О`zbekistonda demokratik islohatlarni chuqurlashtirishning ustuvor yо`nalishlari - Huquqshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	90000UZS
Hajmi	4.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

О`zbekistonda demokratik islohatlarni chuqurlashtirishning ustuvor yо`nalishlari

Sotib olish

“О`zbekistonda demokratik islohatlarni
chuqurlashtirishn ing ustuvor yо`nalishlari ”
(Prezident konsepsiyasi asosida)

M U D A R I J A
Kirish
1.1. Davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish
1.2. Sud-huquq tizimini isloh etish
1.3. Axborot sohasini isloh qilish, axborot va so`z erkinligini ta`minlash
2.1. O`zbekistonda saylov huquq erkinligini ta`minlash va saylov
qonunchiligini rivojlantirish
2.2. Fuqorolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirish.
2.3. Demokiratik bozor islohatlarini va iqtisodiyotini libirallashtirishni
yanada chuqurlashtirish
3.1 Xulosa va takliflar
3.2 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Jamiyat hayotida shunday davrlar bo`ladiki, o`z
umrini yashab bo`lgan eski tuzum qonun qoidalarini yangicha asosda–
o`zgartirish, barcha sohalarning keng ko`lamli islohatlarni amalga oshirish
zarurati vujudga keladi. O`zbekiston 1991 yili o`z mustaqilligini qo`lga
“…
kiritganidan so`ng umrini o`tab bo`lgan mustabid, ma`muriy-buyruqbozlik,
rejali taqsimot tizimidan voz kechib, o`zbek modeli deb nom olgan o`z
“ ”
taraqqiyot yo`lini tanlab oldi 1
. Bu borada Yurtboshimiz rahbarligida
”
taraqqiy topgan davlatlar misolida o`zini oqlagan ilg`or tajribalarni chuqur
o`rganib, eng muhimi xalqimizning hayot tarzi milliy an`ana va
qadriyatlarimizni, aholini ruhi va kayfiyatlarini ham har tomonlama
hisobga oldilar.
Mustaqillikning 20 yili mobaynida demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, mamlakatni modernizatsiya va
isloh etish sohasidagi erishgan yutuqlarni sarhisob qilish, xolis va haqqoniy
baholash, bugungi va ertangi kun talablaridan kelib chiqqan holda demokratik
islohotlarni yanada yuksak bosqichga kо`tarish yuzasidan taklif va tavsiyalar
tayyorlash bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini tashkil qiladi.
Ishning maqsad va vazifalari Mustaqillik yillari davomida demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish,
jamiyatni yangilash va demokratlashtirish, “Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik
jamiyatini shakllantirish” dasturini amalga oshirish, davlat hokimiyati va
boshqaruvini mahalliy hokimiyatlarga va fuqarolarning о`zini-о`zi boshqarish
organlariga bosqichma-bosqich о`tkazib borish bilan bog`liq masalalarni tahlil
qilish ishning maqsadini tashkil qiladi.
Yuqoridagi maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar о`rganildi:
Hokimiyatni 3 tarmoqqa bо`linish prinsipini hayotga tadbiq etish;
1
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi. T.: O zbekiston 2010 y. 3-bet.
“ ’ ”
3

Qonun chiqaruvchi hokimiyat – Oliy Majlisning roli va ahamiyatini
kо`tarish;
Ijro etuvchi hokimiyat – Vazirlar Mahkamasining о`rni va rolini oshirish,
Bosh vazirning vakolati huquqlarini kengaytirish;
Sud-huquq tizimini isloh qilish, sudning mustaqilligini ta`minlash.
Fuqarolarning sud orqali himoyalanishini jiddiy ravishda kengaytirish;
Jinoyat siyosatini kengaytirish;
Ommaviy axborot vositasini erkinlashtirish, sud va axborot erkinligini
ta`minlash davlat hokimiyati faoliyati.
О`zbekistonda saylov huquqi erkinligini ta`minlash va saylov qonunchiligini
rivojlantirish;
Fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirish;
Demokratik bozor islohotlarini va iqtisodiyotini liberallashtirishni yanada
chuqurlashtirish.
Ishning o`rganilganlik darajasi . M.Rustamboyev, A.Saidov, X.Odilqorayev,
SH.Ismoilov, B.Mirboboyev, O.Husanov va boshqa yetakchi huquqshunos
olimlarning asarlarida, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va senatorlarning davriy
nashrlarda chop qilingan maqolalari, shuningdek, professorlar M.T.Normuradov va
O.Ergashevlarning qonunchilikka bag`ishlab yozilgan maqolalarida atroflicha
yoritib berilgan.
Ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Mustaqillikning 20 yili mobaynida
islohotlarni chuqurlashtirish, davlat va jamiyat qurilishini demokratlashtirish,
mamlakatni modernizatsiya qilish;
Kuchli fuqarolik jamiyatiga bosqichma-bosqich jarayonlarini tadqiq qilish;
О`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 12 noyabrda bо`lib о`tgan
qо`shma majlisidagi ma`ruzasida ilgari surilgan fikrlarni о`rganish ishning ilmiy
ahamiyatidir. Prezident konsepsiyasida ilgari surilgan g`oyalarni о`rta umumta`lim
maktablarida, akademik litseylarda, kasb-hunar kolleji talabalariga aholi о`rtasida
targ`ibot olib borish ahamiyatining huquqiy tafakkurini va madaniyatini
yangilashda о`z hissasini qо`shadi.
4

Ishning aprabatsiyasi. Bitiruv malakaviy ish Qarshi Davlat universiteti
Tarix fakulteti Milliy g`oya va mahnaviyat asoslari Huquq ta`lim kafedrasi
qoshidagi “Yosh targ`ibotchi” to`garagida hamda, 2011-2012 o`quv yildagi
talabalarning ilmiy-amaliy konfrensiyasida ma`ruza qilingan.
Ishning hajmi va strukturasi. Bitiruv malakaviy ish kirish, 2 ta bob,–
xulosa, adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
5

1.1 Davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish
Ma`lumki, o`tgan davr mobaynida mamlakatimizda davlat hokimiyati va
boshqaruvini demokratlashtirish sohasida amalga oshirilgan islohotlar o`ta muxim
bir maqsadga, ya`ni hokimiyatlar bulinishi konstitusiyaviy prinsipini hayotga izchil
tatbiq etish, hokimiyatlar o`rtasida o`zaro tiyib turish va manfaatlar
muvozanatining samarmli tizimini shakllantirish, markazda va joylarda qonun
chiqaruvchi va vakillik hokimiyatining vakolatlari hamda nazorat vazifalarining
rolini kuchaytirish, sud tizimini lebirallashtirish va uning mustaqilligini ta`minlash
boyicha goyat dolzarb chora-tadbirlarni ko`rishga qaratilgan edi.
Bu jarayonda markaziy ijro etuvchi hokimiyatning boshqaruv to`zilmalari
va ma`muriy organlarning vazifalrini o`zgartirishga, ularning boshqarish, tartibga
solish va taksimlash borasidagi vakolatlarni, xujalik to`zilmalari faoliyatiga
bevosita aralashuvini keskin qisqartirishga katta etibor berildi. Boshqacha
aytganda, ularning vakolatrini bozor tamoyillariga muvofiqlashtirish va provard
natijada davlatning iqtisodiyotni boshqarishdagi roli jiddiy kamaytirish ko`zda
tutilgan edi.
Boshqaruv sohasini markazlashtirishni cheklash, bu boradagi vazifalarning
bir qismini respublika darajasidan viloyat, tuman va shahar mikyosiga utkazish,
O`zbekistonda maxalliy o`zini o`zi boshqarishning noyob shakli bulgan maxalla
tizimini shakllantirish masalalariga katta ahamiyat karatildi.
Ikki palatali milliy parlamentimizni tashkil etish masalasi boyicha 2002
yil 27 yanvarda utgazilgan referundum yakunlari va shu asosda «Referendum
yakunlari xamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari
to`g`risida»gi konstitutsiyaviy qonunning qabul kilinishining asoslarini belgilab
berdi.
Budan ko`zlangan asosiy maqsadlar parlament tomonidan o`z vakolatlarini
amalga oshirish jarayonida o`zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatini tizimini
shakllantirish, qonun ijodkorligining sifatini jiddiy ravishda oshirish, umumdavlat
6

va manfaatlarning mo`tamosibligiga erishishdan ibort edi. Bu borada tarkib
jixatdan asosan xalq deputatlari maxalliy Kengashlari vakillaridan tashkil topgan
yukori palita Senatning xududlari manfaatlarini ifoda etishi, kuyi Qonunchilik– –
palatai esa o`z faoliyatini doimiy professional asosda amalga oshirishi hisobga
olinganini aytib o`tish lozim.
Ta`kidlash kerakki, milliy parlamentimizning rivojlanishida yangi
parlament va uning har bir palatasining maqomi, vakolatlari va faoliyat
mexanizmlari aniq belgilab berilgan «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Senati to`g`risida»gi Konstitutsiyaviy qonunlarning 2003 yilda qabul kilinishi
alohida ahamiyat kasb etdi.
2007 yilda O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidan mamlakat
Prezidenti bir vaqtning o`zida ijro etuvchi hokimiyat boshlig`i ekanligini
belgilaydigan normaning chiqarilishi ushbu davrdagi muxim siyosiy -huquqiy
voqealardan biri buldi. Bugungi kunda Konstitutsiyamizning 89-moddasida
«O`zbekiston Respublikasining Prezidenti davlat boshlig`idir va davlat hokimiyati
organlirining kelishilgan holda faoliyat yuritilishini xamda xakorligini
ta`minlaydi» degan qoida belgilab qo`yilgan.
Ilgari O`zbekiston Respublikasi Prezidenti egallab turgan Vazirlar
Mahkamasi Raisi lavozimining tugatilishi xam lebirallashtirish va
demokratlashtirish yulida muxim kadam buldi. Qabul kilingan qonunlarga muvofiq
endilikda Bosh vazir nafakat Vazirlar Mahkamasi faoliyatini tashkil etadi, balki
unga raxbarlik qiladi va uning ishi samaradorligi uchun shaxan javob beradi,
Vazirlar Mahkamasi majlislarga raislik qiladi, ukumat hujjatlarini imzolaydi,
davlat va xujalik boshqaruvi masalalari yo`zasidan qarorlar qabul qiladi.
Hozirgi paytda mamlakatimiz aholisining siyosiy-huquqiy madaniyati va
ijtimoiy ong darajasining usib borishi, jamiyatni demokratlashtirish va
lebirallashtirish jarayoning jadal rivojlanishi, yurtimizda ko`p partiyaviylik
tizimining tobora mustaxkamlanishi davlat hokimiyatining uchta subekti, ya`ni
7

davlat boshlig`i bulgan Prezident, qonun chiqaruvchi va ichro etuvchi hokimiyatlar
o`rtasidagi vakolatlaning yanada mutonosib taksimlanishini ta`minlash uchun
zarur shart-sharoitlarni yo`zaga keltirmokda.
Shundan kelib chiqqan holda, O`zbekiston yespublikai Konstitutsiyasining
98-moddosini kuyidagi taxrirda bayon etish taklif kilinadi:
«O`zbekiston Respulikasi Vazirlar Mahkamasi ijro etuvchi hokimiyatni
amalga oshiradi. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi o`zbekiston
Respublikai Bosh vaziri, uning o`rinbosari, vazirlar, davlat kumatalirning
raislaridan iborat. Mahkamasi tarkibiga o`z lavozimi boyicha kiradi.
Vazirlar Mahkamasi iqtisodiyotining, ijtimoiy va ma`naviy sohasining
samarmli faoliyatiga raxbarlikni, O`zbekiston Respublikasi qonunlari, Oliy Majlis
qarorlari, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlar va
farmoyishlari ijrosini ta`minlaydi.
Vazirlar Mahkamasi amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq O`zbekiston
Respublikasining butun xududidagi barcha organlar, korxonalar, muassasalar,
tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiy
bulgan qarorlar va farmoyishlar chiqariladi.
O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri Vazirlar Mahkamasi faoliyatini tashkil
etadi va unga raxbarlik qiladi, uning samarali ishlashi uchun shaxsan javobgar
bo`ladi, Vazirlar Mahkamasining majlislariga raislik qiladi, uning qarorlarini
imzolaydi, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining topshirigiga binoan xalqaro
munosabatlarda O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi nomidan ish
kuradi, O`zbekiston Respublikasi qonunlaridi, O`zbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyilarida nazarda tutilgan boshqa
vazifalarni bajaradi.
Vazirlar Mahkamasi o`z faoliyatini O`zbekiston Respublikasi Prezidenti va
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi oldida javobgardir.
8

Vazirlar Mahkamasi yangi saylangan Oliy Majlis oldida o`z vakolatlani
zimmasidan sokit qiladi.
Vazirlar mahkamasining faoliyatini tashkil etish tartibi va vakolat doirai
qonun bilan belgilanadi.
O`zbekiston Respublikasi Bosh vaziri nomzodi O`zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylovlarda eng ko`p deputatlik
o`rinlarini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi deputatlik o`rinlarini
kulga kiritgan bir necha siyosiy partiyalar tomonidan taklif etiladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti takdim etgan Bosh vazir
lavozimiga nomzodni ko`rib chiqqanidan keyin un kun muddat ichida uni
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining ko`rib chiqishi va
tasdiqlashi uchun taklif etadi.
Bosh vazir nomzodi uning uchun tegishlicha O`zbkiston Respublikasi
Oliy Majisi Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a`zolari umumiy
soning yarmidan ko`pi tomonidan ovoz berilgan takdirda tasdiqlangan
hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining a`zolari Bosh vazir
takdimiga binoaan O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan
tasdiqlanadi.
O`zbekisto Respublikasi Bosh vaziri va O`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasi o`rtasida ziddiyatlar doimiy tus olgan holda
Qonunchilik palatalari umumiy soning kamida uchdan bir qismi tomonidan
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti nomiga rasman kiritilgan taklif boyicha
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qo`shma majlisi
muxokamasiga Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik votumi bildirish xakidagi
masala kiritiladi.
9

Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik votumi tegishlicha O`zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari va Senat a`zolri
umumiy sonining kamida uchdan ikki qismi ovoz bergan takdirda qabul
kilingan hisoblanadi.
Bunday xolatda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti O`zbekiston
Respublikasi Bosh vazirini lavozimidan ozod etish boyicha qaror qabul
kilinadi. Bundan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining butun
tarkibi Bosh vazir bilan birga ist`foga chikadi.
Yangi Bosh vazir nomzodi O`zbekiston Respublikasi
Prezidentitomonidin O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Krnunchilik
palatasidagi barcha siyosiy partiyalar fraksiyalari bilan tegishli
maslaxtlashuvlar utkazilganidan sung O`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining palatalariga ko`rib chikish va tasdiqlashga takdim qilish uchun
taklif etildi.
Oliy Majlis tomonidan Bosh vazir lavozimiga nomzod ikki marta rad
etilgan takdirda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Bosh vazir vazifasini
bajaruvchini tayinlaydi va O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisini tarkatib
yuboradi.»
O`zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 98-moddasiga kiritayotgan
ushbu o`zgartirishlarning mazmun moxiyati shundan iboratki ularga kura Bosh
vazir lavozimiga nomzod kursatish va uni tasdiqlashning yanada demokratik
prensiplarini ifodalaydigan yangi taritibi urnatilokda. Shuningdek Konistitutsiyaga
kiritilayotgan bu o`zgarishlarga binoan O`zbekiston Respublikasi Oliy majlisiga
Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik votumini bildirish huquqi berilmokda. Ayni
vaqtda O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi avkolatiga talukli masalalar
yo`zasidan qarorlar qabul qilish huquqi O`zbekiston Respublikasi Prezidenti
vakolatlari doirasidan chiqarilmokda.
10

Taklif etilayotgan yana bir muxim o`zgartirrish O`zbekiston Respublikasi
Konititutsiyasining 96-moddasiga taaluklidir.
Mamlakat Prezidenti turli sabablarga kura o`z vazifasini bajara olmaydigan
vaziyat yo`zaga kelgan takdirda noaniqlikka, ushbu moddani turlicha taklif etishga
yul kuymalik maqsadida uning yangi taxriri kuyidagi mazmunda bayon etish taklif
kilinadi :
«Mamlakatning amaldagi Prezidenti o`z vazifalarini bajara olmaydigan
xolatlarda uning vazifa va vakolatlari vaqtinchaO`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Senati raisinig zimmasiga yuklatiladi, bunda uch oy muddat ichida
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to`g`risida»gi qonunga tulik muvofiq
holda mamlakat Prezidenti saylovi utkaziladi».
O`zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 98- moddasiga zikr etilgan
to`zatishlarni kiritish taklif etilayotgani munosabati bilan O`zbekiston Respublikasi
Konistitutsiyasining 78- va 93- moddalariga xam tegishli o`zgartirishlar kiritish
zarurati tugiladi.
Jumladan, Konistitusiyaning 78-moddasi 15-bandini « shuningdek,…
mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining dolzarb masalalari yo`zasidan Bosh
vazirning hisobotlarini eshitish va muxokamaqilish»degan so`zlar bilan tuldirish
kerak.
93-moddasining 15- bandiga «viloyatlar xokimlarini xamda Toshkent
shahar xokimini qonunga muvofiq tayinlaydi xamda lavozimidan ozod
etadi»degan so`zlardan oldin «O`zbekiston Respublikasi Bosh vazirining
takdimiga binoan » degan so`zni kiritish maqsadga muvofiqdir.
…
93-moddaning 8- bandidan «ijro etuvchi hokimiyat devonini to`zadi va
unga raxbarlik qiladi»degan so`zlarni chiqarish tafsiya etiladi.
93-moddaning 16-bandini « O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
…
majlislarida raislik kiishga xakli»degan so`zlar bilan tuldirish lozim.
11

Shuningdek, 93-moddaning 12-bandidan «O`zbekiston Respublikasi Bosh
prokurori»degan so`zlardan keyin «uning o`rinbosari»degan so`zlarni chiqarish va
ularning urniga «hisob palatasi raisini»degan so`zlarni kiritish va undan sung matn
boyicha «tayinlaydi va ularni lavozimidan ozod qiladi, keyinchalik bu masalalari
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati tasdigiga kiritadi»degan tarzda
bayon etish kerak Hurmatli majlis ishtirokchilari!!!
Biz xamamamiz shuni aniq anglabolishimiz zarurki, saylovlarda yutib chiqqan
siyosiy partiyatakdim yetgan Bosh iazir nomzodining Parlament tomonidan
ishonchsizlik votumi institining joriy yetilishi va siyosiy tizimni modernizatsiya
qilish jarayonida amalga oshirilishi lozim bo`ladigan boshqa kator chora-tadbirlar
o`z mazmun- moxiyati bilan mamlakatimizni ilox etish va demokratlashtirishning
yangi boskichini boshlab beradi
Ayni vaqtda shuni unutmasligimiz kerakki, mazkur islohotlarning
muvaffakiyati, avvalambor, mamlakatimizni yanada demokratlashtirish va
liberallashtirish yulidagi say harakatlarimiz sura`atiga, fuqarolarimizning–
ijtimoiy-siyosiy faolligiga, ularning siyosiy va huquqiy madaniyatining
yuksakligiga va o`z-o`zidan ayonki birinchi navbatda siyosiy partiyalarning
yetuklik darajasiga, ularning O`zbekistonimiz takdiri va kelajagi daxldor bunday
ulkan mas`uliyatli vakolatlarni o`z zimmasiga olishga kay darajada tayyor ekaniga
bevosita boglikdir .

12

1.2. Sud huquq tizimini isloh etish–
Qadrli do`stlar!
Mamlakatimizni demokratik yangilashning bugungi boskichdagi eng muxim
yunalishlaridan biri, bu-qonun ustuvorligi va qonuniylikni mustaxkamlash, shaxs
huquqi va manfaatlarini ishonchli himoya qilishga karatilgan sud-huquq tizimini
izchil demokratlashtirish va leberallashtirishdan iboratdir. Bir o`z bilan aytganda,
yurtimizda huquqiy davlat asoslarini yanada tmaqomillashtirish va aholining
huquqiy ongi va madaniyatini yuksaltirish biz uchun xal kiluvchi vazifa bulib
kolmokda.
Aynan shuning uchun xam biz mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab
islohatlarning mazkur yunalishiga alohida e`tibor karatganimiz bejiz emas. Ana
shunday yondashuv tufayli bu boradagi ishlarni kulami, mikiyosi va samaradorligi
kiyingi un yillikda nixoyatda kengayib, yangi boskichga ko`tarilganini ko`p-ko`p
misollarda kurish mumkin.
Avvalo, sud hokimiyatini bokichma-boskich mustaxkamlab borish,
sudning mustaqilligini ta`minlash uni sobik to`zimda bulgani kabi katagon kuroli
va jazolash idorasi sifatidagi organ emas, balki inson va fuqaro huquq va
erkinliklarini ishonchi himoya va muxofaza etishga xizmat qiladigan tom
ma`nodagi mustakil dalat institutiga aylantirishga karatilgan kent kulamli tashkil
huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirildi.
–
Hokimiyatla bulinishiga oid konstitutsiyaviy prensipni izchil amalga
oshirish maqsadida «Sudlar to`g`risida»gi Qonun yangi taxrirda qabul kilindi,
shuningdek, bu davrda jinoyat-protsessual, fuqarorlik-protsessual qonunchiligiga
tegishli o`zgarishlar va kushimchalar kiritildi. Bu esa navbatda sud tizimini ijro
etuvchi hokimiyat organlari nazorati va ta`sirlanishidan chiqarish imkonini
berganini alohida ta`kitlash lozim.
Ayni paytda sudyalik lavozimidagi nomzodlarni takdim etish, sudyalarning
vakolatini tuxtatish va muddatdan oldin tugatish, ularga nisbatan intizomiy ish
13

yurituvni ko`zgatish vazifalari adliya vazirligi vakolatidan chiqarilgani xam bu
borada muxim kadam bo`ladi.
Bundan tashkari, sudlar faoliyatini tashkiliy jixatdan ta`minlash, xususan, ud
tizimi uchun kadrlar masalalari bilan shugullanish vazifasi maxsus organ -
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti xo`zuridagi Sudyalarni tanlash va
lavozimlarga ta`sis etish boyicha oliy malaka komissiyasiga yuklatilganini kayd
etish lozim.
Shular katorida O`zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi xo`zurida
maxsus vakolatli to`zilma Sud qarorlarini ijro etish, sudlar faoliyatini moddiy-–
texnik va moliyaviy ta`minlash departamenti tashkel etildi. Bu esa sudlarning
ularga xos bulmagan vazifalardan sezilarli darajada xolos bulishi va butun dikkat
e`tiborini o`zlarining asosiy burchi bulmish odil sudlovni amalga oshirish uchun
karatish imkonini berdi.
Umumiy yurisdiksiya sudlai ixtisoslashtirilib, fuqarolik va jinoyat ishlari
boyicha sudlar tashkil etildi. Bu o`z navbatida ularning jinoyat va fuharolik
ishlarini malakali asosda ko`rib chikish, inson huquqlari va erkinliklarini tula va
har tomonlama himoya qilish boyicha faoliyati samarmdorligini oshirishga xizmat
kilmokda.
Fuqarolarning sud orqali himoyalanish kafolatlari jiddiy tarzda
kuchaytirildi, ushbi kafolatlardan foydalanish imkoniyatlarini yanada
kengaytirishni ta`minlash boyicha katta ko`lamdagi chora-tadbirlar amlga
oshirildi.
Aynan ushbu davrda kassatsiya instaksiyasi isloh kilinib, sud ishlarini kayta
kurishning apellyatsiya tartibi joriy etilgan xam muxim yangilik buldi. Mazkur
o`zgarishlarga muvofiq endilikda apillyatsiya instansiyasi ishni yangitdan
ko`rib chikiga yubormasdan, uni o`zi tula xajmda ko`rib chiqishi mumkin.
14

Buguni kunda fuqarolar qonuniy kuchga kirgan birinchi instansiya sud
qaroridan norozi bulgan takdird, o`z huquq va qonuniy manfaatlarini kassatsiya
instansiyasida, o`z advakati ishtirokida bevosita himoya qilish imkonia bulishdi.
Shu tarika fuqarolarning birinchi instansiya sudlarining qarorlariga nisbatan
shikoyatlarni yashirin, yopik tarzda ko`rib chikish tartibi batamom tugatilganini
ta`kitlash lozim. Amalga shoirilgan o`zgarishlar taxlili shuni kursatadiki, joriy
yildagi yangiliklar birinchi instansiya sudlari tomonidan yul qo`yilgan xatolarni
o`z vaqtida to`zatish, sud faoliyatiga sansalorlikka yul kuymaslikning muxim
kafolatiga aylandi.
Shu borada kuyidagi rakamlarga e`tiboringizni karatmokchiman. Agar
2000 yilda sud xatolarining deyarli yarmi nazorat tartibida to`zatilgan bulsa, 2009
yil yakunlariga kura, bulday xolatlarning 85 foizidan ortigi apellyatsiya va
kassatsiya tartibida bartaraf etilgan.
Hozirgi vaqtda mamalakaimizda prokror va advokatning tengligini,
jinoyat va fuqarolik ishlari boyicha sud faoliyatining barcha boskichlarida
o`zaro tortishuv bulishini ta`minlashga, odil sudlovning sifati va tezkorligini
oshirishga karatilgan keng kulamli chora-tadbir izxchil amalga oshirilmokda.
Ayniksa, 2008 yilda «Advokatura instituti tmaqomillashtirilishi munosabati
bilan O`zbekiston Respubikasining ayrim qonun hujjatlariga o`zgartish va
kushimchalar kiritish to`g`risida»gi qonunnig qabul kilinishi bu boradagi goyat
muxim ahamiyat kasb etdi. Shu asosda amaldagi qonunchiligimizga sud-huquq
tizimini lebirallashtirish, inson huquqlari himoyasini ta`minlash jarayoninig eng
muxim tarkibiy qismi bulgan advokatura mustaqilligini yanada mustaxkamlashga
karatilga bir kator o`zgartish va kushimchalar kiritildi.
Ushbu qonunga muvofiq, himoyachiga jinoyat ishini yuritishga ma`sul
bulgan davlat organlari va mansabdor shaxslardan mutlok mustakil ravishda
jinoyat ishi protsessining har kanday boskichida malakali yuridik yordam kursatish
huquqi berilgani e`tiborga sazorovdir.
15

Shu bilan birga, himoyachining kurilayotgan ishida ishtirok etish uchun
huquqni muxofaza kiliuvchi organlardan o`ziga ijozat berilgani to`g`risida yozma
ravishdagi tasdiqlovchi hujjat va shuningdek, o`z himoyasidagi shaxs bilan
uchrashish uchun ruxsat olish majburiyatini belgilaydigannormalar jinoyat
prosiul qonunchilikdan chiqarildi. Endilikda bularning barchasi uchun shunga– –
e`tibor beringlar advokatlik guvoxnomasi va aduokatlik muassasasi tomonidan
–
beriladigan orderning o`zi kifoyadir.
Qonunda advokatning professional faoliyaiga uskinlik qilish, uning o`z
himoyasi osidagi shaxsga nisbatan pozitsiyasini o`zgartirish maqsadida har kanday
shata`sir utkazishga karatilgan harakatlar uchun javobgarliklar belgilanganini
e`tirof etish zarur.
Shuni alohida kayd etish lozimki, jinoiy huquqiy sozadagi siyosatni
–
tmaqomillashtirishda jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchiligini yanada
lebirallashirish eng muxim yunalishga aylandi.
Ushbu sohada amalga oshirilgan chora tadbirlar, xususan, 2001 yilda
–
«Jinoiy jazolarning lebirallashtirish munosabati bilan O`zbekiston Respublikasi
Jinoyat, Jinoyat protsesual kodekslari xamda Ma`muriy javobgarlik to`g`risidagi
–
kodekslarga o`zgprtirishlar va kushimchalar kiritish xakida»gi Qonunning qabul
kilinishi ulkan sotsial va ijtimoiy siyosiy ahamiyat kasb etganini ishonch bilan
takitlash lozim.
Mazkur Qonunga kura, jinoyatlarning tasnifi o`zgartirildi. Buning
natijasida ogir v ao`ta ogir toifadagi jinoyatlarning kariyib 75 foizi ijtimoiy
xafi katta bulmagan va uncha ogir bulmagan jinoyatlar toifasiga utkazildi.
Iqtisodiyot sohasidagi jinoyat ishlari boyicha kamak va ozodlikdan maxrum
etish jazolari urnia jarima shakli dagi iqtisodiy sakksiyani kullash imkoniyati ancha
kengaytirildi. Jinoiy jazo tizimidan insonparvarlik tamoyillariga mutloka zid
bulgan mol mulkni musodara qilish tarzidagi jazo turi chiqarib tashlandi.
16

Shuningdek, Jinoyat Kodeksining 11 ta moddasiga yetkazilgan moddiy
zarraning urni koplangan takdirda, ozodlikdan maxrum qilish tarikasidagi jazo
kullanmasligi xakidagi qoidalar kiritildi.
Aytish kerakki, jazo tizimini lebirallashtirish boyicha amalga oshirilgan
bunday chora tabdirlarning nakadar turi bulanini hayotning o`zi tasdiqlab–
bermokda. Ishonchim komil, xujalik ishlari bilan boglik jinoiy ishlar boyicha
odamlarni kamash shart emas- bu davlatga juda kimmata tushadi, kolaversa
bunday jazo turi maxkumlarni tarbiyalash va kayta tarbiyalash vazifasini xal
kilmaydi.
Jinoiy jazolarni lebirallashtirish borasidagi bunday choralar natijasida
O`zbekistonda hozirgi kunda kamakdagilar soni jaxon mikiyosida eng past
kursatgichni, yani har 100ming nafar aholiga 166 kishini tashkil qiladi. Kiyoslash
uchun aytish mumkinki, Rossiyada bu kursatkich 611 kishini AKShda 738 kishini
tashkil etadi. Mamlakatimizda so`nggi o`n yilda ozodlikdan mahrum qilish
joylarida saqlanayotgan mahbuslar soni ikki barobardan ko`proq
kamayganining o`zi xam bu sohada olib borilayotgan islohotlarimizning
qanday ijobiy natijalar berayotganidan dalolatdir.
Ma`lumki, O`zbekistonda 2008 yilning yanvaridan boshlab o`lim jazosi
bekor kilindi va uning urniga umrbod yoki uzoq muddatli ozodlikdan
mahrum qilish jazo turi joriy etildi.
Mamlakatimizda ulim jazosining bekor kilinishi xalqaro jamiyatning katta
e`tibor va e`tirofiga sazovor bulagani, albatta, ijtimoiy siyosiy ahamiyatga molik
–
o`ta muxim voqeadir. Nufo`zli xorijiy ekspertlarning takitlashiga kura, ushbu
chora va bu sohada yuqorida kursatilgan boshqa bir kator ishlarning amalga
oshirilishi bilan O`zbekistonda dunyodagi eng lebiral jinoiy jazo tizimlaridan biri
yaratildi. Xalqaro ekspertlarning bu boradagi kiyosiy taxlilari shuni
kursatmokdaki, umrbod ozodlikdan maxrum qilish jazosi Germaniya va Polshada 5
17

ta, Belgiya va Rossiyada 6 ta, Daniyada 9 ta, Shvetsiyada 13 ta, Fransiyada 18 ta
Gallandiyada 19 ta jinoyat turi boyicha tayinlanishi mumkin.
O`zbekistonda esa umrbod ozodlikdan mahrum qilish favqulodda jazo
chorasi bulib, fakat ikki turdai jinoyat, yani javobgarlikni ogirlashtiruvchi
xolatlarda kastdan odam uldirish va terorezm uchun tayinlanadi. Ushbu jazo turi
bizning mamlakatimizda xotin qizlarga, jinoyat sodir etgan paytda 18 yoshga
yetmagan shaxslara va yoshi 60 dan oshgan erkaklara nisbatan kullanilishi mumkin
emas.
Aytinglar, aziz do`stlar, manashu olib kelingan dalillar O`zbekiston
mustaqillikka erishganidan keyin biz kulga kiritgan eng katta, eng muxim
yutuklarimiz emasmi? Shu nuktai nazardan karaganda, yurtimizda xakikatdan xam
adolat urnatishda jinoyat yulia kirganlarga en godil xukm chiqarishda bu misollar
yakkol dalil emasmi? Bu masala boyicha o`zgalar, bizga akl urgadiganlar balki
bizdan urnak oladigan vaqt kelmadimi?
Mamlakatimizda o`tgan davr mobaynida dastlabki tergov boskichida sud
nazarotini kuchaytirish, mazkur sohada sud faoliyatini lebirallashtirish boyicha
xam keng kulamli chora tadbirlar kurilganini takitlash mumkin.–
Bu borada «Xabeas korpusi» institutini joriy etilishi, ya`ni 2008 yildan
extiyot chorasi sifatida kamokka olishga sanksiya berish huquqi prokrordan
sudga utkazilishi prinsipial kadambuldi. Ushbu qarorning o`z vaqtida va
puxtauylab qabul kilingani bugungi kunda ko`pgina amaliy misolda o`z isbotini
topmokda. Mazkur institutning amaliyotga tatbiq etilishi insonning
konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari, uning daxlsizligini himoya qilishda muxim
omil sifatida namoyon bulmokda. Ushbu institut joriy etilgan 2008 yilning
yanvaridan buyon sudlar tomonidan dastlabki terov organlariga 700 martadan ortik
xolatda mazkur extiyot chorasini kullash rad kilingani xam buniyakkol tasdiqlab
turibdi.
18

Mamlakatimizda jinoiy-huquqiy sohani lebirallashtirish borasidagi
islohatlar xakida gapirganda, jinoyat-protsessual qonunchiligimizga kiritilgan
o`zgartirishlarga muvofiq tergov va shaxsni kamokda saklash muddatlari
kiskartirilanini ta`kitlash lozim.
Shuningdek, huquqni kullash va sud amaliyotiga 2001 yildan boshlab
yarashuv instituti kiritildi va u samarmli faoliyat kursatmokda.
Mazkur institutning samaradorligi xamda o`zbek xalqining raxmdillik va
kechirimlik kabi asrlik an`analariga mosligi uning izchillik bilan kengayib
borishiga asos buldi. Hozirgi kunda 53 ta jinoyat tarkibi boyicha yarashuv
institutini kullash imkoniyati nazarda tutilgan.
Shu borada yana bir misolga e`tibor beraylik. Yarashuv institutining
joriy etilishi natijasida o`tgan davr mobaynida 100 ming nafara yakin fuqaro
jinoiy javobgarlikdan ozod etildi.
Sungi yillarda yurtimizda huquqni muxofaza kiluvchi orgganlar faoliyatida
qonunchilikni ta`minlash borasida jiddiy ishlar amalga oshirildi. Birinchi
navbatda, prokratura faoliyatini isloh qilish, uni sobik to`zum davrida bulganidek
partiyavilik elita kulidagi jazolash kuroli emas, balki qonunlarining kat`iy ijro
etilishini, mamlakatimizda demokoratik islohatlarning ishonchli himoya qilishini
ta`minlaydigan organ aylantirish boyicha salmokli ishlar kilindi.
Masalan, 2001 yilda yangi taxrirda qabul kilingan «Prokratura
to`g`risida»gi Qonunga muvofiq fuqarolar prokror nazaroti obektlari katoridan
chiqarildi. Ayni paytda prokraturaning inson huquq va erkinliklari, uning qonuniy
manfaatlariga rioya etilishini ta`minlash uchun ma`suliyati oshirildi.
Shuningdek, sud qarorlari ijrosini tuxtatib turish huquqi prokuratura
vakolatlari doirasidan chiqarildi. Tuman va shahar prokurorlarining esa
tergov va ayblanuvchini kamokda saklash muddatlarini o`zaytirish huquqlari
bekor kilindi.
19

Bugungi kunda siyosiy, iqtisodiy, davlat-huquqiy munosabatlarining butun
tizimini moderinizatsiya qilish, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, inson huquq va
erkinliklarni himoya etish boyicha oldimizga turgan keng kulamli vazifalar sud
huquq tizimini yanada demokratlashtirish masalasini kun tartibiga kuyayotganini–
biz o`zimizga albatta yaxshi tasavvur etamiz.
Bu boradagi vazifalarni samarali xal qilish maqsadida kuyidagi tashkiliy-
huquqiy choralarni amalga oshirish taklif etiladi.
Birinchi. Bundan un yil oldin qabul kilingan amaldagi «Normativ-huquqiy
hujjatlar to`g`risida»gi Qonunning yangi taxririni qabul qilishni bugun
hayotning o`zi talab kilmokda. Yangi o`tgan davrda qonun ijodkorligi jarayoni
kengaygani va murakkablashgani, normativ-huquqiy hujjatlarning asoslanganiga
va sifatiga nisbatan talablar sezilarli darajada oshgani bu sohada qonuniylikni
ta`minlashning yang va yanada samarali mexanizmini yaratishni, qabul
kilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlarni qonunlarga, sotsial-iqtisodiy, ijtimoiy-
siysiy islohotlar extiyojlariga mos bulishini takazoetmoqda.
Ikkinchi. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat protsesual kodeksning 29-31
–
boblariga o`zgartish va kushimchalar kiritish taklif tiladi. Bu o`rinda sudga kalar
ish yurituv boshkichida kullaniladigan choralar, yani lavozimdan chetlashtirish va
shaxsni tibbiy muassasaga joylashtirish tarzdagi protsessual majburlov choralarni
fakat sudyanning sanksiyasi asosida kullash tartibi nazarda tutilmokda.
Ushbu vakolat larning prokrordan sud organlariga utkazilishi surishtiruv va
daslabki tergov jarayonida sud nazoratini kuchaytirish, jinoyat protsissida «Xabeas
korpus»institutinikullash sohasini yanada kengaytirish imkonini beradi. Eng
muximi, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish borasida umumetirof
etilgan prinsiplar va xalqaro huquq normalarining amalga oshirilishini ta`minlaydi.
Uchinchi. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsesual kodeksning 439-
moddasiga o`zgartish kiritish va unga muvofiq birinchi instansiya sudida ish
boyicha ayblov xulosasini ukib eshitirish majburiyatini fakat prokror zimmasiga
20

yuklash nazarda to`tadigan norma urnatish taklif etiladi. Chunki amaldagi
qonunchilikda davlat ayblovchisi, ya`ni prokrorning sud majlisida ayblov
xulosasini ukib eshitirish boyicha majburiyati aniq belgilanmagan. Shuning uchun
ayblov xulosasi ko`pincha sudyalar tomonidan ukib eshitiriladi. Bu esa sudning
vazifa va maqsadlariga mos kelmaydi. Jinoyat protsessualqonunchiligiga–
yuqorida kursatib utilgan normaning kiritilishi sudning mustaqilligi, xolisligi va
begarazligini ta`minlashga, jinoyat protsessual totishuv prinsipini kuchaytirishga
xizmat qiladi.
To`rtinchi. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsesual kodeksning 321-
moddasidan sudning jinoyat ishi ko`zgatishga doir vakolatini chiqarish maqsadga
muvofiq bulur edi. Ma`lumki, jinoyat ishi ko`zgatish, avvalo, surishtiruv va
dastlabki tergov organlari, jinoiy tarkibni amalga oshiradigan boshqa huquq
tarbibod organlarini vazifasi hisoblanadi. Suddan esa shaxsga qo`yilgan
ayblovning qonuniy va asosli ekanini xolis baxolash talab etiladi.
Vaxolanki,hozirgi paytda sud tomonidan jinoyat ishini ko`zgatish tarzdagi
protsessual harakatning amalga oshishi moxiyatan jinoiy tarukibni va undan kelib
chikadigan barcha okibatlarning boshlanishi hisoblanadi. Bu yesa sudni jinoiy
ta`kib ishtirokchilari toifasiga kiritib kuyadi. Aytish kerakki ,bunday amaliyot
sudningoliy maqsadi bulgan odil sudlovni amalga oshirish tamoiliga mutloko mos
kelmaydi.
Beshinchi. Teskor-kidiruv faoliyatini amalga oshirish prinsiplari,asoslari,
shakl va uslublari ,uni olib boradigan organlar tizimini belgilab beradigan
«Teskor-kidiruv faoliyati to`g`risida»gi Qonunni qabul qilish taklif etiladi.
Ushbu qonunning maqsadi teskor-kidiruv xususiyatidagi tadbirlarni utkazishda
fukorolarning huquqva erkinliklarini taminlash, qonuniylikka rioya qilishning real
huquqiykafolatlarini yaratishga yunaltirilgan.Bu qonunning qabul kilinishi
demokratik davlatlarning umumetirof etilgan amaliyotda mos keladi. Takidlash
kerakki,bu qonun jinoyatlar sodir etilishining dastlabki boskichlaridayok ularning
oldini olish va o`z vaqtida tuxtatish buyiicha choralarning samaradorigini ,
21

shuningdek surishtiruv va dastlabki tergovningsifatini oshirishga jizat qiladi.Ayni
paytda huquqni muxofaza kiluvchi organlarning ,avvalombor ,ichki ishlar idoralari
ning bu sohadagi faoliyatining yanada libirallashini taminlashga olib keladi.
Oltinchi. Faol rivojlanib borayotgan demokratlashtirish jarayonlarini inobatga
olgan holda, O`zbekiston Respublikasining Ma`muriy javobgarlik to`g`risidagi
kodeksini har tomonlama kayta ishlash va yangi taxrirda qabul qilish zarur.
1994 yilda qabul qilingan amaldagi mazkur kodeksga o`tgan davr mobanida
60 martadan ko`proq o`zgartirish va kushimchalar kiritilgan. Uning yangi tariri
sud-huquq tizimini lebirallashtirish munosabati bilan ma`muriy qonunchilik va
jinoi y-huquqiy siyosatda yo`z bergan katta mikiyosdagi prinsipial o`zgarishlarning
o`zida tizimli va keng kulamli tarzda aks etirishi lozim.
Bunda, avalambor, jinoyat qonunchiligining tobora lebirallishritish, ya`ni
ayrim qonunbo`zarlik xolatlarini jinoiy yuridiksiyadan ma`muriy yurideksiyaga
utkazishni ko`zga to`tish zarur. Kodeksning yangi taxririda qabul kilinishi bugungi
kunda unlab normativ huquqiy hujjatlarda o`z aksini topgan ma`muriy
javobgarlikka oid qonunchilikning unifikatsiyayalashuvini, ya`ni bir xillashuvini
ta`minlaydi.
Shuningdek, maemuriy huquqbo`zarliklar to`g`risidagi ishlarni kurishning
protsessual mexanizmlarini tmaqomillashtirish, demokratlashtirish, bu sohada
qonuniylikni ta`minlash va fuqarolarning huquqlarini ishonchli himoyalash
boyicha choralarni xam mazkur kodeksda ko`zda tko`tish lozim.
Yettinchi. Rivojlangan demokratik davlatlar tajribasini inobatga olgan holda,
davlat hokimiyati idoralari, huquqni muxofaza kiluvchi tizimlar, shu jumladan,
prokratura faoliyati qonunchilik talablariga rioya kili shva qonun ustivorligini
ta`minlash boyicha adliya organlarini rolini yanada kuchaytirishga karatilgan yangi
huquqiy mexanizmlarni urnatilgan hujjatlarni ishlab chikish va qabul qilish talab
etilmokda.
22

Adliya organlarining huquq ijodkorligi sohasi va huquqni kullash
amaliyotida yagona davlat siyosatini utkazishdagi rolini kuchaytirish uchun ularga
zarur bulgan tegishli vakolatlarni berilishi mamlakatimizning huquqni muxofaza
kiluvchi va nazarot organlari tizimini o`zaro tiyib turi shva manfaatlar
muvozanatining samarali mexanizmini yaratish imkonini beradi xamda ushbu
organlar faoliyatida qonuniylik va qonun ustivorligini ta`minlashga xizmat qiladi.
Sakkizinchi. Jamiyatning demokratiya yulidan jadal rivojlanishini va bu
borada amalga oshirilayotgan islohotlarning muvafakiyati, ko`p jixatdan,
odamlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasiga boglikdir. Yuksak
huquqiy madaniyat- demiokratik jamiyat poydevori va huquqiy tizimning yetuklik
kursatgichidir.
Shu munosaba bilan, bugungi siyosiy-huquqiy vokelikni hisobga olgan
holda, mamlakatimizda huquqiy ta`lim va manfaatni, jamiyatda huquqiy bilimlar
targibotining tubdan yangilashga yunaltirilgan maqsadli keng kulamli chora-
tadbirlardasto`rini ishlab chiqarish zarur. Ushbu dasturning amalga oshirilishi
aholining inson huquqi va erkinliglariga nichsbatan xurmat bilan munosatda
bulishini, fuqarolarda qonunga itoatgorlik tuygusining yanada ortishini
ta`minlaydi, deb uylayman.
23

1.3.Axborot sohasini isloh qilish, axborot va so`z erkinligini ta`minlash
Muxtarama yutrdoshlar!
Bugun biz demokratik jarayonlarni chukukrlashtirish, aholining siyosiy
faolligini oshirish, fuqarolaning mamlakatimiz siyosiy va ijtimoiy hayotidagi
amaliy ishtiroki xakida so`z yuritar ekanmiz, ommaviy axborot vositalarini
odamlar o`z firik va goyalarini, sodir bulayotgan voqealarga o`z munosabati va
pozitsiyasini erkin ifoda etadigan manbaga aylantirmasdan turib, bu maqsadga
erishib bulmasligini o`zimizga yaxshi tassavur etamiz.
Ma`lumki, fuqarolarning axborot sohasidagi huquq va erkinliklarini
ta`minlash masalasi insoning axborot olish va axborotni, o`z shaxsiy fikrini
tarkatish huquqi va erkinligini o`zida mujasam etgan bulib, bu O`zbekiston
demokratik jamiyat asoslarini barpo etishning muxim sharti hisoblanadi.
Mamlakatimizda o`tgan yillar mobaynida, ayniksa, oxirgi 10 yilda ommaviy
axborot vositalarini yanada lebirallashtirish, so`z erkinligini ta`minlashga
karatilgan keng kamrovli tashqilish-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Yurtimizda, avvalo. Ommaviy axborot vositalari rivojini ta`minlaydigan.
Demokratik talab va standartlarga tula mos keladigan mustaxkamqonunchilik
bazasi yaratildi. Ushbu davrda ommaviy axborot vositalarini erkin vajadal
rivojlantirishga, axborot sohasining samarali faoliyat kursatishini ta`minlashga
karatilgan 10 ga yakin qonun hujjatlari qabul kilindi.
«Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to`g`risida»gi Qonunning
qabul kilinishi har kimning axborotni erkin va moneliksiz olish xamda foydalanish
huquqlarini amalga oshirishda, shuningdek, axborotning muxofaza kilinishi, shaxs
jamiyat va davlatning axborot borasidagi xavfsizligini ta`minlashda muxim
ahamiyat kasb etadi.
Sungi yillarda yangi taxrirdagi «Ommaviy axborotvositalari
to`g`risida»gi qonunga shuningdek, «Telikomunikatsiya to`g`risida»,
24

«Reklama to`g`risida», «Mualliflik huquqi va turdosh huquq to`g`risida»g iva
boshqa bir katot qonunchilik hujjatlariga tegishli o`zgartish va kushimchalar
kiritildi. Bu esa yangi siyosiy shart sharoitlarda ommaviy axyuorot vositalari
sohasidagi demokratik islohatlarni yanada chukurlashtirishni ta`minlaydi. Shu
bilan birga, nodavlat ommaviy axborot vositalarini rivojlantirish, ularning axborot
sohasini demokratlashtirishda faol ishtirokini ta`minlashga karatilgan keng
kamrovli institusional islohatlar amalga oshirildi.
Nodavlat ommaviy axborot vositalarini kullab-kuvvatlash, ularning moddiy
texnik bazasi, va kadrlar saloxiyatini mustaxkamlash maqsadida bir kancha jamoat
tashkilotlaritashkil kilindi. O`z tarkibida 100 dan ortik elekrtron ommaviy axborot
vositasini birlashtirgan Nodavlat elektron ommaviy axborot agentliklarini kullab-
kuvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi shulr jumlasidandir.
Yuridik va jismoniy shaxslarning, axborot texnalogiyalari va tizimlarni
kullagan holda, axborot resurslaridan foydalanish mexanizmlarini belgilab bergan
yangi taxrirdagi «Axborotlashtirish to`g`risida»gi qonunning qabul
kilinishiommaviy axborot vositalarini moderinizatsiya qilishni jadal
rivojlantirishda muxim ahamiyat kasb etadi.
O`zbekistonda keyingi yillarda su`niy yuldosh aloka tarmogi orqali
teliradiodasturlarini tarkatish yulga kuyildi. Bugungi kunda mamlakatimiz
telekomunikatsiya tizimi dunyoning 180 ta mamlakatiga 28 ta yunalish boyicha
tugridan-tugri chikadigan xalqarokanallarga ega. Yurtimizdagi teleradiokanallar
tomonidan tayyorlanayotgan kursatuvlar internet global tarmogi orqali real
rejimida jaxonga o`zatilmokda.
Dunyodagi yetakchi mamlakatlar tajribasiga tayangan holda, kadrlar
tayyorlash vakayta tayyorlash milliy tizimining tmaqomillashtirish axborot
sohasidagi faoliyatining sifati va snviyasini oshirishga karatilgan chora tadbirlar–
tizimida ko`p jixatidan xal kiluvchi ahamiyatga ega buldi.
25

Bunday keng mikyosdagi ishlar natijasida fakat keyingi 10 yilning o`zida
bosma ommaviy axbort vositalarining soni 1,5 barobar, elektron ommaviy axborot
vositalarining soni esa 7 barobarko`payib, bugungi kunda ularning soni kariyb1200
taga yetdi. Mavjud barcha telekanallarning kariyb 50 %, radiokanallarning esa 85
% nodavlat ommaviy axborot vositalari hisoblanadi. Ommaviy axborot vlsitalari
O`zbekistonda yashaydigan millit va elatlarning 7 ta tildi faoliyat olib boradi,
shuningdek, bosma materiallar va telekursatuvlar ingliz tilida xam tarkatilmokda.
Yana bir muxim yangiliklar efer orqali o`zatiladigan materiallarni
tayyorlash jarayoniga zamonaviy rakamli va multimedia
texnalogijoriykilinayotganida namoyon bulmokda. Yurtimizda internet tizimidan
foydalanuvchilar safi jadal su`atlar bilan kengayib bormokda. Bugungi kunda
ularning soni 60 milliondan ortib ketgani xam buni tasdiqlab turibdi.
Mamlakatimzda fuqarolarining axborot sohasidagi huquq va erkinliklarini
taminlash borasida amalga oshirilgan keng kulamli ishlarni tankidiy baxolar
ekanmiz, muxim bir masalaga alohida etibor karatishimiz zarur, deb uylayman.
YA`ni bu o`rinda gap ommaviy axborot vositalari va davlat hokimiyati
organlari o`rtasidagi munosabatlarning ustivor jixatlarini tugri belgilash,
jumladan, ommaviy axborot vositalari faoliyati ustidan nazarot qilishning
iqtisodiy mexanizmlarini, axbarot manbalarining yopikligini shuningdek,
taxririyatga hokimiyat organlari va ma`muriy to`zilmalar tomonidan
bulayotgan ma`lum darajadagi bosimlarni bartaraf qilish bilan boglik
muammoli masalalarni xal etish xakida bormokda.
Shu boisdan kuyidagi chora-tadbirlarini amalga oshirish o`ta dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda:
Birinchi. «Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyatining
ochikligi to`g`risida» qonun qabul qilish zarur. Bu o`z navbatida fuqarolarning
axborot sohasidagi konistitutsiyaviy huquqini yanada kengrok amalga oshirish
imkoniyati yaratib berish bilan birga, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarini
26

qabul kilinayotgan qarorlar sifatini oshirish borasidagi ma`suliyatini xamko`p
jixatdan kuchaytirgan bulur.
Ushbu qonun davlat hokimiyati organlari xakida jamoatchilikning
xabardor kilib berish tartiblarini aniq belgilab berish,aholining, jamiyat
birlashmalarining davlat hokimiyati organlari tomonidan qabul kiltnayotgan
qarorlar, avvalambor fuqarolarning xuku va erkinliklari, qonuniy manfaatlari bilan
boglik qaror xakidagi axborotlardan keng xabardor bulib borishni ta`minlash
lozim.
Mazkur qonunning joriy etilishi ijro hokimiyati organlari faoliyatining,
yuritmizda amalga oshirilayotgan islohotlarinig, davlatning ichki xamda tashki
siyosatining ochikligi va oshkoraligini, mamlakatimiz va xorijda kechayotgan
voqealarxodisalar xususida fikrlar xilma-xilligiva siyosiy plyuralizmni hisobga
olgan holda taminlash zarur.
Ikkinchi. Demokratlashtirish jarayonlarida ahamiyati tobora ortib borayotgan
axborot kommunikatsiyalari sohasining eng muxim tarmoklaridan biri bulgan
teleradio tizimining rivojlantirishga karatilgan «Teleradiolashtirishlar
to`g`risida» qonun qabul qilish xadida taklif kiritilmokda.
Aa`lumki, hozirgi vaqtda ushbu sohadagi faoliyat ommaviy axborot
vositalari, radiochastota spekrti, telekomunikatsiyalari, axborotlashtirish tugridagi
qonunlarning muayyan moddalari bilan tartibga solib kelinmokda.
Shu bilan birga, teleradio eshittirishlarning yangi shakl va turlarining
tayyorlash va o`zatish jarayonida yo`zaga keladigan munosatlarni tizimli va keng
kulamli ravishda tartibgan yaxlit qonunni kuchga kiritish zaruratini tugdirmokda.
Ushbu qonunning qabul kilinishi teleradiodasturlarni tayyorlash va tarkatish
sohasida rakobatni yanada kuchaytiri, teleradiodasturlani o`zatish borasida mobil
va rakmali telvideniya kabi ilgor zamonaviy texnalogiyalarni joriy etish,
27

teledasturiyaning istikbolli yangi tarmoklarni tashkil etish uchun zarur sharoitlarni
yaratish imkonini beradi.
Bu qonun milliy teleradioeshittirishlar tizimi faoliyatini huquqiy tartibga
solish mexanizmlarini va moliyaviylashtirish manbalarining erkinligi va
mustaxkamligi kabi prinsiplarni belgilab berishga, radiochastotalarni olish uchun
utkaziladigan tanlovalrining demokratik va oshkoraligini ta`minlash, teng rakobat
va elektron medio-bozor tarmooklarining manopolashuviga yul kuymasligi uchun
sharoit yaratish va boshqa bir kator muammolarni yechishni nazarda to`tadi.
Uchinchi. Ommaviy axborot vositalari erkinligi va mustaqilligini yanada
mustaxkamlash mualiflik huquqlari va inteliktual mulkni ishonchli himoya
qilishning huquqiy kafolatlari va mexanizmlarni kuchaytirish, axborot sohasiga
bozor mexanizmlarini joriy qilish bilan bevosita boglikdir.
Ushbu vazifani amalga oshirish uchun «Ommaviy axborot vositalari
faoliyatining iqtisodiy asoslari to`g`risida», «Ommaviy axborotvositalarini
davlat tomonidan kullab kuvatlash kafolatlari to`g`risida»– gi qonunlarni
qabul qilish taklif etiladi. Bu qonunlar axborot bozori ishtirokchilari faoliyati
samaradorligini kuchaytirish va ularning iqtisodiy manfaatlarini himoya,
kushimcha iqtisodiy preferensiyalar yaratish va milliy axborot makonini izchil
rivojlantirishni ta`minlashga karatilgan boshqa tashkiliy-xukuiy chora-tadbirlarni
amalga oshirishni nazarda to`tadi.
Turtinchi. Ommaviy axborotvostialarining davlat hokimiyati va boshqaruv
organlari faoliyati ustidan jamoatchilik va parlamentnazoratini ta`minlash,
hokimiyat va jamoatchilik o`rtasida mustaxkam aloka urnatiz borasidagi rolini
kuchaytirishga karatilgan samarali huquqiy mexanizmlarni yaratish maqsadida
«ommaviy axborot vositalari to`g`risida», «Axborot erkinligi prinsiplari va
kafolatlari to`g`risida» g va boshqa bir kator qonun hujjatlariga tegishli o`zgartish
va kushimchalar kiritish taklif etiladi.
28

Bunda, xususan, media-to`zilmalar ishini faollashtirishboyicha keng kulamli
chora-tadbirlarni ko`zda to`tish lozim. Ommaviy axborotvositalarining axborot
olish murojotlarini ko`rib chikish muddatlarini qisqartirish, axborot olish
sohasidagi qonunchilik talablarini bo`zganlik uchun yuridik va mansabdor
shaxslarning ma`muriy javobgarligini ta`minlashga karatilgan huquqiy
mexanizmlar ustida ish olib borish zarur.
Shu bilan birga, siyosiy moderinizatsiya jarayonlarida tobora muxim
ahamiyat kasb tib borayotgan zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnalogiyalaridan davlat va jamiyat kurilishi tizimida keng foydalanish lozim.
«Telekomunikatsiyalar to`g`risida»gi qonun normalarini yanada
tmaqomillashtirish, rakamli teleradioeshittirish tizimiga o`tish boyicha tadrirlar
davlat dasto`rining ishlab chiqilishi xam ushbu vazifalar xal etishga xizmat qiladi.
Maskur dastur rakamli teliradisheshittirishlar infrato`zilmasini shakllantirish, bu
boradagi faoliyatini huquqil jixattan tartibga soladigan samarali tizimni yaratishga
karatilishi darkor.
Muxtasar aytganga,yuqorida zikr etilgan chora-tadbirlarning amlga oshirilishi
ommaviy axborot vositalarining fukorolik jamiyati institutlari tizimidagi urni va
rolini yanada ustaxkamlashga, fukorolarning so`z erkinligi va tanlash erkinligini
taminlashga karatilgan konstitusiyaviy huquqlarini yanada tulik ruyobga
chiqarishga yordam beradi.

29

2.1.O`zbekistonda saylov huquqini erkinligini taminlash va saylov
qonunchiligni rivojlantirish
Erkin saylov va o`z xoxish idorasini erkin bildirish prinsiplari, birinchi
navbatda har bir shaxsning davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va
saylanish boyicha konititutsiyaviy huquqi millitsy davlatchiligimiz modelining
asosini tashkil etadi. Saylovlar bu mamlakatimizda amalda bulgan huquqiy–
normalarning nechoglik demokratik ruxda ekanini, demokratik huquq
davlatning o`zviy belgisi, xalqning o`z xoxish irodasini erkin ifoda etishning,
fuqarolarning davlat va jaimyat boshqaruvidagi ishtirokning asosiy shakli
bulib, o`ta muxim va xal kiluvchi ahamiyatga ega masaladir.
Shu munosabat bilan o`tgan davr mobaynida yurtimizda samarali,
demokratik saylov tizimini shakllantirish va rivojlantirish sohasida goyat chukur
o`zgarishlar amalga oshirilganini takitlash o`rinlidir.
Ma`lumki, konustitutsiyamizda, shuningdek, «Saylovchilar xukularining
kafolatlari tugrsida»gi xamda yangi taxrirdagi «O`zbekiston Respublikasi oliy
Majlisiga saylov to`g`risida», «Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar
kengashiga saylov to`g`risida», «O`zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi
to`g`risida»gi qonunlarga va 2003 va 2008 yillarga tegishli o`zgartirish va
qo`shimchalar kiritildi.
Shu bilan birga, ushbu davrda mazkur sohaga oid ko`plab qonun hujjatlari
qabul kilindi. Bularning barchasi milliy saylov tizimining izchil va boskichma-
boskich lebirallashuvini, ikki palatali parlament saylovlarining qonun talablari va
umumetirof etilgan xalqaro prinsip va normalarga tula mos holda utkazilishini
ta`minlaydigan mukammal qonunchilik bazasining shakllanishiga oli keladi.
Ushbu qonunlarda davlat hokimiyati vakillik organlariga saylovlarning
fakat ko`p partiyaviylik asosida utkazilishi kat`iy belgilab kuyildi. Mamlakat
Prezidenti lavozimiga, qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlarni siyosiy
30

partiyalar tomonidan, maxalliy Kengashlar deputatligiga nomzodlarni esa siyosiy
partiyalar ning joylardagi joylardagi tegishli organlari tomonidan kursatilishi
to`g`risidagi prinsipial qoida mustaxkamlanadi. Deputatlikka nomzodlarning
davlat hokimiyati ijro organlari tomonidan kursatish amaliyoti bekor kilindi va bu
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik o`zgarishlarnichukurlashtirish
yulidagi prinsipial kadam buldi.
Shu borada saylov qonunchiligimizga saylovga tayyorgarlik kurish va uni
utkazish bilan boglikbulgan, rivojlanayotgan eng demokratik davlatlar tajribasida
xam kamdan-kam uchraydigan mutlok vakolatlarningMarkaziy saylov
komisiyasigaberilishini ko`zda to`tadigan o`zgarishlarning kiritilishi o`ta muxim
ahamiyatga molik ulkan voqea buldi. Amaldagi qonunchiligimizga kura, saylov
kampaniyasi jarayoniga davlat va hokimiyat to`zilmalari, jamoat birlashmalari
tomonidan aralashishga karatilgan har kanday o`rinishqonun bilan takiklanishi
xam buni yakkol kursatib turibdi.
2009 yilgi saylov arafasida markaziy saylov komisiyasi tomonidan
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Konsepsiya ishlab chikildi. Mazkur
Konsepsiya xorijiy yekspertlar tomomnidan fuqarolarning saylov va o`z fikr
muloxazasini erkin bildirish boraisdagi konstitusiyaviy huquqlarga rioya etilishi
boyicha noyob hujjat sifatida baxolangan edi. Xakikatdan xam, ushbu
Konsepsiyaning amalga oshirilishi saylovning qonun talablariga tula muvofiq
holda, siyosiy partiyalarning o`ta faol ishtirokida, saylov jarayoniga markaziy va
maxalliy davlat hokimiyati organlarining aralashuviga yul kuymasdan utkazishni
ta`minlashda goyat muxim rol uynaydi.
Bizning qonunchiligimizda saylov kampaniyasining biron-bir ishtirokchisi
uchun kandaydir alohida imtiyoz va prefensiyalar berilmasligi belgilab
qo`yilgan.O`zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasi qoidalariga muvofiq,
Prezident saylovi, parlament va davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov
hozirgi vaqtda qonun bilan belgilangan yagona kunda ularning konistitusiyaviy–
31

vakolatlari muddati tugaydigan yilning dekabr oyi uchinchi un kunligidvagi
birinchi yakshanba kuni utkaziladi.
Aytish kerakki, bizning saylov tizimimiz rivojida 2008 yili saylov
qonunchiligimiga kiritilgan o`zgartishlar muxim boskich buldi. Qonunchilik
palatasidagi deputatlik o`rinlarining soni 120 tadan 150taga ko`paytirildi, shundan
135 nafar deputat siyosiy partiyalardan saylanadi. Bugungi kunda atrof - muxitni
muxofaza qilish masalalari nixoyatda muxim va dolzarb ahamiyat kasb etib
borayotganidan kelib chiqqan holda, kuyi palatamizdagi 15 ta deputatlik urni
O`zbekiston Ekalogik harakatidan saylangan deputatlarga beriladi.
Bundan tashkari qonun hujjatlariga saylov jarayonining yanada
lebirallashuvini ta`minlaydigan bir kator normalar kiritildi. Jumladan, saylovda
ishtirok etadigan siyosiy partiyalarning ruyxatdan o`tishi uchun urnatilganmuddat
6 oydan 4 oyga tushurildi.
Ayni vaqtda siyosiy partiyalarning saylovda ishtirok etishi uchun ruxsat
berish masalasini xal etish borasida zarur bo`ladigan saylovchilar imzosining
miqdori avalgi 50 ming imzo urniga 40 ming kilib belgilandi.
Shuningdek. Deputatlikka nomzodlarning ishonchli vakillari soni 5 nafardan
10 nafargacha ko`paytirildi. Shular katorida saylov to`g`risidagi qonun hujjatlariga
siyosiy partiyaning «vakolatli vakili» degan yangi institut kiritildi , unga imzo
varakasini tugri tuldirishinitekshirishda. Saylov saylov uchastkalarida ovozlarni
sanab chikishda ishtirok etish huquqi berildi.
Yana bir muxim yangilik qonun hujjatlariga saylov komisiyalarining–
saylovga tayyorgarlik kuri shva uni utkazish bilan boglik faoliyatida oshkorlikni
ko`prok ta`minlashga karatilgan normalarning kiritilishida o`z aksini topadi.
Shu asosda saylovga tayyorgarlik kuri va uni utkazishning barcha
boskichlarida, shuningdek, syalov kunida ovoz berish xonalarida, va ovozlarni
sanab chikishda deputatlakka nomzodlar kursatgan siyosiy partiya vakillari, xorijiy
32

davlatlar, xalqaro tashkilotlar va harataklardan xam ko`zatuvchilar katnashish
huquqiga ega buldi.
Shunisi etiborga sazorovki, bizning saylov tizimimiz xoitn-kizlarining
ijtimoiy siyosiy faoligigni, ularning davlat va jamiyat kurilish sohasidagi–
maxkiyini oshirishda muxim ahamiyat kasb etadi. Saylov to`g`risidagi qonun
hujjatlarga siyosiy partiyadan kursatiladigan deputatlikka nomzodlarining kamida
30 % ayollar tashkil etishi shart ekanligi normaning kiritilgani buning yakkol
tasdiqidir.
2009 yilgi saylovlar jarayonida ayni anashu normaning tadbik etilishi
parlamentning kuyi palatasiga umumiy deputatlar soninig 22 % ini tashkil etidigan
33 nafar xotin kiz deputatning saylash imkonini beradi.
–
Senat a`zolari etib saylanganlarning 15 % ayollardir, maxalliy vakillik
organlarida faoliyat kursatayotgan ayollar esa bugungi kunda jami deputatlar
sonining 20% idan ortigini tashkil etadi.
Bir so`z bilan aytganda, mamlakatimizni moderinizatsiya kili shva
demokratik o`zgarishlarning muxim tarkibiy qismi hisoblangan saylov tizimini
muntazam tmaqomillashib bormokda. Shu bilan birga, bugungi kunda hayotning
o`zi, ayniksa, oxirgi saylovda biz tuplagan tajriba yurtimizdasaylov jarayonlarini
yanada demokratlashtirish masalalarini kun tartibiga kuymokda.
Shu munosabat bilan kuyidagi qonunchilik tashabbuslarini amalga
oshirish maqsadga muvofiq bulur edi.
Birnchi. «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to`g`risida»gi
qonuning 27 moddasi xamda «Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar
–
Kengashlariga saylov to`g`risida»gi qonuning 25 moddasiga o`zgartish va
–
kushimchalar kiritish taklif etiladi.
Bu avvalambor partiyalararo rakobatning kuchayishi, saylovolldi
tashkilotning shakli va usullari tobora turli-tuman va keng mikyosga ega bulib
33

borayotgani bilan izoxlanadi. Shuning uchun saylov qonunchiligida saylov
kampaniyasining ushbu muxim boskichini amalga oshirish jarayonida
deputatlikka nomzodlar va siyosiy partiyalarga teng sharoitlar yaratish
mexanizmlarining samaradorligini oshirishga karatilgan normalarni nazarda
to`tish lozim.
Bundan tashkari, «Saylovoldi tashkiloti» tushunchasining o`zika aniq tarif
berish, bunday tashkilotni olib borish shartlari, turlari, ruxsat etish shakli xamda
usularinriqonunchilik yuli bilan belgilab kuyish zarur.
Yaxshi bilamizki, bunday tajriba turli demokratik mamlakatlarning saylov
qonunchilida keng kulanib kelmokda.
Ikkichi. «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisga saylov to`g`risida»gi
qonunning 27- moddasiga saylovoldi tashkilotni nafakat saylov kuni, balki ovoz
berish boshlanishidan bir kun oldin xam olib borish mumkin emasligi to`g`risidagi
normani kiritish maqsadga muvofiqdir. Mazkur norma bir kator rivojlangan xorijiy
davlatlar qonunchiligida keng kullanadi. Uning qonunchiligimizga kiritilishi
saylovchilarga o`z karashlarini, siyosiy xayrixoxligini aniqlab oli, boshqacha
aytganda, ularning kim uchun va kanday siyosiydastur uchun ovoz berish
masalasida ongli ravishda aniq bir qarorga kelishi uchunkushimcha vaqt berilishiga
imkon yaratgan bulur edi. Qonunchiligimizning ushbu qismini tmaqomillashtirish
ovoz berish ararfasida turli suiiiste`mollik xolatlari va qonun bo`zilishlarining
oldini olish imkonini xam beraddi, albatta.
Uchinchi. «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to`g`risida»gi
qonunning 41- moddasi xamda «Xalq deputatlari viloyat,shaxa rva tuman
kengashlarga saylov to`g`risida»gi qonunning 38- moddasiga kushimchalar kiritish
taklif etiladi. Ma`lumki, joylarda uchastka komisiyalari aksariyat xollarda
qonunchilikda yanada aniq belgilabkuyishni talab etadigan turli vaziyat va
muammali xolatlarga duch keladi.Ulardan biri muddatidan oldin ovoz berish
tartib-qoidasi bilan boglik muammodir. saylov huquqlari amalga oshirilishini,
34

uchastka komitsiyailari faoliyati oshkoraligini ta`minlash va saylov qonunchiligi
bo`zilishi mumkin bulgan xolatlarga uyl kuymaslik borasida navbatdagi kadam
bulur edi.
Turtinchi. «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi saylov to`g`risida»gi,
«Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashilariga saylov to`g`risida»gi
Qonunlariga «ovoz berish kuniga kadar kolgan besh kun ichida, shuningdek, ovoz
berish kuni jamoat fikri surovlari natijalarini, prognozlarini va utkazilayotgan
saylov bilan boglik boshqa tadkikotlarni nashr etish (e`lon qilish), shuningdek
ularni umumiy foydalanishdagi axborot telekomunikatsiya tarmoklariga (shu–
jumladan Internet tarmoklariga) joylashish takiklanadi» degan normani kiritish
maqsadga muvofiq hisoblanadi. Ushbu nomani yuqorida kursatilgan qonunlarga
kiritilishi saylovchilar huquqlarining yanada ta`sirchan himoya kilinishi, nomzodga
garazli munosabatda bulish, bu borada salov qonunchiligi bo`zilishining oldini
olish imkonini beradi.
Beshinchi. O`zbekiston egalogik harakatidan O`zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga deputatlar saylovining ochikligi va
oshkoraligini ta`minlash maqsadida «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi saylov
to`g`risida»gi Qonunning 6 moddasiga O`zbekiston ekalogikharakanining
–
qonunchilik deputatlarini saylash boyicha konferensiyalarida ko`zatuvchilarning
ishtirok etish huquqini belgilab beradigan kushimcha kiritish maqsadga muvofiq,
deb uylayman.
Yuqorida bayon etilgan qonunchilik tashabbuslarini amalga oshirish
mamlakatimizda saylov erkinligi huquqi prinsipining tulik joriy etilishi va saylov
tizimining yanada demokratlashuviga xizmat qilishi muqarrar.
35

2.2 Fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirish va rivojlantirish
Aziz dustlar!
O`zbekistonimiz bosib o`tayotgan keyingi un yillik davr aholimizning keng
katlamlari kullab kuvvatlaydigan turli xil fuqarolik jamiyati institutlari nodavlat–
notijorat tashkilotlarining jadal shaklanishi va rivojlanishi davri buldi.
Mustakiligimizning dastlabki yillaridayok Konistitusiyamizda nodavlat
notijorat tashtilotlari faoliyatiga doir asosiy prinsiplarining mustaxkamlab
qo`yilgani barcha aholi katlamlariga manfaatlarini aks etiradigan bunday
tashkilotlar keng tarmoklarining rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratdi.
Bugungi kunda mamlakatimizda jamiyat hayotinig turli sohalarida 5100 dan
ziyod nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyat yuritmokda va bu kursatgich 2000
–
yilga karaganda 2,5 barobar ko`pdir. Fuqaroalr yiginlari va o`zini o`zi boshqarish
organlari maxallalar son 10 mingdan ortikni tashkil etadi. Bular katorida
–
«Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati, O`zbekiston xotin- kizlar kumitasi, «Soglom
avlod uchun», «Nuroniy» jamgarmasi, «Ijod» fondi, Nodavlat gotijorat tashkilotlar
milliy assotsiatsi va boshqa jamoat tashtilotlarini sanab o`tish mumkin.
Fukarolik institutlari, nodavlat notijorat tashkilotlarini hozirgi kunda
demokratik kadryatlar, inson huquq va erkinliklari xamda qonuniy
manfaatlarini himoya qilishning muxim omiliga ashlanmokda, fuqarolarning
o`z saloxiyatlarini ruyobga chiqishi, ularnining ijtimoiy, sotsial-iqtisodiy
faoligi va huquqiy madaniyatini oshishi uchun sharoit yaritmokda, jamiatda
manfaatlar muvozanatini ta`minlashga kumaklashmokda.
Bunday tashkilotlarning obrusi oshib, mustaxkamlanib borgani sari fuqarolik
jamiyati institutlarining davlat va hokimiyat to`zilmalari faoliyati ustidan
ta`sirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishdagi roli jamiyatimizda tobora
ortib bormokda. Bugungi kunda jamoatchilik va fuqarochilik nazorati institutlari
davlat bilan o`zaro samarali alokani ta`minlash, odamlarning kayfiyatini,
36

mamlakatda kechayotgan o`zgarishlarga munosabatini aniqlashning muxim
vositalaridan biriga aylanmokda.
Mamlakatimizda Ombusman, Inson huquqlari boyicha milliy markaz,
«Ijtimoiy fikr» jamoatchilik markazi, Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi
instituti kabi inson huquqlari boyicha milliy institutlar va boshqa bir kator
tashkilotlar faoliyat kursatmokda.
O`tgan davr mobaynida mamlakatimizni demokratik yangilash jarayonida
fuqarolik institutlarining roli va ahamiyati kuchaytirishga, fuqarolarning eng
muxim sotsial-iqtisodiy muammolarini xal etishga karatilgan 200 dan ortik qonun
hujjatlari qabul kilingani xam bu soha rivojiga bulgan katta e`tiborni kursatadi.
Aytish kerakki, fuqarolik jamiyati institutlari tizimida nodavlat notijorat
tashkilotlarini tobora rivojlantirish, ularning mustakil ish yuritish va chinakam
mustakiligini ta`minlash, huquq va qonuniy manfaatlarni himoya qilish, faoliyatini
tashkiliy huquqiy , moddiy texnikaviy jixatdan kullab kuvatlashni– –
kuchaytirishga karatilgan «Nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatining
kafolatlari to`g`risida»giQonunning qabul kilinishi muxim ahamiyat kasb etadi.
Sunggi yillarda «Jamoat fondlari to`g`risida»gi, «Xomiylik
to`g`risida»gi, qonunlar, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining
«O`zbekistonda fuqarolik jamiyati institutlari rivojlanishiga kumaklashish
chora tadbirlari to`g`risida»gi qarori
– va boshqa kator hujjatlar qabul kilindi
va fuqarolik jamiyati institulari faolligini kuchaytirishga muxim omil vazifasini
bajarmokda.
Shuningdek, mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini rivojalnitirishda
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senat
kengashlarining «Nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlarini kullab kuvvatlashnikuchaytirish chora tadbirlari
–
to`g`risida»gi qo`shma qarori xam alohida ahamiyatga ega buldi. O`z navbatida
Oliy Majlis xo`zurida Jamoat fondi tarkibiga nodavlat notijorat tashkilotlari va
37

jamoat tashkilotlarining vakolatli vakillari bilan birga deputatlar, moliyaviy
to`zilmalarning masul xodimlari kirgan Parlament komitsiyasining tashkil kilinishi
xam etiborga sazovordir.
Mazkur komitsiyaning faoliyati «uchinchi sektor» deb nom olgan fuqarolik
jamiyati institutlarini kullab kuvvatlashga davlat byudjetidan ajratilgan moliyaviy
mablaglarni yanada ochik, oshkora, aniq yunaltirgan va eng muximi, demokratik
asosda taksimlashni ta`minlash imkonini bermokda. bu esa nodavlat notijorat
tashkilotlari faoliyatining tashqilish - texnikaviy va iqtisodiy negizini
mustaxkamlashga samarali ta`sir kursatmokda.
Faqat keyingi uch yilining o`zida fuqarolik jamiyati institutlari takdim
etgan turli ijtimoiy loyixalarni amalga oshirish uchun Oliy Majlis xo`zuridagi
Jamoat fondi tomonidan 11 milliard sumdan ortik mablag ajratildi.
Yurtimiz tarakiyotining hozirgi boskichida nodavlat notijorat tashkilotlari
va boshqa fuqarolik institutlari rolini yanada kuchaytirish fuqarolik jamiyatini
shakllantirish, demokratlashtirish va mamlakatimizning jaxon xamjamiyatiga
integratsiyalashuvi boyicha o`z oldimizga kuygan maqsadimizni ruyobga
chikishda xkch bir mubolagasiz xal kiluvchi omil ekanini, uylaymanki,
uylaymanki kimgadir uktirib utirishga zarurat bulmasa kerak.
Fuqarolik jamiyati institutiningyanad rivojlanishiga erishish,amalga
oshirilayotgan islohatlarimizning ochik oshkoraligi va samarmadorligini–
ta`minlashda, uning rolini kuchaytirishda «Ijtimoiy sheriklik to`g`risida»gi
Qonuning qabul kilinishi muxim ahamiyat kasb etadi. Ushbu qonunda ijtimoiy
–
iqtisodiy rivojlanish dasturlarini amalga oshirish, gumanitar muammolarni xal
etish, mamlakatimiz aholisi turli katlamlarining huquq va erkinliklari,
manfaatlarini himoya qilishda nodavlat notijorat tashkilotlarning to`zilmalari bilan
o`zaro munosabatlaridagi aniq chegaralarni belgilash va tashqilish - huquqiy
mexanimzlarini tmaqomillashtirish kabi masalalar boyicha huquqiy norialar ko`zga
tutilishi darkor.
38

Fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish instituti maxalla faollarining tashkiliy–
asoslarini yanada tmaqomilashtirish, uning vazifalari kulamini kengaytirish, davlat
hokimiyati va boshqaruv organlari bilan o`zaro yakin munosabatlarini ta`minlash
alohida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Bu vazifalarni xal qilishda «Fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish
organlari to`g`risida» gi O`zbekiston Respublikasi qonuniga tegishli o`zgartish
va kushimchalari kiritish maqsadga muvofiqdir. Bunda maxallani aniq
yunaltirilgan asosda aholini ijtimoiy kullab kuvatlash, xususiy tadbirkorlik va
oilaviy biznesni rivojlantirish markaziga aylantirish, shuningdek, uning davlat
boshqaruv organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati olib borish tizimidagi
vazifalarni yanada kengaytirishga jiddiy e`tibor karatish lozim.
Shu bilan birga, «fuqarolar yigini raisi(oqsoqoli) va uning
maslaxatchilari saylovi to`g`risida»gi O`zbekiston Respublikasi qonuniga
fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish organlari raislari saylovi tizimini yanada
tmaqomillashtirish boyicha oqsoqollar va ularning maslaxatchilari eng munosib
fuqarolar ichidan saylanishini fuqarolar ijtimoiy faolligini kuchaytirishda
maxallaning ahamiyati va roli oshirilishini ta`minlaydigan chora tadbirlarni
–
nazarda to`tadigan o`zgartish va kushimchalar kiritish taklif kilinadi.
Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan qonun hujjatlarining
ijro etilishi ustidan jamiyat fuqarolik institutlari nazarotini amalga oshirishning
tizimli va samarali huquqiy mexanizmini yaratishga karatildan « O`zbekiston
Respublikasi jamotchilik nazorat to`g`risida»gi Qonunni kobul qilish fursati
yetdi. Qonunda jamoatchilik nazoratining turlari, shakillari va subektlarini,nazorat
predmetini, uni amalga oshirishning huquqiy mexanizmlarini, shuningdek, mazkur
saxada amaldagi qonun hujjatlarini ijro etmagani uchun mansabdor shaxslarning
javobgarligi shartlarini belgilab kuyish zarur.
Shu nutkai nazardan karaganda, Inson huquqlari sohasida milliy harakat
dasto`rini ishlab chikish dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu dastur, eng avvalo,
39

huquqni muxofaza kili shva nazorat organlari tomonidan inson huquq va
erkinliglarining himoya kilinishini ta`minlash, jamiyatda inson huquqlari boyicha
madaniyatni shakllantirish va shu kabi boshqa sohalarga oid qonunlarga rioya
etilishi ustidan jamoatchilik monitorini olib borishga karatilgan chora tadbirlarni–
o`zida mujassam etishi kerak.
Shuningdek, O`zbekiston Respublikasining Ma`muriy javobgarlik
to`g`risidagi kodeksga jamiyat va davlat kurilishi, xududlarda ijtimoiy - -iqtisodiy
rivojlanishning turli sohalarida nodavlat notijorat tashkilotlarining xukularini
belgilab bergan qonun hujjatlari talablarini bo`zgani uchun davlat organlari
mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirishni nazarda to`tadigan
o`zgartish va kushimcha kiritish lozim.
Shular katorida soglikni saklash, atro muxitni muxofaza qilish, aholini.
–
Ayniksa yoshlarni ish bilan ta`minlash, ijtimoiy himoyaga muxtoj katlamlarni
kullab kuvatlash va shu kabi sotsial ahamiyat molik masalalar boyicha muxim
–
davlat dasto`rini amalga oshirishda nodavlat notijorat tashkilotlari ishtirokining
huquqiy asosini yaratib beradigan qonun hujjatlari majmuasini ishlab chikish
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Xususan, atrof muxitni himoya qilishni ta`minlash tizimida nodavlat
–
notijorat tashkilotlarning roli va urnini belgilashga karatilgan «Ekalogik nazorat
to`g`risida»gi Qonun ishab chikish va boshqa kator qonun hujjatlarini qabul
qilish fursati etdi, deb uylayman.

40

2.3 Demokratik bozor islohatlarini va iqtisodiyotini lebirallashtirishni
yanada chuqurlashtirish
Muhtaram yurtdoshlar!
Barchamizga ayonki, mamlakatimiz mustakil tarakiyotining dastlabki
boskichida, ya`ni 1991 yildan 2000 yilgacha bulgan davrda ulkan o`zgarishlarini
amalga oshirishda asosiy etiborimiz markazlashtirilgan ma`muriy buyrukbozlik–
tizimiga barham berish va bozor iqtisodiyotining asoslarini, avvalambor,
qonunchilik bazasini shaklantirish uchun sharoit yaratishga karatildi.
Shu borada qabul kilingan o`ta muxim qonun va normativ hujjatlar katorida
Fuqarolik, Yer, Solik, va Bojxona kodekslari, «Davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to`g`risida», «Banklar va bank faoliyati to`g`risida», «Chet el
investitsiyalari to`g`risida», «Chet ellik investorlar huquqlarining kafolatlari va
ularni himoya qilish choralari to`g`risida»gi qonunlarni kayt etish mumkin.
Islohotlarimizning keyingi boskichida «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining
kafolatlari to`g`risida», «Xususiy korxona to`g`risida», «Valyo`tani tartibga soli
to`g`risida», «Tashki iqtisodiy faolit to`g`risida», «Fermer xujalik to`g`risida»gi
qonunlar, yangi taxrirdagi Solik kodekslari va iqtisodiyotning isloh qilish boyicha
umumiy hisobda 400 dan ziyod qonun hujjatlari ishlab chikilib, qabul kilindi
va joriy etildi. Ularning barchasi iqtisodiyotimizni yanada lebirallashtirish va
modernizatsiya qilishda nafakat mustaxkam huquqiy asos, balki amalga
oshirilayotgan bozor islohotlarining ortga kaytmasligining kafolati bulib xizmat
kilmokda.
Shu bilan birga, xolisona taxlil, islohotlarimizning mantiki va izchilligi,
ularning eng zamonaviy bozor normalariga muvofiqligini baxolash
iqtisodiyotni boshqarish tizimini yanada chukurlashtirish, tmaqomilashtirish
va lebirallashtirish boyicha jiddiy extiyoj mavjudligini kursatmokda.
41

Birinchi navbatda, xususiy mulkning huquq va himoyasini
mustaxkamlashimiz, har kaysi xususiy mulkdor qonuniy yul bilan kulga kiritgan
yoki yaratgan o`z mulkining daxlsizligiga aslo shubxa kilmasligini ta`minlaydigan
ishonchli kafolatlar tizimini yaratishimiz zarur. Har bir tadbirkor, avalo, shuni aniq
ravshan bilib olishi kerakki, davlat xususiy mulkdor huquqlarining–
himoyachisidir. Shuning uchun xam tadbirkorlar o`z biznesiga bexavotir
investitsiya kiritishi, maxsulot xajmi va olayotgan daromadini ko`paytirishi, o`z
mulkiga o`zi egalik qilishi, foydalanishi, tasarruf etishi lozim. Ayni shu maqsadda
bozor iqtisodiyotining negizi hisoblangan xususiy mulkka nisbatan davlat
tomonidan asosiy kafolatlarni mustaxkamlashga karatilgan «Xususiy mulkni
himoya qilish va mulkdor huquqlarining kafolatlari to`g`risida»gi qonunni
ishlab chikish qabul qilish zarur.
Shuningdek, boshqaruv tizimini tmaqomillashtirish, ortikcha byurokratik
tusiklarni bartaraf etish maqsadida «Tadbirkorlik faoliyati sohasida ruxsat
berish tartib qoidalari to`g`risida»gi qonunni ishlab chikish muxim ahamiyat
kasb etadi. Bunda tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun zarur bulgan ruxsat
berish tartib qoidalarini aniq belgilab kuyish, qonunda nazarda tutilmagan
ortikcha ruxsatnoma va ruxsat berish tartib qoidalarining yangi turlari
kiritilishini qonun bilan keskin tasdiqlash zarur hisoblanadi.
Uylaymanki, bugungi kunda kichik beznis va tadbirkorlikni kengaytirish
uchun beznesning yangi tashkiliy huquqty shakli sifatida oilaviy beznesni
qonuniy belgilab kuyish vaqti keldi. Mamlakatimizda biznesni tashkil qilishning
ushbu shakli biznesni yuritishda yo`zaga kelgan milliy an`ana larimizga, xujalik
yuritish faoliyatini mavjud xolatiga tula mos keladi. Ishonchim komilki, bunday
biznesini tashkil qilishning qonunchilik bazasi yaratilsa, oilaviy biznesning
huquqiy kafolatlarini kuchaytirish, iqtisodiyotning turli sohalarida uning jadal va
keng rivojlanishi va yangi ish o`rinlarining ochilishiga sharoit tugiladi.
Sizlarga yaxshi ma`lumki, jaxon moliyaviy iqtisodiy inkirozi davrida
mamlakatimiz molyak bank tizimi o`zining barqaror ishonchli ekanini isbotladi.
–
42

Shu bilan birga, bu tizimining yanada mustaxkamlanishi xususiy banklar va
xususiy mulkka asoslangan lizing, sugurta kompaniyalari, kredit
uyushmalari, mikromoliyaviy tashkilotlar kabi moliyaviy institulari tashkil
etishning qonunchilik asoslarini shakllantirish hisobidan bank moliya–
sohasiga xususiy kapitalni jalb qilish bilan boglik. Bu esa bank va boshqa
moliyaviy xizmatlar bozorida rakobatning kengayishi xamda mijozlarga xizmat
kursatish sifatining oshishiga imkon beradi va eng yuksak xalqaro standardtlar
atlabiga mos zamonaviy bozor infrato`zilmalarining rivojlanishi uchun sharoit
yaratadi.
Yurtimizda o`tgan yillar davomida bozor ikisodiyoti sohasidagi
o`zgarishlarining ishonchli qonuniylik bazasini shaklantirish boraisda amalga
oshirilgin ulkan ishlar xech kimga sir emas. Bularning barchasini e`tirof etgan
holda, mavjud qonunlarimizning ko`pchiligi ularni kullash amaliyoti va
mamlakatimzda bozor munosabatlari rivojlanishining hozirgi davrdagi yangi real
xolatidan kelib chikib,jiddiy kayta ko`rib chikish zarur.
Misol uchun, mamlkatimizdagi deyarli barcha ishlab chikaish obeklari
aksiyadorlik kompaniyalari prinsipi boyicha tashkil etilgan, ammo ular o`z
mmaqomiga kay darajada mos holda faoliyat yuritmokda va o`z huquqlaridan
kanday foydalanmokda, degan savolni o`zimizga berib kuraylik. Aksiyadorlik
konpaniyalari o`zlarining bozor munosabatlariga mos mmaqomiga muvofiq
faoliyat yuritishi uchun yana kanday mexanizmlarni harakatga keltirish zarur? Shu
munosabat bilan « Aksiyadorlik jamyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini
himoya qilish to`g`risida»gi Qonunni tankidiy kayta ko`rib,yangi taxrirda ishlab
chikish va qabul qilish xamda ungda korporativ boshqaruv va nazorat
organlarining vakolotlari,huquqlari va javobgarliklarini yanada aniq belgilash
lozim. Ushbu qonundagi aksiyadorlik jamiyatlarining Ko`zatuvchilar kengashlari,
umumiy yigilishlari, taftish komitsiyalarining roli va ahamiyatini oshirish ,
minorita ya`ni kulida aksiyasi kam bulgan aksiyadorlikning kafolatlarini ko`prok
ta`minlash, barcha aksiyadorlarni va bulajak investorlarining aksiyadorlik
43

kampaniyalari faoliyati to`g`risida axborot olish imkoniyatini kengaytirishni
ko`zga to`tish ayni muddao bulur edi.
Hozirgi vaqtda yana bir masala – mamlakatimiz iqtisodiyotida kichik
biznes, birinchi navbatda, xusuiy tadbirkorlikning roli va ulushini yanada
kengaytirixshni ta`minlay oladigan qonunlarni qabul qilish masalasi biz uchun
dolzarb bulib kolmokda.
O`zbekistonning bu yilgi yalpi ichki maxsulotida kichik beznesning ulushi
50 % dan ortib borayotganiga karamasdan, afsuski, bu soha real iqtisodiyotimizda,
avvalambor, sanoatda yetakchi o`rinni egallay olmayapti. Ushbu vazifani xal etish
uchun «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to`g`risida»gi
Qonunning yangi taxririni tayyorlash zarur. Bu qonunda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik subeklarini tashkil qilish yullarini soddalashtirish, ularning faoliyati
uchun ko`prok erkinliklar berishni ko`zga to`tish lozim. Ushbu sektorni kreditlash,
resurslardan foydalanish, davlat buyurtmalarini olish, tadbirkorlik subeklari
ishlab chiqarayotgan maxsulotlarni sotish uchun yangi imtiyozlar berish, xalqaro
amaliyotga muvofiq daromatlarning yillik deklatsiyasi shakliga boskichma-boskich
o`tish, moliya va statistika hisobotlari tizimini yanada soddalashtirish, jumladan,
bunday hisobotlarni vakkolatli davlat organlariga elektron shaklda vakoltli etish
kabi mexanizmlar hisobidan kullab-kuvvatlash masalalari xam qonunda o`z aksini
topishi darkor.
Xammamiz yaxshi tushunamizki, bozor munosabatlarining asosi bulgan
rakobatni rivojlantirishda monopoliyaga karshi qonun hujjatlari katta rol uynaydi.
Ammo amaldagi «Tovar bozorlaridan monopolistik faoliyati cheklash va
rakobat to`g`risida»gi Qonun bugungi kunda eskirdi va zamon talablariga
javob bermay koldi. Shuni e`tiborga olgan holda, «Rakobat tugrisi»i yangi
qonunni ishlab chiqishimiz va qabul qilishimiz zarur. Ushbu qonunda
monopolistik faoliyatni nafakat tovarlar bozorida, balki moliya bozorlarida xam
tartibga solishni nazarda to`tish lozim. Shuningdek, birja savdolarida xam
monopoliyaga karshi mexanizmlarni, aksiyalarni sotib olish, kushi shva
44

birlashtirish bitimlarni tartibga soli shva nazarat qilish tartib qoidalarini–
soddalashtirish boyicha normalarni ushbu qonunga kiritish maqsadga muvofiqdir.
Hozirgi kunda mamlakatimizda yalpi ichki maxsulotining 80 % dan otrigi
nodavlat sektor ta`minlanmokda. Tan olishimiz kerakki, 1991 yilda qabul kilingan
«Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to`g`risida»gi qonun,
o`tgan davr mobaynida 80 tadan ortik qonunosti hujjati unga uygunlashtirilganiga
karamasdan, bugun kayta ko`rib chikishni va taxrirda qabul qilishni talab
etmoqda.
Mamlakatimizning strategik muxim tarmoklari va korxonalarida aksiyalarning
nazorat paketi, a`bir jois bulsa, «oltin» aksiyalarni davlat ixtiyorida saklab kolgan
holda, iqtisodiyotning eng muxim yetakchi tarmoklariga xususiy investorlarni jalb
kili shva ularda nodavlat sektor ulushini yanada kengaytirish zarur. Bunda bulajak
investorlarning barcha toifalariga xususiylashtirish jarayonlariga teng sharoit
yaratishni ta`minlash, ularda xususiy sektor ishtirokini kengaytirish,
xususiylashtirish bitimlarining ochikligi va oshkoraligini ko`zda to`tish lozim.
Yuqorida takitlab utilgan goyat muxim ahamiyatga molik qonunlarda
tmaqomillashtirishbilvn birga, O`zbekistonda amalga oshirilayotgan bozor
islohotlarining sur`ati va mantikiy talablaridan keli chiqqan holda, erkin bozor
iqtisodiyoti munosabatlarini yanada rivojlantirishda xizmat qiladigan bir kator
qonunlar qabul qilishni hayotning o`zi taqozo etmoqda.
«Kredit byurolari faoliyati va kredit axboroti almashuv to`g`risida»,
«Garovni reyestri to`g`risida», «Rieltorlik faoliyati to`g`risida», «Investiya va pay
fondlari to`g`risida», «Innovatsiyalar va iqtisodiyotni moderinizatsiya qilish
to`g`risida»gi va boshqa yangi qonunlar shular jumlasidandir.
Yana bir muhim masala.
Mamlakatimiz iqtisodiy tarakiyotining eng muxim istikbolari va ustivor
yunalishlarini belgilab olar ekanmiz, biz ichki extiyojning usishiga alohida e`tibor
45

karatishimiz kerak bo`ladi. Jaxon moliyaviy iqtisodiy inkirozi okibatlarini
yumshatishga karatilgan Inkirozga karshi chora dasturida ana shunday yondashuv
asosida ish to`tganimiz o`tgan yillarda o`zini to`la oqladi. Ta`kitlash kerkakki,
bugungi kunda Osiyodagi ko`plab mamlakatlar aynan shunday pozitsiyaga amal
kilib kelmokda.
Shundan kelib chiqqan holda, bizning yakin istikboldagi eng muxim
vazafamiz boshlagan ishlarimizni izchil davom etirish – iste`mol talabini
kengaytirish sotsial sohani rivojlantirish, mehnatga xak tulashni yanada
oishirish, xizmat kursatish sektorini, infrato`zima obeklarini rivojlantirishga,
transport va komunitaksiya loyixalari amalga oshirishga alohida e`tibor
berishdir.
Muxtaram majlis katnashchilari!
Hurmatli deputatlar!
So`zimni yakunlar ekanman, mamlakatimizda demokratik islohatlarni
yanada chukurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning taklif etgan
KonsepsiyasiO`zbekistonni isloh etish va moderinizatsiya qilish borasida biz
kariyib 20 yil oldin boshlagan jarayonini davom etish boyicha Oliy Majlis
tomonidan o`zok muddatli aniq harakat dasto`rini ishla chikish va amalga oshirish
uchu nasos bo`ladi, deb ishonaman.
Mening sizlarga murojatim, dav`atim shuki, bugungi kunda amalga
oshirilayotgan islohat va yangiliklar jarayoni butun jamiyatimiz, saxovatli
zaminimizda yashayotgan har kaysi insonni amaliy ishlarga safarbar etadigan
umumiy maqsadga aylanishi uchun barcha imkoniyatlarni ishga solaylik, el
yurtimiz manfaati, ona Vatanimizning ravnaqi va kelajagi uchun bir yokadan
– –
bosh chiqarib mehnat qilaylik.
Shu yo`lda barchangizga sihat-salomatlik, baxt va omad, g`ayrat shijoat
–
tilayman.
46

Xulosa
1.Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish, uzluksiz, intihosiz, to`xtovsiz chuqurlashib borayotgan jarayon
bo`lib, shu joyda yurtboshimizning quyidagi so`zlarini keltirish o`rinli bo`ladi.
Ayni vaqtda shuni unutmasligimiz kerakki, mazkur isloxotlarning muvaffaqiyati,“
avvalambor, mamlakatimizni yanada demokratlashtirish va liberallashtirish
yo`lidagi say-harakatlarimiz sur`atiga, fuqarolarimizntng ijtimiy-siyosiy faolligiga,
ularning siyosiy va huquqiy madaniyatining yuksakligiga va o`z-o`zidan ayonki,
birinchi navbatda siyosiy partiyalarning yetuklik darajasiga, ularning
О`zbekistonimiz taqdiri va kelajagiga daxldor bunday ulkan mas`uliyatli
vakolatlarni о`z zimmasiga olishga qay darajada tayyor ekanligi bevosita
bog`liqdir. 2

2. Fuqarolarning sud orqali himoyalanish kafolatlari jiddiy tarzda
kuchaytirildi, ushbi kafolatlardan foydalanish imkoniyatlarini yanada
kengaytirishni ta`minlash boyicha katta ko`lamdagi chora-tadbirlar amlga oshirildi.
Mamlakatimizda so`nggi o`n yilda ozodlikdan mahrum qilish joylarida
saqlanayotgan mahbuslar soni ikki barobardan ko`proq kamayganining o`zi xam
bu sohada olib borilayotgan islohotlarimizning qanday ijobiy natijalar
berayotganidan dalolatdir.
Ma`lumki, O`zbekistonda 2008 yilning yanvaridan boshlab o`lim jazosi bekor
kilindi va uning urniga umrbod yoki uzoq muddatli ozodlikdan mahrum qilish jazo
turi joriy etildi.
3.So`nggi yillarda yangi taxrirdagi «Ommaviy axborotvositalari to`g`risida»gi
qonunga shuningdek, «Telikomunikatsiya to`g`risida», «Reklama to`g`risida»,
«Mualliflik huquqi va turdosh huquq to`g`risida»g iva boshqa bir katot qonunchilik
hujjatlariga tegishli o`zgartish va kushimchalar kiritildi. Bu esa yangi siyosiy shart
sharoitlarda ommaviy axyuorot vositalari sohasidagi demokratik islohatlarni
2
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish konsetsiyasi. T.: О‘zbekiston”, 2010 yil. 15-b.
“
47

yanada chukurlashtirishni ta`minlaydi. Shu bilan birga, nodavlat ommaviy axborot
vositalarini rivojlantirish, ularning axborot sohasini demokratlashtirishda faol
ishtirokini ta`minlashga karatilgan keng kamrovli institusional islohatlar amalga
oshirildi.
4. «O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to`g`risida»gi qonuning
27 moddasi xamda «Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga–
saylov to`g`risida»gi qonuning 25 moddasiga o`zgartish va kushimchalar kiritish
–
taklif etiladi. Bu avvalambor partiyalararo rakobatning kuchayishi, saylovolldi
tashkilotning shakli va usullari tobora turli-tuman va keng mikyosga ega bulib
borayotgani bilan izoxlanadi. Shuning uchun saylov qonunchiligida saylov
kampaniyasining ushbu muxim boskichini amalga oshirish jarayonida
deputatlikka nomzodlar va siyosiy partiyalarga teng sharoitlar yaratish
mexanizmlarining samaradorligini oshirishga karatilgan normalarni nazarda
to`tish lozim.
5. Fuqarolik institutlari, nodavlat notijorat tashkilotlarini hozirgi kunda
demokratik kadryatlar, inson huquq va erkinliklari xamda qonuniy manfaatlarini
himoya qilishning muxim omiliga ashlanmokda, fuqarolarning o`z saloxiyatlarini
ruyobga chiqishi, ularnining ijtimoiy, sotsial-iqtisodiy faoligi va huquqiy
madaniyatini oshishi uchun sharoit yaritmokda, jamiatda manfaatlar muvozanatini
ta`minlashga kumaklashmoqda.
6. Shundan kelib chiqqan holda, bizning yakin istikboldagi eng muxim
vazafamiz boshlagan ishlarimizni izchil davom etirish iste`mol talabini
–
kengaytirish sotsial sohani rivojlantirish, mehnatga xak tulashni yanada oishirish,
xizmat kursatish sektorini, infrato`zima obeklarini rivojlantirishga, transport va
komunitaksiya loyixalari amalga oshirishga alohida e`tibor berishdir.
48

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillakka erishish ostonasida. T., O`zbekiston ,– “ ”
2011.
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T.2. - Т .: O`zbekiston, 1996. - 380
b.
3. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.Z. - Т .: O`zbekiston, 1996. - 366
b.
4. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo`lidan. ТА - Т .; O`zbekiston, 1996. - 394 b.
5. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. T.5. - Т .: O`zbekiston,
1997.-
6. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo`lida. T.6. - Т .: O`zbekiston,
1998.
7. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o`z qo`limiz bilan quramiz. T.7. - Т .:
O`zbekiston, 1999.-
8. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard
maqsadimiz. T.8. - Т .: O`zbekiston, 2000. -525 b.
9. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas`ulmiz. T.9. - Т .:
O`zbekiston, 2001. - 9. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun
kurashmoq
kerak. T. 10. - Т .: O`zbekiston, 2002. - 432 6.
10. Karimov I.A. Biz tanlagan yo`l - demokratik taraqqiyot va ma`rifiy dunyo bilan
hamkorlikyo`li. T.P. - Т .: O`zbekiston, 2003.
11. Karimov I.A. Uzbek xalqi hech kachon, hech kimga qaram bo`lmaydp. T. 13. -
Т .: O`zbekiston, 2005
12. Karimov I. A. Inson, uning huquq va erkinliklari oliy qadriyat. T. 14. - Т .:
O`zbekiston, 2006.
13. Karimov I.A. Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish,
ma`naviyatimizii yuksaltirish va xalqimizning hayot darajasini oshirish barcha
ishlarimizning mezoni va maqsadidir, T. 15. - Т .: O`zbekiston, 2007.
49

14. Karimov I.A. Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror
rivojlantirish yo`lida. T. 16. - Т .: O`zbekiston, 2008.
15. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat - yengilmas kuch. - Т .: Ma`naviyat, 2008.
16. Karimov I.A. Vatanimizning bosqichma-bosqi,ch va barqaror rivojlanishini
ta`minlash - bizning oliy maqsadimiz. T. 17. - Т .: O`zbekiston, 2009.
17. Karimov I.A. Jahon inqirozining oqibatlarini yengish, mamlakatimizni
modenflzatsiya qilish va taraqqiy topgan davlatlar darajasiga ko`tarilish sari. - Т .:
O`zbekiston, 2010. .
18. Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T- O`zbekiston-
2011
19. O`zbekiston Respublikasinmg "O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Senati to`g`risida"gi Konstitusiyaviy qonuin// O`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Axborotnomasi. 2002 yil, 12-son, 216-modda.
20. O`zbekiston Respublikasining "Davlat boshqaruvini yangilash va yanada
demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy
partiyalarning rolini kuchayti-rish to*g`risida"gi Konstitusiyaviy qonuni //
O`zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to`plami. 2007 yil. 4-son, 161-modda.
21. Azizxo`jayev A.A. Davlatchilik va ma`naviyat. - Т .: Sharq, 1997.
22. Azizxo`jayev A.A. Mustaqillik: kurashlar, iztiroblar, quvonchlar. - Т .:
O`zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2001.
23. Islomov. Z.M. O`zbekiston modernizatsiyalash na demokratik taraqqiyot sari.
- Т .: O`zbekiston, 2005.
24. Qayumov R.Q. O`zbekiston Respublikasining konstitusiyaviy huquqi.
Darslik. - T,: O`zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 1997.
25. www.gov.uz
26. www.ziyonet.uz
27. www.ref.uz
28. www.google.ru
50

Sotib olish