning "og'zaki" (V.F.Odoevskiy),
"oldindan kitob" (K.D.Ushinskiy) xarakteri;
• bolalarning aqliy tarbiyasini oshirish usuli sifatida turli faoliyatda (rasm
chizish, qo'shiq aytish, ritmik harakatlar, ijodiy hikoyalar va boshqalar)
kattalarning shaxsiy namunasi;
• sinfda didaktik vositalar, didaktik o'yinlar, "syurpriz lahzalar", o'yin
vazifalari, diqqatni jamlash, bolalarning qabul qilish qobiliyati va qiziqishini
oshirish vositasi sifatida dinamik va rang-barang ko'rgazmalarning mavjudligi;
• maktabgacha yoshdagi bolalarni sinfda atrofdagi voqelik bilan tanishtirish
va dasturiy xarakterga ega elementar sabab-natija munosabatlarini o'zlashtirish.
Umuman olganda, maktabgacha yoshdagi bolalarni maqsadli tarbiyalash va
tarbiyalashning mohiyati jamiyatning ijtimoiy-madaniy ehtiyojlarini
konsentratsiyali aks ettirish va ularni maxsus tashkil etilgan va stixiyali hayotiy
ta'lim jarayonini muvofiqlashtirish orqali qondirishdan iborat. Pedagogikada

"ta'lim" toifasi an'anaviy ravishda "tarbiya" toifasidan farqli ravishda mustaqil va
o'ziga xos deb hisoblanadi, ammo bu qoida maktabgacha yoshdagi didaktikaga
taalluqli emas, uning o'ziga xos xususiyati aynan shu tushunchalar va pedagogik
integratsiyadir. hodisalarning o'zi.
Maktabgacha yoshdagi didaktikaning rivojlanishining sovet davri odatda
dominant intellektualizm bilan ajralib turardi. 20-yillardan beri. XX asr mahalliy
maktabgacha pedagogikada bolalarning bilim, ko'nikma va malakalari dasturini
tanlash va qurish tamoyillari haqida savol tug'iladi. Mahalliy maktabgacha
pedagogikada E.I. Tixeyeva (1867-1943) birinchilardan bo'lib maktabgacha
yoshdagi bolalar bilan ularning aqliy tarbiyasi bo'yicha tizimli ishlash zarurligi
g'oyasini ilgari surdi. Uning yozishicha, bolalar bog'chasida dars boshlagan har bir
kishi oldida turgan keng rejada muqarrar ravishda bolalarning manfaatlariga va
atrof-muhit sharoitlariga moslashtirilgan bilim va g'oyalarning ma'lum, oldindan
belgilangan tsikli sifatida tushuniladigan dastur bo'lishi kerak. Bolalar bog'chasida
mashg'ulotlarni taqsimlashda bolalarning e'tiborini parchalashdan ehtiyot bo'lish
kerak, ular bilan tanishish kerak bo'lgan materialni tarqoq, tushunarsiz, tizimsiz
shaklda taqdim etmaslik kerak. Sinflar bo'yicha, E.I. Tixaevaning so'zlariga ko'ra,
mumkin bo'lgan ketma-ketlikni belgilash kerak: har bir yangi g'oya, bolaning
ongiga kiradigan yangi ob'ekt oldingi g'oyalar bilan qandaydir assotsiativ aloqa
bilan bog'lanishi kerak.
Sovet didaktika o'qituvchilari bu masalani ko'rib chiqishda ikkita qarama-
qarshi kontseptual pozitsiyaga ega edilar. Birinchisining tarafdorlari maktabgacha
yoshdagi bola faqat atrofdagi voqelikning alohida ob'ektlari haqida g'oyalarni
o'rganishi mumkin, lekin ularning o'zaro bog'liqligini emas, deb ta'kidladilar.
"Obyektiv" yoki "mavzuga asoslangan" tamoyili 1938 yilda "Bolalarni bolalar
bog'chasida o'qitish va o'qitish dasturi" ni yaratish uchun asos bo'lgan, ammo
keyinchalik bu yondashuv engib o'tildi.
Ikkinchi kontseptual pozitsiyaning rivojlanishi L.S.ning tadqiqotlari bilan
bog'liq edi. Vygotskiy (1896-1934), maktabgacha yoshdagi bolalarning sabab-
oqibat munosabatlarini o'rnatish va tizimli bilimlarni egallash qobiliyatini aniqladi.

Ilmiy tadqiqotlarning mantiqiy rivojlanishi zamonaviy tadqiqot yo'nalishi -
maktabgacha yoshdagi bolalar (V.I. Loginova, Sankt-Peterburg) o'rtasida tizimli
bilimlarni o'rganish va shakllantirishning tug'ilishi bo'ldi. Ushbu yondashuvga
asoslanib , P.G. tahririyati ostida nashr etilgan "Maktabgacha pedagogika" (1988)
darsligida. Samorukova va V.I. Loginova, zamonaviy o'qituvchilar tomonidan ikki
yo'nalishda talqin qilinadigan bilimlarni tizimlashtirish tamoyilini taklif qiladi:
birinchidan, bilimlarni tizimlashtirish, ikkinchidan, tizimli bilimlarni qurish.
Zamonaviy maktabgacha didaktika bolalarni o'qitishning o'zgaruvchan
yondashuvlarini ishlab chiqadi, innovatsion usullar va texnologiyalardan (tadqiqot
muammolarini ijodiy hal qilish elementlari, muammoli ta'lim, shuningdek,
modellashtirish, texnik o'qitish vositalari va boshqalar) foydalanishga e'tibor
beradi. Buning uchun bolalarning mavjud shaxsiy tajribasini o'qituvchining
rahbarligi ostida jamoaviy yoki individual qidiruv faoliyati jarayoniga jalb qilish
kerak. Ushbu faoliyatning muvaffaqiyati bolalarning muloqot qobiliyatlari va
o'zaro munosabatlariga bog'liq.
Bilvosita, bilvosita o'qitish maktabgacha yoshdagi bolani har bir o'quvchi o'z
imkoniyatlari va ehtiyojlariga qarab tanlagan va haqiqiy "maydon", "makon" ni
kengaytirish uchun turli xil variantlardan foydalanish bilan bog'liq bo'lgan tadqiqot
vazifasini o'ziga xos tarzda bajarishga yo'naltiradi. bolaning bilim olishi, uning
mustaqil tadqiqot faoliyati. "Kosmos" ni tashkil etishni qurish mumkin: birinchi
navbatda, haqiqatan ham mavjud bo'lgan holda - bolaning shaxsiyatini o'z-o'zini
rivojlantirish, o'z-o'zini tarbiyalash va o'z-o'zini rivojlantirish uchun maxsus,
maxsus ishlab chiqilgan rivojlanish muhitida moddiy sharoitlar yaratish orqali.
maktabgacha yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlariga mos keladigan;
ikkinchidan, bilvosita - o'qituvchilar va o'quvchilar o'rtasidagi faol o'zaro ta'sir va
hamkorlikning yangi texnologiyalarini ishlab chiqish va bolalar faoliyatining turli
xil o'zgaruvchan turlarini tashkil etish orqali.
"Haqiqiy makon" ni tashkil etishning birinchi yo'nalishi zamonaviy
tadqiqotlarda, jumladan, "M. Montessori usuli" va Waldorf pedagogikasini (R.
Shtaynerning antroposofik kontseptsiyasi) mahalliy bolalar bog'chalari ishiga

kiritishni o'z ichiga olgan holda keng ishlab chiqilgan. Aynan shu nazariy
tushunchalar bolani rivojlantiruvchi va tarbiyalaydigan, shaxsga yo'naltirilgan
ta'lim modelini amalga oshirish asosida bolalar va kattalar o'rtasidagi faol o'zaro
munosabatlarning foni va vositachisi bo'lib xizmat qiladigan muhitni yaratishga
asoslanadi. Bugungi kunda boyitilgan yoki rivojlanayotgan muhit deganda
bolalarning faol kognitiv va ijodiy faoliyati mumkin bo'lgan turli xil hissiy
stimullar va o'yin materiallariga boy tabiiy, qulay, qulay, oqilona tashkil etilgan
muhit tushuniladi. Bunday makon bolaning o'quv jarayoniga sezilarli ta'sir
ko'rsatadi. T.I. Babaeva, L.M. Klarina, V.A. Petrovskiy, L.A. Smyvina, L.P.
Strelkov ushbu makon qurilgan tamoyillarni aniqladi: masofa, o'zaro ta'sir
davomida sub'ekt-sub'ekt pozitsiyasini ta'minlash; faoliyat; mustaqillik;
barqarorlik-dinamizm; hissiylik; individual qulaylik; to'yinganlik; tuzilishi; atrof-
muhitni estetik jihatdan tashkil etishda odatiy va g'ayrioddiy elementlarning
kombinatsiyasi; ochiqlik - yopiqlik; bolalarda jins va yosh farqlarini hisobga olgan
holda.
Ushbu tamoyillar asosida qurilgan rivojlanish muhiti bolaga o'z faoliyatini
ko'rsatishga va o'ziga xos potentsialini to'liq ro'yobga chiqarishga imkon beradi.
Shu bilan birga, ko'p qirrali o'yin bolalarning bir-biri bilan va kattalar bilan erkin
hamkorligi asosida yaratilgan faoliyat turiga aylanadi, bu loyihalashtirilgan
makonda bolalar hayotining asosiy shaklidir. Rivojlanayotgan muhit, o'z navbatida,
bolalarning individualligi, mustaqilligi va faolligi namoyon bo'lishining haqiqiy
shartiga aylanadi, o'qituvchilar tomonidan haddan tashqari vasiylik va xatti-
harakatlarning asossiz tartibga solinishi mumkin. Aynan o'quv muhiti, uning
mazmuni va rayonlashtirish bolalarning hayotiy (organik), hissiy va kognitiv
ehtiyojlarini ro'yobga chiqarishini belgilaydi, bu maktabgacha yoshdagi
bolalarning muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvi va mavjud madaniy meros bilan
tanishishning eng muhim omiliga aylanadi.
"Haqiqiy makon"ni tashkil etishning ikkinchi yo'nalishi o'quv jarayonini
tashkil etishda faollik jihatini ta'kidlash orqali amalga oshiriladi. Bola uchun ijobiy
hissiy tajribalar, yaratilish quvonchi va o'zini namoyon qilish bilan to'ldirilgan

qiziqarli, mazmunli tadbirlarni loyihalash maktabgacha yoshdagi bolalar
tomonidan jamiyatning madaniy yutuqlarini faol rivojlantirishning asosiy sharti
hisoblanadi. Zamonaviy maktabgacha psixologiya va pedagogika, bola shaxsining
rivojlanish mexanizmlarini tushunish uchun etakchi faoliyat nazariyasining
muhimligini e'tirof etgan holda, shunga qaramay, bolaning haqiqiy hayotda bir
emas, balki butun bir tizimda ishtirok etishi pozitsiyasini alohida ta'kidlaydi.
faoliyat turlari. Shu sababli, maktabgacha didaktika uchun asosiy savol bolaning
shaxsiyati birinchi navbatda rivojlanadigan faoliyat turi haqida emas, chunki bu
alohida faoliyat turlariga qarama-qarshilik va e'tiborsizlikka olib keladi, balki
bolalar faoliyatining har bir turidan to'liq foydalanishga olib keladi. , bolaning
dinamik rivojlanishi.
Bu fikrni A.V.ning asarlari tasdiqlaydi. Petrovskiy har bir yosh bosqichida
shaxs rivojlanishining yaxlitligini faqat bitta etakchi faoliyat turi bilan aniqlash
mumkin emasligini alohida ta'kidlaydi: "Har bir yosh bosqichida shaxsni
shakllantiruvchi etakchi faoliyat sifatida murakkab, ko'p qirrali faoliyatni
shakllantirish kerak. yoki, aniqrog‘i, har biri o‘zining ijtimoiy muammolarini hal
qiladigan, ijtimoiy talablarga javob beradigan dinamik faoliyat tizimi va bu tizimda
“etakchi” yoki “qul” komponentlarini ajratish uchun asos yo‘q”.
Shu munosabat bilan, bolalar bilan o'quv-tarbiyaviy ishning markaziy
tarkibiy qismi sifatida, ma'lum bir yosh bosqichiga xos bo'lgan faoliyat turlari
majmuasini ko'rib chiqish kerak va maktabgacha yoshdagi didaktikaning eng
istiqbolli yo'nalishlaridan biri hozirgi vaqtda o'zaro munosabatlarni o'rnatish deb
tan olingan. bolalar faoliyatining turli turlari o'rtasida - kognitiv, ta'lim , o'yin,
vizual, konstruktiv, mehnat. Shu bilan birga, maktabgacha yoshdagi bolalarning
kognitiv faoliyatining yaxlitligidan kelib chiqqan holda, ularni rivojlantirish,
tarbiyalash va o'qitish jarayonini tashkil etishning dolzarb ehtiyoji mavjud.
Umuman olganda, zamonaviy maktabgacha ta'lim muassasalarida ta'lim
jarayonini qurish strategiyasi bolalar faoliyatining turli turlarini mazmuni va
texnologik integratsiyasi imkoniyatlarini aniqlashga asoslanishi mumkin. Ushbu
qoidani amalda amalga oshirish istagi bolalar tafakkurining yaxlit tuzilishini

o'rganishga, uning o'ziga xos tizimli aloqalarini o'rnatishga, bolalarning o'z-o'zini
anglash asoslarini rivojlantirish qonuniyatlarini o'rganishga asoslanishi kerak.
bolaning deyarli barcha intellektual ko'rinishlarini belgilaydigan shaxsning chuqur
aqliy shakllanishi.
Psixologiya fanida mavjud bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalar
faoliyatining asosiy turlarini tasniflash yondashuvlari (B.G. Ananyev, S.L.
Rubinshtein va boshqalar) ularning mumkin bo'lgan integratsiyasiga qaratilgan.
Masalan, S.L. Rubinshteyn mehnat, o'rganish va o'yin triadasining muhimligini
ta'kidlaydi va B.G. Ananyev o'ziga xos "asosiy" faoliyat turlarini - maktabgacha
yoshdagi bolalikda o'yin orqali sodir bo'ladigan mehnat, muloqot, bilish,
yo'nalishni aniqlaydi. Ikkinchisi, yaqinroq tekshirilganda, faqat boshqa faoliyatni
rivojlantirish vositasi bo'lib chiqadi.
Bolalar bog'chalarida zamonaviy ta'lim jarayonining tahlili shuni
ko'rsatadiki, u hali ham juda tartibga solingan va "ortiqcha tashkil etilgan" bo'lib
qolmoqda, bu esa maktabgacha yoshdagi bolalarning o'qishga qiziqishini va
ularning bilim faolligini sezilarli darajada kamaytiradi. Shu munosabat bilan, D.B.
Elkoninning fikricha, maktabgacha ta'lim uchun eng qiziqarli va ahamiyatli
masalalardan biri bu o'yin va bolalar mehnatini maktabgacha yoshdagi bolalarning
etakchi faoliyati va ularning "ijtimoiy amaliyoti" ning asosi sifatida birlashtirish
masalasidir. Ushbu muammoni nazariy asoslash va tegishli pedagogik
texnologiyani yaratish zamonaviy bolalar bog'chasida shaxsiyatga yo'naltirilgan,
yaxlit ta'lim jarayonini tashkil etish g'oyasini amalga oshirishga imkon beradi.
Bolalar bog'chasining ta'lim jarayonida o'yin va mehnat faoliyatini
uyg'unlashtirishning maqsadga muvofiqligi maktabgacha yoshdagi bolalarning
ma'naviy rivojlanishida o'yinning alohida ahamiyati va maktabgacha yoshdagi
bolalarning mehnat faoliyatining o'ziga xosligi, ajratilishi tufayli maktabgacha
yoshdagi bolaning rivojlanishi uchun alohida ahamiyatga ega. shundan o'yindan
asta-sekin yuzaga keladi va bolalar o'yin faoliyatining tabiiy rivojlanishi natijasidir.
Shu bilan birga, asosiy e'tibor, L.S.ning tadqiqotlariga ko'ra. Vygotskiy, A.V.
Zaporojets, A.N. Leontyeva, N.N. Poddyakova va boshqalar o'yinga bag'ishlangan

bo'lib, u maktabgacha yoshdagi bolalar uchun etakchi faoliyat bo'lib, bolaning eng
muhim ijtimoiy ehtiyojlarini qondiradi. Aynan o'yin bolalarga hissiy qulaylik
holatini, o'z faoliyatini amalga oshirishda erkinlik hissini va individuallikning
namoyon bo'lishini ta'minlaydi. Etakchi faoliyat sifatida o'yin kontekstida ma'lum
bir yosh bosqichiga xos bo'lgan aqliy yangi shakllanishlar paydo bo'ladi, ular
bolaning butun keyingi rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega .
O`qitish metodi tarixiy kategoriyadir.
Shunday qilib, qadimgi davrlarda taqlidga asoslangan o'qitish usullari
ustunlik qilgan. Kattalar bilan muayyan harakatlarni, masalan, mehnatni kuzatish
va takrorlash orqali o'quvchilar ularni o'zlari a'zo bo'lgan ijtimoiy guruh hayotida
bevosita ishtirok etish orqali o'zlashtirdilar.
Maktablar tashkil etilgandan beri og'zaki o'qitish usullari paydo bo'ldi.
O'qitishning asosiy usuli o'qituvchining yozma, og'zaki va keyinchalik bosma so'z
yordamida tayyor ma'lumotni uzatishi, so'ngra uni talabalar tomonidan
o'zlashtirilishi edi. So‘z axborotning asosiy tashuvchisiga, kitobdan o‘rganish esa
ta’limning asosiy vazifalaridan biriga aylanadi.
Buyuk kashfiyotlar va ixtirolar davrida og'zaki usullar bilimlarni
o'quvchilarga etkazishning yagona usuli sifatida o'z ahamiyatini asta-sekin
yo'qotmoqda.
Ko'rgazmali o'qitish usullari va bilimlarni amaliyotda qo'llashga yordam
beradigan usullar ishlab chiqilmoqda.
10-20 -asrlar bo sag asida o qitishning amaliy usullaridan foydalangan holdaʻ ʻ ʻ
“faoliyat orqali o rganish” tushunchasi qiziqish uyg otdi. Bilim sari harakatning
ʻ ʻ
mustaqilligiga asoslangan og'zaki usulning boshqa versiyasiga ham katta umidlar
bog'langan. Biroq, bu usul natijaga erishish uchun juda ko'p mehnat va vaqt talab
qiladi.
Yuqoridagilarning barchasi bizga aytishga imkon beradi:
· Ta’lim taraqqiyotining turli davrlarida u yoki bu o‘qitish metodlariga
qanday rol berilganidan qat’i nazar, ularning birortasi ham o‘z-o‘zidan
foydalanilganda kerakli natijani bermaydi.

· Hech qanday usul universal emasligi sababli, yaxshi natijalarga faqat
ko'p usullarni qo'llash orqali erishish mumkin. Lekin o‘qituvchi o‘qitish
usullarining xilma-xilligidan foydalanishi uchun ularni tartibga solish va ma’lum
bir tizimga keltirish zarur.
Keling, o'qitish usuli nima ekanligini aniqlashdan boshlaylik?
O'qitish usuli - bu o'qituvchi va talabalarning o'quv muammolarini hal
qilishga qaratilgan birgalikdagi faoliyati usullari. Yana shuni qo'shimcha qilishimiz
mumkinki, bu ham ta'lim jarayonining o'zagi, mo'ljallangan maqsad va yakuniy
natija o'rtasidagi bog'lovchi bo'g'indir; yunon tilidan - - tom ma'noda: biror narsaga
yo'l.
Har bir usul texnika deb ataladigan alohida elementlardan iborat (masalan,
kitob bilan ishlash metodikasi - bu o'qigan narsangiz uchun reja tuzish, qayta
hikoya qilish, eslatma qilish va h.k.)
Usulni tashkil etuvchi texnikalar to'plami didaktik muammolarni hal qilish
uchun xizmat qiladi (yunon tilidan didaktika - o'qitish, o'qitish bilan bog'liq):
Yangi material bilan tanishish, ko'nikmalarni egallash, mustahkamlash va
qo'llash.
O‘qitish usulining ikki tomonlama xususiyatida axborot va nazorat
funksiyalarini bajaradigan (o‘qituvchi tushuntiradi, ko‘rsatadi, ko‘rsatma beradi)
o‘qitish usullarini (o‘quvchi tinglaydi, kuzatadi, o‘qiydi) farqlay bilish kerak.
Shunday qilib, materialni mustahkamlashda talaba o'qituvchi tomonidan
taklif qilingan bir qator mashqlarni bajaradi, shu bilan birga o'qituvchi talabaning
harakatlarini tahlil qiladi, xatolarni saralaydi, muvaffaqiyatlarni mustahkamlash
uchun yangi mashqlarni tashkil qiladi va natijalarni nazorat qiladi.
Og'zaki taqdimot o'qitish usuli sifatida nafaqat o'qituvchining
ma'lumotlarini, balki o'quvchining materialni idrok etish va tushunishga qaratilgan
faoliyatini ham o'z ichiga oladi.
O'qitish uslubi doimo rahbar va izdoshning faoliyatini o'z ichiga oladi.
Aynan shu erda uning o'ziga xosligi yotadi.

O'ziga xoslik shundan iboratki, o'qituvchi o'quvchi faoliyatini boshqarishda
o'qitish uslubining tashqi va ichki tomonlarini ko'rishi kerak.
Talaba tomonidan amalga oshiriladigan bilish jarayoni ko'pincha
o'qituvchidan yashirin bo'ladi, uning faoliyatining tashqi tomoni (talaba kuzatadi,
o'qiydi, tinglaydi) hali bilish jarayonining o'zini, uning sifat tomonini ochib
bermaydi. Talabaning tashqi ko'rinishda teng ifodalangan faoliyati, sifat
xususiyatlariga ko'ra, ichki jihatdan butunlay boshqacha bo'lishi mumkin.
Shunday qilib, o'qish paytida talaba faqat tayyor ma'lumotni tayyor
o'zlashtirish maqsadini ko'zlashi mumkin, ammo u kognitiv muammoni hal
qilishga qaratilgan qidiruv faoliyati ham bo'lishi mumkin. Qidiruv faoliyatida
olingan bilimlar ongliroq, bardoshli va moslashuvchan bo'ladi. Talabaga ularni
amaliyotda qo'llash osonroq.
Bilimlarning ochilishi uning tafakkuri, tasavvuri, ijodkorligining
rivojlanishiga turtki beradi. Shunday qilib, uslubning pedagogik ahamiyati uning
ifodalanishining tashqi shakli bilan emas, balki kognitiv jarayonning ichki,
ko'pincha yashirin tomoni bilan belgilanadi.
O'qitish usullarining o'ziga xosligi ham shundan iboratki, ular statik emas,
rivojlanadi. Usulning rivojlanishi talabaning o'quv jarayonidagi pozitsiyasining
o'zgarishi bilan bog'liq. Trening o'quvchining idrokdagi mustaqilligini asta-sekin
mustahkamlaydi va shu bilan o'z-o'zini tarbiyalash imkoniyatini oshiradi. Bu
muammoni o'qituvchi o'quvchining bilimini boshqarish jarayonida hal qiladi.
Zamonaviy didaktikada usullarning umumiy qabul qilingan yagona tasnifi
hali mavjud emas. Ko'pincha ular bilim manbalariga ko'ra usullarning tasnifiga
murojaat qilishadi, unga ko'ra barcha o'qitish usullari vizual (ko'rgazma,
illyustratsiya, ekskursiya), og'zaki (o'qituvchining jonli so'zi, suhbat, kitob bilan
ishlash) ga bo'linadi. va amaliy (mashqlar, ijodiy ish, laboratoriya, grafik) . Ushbu
tasnif usulning mohiyatini tashkil etuvchi ichki jarayonlarni ochib bermaydi. O'quv
harakatlari va operatsiyalarini tashkil etish va amalga oshirish usullari guruhida
kichik guruhlarni ajratish mumkin: o'quv ma'lumotlarini og'zaki uzatish va eshitish
orqali idrok etish usullarini o'z ichiga olgan pertseptiv usullar (og'zaki usullar

sifatida qisqartiriladi: hikoya, ma'ruza, suhbat va boshqalar); o'quv ma'lumotlarini
vizual uzatish va vizual idrok etish usullari (qisqartirilgan nomi - vizual usullar:
illyustratsiyalar, namoyishlar va boshqalar); amaliy, mehnat harakatlari va taktil,
kinestetik idrok orqali o'quv ma'lumotlarini uzatish usullari (qisqartirilgan - amaliy
usullar: mashqlar, laboratoriya tajribalari, mehnat harakatlari va boshqalar).
Mantiqiy usullarning kichik guruhi, bu fikrlash jarayonida qo'llaniladigan etakchi
mantiqiy operatsiyalar asosida aniqlangan usullarni o'z ichiga oladi: induktiv,
deduktiv va boshqa usullar. Fikrlashning qidiruv xarakteri darajasini baholash
asosida aniqlangan gnostik usullarning kichik guruhi: birinchi va ikkinchi kichik
guruhlarning reproduktiv, muammoli-qidiruv, tadqiqot va boshqa usullari
o'qituvchi rahbarligida ham, mustaqil ravishda ham amalga oshirilishi mumkin.
Shuning uchun ularning barchasini boshqaruv usullari va o'z-o'zini boshqarishning
ikkita kichik guruhiga bo'lish mumkin, aniqrog'i: o'qituvchi rahbarligida ishlash
usullari va mustaqil o'quv ishlari usullari (kitob bilan ishlash, uy vazifasi),
shuningdek. nazorat va o'z-o'zini nazorat qilish usullari (og'zaki, yozma
laboratoriya, mashina nazorati, bilimingizni mustaqil tekshirish usullari).
O‘qitish vositasi – o‘qituvchi va o‘quvchilar tomonidan yangi bilimlarni
o‘zlashtirish uchun foydalaniladigan moddiy yoki ideal ob’ekt (P.I.Pidkasisti). .
Trening uchun materiallar
. Moddiy madaniyat ob'ektlari:
· tabiiy ob'ektlar: o'simlik va hayvonot dunyosi ob'ektlari, real ob'ektlar
(ob'ektlar);
· vizual ravshanlik (uch o'lchamli tasvirlar): to'ldirilgan qushlar,
hayvonlar, sabzavotlar, mevalar va boshqalar.
· o'yinchoqlar:
syujet (majoziy) o'yinchoqlar: qo'g'irchoqlar, odamlar va hayvonlar
tasvirlangan haykalchalar, transport vositalari, idish-tovoqlar, mebellar va
boshqalar;

didaktik o'yinchoqlar: xalq o'yinchoqlari (matryoshka qo'g'irchoqlari,
piramidalar, bochkalar, spillikinlar va boshqalar), mozaikalar, stol va bosma
o'yinlar;
qiziqarli o'yinchoqlar: odamlar, hayvonlarning kulgili figuralari, mexanik,
elektr va elektron qurilmalar bilan qiziqarli o'yinchoqlar; fokuslar to'plami;
sport o'yinchoqlari: qo'l, bilak mushaklarini mustahkamlash, harakatlarni
muvofiqlashtirishni rivojlantirishga qaratilgan (cho'qqilar, serso, to'plar, bilboklar,
halqalar); yugurish, sakrash ko'nikmalarini rivojlantirishga ko'maklashish, oyoq va
torso mushaklarini kuchaytirish (gurneylar, velosipedlar, skuterlar, konkilar,
rulolar, arqonlar); guruh o'yinlari uchun mo'ljallangan (stol basketboli, xokkey, stol
tennisi);
musiqiy o'yinchoqlar: shakli va ovozi bo'yicha musiqa asboblarini taqlid
qilish (bolalar balalaykalari, metallofonlar, ksilofonlar, akkordeonlar, barabanlar,
quvurlar, musiqa qutilari va boshqalar); musiqiy moslamaga ega hikoyali
o'yinchoqlar (pianino, royal); musiqa yozuvlarini tinglash uchun qo'ng'iroqlar,
qo'ng'iroqlar, o'yin qurilmalari to'plamlari;
teatrlashtirilgan o'yinchoqlar: qo'g'irchoqlar - teatr qahramonlari, bibabo
qo'g'irchoqlari, marionet qo'g'irchoqlari; syujet figuralari, liboslar va liboslar
elementlari, atributlar, dekoratsiya elementlari, niqoblar, rekvizitlar, katta
shishiriladigan o'yinchoqlar (ertak qahramonlari, hayvonlar) va boshqalar to'plami;
texnik o'yinchoqlar: kameralar, durbinlar, teleskoplar, uchuvchi modellar,
kaleydoskoplar, bolalar tikuv mashinalari va boshqalar;
qurilish va qurilish materiallari: qurilish materiallari to'plamlari, qurilish
to'plamlari, shu jumladan. yangi avlod qurilish to'plamlari: "Lego", "Kvadro",
"Aquaplay" va boshqalar, engil modulli material;
turli materiallardan uy qurilishi o'yinchoqlari: shaklsiz (qog'oz, karton, ip,
mato, jun, folga, ko'pik), yarim shaklli (qutilar, tiqinlar, g'altaklar, plastik
butilkalar, tugmalar), tabiiy (konuslar, boshoqlar, shoxlar, somon, loy). );
· tajribalar uchun asbob-uskunalar, o'yin jihozlari va boshqalar;
· o'quv va o'yin vositalari: "Mantiqiy chaqaloq" va boshqalar;

· didaktik material (tarqatma materiallar).
. O'qitishning texnik vositalari - bu ma'lumotni optimallashtirish uchun
taqdim etish va qayta ishlash uchun o'quv jarayonida qo'llaniladigan didaktik
yordamga ega texnik vositalar to'plami.
Texnik qurilmalar (apparat):
ekranni statik proyeksiyalash uchun texnik qurilmalar (proyeksiyalash
moslamalari): ramka proyektorlari, diaproyektorlar, epiproyektorlar, epidiaskoplar,
filmoskoplar, kinoproyektorlar, maxsus videokameralar, konoproyektorlar (grafik
proyektorlar, kodoskoplar), multimedia proyektorlari;
ovoz uskunalari (audio uskunalari): elektrofonlar (pleyerlar), magnitafon,
ovoz yozish moslamasi, strimmer, kompyuter, stereo tizimlar (audio tizimlar),
pleer, radio qabul qiluvchi;
ekranli va ovozli asbob-uskunalar: kinoproyeksiyalash uskunalari
(kinokamera, kinoproyektor), televizor, videotexnika (videomagnitofon,
videokamera, videodisk pleer), multimedia kompyuterlari;
yordamchi texnik vositalar: ekranlar, plazma panellar, elektron platalar,
periferik qurilmalar (monitor, klaviatura, manipulyatorlar, printer, plotter, skaner,
ovozli dinamiklar va boshqalar), raqamli kamera, lazer ko'rsatkichi va boshqalar.
Didaktik o'qitish vositalari (axborot vositalari):
· ekran: statik (slaydlar, diafilmlar, bannerlar (kodlar), epik ob'ektlar);
dinamik (ovozsiz filmlar, dublyajsiz animatsion filmlar);
· tovush: gramofon yozish, magnitafonga yozish, radioeshittirishlar,
raqamli yozish;
· ekran-tovush (kombinatsiyalangan): ovozli filmlar, ovozli filmlar va
diafilmlar, video yozuvlar, teledasturlar, o'quv filmlari (kino qo'llanmalar).
. O'quv va uslubiy yordam: turli ta'lim yo'nalishlari bo'yicha amaliy dasturlar
paketlari; darsliklar va boshqa matnlar (birlamchi manbalar, ma'lumotnoma
nashrlari, davriy nashrlar, pedagogik nashrlar va boshqalar); sinov materiallari;
uslubiy ishlanmalar (tavsiyalar) . Ideal ta'lim vositalari

. Badiiy vositalar (san'at asarlari va boshqa madaniyat yutuqlari): rasm,
musiqa, arxitektura, haykaltaroshlik, dekorativ-amaliy san'at ob'ektlari, bolalar
badiiy adabiyoti (shu jumladan maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
ma'lumotnoma, o'quv, umumiy va tematik ensiklopediyalar), milliy madaniyat
asarlari ( xalq qo'shiqlari, raqslari, folklorlari, liboslari va boshqalar).
. Vizual qo'llanmalar (tekislik vizualizatsiyasi):
· rasmlar: didaktik rasmlar (rasmlar seriyasi), mashhur rassomlarning
rasmlari reproduksiyalari, kitob grafikasi, ob'ektli rasmlar;
· fotosuratlar;
· predmetli-sxematik modellar (tabiat taqvimi va boshqalar);
· grafik modellar (grafiklar, diagrammalar va boshqalar).
. Aloqa vositalari:
· og'zaki vositalar (nutq). Nutqga qo’yiladigan talablar: to’g’rilik,
boylik, ixchamlik, ravshanlik va aniqlik, mantiqiylik, soddalik, soflik,
emotsionallik, lug’aviy tasvir vositalaridan foydalanish Ovozning asosiy
xususiyatlari: tovushning aniq artikulyatsiyasi, intonatsion ifodalilik, ohang, yuqori
va so’zlarni o’zlashtirish. pastki registrlar, kuch, parvoz, boylik tembr rangi,
semantik urg'u mavjudligi.
· og'zaki bo'lmagan vositalar: vizual o'zaro ta'sir; taktil o'zaro ta'sir; yuz
ifodalari, plastika; kosmosdagi harakat.
. Kognitiv faoliyatni rag'batlantirish vositalari:
· o'rganishda yordam: almashtirish yordami (o'qituvchi savolga tayyor
javob beradi, muammoni hal qilish jarayonini taklif qiladi); yordam-taqlid (harakat
modellarini namoyish qilish); yordam-hamkorlik (qiyin vaziyat va undan chiqish
yo'llarini birgalikda muhokama qilish); yordam-tashabbus (ta'lim muammolarini
hal qilish yo'li va usullarini erkin tanlash uchun sharoit yaratish); yordam-
preemption (voqealardan oldin o'qituvchi bolani sug'urta qiladi, adekvat echimlarni
tanlashga yordam beradi);
· o'rganishga qarshilik: bolaning engib o'tishi kerak bo'lgan vazifaning
ma'lum bir qiyinligi, ya'ni. Kognitiv materialning "qarshiligi".

O'qitish vositalarini tanlash quyidagilarga bog'liq:
ta'limning qonuniyatlari va tamoyillari;
ta'lim, tarbiya va rivojlanishning umumiy maqsadlari;
aniq ta'lim maqsadlari;
o'quv motivatsiyasi darajasi;
materialning mazmuni;
u yoki bu materialni o'rganish uchun ajratilgan vaqt;
materialning hajmi va murakkabligi;
o'quvchilarning tayyorgarlik darajasi, ularning ta'lim qobiliyatlarini
rivojlantirish;
talabalarning yosh va individual xususiyatlari;
dars turi va tuzilishi;
bolalar soni;
bolalarning qiziqishi;
o'qituvchi va bolalar o'rtasidagi munosabatlar (hamkorlik yoki avtoritarizm);
moddiy-texnik ta'minot, jihozlar, ko'rgazmali qurollar, texnik vositalar
mavjudligi;
o'qituvchi shaxsiyatining xususiyatlari, uning malakasi.
2.2 Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun individual yo'naltirilgan
ta'limni tashkil etish
Individual yo'naltirilgan ta'limning maqsadi: bolani alohida, individual
shaxs, uni boshqalardan ajratib turadigan o'ziga xos individual xususiyatlarning
egasi sifatida rivojlantirish.
Individual yo'naltirilgan ta'lim samaradorligining asosiy ko'rsatkichi - bu
bolalarning intellektual rivojlanish darajasi: vizual-majoziy, intuitiv fikrlashni
rivojlantirish, mantiqiy fikrlash uchun zarur shart-sharoitlar.
Rivojlanayotgan shaxsga yo'naltirilgan ta'lim tamoyillari:

. Tabiatga muvofiqlik printsipi - bu o'qitish jarayonida bolaning ichki
dunyosiga yo'naltirish, har bir ishtirokchining o'zini namoyon qilish va o'zini
rivojlantirish uchun sharoit yaratish. Har bir bolaning ichki salohiyatini ro'yobga
chiqarishga e'tibor, hurmat, kattalarga samimiy his-tuyg'ularni ifodalash, kattalar
va bolalar o'rtasidagi munosabatlarga ishonch yordam beradi.
. Tanlash erkinligi printsipi: bolaga faoliyat mazmunini tanlash, uning
vazifalarini belgilash, ularni hal qilish yo'llarini tanlash va birgalikdagi faoliyat
uchun sherik qilish huquqini berish; material tanlash va bolalarning mustaqil
faoliyati uchun sharoit yaratish.
. Didaktik jarayonning ochiqligi printsipi: mashg'ulot mazmunini kursning
haqiqiy sharoitlariga, bolalarning yoshi va individual imkoniyatlari va
xususiyatlariga qarab sozlash; vazifalarni individuallashtirish va ularni amalga
oshirish shartlari; kattalarning tarbiyaviy ta'siri o'zaro ta'lim jarayoni bilan
to'ldirilganda tengdoshlar bilan o'zaro munosabatlarni tashkil etish [18, p. 32].
Individual yo'naltirilgan treningni tashkil etish shakllari.
. Didaktik o'yinlar, shuningdek, ular bilan bog'liq tadbirlar (konstruktsiya,
tasviriy va musiqiy faoliyat va boshqalar) rivojlanish ta'limining eng samarali
shakllaridir (ular kognitiv vazifani bolalar uchun shaxsiy ma'noga ega bo'lgan o'yin
yoki amaliy vazifaga aylantirish imkonini beradi). Ta'limni tashkil etishning o'yin
shakllarining o'ziga xosligi kattalarning o'yin mazmuni va qoidalari orqali
bolalarning rivojlanishiga bilvosita ta'siridadir. Biroq, agar biz faqat o'yin orqali
kognitiv faoliyatni rivojlantirish bilan cheklansak, bu intellektual rivojlanish
darajasida sezilarli farqlarga va tuzatishga muhtoj bolalar sonining ko'payishiga
olib kelishi mumkin.
. O'yin faoliyati (guruh shaklida - 8-10 bola), unda barcha bolalarning
ko'proq yoki kamroq bir xil rivojlanishi uchun sharoitlar yaratilgan. O'qitishning
guruh shakli har bir bolaning rivojlanishiga haqiqatan ham ta'sir o'tkazish imkonini
beradi. O'yinlar va tadbirlarni tashkil qilish variantlari:
variant: bir kichik guruh o'qituvchi bilan o'qiydi, ikkinchisi yordamchining
nazorati ostida o'ynaydi (yaxshisi boshqa xonada), keyin birinchi kichik guruh

yig'ilib, yordamchi bilan tashqariga chiqadi, ikkinchisi esa o'qituvchi bilan
o'ynaydi;
variant: bir guruh mustaqil didaktik o'yin bilan shug'ullanganda, ikkinchisi
esa o'qituvchining bevosita nazorati ostida bir vaqtning o'zida ikkala kichik guruh
bilan mashg'ulot o'tkazish; keyin guruhlar joylarini o'zgartiradilar.
. Kundalik hayotda o'rganish (kattalar bilan mazmunli muloqot paytida, bola
va kattalar o'rtasidagi vaziyatli muloqot, mustaqil faoliyat davomida).
Bolalarning rivojlanish dinamikasini o'rganish.
. Bolalarning rivojlanish dinamikasini o'rganishning asosiy usuli - bu
bolaning individual xususiyatlarini individual tekshirish natijalariga ko'ra, barcha
asosiy yo'nalishlarda maxsus usullardan foydalangan holda shakllantirish: ijtimoiy,
kognitiv, estetik va jismoniy rivojlanish to'g'risida aniq tasavvurni shakllantirish.
bolaning rivojlanishi. Bolani bunday o'rganish maktabgacha yoshdagi psixolog
tomonidan o'quv yilining oxirida va boshida amalga oshirilishi kerak.
. Oyning oxirida har bir bolaning rivojlanish dinamikasini umumiy baholash,
ya'ni. belgilar yordamida har bir bolaning yutuqlarini qayd etish: barqaror natijalar
- yashil doira, beqaror yutuqlar - sariq doira, qo'shimcha ish uchun ehtiyoj - qizil
doira. Bunday rangli rasmni olgan o'qituvchi qaysi vazifalarni hal qilingan va qaysi
biri mumkin emasligini ko'radi.
. Bolaning individual xususiyatlari haqida ma'lumot to'plashning asosiy usuli
- bu bolalar va kattalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir va muloqot jarayonini, shuningdek,
ularning faoliyatini har kuni kuzatishdir.
. Bolalarning individual faoliyati natijalarini o'rganish: tasviriy san'at,
dizayn, didaktik o'yinlar va boshqalar Ushbu ma'lumotni qayd etish shakli
o'qituvchining o'zi tomonidan tanlanishi kerak. Eng qulay usul - shaxsiy daftarga
ma'lumotlarni yozib olish. O'qituvchilar smenani topshirishda kun qanday o'tgani
haqidagi taassurotlari bilan o'rtoqlashishlari juda muhimdir. Bu pedagogik
ta'sirning birligini ta'minlaydi.

Olingan natijalarning qiyosiy tahlili ma'lum bir guruh bolalari bilan o'quv-
tarbiyaviy ish samaradorligining umumiy manzarasini, har bir bolaning
rivojlanishiga pedagogik ta'sir sifatini ko'rish imkonini beradi.
Barcha bolalarning barcha sohalarda yuqori darajada rivojlanishini
kutmaslik kerak. Asosiy e'tibor har bir bolaning o'z qobiliyatiga qarab
rivojlanishini ta'minlashga qaratilishi kerak. O'quv-tarbiyaviy ishlar sifatining
asosiy ko'rsatkichi rivojlanishdagi muvaffaqiyatdir. Shu munosabat bilan, bolaning
topshiriqni bajarish darajasining pastligi, agar u avvalgisidan yuqori bo'lsa, ijobiy
deb hisoblanishi mumkin.

Xulosa
Shunday qilib, mahalliy maktabgacha ta'lim didaktikasida rivojlangan
an'anaviy va innovatsion tizimlar doirasida o'quv jarayonini tashkil etish
yondashuvlarini tahlil qilib, biz maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash
umumiy didaktik qoidalarga amal qiladi, shuningdek, o'ziga xos
xususiyatlarga ega degan xulosaga kelishimiz mumkin. ma'lum yosh
guruhlari bolalarining psixologik xususiyatlari bilan.
O`qituvchi o`z faoliyatini kalendar-mavzu va dars ishlanmalarini tuzish
orqali rejalashtiradi. Taxminiy kalendar-tematik rejalar tegishli uslubiy jurnallarda
nashr etiladi va o'qituvchi ularga faqat ma'lum maktab va sinfning xususiyatlaridan
kelib chiqqan holda ba'zi tuzatishlar kiritishi kerak. Tegishli fan bo'yicha o'qitish
metodikasi bo'yicha maxsus qo'llanmalar dars ishlanmalarini ishlab chiqishda
yordam beradi. Ushbu qo‘llanmalarda dars davomida yechilishi lozim bo‘lgan
masalalarning mohiyati bo‘yicha tavsiyalar berilgan, mazmunning alohida muhim
va qiyin elementlari yoritilgan, eng qimmatli ko‘rgazmalilik, tajribalar,
mustahkamlash, takrorlash va uy vazifalari uchun mashqlar tavsiya etilgan.
O'qituvchining bunday o'quv vositalaridan doimiy foydalanishi darslarni
rejalashtirishda uning vaqtini sezilarli darajada tejaydi va unga bir qator mumkin
bo'lgan variantlardan ma'lum bir sinf uchun eng mosini tanlash imkonini beradi.
Zamonaviy ta'lim psixologiyasi har bir yosh davri uchun rivojlanish va
o'qitishning o'ziga xos, eng xarakterli turi mavjud deb hisoblaydi: maktabgacha -
o'yin, boshlang'ich maktabda - o'rganish, o'rta maktabda - uning barcha
variantlarida kengaytirilgan ijtimoiy foydali metodologiya (ta'lim, mehnat,
ijtimoiy-tashkiliy, badiiy, sport va boshqalar). Bu davrda talabalar turli xil ta'lim
shakllarini faol o'zlashtiradilar. O'rta maktab yoshida o'quv faoliyatining alohida
shakli ustunlik qiladi, u allaqachon ko'proq martaba yo'naltirilgan va mustaqil
axloqiy mulohazalar va baholashlar bilan ranglanadi.

Xulosa: Yuqorida aytilganlarning barchasidan kelib chiqadiki, bolaning
yoshidan qat'i nazar (u bolalar bog'chasiga, maktabga, oliy o'quv yurtiga boradi),
o'quv jarayonining rejasini qurish (o'qituvchi, o'qituvchi, o'qituvchi bilan)
asoslanadi. tanlangan o'qitish usuli. Maktabgacha yoshdagi bolalar, maktab
o'quvchilari va boshqalar uchun usullarning yagona farqi. muassasalar - bola o'sib
ulg'aygan sayin, hissiy va ruhiy stress darajasi oshadi.

ADABIYOTLAR
1. Камилова Г. А., Курбанова Г. Р., Джаббарова С. З. Особенности
формирования педагогических навыков у воспитателей дошкольно-
образовательных учреждений //Academy. – 2020. – №. 5 (56). – С. 25-27.
2. Kamilova G. Maktabgacha talim muassasalarida ekologik tarbiyani tashkil
etishda integrativ yondashuv //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz).
– 2020. – Т. 1. – №. 1.
3. Olimovna K. G. The importance of the criteria of pedagogical technologies at
training highly qualified personnel // Достижения науки и образования . – 2017. –
№. 5 (18).
4. Камилова Г. А., Тураева О. С. ФОРМИРОВАНИЕ ДИАГНОСТИЧЕСКИХ
НАВЫКОВ У СТУДЕНТОВ ДОШКОЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ //Проблемы
науки. – 2021. – С. 50.
5. Eshova S. D., Rajabova K. I. Organization of didactic games for preschoolers.
6. Rajabova I. Ossobennosti organizatsii i provedeniya didakticheskix igr s detmi
starshego doshkolnogo vozrasta // ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz). – 2020. – Т . 1. – №. 1.
7. Xamidovna R. I. Play as a means of developing the creative abilities of
Preschool Children //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т . 10.
8. Rajabova I. Ossobennosti organizatsii i provedeniya didakticheskix igr s detmi
starshego doshkolnogo vozrasta // ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz). – 2020. – Т . 1. – №. 1.
9. Хамроева Н. А. МЕТОДЫ РАЗВИТИЯ РЕЧИ В ДОШКОЛЬНОМ
ОБРАЗОВАНИИ //Проблемы науки. – 2021. – №. 3 (62). – С. 74-76.
10. Хамроева Н. А., Назарова Д. Ж. Особенности речевого развития детей
старшего дошкольного возраста //Вестник магистратуры. – 2020. – №. 1-5. –
С.
11. ХАМРОЕВА Н. А. преподаватель кафедры дошкольного образования,
факультет дошкольного и начального обучения //Бухарский государственный
университет, Узбекистан.

12. Supkhonovna H. N. Technology for the development of the qualities of
pedagogical competence in future teachers //ASIAN JOURNAL OF
MULTIDIMENSIONAL RESEARCH. – 2021. – Т . 10. – №. 5. – С . 372-382.
13. To’raqulovich J. U., Supxonovna H. N. Ways to shape a healthy lifestyle in the
family of preschool children //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т .
11. 14. Хакимова Н. С., Хабибова Г. Г. А. АВЛОНИ-ПРОСВЕТИТЕЛЬ,
ПЕДАГОГ И РЕФОРМАТОР ШКОЛЫ //Вопросы науки и образования. – С.
34. SCIENTIFIC PROGRESS VOLUME 2 ISSUE 7 2021 ISSN: 2181-1601ǀ ǀ
Uzbekistan www.scientificprogress.uz Page 1153
15. Umarova G. Bolalarning iqtisodiy bilimdonligini rivojlantirishda matematik
tasavvurlarni shakllantirish mashg'ulotlarining ahamiyati // ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т . 3. – №. 3.
16. Sharipova I. F., Umarova G. U. Some methods for calculating limits //Journal:
JOURNAL OF ADVANCES IN MATHEMATICS. – Т . 10. – №. 7.

O‘zbekiston respublikasi maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi faoliyati

Купить

Похожие документы
Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni