O‘zbekistonda mol-mulkni soliqqa tortishning o‘ziga xos xususiyatlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	160.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	12 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diiyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 11 Mart 2026

0 Sotish

O‘zbekistonda mol-mulkni soliqqa tortishning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIʼ
_____________________
___________________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«________________________»
KAFEDRASI
SOLIQ
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: « O‘ZBEKISTONDA MOL-MULKNI SOLIQQA TORTIShNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI »
Bajardi: ___________
Qabul qildi: ___________
Toshkent – 2026
1

MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. O ZBEKISTONDA MOL-MULK SOLIQLARINING NAZARIY-ʻ
HUQUQIY ASOSLARI .......................................................................................... 5
1.1. Mol-mulk soliqlarining iqtisodiy mohiyati va davlat byudjetidagi oʻrni ............................................. 5
1.2. Oʻzbekistonda mol-mulk soligʻining shakllanishi va huquqiy bazasi ................................................ 12
II BOB. O ZBEKISTONDA MOL-MULKNI SOLIQQA TORTISH
ʻ
AMALIYOTI VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI ................... 19
2.1. Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish amaliyoti tahlili ................................ 19
2.2. Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish va raqamlashtirishning ustuvor yo‘nalishlari ................ 25
XULOSA ................................................................................................................ 35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 37
2

KIRIS H
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat
byudjeti barqarorligini ta minlash, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash vaʼ
mulkdan samarali foydalanishni rag‘batlantirishda mol-mulk soliqlarining o‘rni
beqiyosdir. Mamlakatimizda olib borilayotgan soliq islohotlari tizimning
soddalashtirilishi, adolatli soliq yuki taqsimoti va raqamlashtirish jarayonlarini
jadallashtirishga qaratilgan bo‘lib, bu jarayonda mol-mulk solig‘i fiskal
barqarorlikni ta minlovchi asosiy manbalardan biri sifatida alohida ahamiyat kasb
ʼ
etadi. Mazkur soliq turi nafaqat davlat byudjetining daromad qismini
shakllantiradi, balki iqtisodiyotda resurslardan oqilona foydalanish, hududlarning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash hamda mulkdan foydalanish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlatlar uchun soliqlar davlat moliyasining
asosiy manbasi bo‘lib, ular nafaqat byudjet daromadlarini shakllantiradi, balki
iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishning muhim vositasi hisoblanadi. Xususan,
mol-mulk soliqlari davlatning fiskal siyosatida alohida o‘rin tutadi, chunki ular
mulkdan samarali foydalanish, real aktivlarning qiymatini qayta baholash,
hududlarni rivojlantirish va mahalliy byudjetlar barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
O zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilayotgan soliq siyosatidagi tub
ʻ
islohotlar, xususan Soliq kodeksining yangilanishi, soliq ma’murchiligi tizimining
raqamlashtirilishi, baholash metodologiyasining takomillashtirilishi mol-mulk
soliqlarining ahamiyatini yanada oshirdi. Mol-mulk solig i jismoniy va yuridik
ʻ
shaxslarning iqtisodiy xatti-harakatlariga bevosita ta’sir qiladi, ularning mol-
mulkdan foydalanish motivatsiyasini shakllantiradi va investitsion qarorlarini
belgilovchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, O‘zbekiston iqtisodiyotida mulkchilik shakllarining xilma-
xillashuvi, yangi obyektlarning paydo bo‘lishi, ko‘chmas mulk bozorining
jonlanishi mavjud soliq mexanizmlarining qayta ko‘rib chiqilishini, ilmiy
3

asoslangan yondashuvlar asosida takomillashtirilishini taqozo etadi. Shu jihatdan,
mazkur mavzuning dolzarbligi yanada oshib bermoqda.
Kurs ishining maqsadi - O zbekistonda mol-mulkni soliqqa tortishningʻ
hozirgi holatini ilmiy asosda o‘rganish, nazariy va amaliy jihatlarini tahlil qilish
hamda mavjud tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflarni
ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari : Ushbu kurs ishida mol-mulk solig‘ining iqtisodiy
mazmuni, uning soliq tizimidagi roli va ahamiyati batafsil o‘rganiladi. Avvalo,
mol-mulk solig‘ining tushunchasi, maqsadi va iqtisodiy vazifalari tahlil qilinadi.
Keyingi bosqichda O‘zbekiston Respublikasida mol-mulk solig‘ining normativ-
huquqiy bazasi, ya’ni Soliq kodeksi va boshqa qonunchilik hujjatlari asosida
soliqqa tortish tartibi o‘rganiladi. Shuningdek, soliq ob’ektlari, soliq stavkalari va
imtiyozlar batafsil tahlil qilinadi, mol-mulk solig‘ini hisoblash va undirishning
amaliy mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Ish davomida O‘zbekiston mol-mulk solig‘i
tizimi boshqa davlatlar tajribasi bilan solishtirilib, umumiy va o‘ziga xos
xususiyatlar aniqlanadi. Yakuniy maqsad sifatida, mol-mulk solig‘ini samarali
boshqarish va takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqiladi, bu esa
moliya tizimining rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Tadqiqot predmeti: O‘zbekiston Respublikasida mol-mulkni soliqqa tortish
tizimi, uning amaliy mexanizmlari, soliq ob’ektlari va soliq stavkalari. Tadqiqot
obyekti: O‘zbekiston Respublikasidagi soliq tizimi, ayniqsa mol-mulk solig‘i bilan
bog‘liq huquqiy, iqtisodiy va amaliy munosabatlar.
Tadqiqot metodologiyasi: Tadqiqotda mol-mulk solig‘ini huquqiy, iqtisodiy
va statistik jihatdan tahlil qilish metodlari qo‘llanildi.
Kurs ishining tuzilishi kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Birinchi bobda O zbekistonda mol-mulk soliqlarining nazariy-
ʻ
huquqiy asoslari ko‘rib chiqiladi. Ikkinchi bob O zbekistonda mol-mulkni soliqqa
ʻ
tortish amaliyoti va takomillashtirish yo‘nalishlariga bag‘ishlangan.
4

I BOB. O ZBEKISTONDA MOL-MULK SOLIQLARINING NAZARIY-ʻ
HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Mol-mulk soliqlarining iqtisodiy mohiyati va davlat byudjetidagi o rni
ʻ
Mol-mulk soliqlari bozor iqtisodiyotining muhim tarkibiy unsuri bo‘lib, ular
davlatning fiskal siyosati, mahalliy byudjetlar daromadlari va mulkdan foydalanish
samaradorligini ta’minlashda alohida ahamiyatga ega. Har qanday mamlakatda
mol-mulk soliqlari fiskal jarayonlarning barqarorligini ta’minlovchi barqaror soliq
manbalaridan biri hisoblanadi, chunki mol-mulk odatda iqtisodiy kon’yunktura
tebranishlaridan nisbatan kam ta’sirlanadi. Shuning uchun ham mol-mulk soliqlari
davlat byudjeti uchun eng ishonchli va prognoz qilinadigan daromad manbalaridan
biri bo‘lib xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘i – bu jismoniy hamda yuridik shaxslarning mulkiy obyektlari
(ko‘chmas mulk, bino-inshootlar, ishlab chiqarish vositalari, yer uchastkalari va
boshqalar)ga nisbatan undiriladigan majburiy to‘lovdir. Ushbu soliqning iqtisodiy
mohiyati bir nechta asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
Fiskal funksiya - mol-mulk solig‘ining asosiy iqtisodiy vazifasi. Mol-mulk
soliqlari mahalliy byudjetlarning barqaror daromad manbai hisoblanadi. Ko‘plab
mamlakatlarda ushbu soliq turidan tushadigan tushumlar mahalliy hokimiyatlar
faoliyatining moliyaviy asosini tashkil etadi. Chunki mol-mulk ob’ektlari
hududlarga biriktirilgan bo‘lib, soliq mahalliy budjetda qolishi hududiy rivojlanish
yo‘lida muhim rol o‘ynaydi.
Fiskal funksiyaning ahamiyati quyidagilar bilan belgilanadi:
 mahalliy infratuzilmani rivojlantirish uchun yetarli moliyaviy
resurslarning yaratilishi;
 davlatning ijtimoiy dasturlarini moliyalashtirish;
 hududiy nomutanosibliklarni kamaytirish;
 ijtimoiy xizmatlar sifatini oshirishga imkon yaratish.
Regulyativ (tartibga soluvchi) funksiyasi. Mol-mulk solig‘i orqali davlat
mulkdan foydalanish samaradorligini tartibga soladi. Masalan, bo‘sh turgan yoki
foydalanilmayotgan yer va bino-inshootlarga soliq stavkalarining nisbatan
5

yuqoriroq bo‘lishi mulk egalarini ushbu aktivlardan faol foydalanishga undaydi.
Bu esa iqtisodiyotda aktivlarni “muzlatib” qo‘yishning oldini oladi va mulkdan
oqilona foydalanishga motivatsiya yaratadi.
Regulyativ funksiya quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
 iqtisodiy resurslarni muvozanatli taqsimlash;
 samarasiz ishlatilayotgan mulklar bo‘yicha iqtisodiy bosim;
 investitsion qarorlarni shakllantirishda rag‘batlantiruvchi yoki
tormozlovchi omil sifatida.
Ijtimoiy funksiya. Mol-mulk solig‘i ijtimoiy tenglikni ham ta’minlash vositasi
hisoblanadi. Chunki yuqori qiymatga ega aktivlar ko‘proq soliq to‘loviga olib
keladi va mulk egalarining moliyaviy imkoniyatlariga muvofiq soliqqa tortiladi.
Bu progressiv soliqqa tortish tamoyilining mulk orqali namoyon bo‘lishidir.
Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega obyektlar uchun imtiyozlar berilishi
davlatning ijtimoiy siyosatini qo‘llab-quvvatlaydi.
Hududiy rivojlanishni ta’minlashdagi roli. Mol-mulk solig‘i - mahalliy
byudjetning asosiy manbalaridan biri. Ushbu soliqdan keladigan daromadlar
quyidagi sohalarni moliyalashtirishga sarflanadi:
 kommunal xizmatlar infratuzilmasi;
 yo‘l va transport infratuzilmalari;
 maktablar, bog‘chalar va boshqa ijtimoiy muassasalar faoliyati;
 uy-joy kommunal xo‘jaligi;
 ekologik loyihalar.
Ko‘pgina rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk
solig‘i eng barqaror mahalliy daromadlardan bo‘lib, hududning iqtisodiy va
ijtimoiy taraqqiyotini rejalashtirishda asosiy o‘rin tutadi.
Mol-mulk soliqlari iqtisodiy tizimda davlat moliyasini barqarorlashtirish va
ijtimoiy-iqtisodiy tartibni ta minlashda muhim o‘rin tutadi. Ular mulkka egalikʼ
qilish yoki undan foydalanish uchun soliq to‘lovchidan olinadigan majburiy
to‘lovlar bo‘lib, iqtisodiyotdagi mol-mulk resurslarini samarali taqsimlashga
xizmat qiladi. Mol-mulk soliqlarining asosiy iqtisodiy mohiyati mulk egalari uchun
6

mulkdan oqilona foydalanish stimullarini yaratish, mulkni isrofgarchilikdan
saqlash hamda soliq tushumlari orqali davlat byudjetini moliyalashtirishdir.
Bu soliqlar orqali davlat iqtisodiyotni tartibga solish imkoniga ega bo‘ladi,
chunki soliq stavkalarini o‘zgartirish orqali mulk sohiblarining investitsion va
ishlab chiqarish faoliyatiga ta’sir ko‘rsatish mumkin. Shuningdek, mol-mulk
soliqlari yordamida ijtimoiy adolatni ta minlashga ham erishiladi, chunki ko‘proqʼ
mulkka egalik qiluvchi shaxslar yoki korxonalar soliq to‘lovchi sifatida ko‘proq
ulushga ega bo‘ladi.
Davlat byudjeti daromadlarida mol-mulk soliqlari ancha barqaror va doimiy
manba hisoblanadi. Ayniqsa, mahalliy byudjetlar uchun mol-mulk soliqlarining
o‘rni katta, chunki bu soliqlar mahalliy infratuzilma, ijtimoiy soha va boshqa
hududiy loyihalarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi. Mol-mulk soliqlari
tushumlari mahalliy darajadagi iqtisodiy faollik darajasiga bog‘liq bo‘lib,
hududlarning rivojlanish strategiyasiga muvofiq o‘zgarib boradi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mol-mulk soliqlarining davlat byudjeti
daromadlaridagi ulushi sezilarli darajada oshdi, bu esa soliq siyosati va
ma’muriyatining takomillashuvi, shuningdek, mol-mulkni to‘liq ro‘yxatga olish va
baholash tizimining rivojlanishi natijasidir. Shu bilan birga, mol-mulk soliqlari
iqtisodiy o‘sishga to‘sqinlik qilmasligi uchun, davlat tomonidan soliq stavkalari va
imtiyozlar siyosatini muvozanatlash muhim ahamiyatga ega.
Mol-mulk soliqlari orqali davlat iqtisodiyotni ijtimoiy jihatdan
barqarorlashtirish imkoniyatini ham qo‘lga kiritadi. Mulkni ko‘p egalik qiluvchi
shaxslar va korxonalar uchun soliq majburiyatlarini oshirish orqali ijtimoiy
tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi, shu bilan birga kichik va o‘rta biznes
subyektlari uchun qulay sharoitlar yaratishga harakat qilinadi.
Mol-mulk soliqlari bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning fiskal siyosati
tarkibida muhim o‘rin tutadigan real soliqlar turi hisoblanadi. Bu soliqning
iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, u mulk egalari tomonidan egalik qilinayotgan
ko‘chmas yoki ko‘chmas bo‘lmagan aktivlardan foydalanish natijasida vujudga
keladigan iqtisodiy imkoniyatlar asosida undiriladi. Mol-mulk soliqlari shaxsning
7

iste’mol daromadlariga emas, balki mulk shaklida namoyon bo‘lgan boyligiga
solinadi, shu orqali davlat tomonidan iqtisodiy tengsizlikni yumshatish, mulkdan
foydalanishni tartibga solish va hududiy rivojlanish uchun barqaror manba
yaratishga xizmat qiladi. Mulkning mavjudligi, uning qiymati va undan
foydalanish darajasi soliqning asosiy ko‘rsatkichlarini belgilaydi, bu esa mol-mulk
solig‘ini boshqa soliq turlaridan ajratib turuvchi eng muhim jihatlardan biridir.
Mol-mulk soliqlari tizimining samaradorligini oshirish uchun, shuningdek,
soliq nazorati mexanizmlarini mustahkamlash ham muhim hisoblanadi. Soliq
organlari tomonidan amalga oshirilayotgan faol monitoring va tekshiruvlar,
shaffoflikni ta minlash bilan birga, soliq to‘lovchilarning majburiyatlarini vaqtidaʼ
va to‘liq bajarishiga turtki beradi. Bu esa byudjetga tushumlarning o‘sishini
ta minlab, iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta sir ko‘rsatadi.
ʼ ʼ
Yana bir muhim jihat – mol-mulk solig‘i siyosatini doimiy ravishda iqtisodiy
sharoit va xalqaro tajribaga muvofiq yangilab borishdir. Globalizatsiya va iqtisodiy
raqobat sharoitida samarali fiskal siyosatni yuritish uchun, mol-mulk soliqlarining
qo‘llanilishi va stavkalari moslashuvchan bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, soliq
tizimida innovatsiyalar va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish moliyaviy
jarayonlarni yanada takomillashtiradi.
Mol-mulk soliqlarining ijtimoiy himoya va barqarorlik sohasidagi roli ham
oshib bormoqda. Ushbu soliqlar orqali davlat kambag‘allikni kamaytirish, ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash hamda hududlarning iqtisodiy
rivojlanishini rag‘batlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa soliq siyosatini
yanada adolatli va samarali qilishga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ining fiskal funksiyasi davlat byudjetining, ayniqsa, mahalliy
byudjetlarning daromad qismi barqaror shakllanishiga asos bo‘ladi. Daromad
solig‘i yoki foyda solig‘iga nisbatan mol-mulk solig‘i iqtisodiy sikllardan kamroq
ta’sirlanadi, chunki mulkning mavjudligi, uning hajmi va qiymati iqtisodiy
pasayish davrlarida ham keskin o‘zgarib ketmaydi. Shu sababli mazkur soliq turi
mahalliy hokimiyatlar uchun eng ishonchli va barqaror daromad manbalaridan biri
sanaladi. Aholi soni ortishi, urbanizatsiya jarayonlarining kuchayishi, ko‘chmas
8

mulklar bozorining kengayishi mol-mulk solig‘ining davlat moliyaviy siyosatidagi
ahamiyatini yanada oshirib bormoqda. Bu soliqning barqarorligi byudjetlar
daromadlarining uzoq muddatli prognozini shakllantirishga, mahalliy infratuzilma
va jamoat xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha dasturlarni amalga oshirishga keng
imkoniyat yaratadi. 1
Mol-mulk solig‘ining tartibga soluvchi funksiyasi mulkdan foydalanish
samaradorligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, iqtisodiyotda resurslarning oqilona
taqsimlanishiga xizmat qiladi. Mulkdan foydalanmay turib uni saqlab qolish
iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘lishi uchun soliq mexanizmi mulk egalarini
mulkdan faol foydalanishga undaydi. Soliq stavkalari va soliq bazasining to‘g‘ri
belgilanishi bo‘sh turgan obyektlarni iqtisodiy aktivlarga aylantirish, ishlab
chiqarish binolaridan samarali foydalanish yoki iqtisodiyotga investitsiyalarni jalb
etish jarayonlarini rag‘batlantiradi. Bu ayniqsa yirik shaharlarda, sanoat
hududlarida va yer resurslari cheklangan joylarda alohida ahamiyatga ega.
Mulkdan foydalanish samaradorligini oshirish nafaqat soliq to‘lovchi manfaatiga,
balki iqtisodiy tizimning umumiy rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Mol-mulk solig‘ining iqtisodiy tizimdagi yana bir muhim vazifasi - mulkni
baholash va bozor qiymatiga yaqinlashtirilgan soliq bazasini shakllantirish orqali
iqtisodiy faollikka ta’sir ko‘rsatishdir. Baholash tizimi shaffof va adolatli bo‘lgan
taqdirda, soliq yukining optimal taqsimlanishi ta’minlanadi, mulk egalarining
soliqqa nisbatan ishonchi ortadi, soliq intizomi kuchayadi. Bu o‘z navbatida, soya
iqtisodiyotining qisqarishiga, soliqlarni yashirish holatlarining kamayishiga olib
keladi. Aksincha, baholash tizimidagi nomutanosiblik soliq yukining adolatsiz
taqsimlanishiga, iqtisodiy faollikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning
uchun ko‘plab davlatlarda mol-mulk solig‘i ichki bozorning sog‘lom rivojlanishiga
xizmat qiluvchi tartibga solish vositasi sifatida qo‘llaniladi. 2
Shuningdek, mol-mulk soliqlari davlat iqtisodiyotining barqarorligini
ta minlashda muhim vosita hisoblanadi. Ular orqali davlat nafaqat moliyaviyʼ
1
Abdullayev F. “Soliq tizimi va uning iqtisodiyotdagi roli”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
2
Abdurahmonov Q. “Davlat byudjeti va soliqlar nazariyasi”. – Toshkent: Moliya, 2021.
9

resurslarni yig‘adi, balki mulk egalari va foydalanuvchilarining moliyaviy
mas’uliyatini oshiradi, bu esa mulkdan oqilona foydalanishni rag‘batlantiradi.
Ayniqsa, iqtisodiyotdagi mol-mulkning haqiqiy qiymatini aniqlash va soliq
bazasini kengaytirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar, iqtisodiy
samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Bundan tashqari, mol-mulk soliqlari hududlararo iqtisodiy tafovutlarni
kamaytirishga yordam beradi. Soliq siyosatida mahalliy xususiyatlarni hisobga
olib, hududlar o‘rtasida resurslarni qayta taqsimlash mexanizmlari
shakllantirilmoqda. Bu esa ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning muvozanatli
bo‘lishini ta’minlab, mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirishga
xizmat qiladi.
1-jadval
O‘zbekiston Respublikasi hududlari kesimida Mol-mulk solig‘i tushumlari
№ Hudud nomi Jismoniy shaxslardan
mol-mulk solig'i Yuridik shaxslardan
mol-mulk solig'i JAMI (Mln
so'm)
1 Qoraqalpog'iston
Respublikasi 48,2 145,5 193,7
2 Andijon viloyati 65,4 182,1 247,5
3 Buxoro viloyati 58,1 245,3 303,4
4 Jizzax viloyati 32,5 115,8 148,3
5 Qashqadaryo viloyati 62,3 280,4 342,7
6 Navoiy viloyati 35,6 482,2 517,8
7 Namangan viloyati 54,2 185,6 239,8
8 Samarqand viloyati 92,5 295,1 387,6
9 Surxondaryo viloyati 45,8 138,4 184,2
1
0 Sirdaryo viloyati 24,1 142,7 166,8
1
1 Toshkent viloyati 145,3 685,5 830,8
1
2 Farg'ona viloyati 83,7 268,2 353,9
1
3 Xorazm viloyati 42,4 135,1 177,5
1
4 Toshkent shahri 385,6 1 925,4 2 311,0
RESPUBLIKA
BO'YICHA JAMI 1 177,7 5 227,3 6 405,0
10

Mol - mulk soliqlari orqali yig ‘ iladigan daromadlar mahalliy infratuzilma va
ijtimoiy sohalarning rivojlanishida muhim rol o ‘ ynaydi . Shuningdek , soliqlarni
to ‘ g ‘ ri va adolatli taqsimlash iqtisodiyotni diversifikatsiyalash va investitsiya
muhitini yaxshilashga xizmat qiladi . Shu sababli , mol - mulk solig ‘ i siyosatini
ishlab chiqishda iqtisodiy o ‘ sish , ijtimoiy barqarorlik va fiskal barqarorlik
o ‘ rtasidagi muvozanatni saqlashga katta e ’ tibor qaratilmoqda .
Umuman olganda , mol - mulk soliqlari davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirishda muhim o ‘ rin egallagan bo ‘ lsa - da , ularning iqtisodiy ahamiyati
faqat fiskal natijalar bilan cheklanib qolmaydi . Ushbu soliq turi iqtisodiy o ‘ sish
jarayonida resurslardan oqilona foydalanishni ta ’ minlash , infratuzilmani
rivojlantirish , shaharsozlik va hududiy rejalashtirish jarayonlarini qo ‘ llab -
quvvatlash , iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish va barqaror mahalliy moliya tizimini
yaratishda strategik ahamiyat kasb etadi . Shu jihatdan mol - mulk solig ‘ i
O ‘ zbekiston soliq siyosatining muhim bo ‘ g ‘ ini bo ‘ lib , iqtisodiy islohotlarning
izchil amalga oshirilishida muhim vosita sifatida namoyon bo ‘ ladi .
Mol-mulk solig‘i boshqa turdagi soliqlardan farq qiluvchi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega:
1. Barqaror soliq bazasi. Mol-mulk ko‘pincha uzoq muddat davomida o‘z
qiymatini saqlab qoluvchi aktiv bo‘lgani uchun, daromad solig‘i kabi iqtisodiy
kon’yunkturaga keskin bog‘liq emas. Shu sababli mol-mulk solig‘i davlat uchun
uzoq muddatli prognozlashda eng ishonchli soliq manbai hisoblanadi.
2. Hududiy bog‘liqlik. Mol-mulk solig‘i hududiy byudjetga yo‘naltiriladi,
chunki mulk obyektlari muayyan manzilda joylashgan bo‘ladi. Bu mahalliy o‘zini
o‘zi boshqarish organlarining moliyaviy mustaqilligini oshiradi.
3. Real aktivlarga tayanish. Soliq bazasi - mavjud mulkning real, balans yoki
kadastr qiymati. Shuning uchun bu soliq turining asoslanishi va hisob-kitobi
boshqa soliqlarga nisbatan ancha aniq, lekin baholash tizimining takomillashgan
bo‘lishini talab qiladi.
4. Investitsiyaviy jarayonlarga ta’siri. Mol-mulkka nisbatan soliq stavkalari
investitsiya muhitiga ham ta’sir qiladi. Agar stavkalar yuqori bo‘lsa, mulkni
11

ko‘paytirish, yangi obyekt qurish, ko‘chmas mulkka sarmoya kiritish sekinlashadi.
Agar stavkalar me’yoridan past bo‘lsa, davlat byudjeti zarar ko‘radi. Shuning
uchun bu soliqning iqtisodiy muvozanati juda muhim.
Mol-mulk soliqlari davlat byudjeti tizimida quyidagi funksiyalarni bajaradi:
1. Mahalliy byudjetlarning barqaror daromad manbai. Mol-mulk solig‘i
mahalliy hokimiyatlarga moliyaviy mustaqillik beradi va ularning rejalashtirish
hamda rivojlantirish salohiyatini oshiradi.
2. Byudjetdan tashqari jamg‘armalarning shakllanishiga ko‘mak. Mol-mulk
soliqlari ayrim hududlarda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish fondlari yoki
hududlarni obodonlashtirish jamg‘armalarini moliyalashtirishga yo‘naltiriladi.
3. Tashqi qarzlarga ehtiyojni kamaytirish. Ichki soliq manbalarining
barqarorligi davlatni tashqi moliyalashtirishga kamroq ehtiyoj sezadigan darajaga
yetkazadi.
4. Iqtisodiy boshqaruv mexanizmi. Mol-mulk solig‘i orqali iqtisodiyotdagi
aktivlar harakatini, yirik sanoat obyektlarining samaradorligini, ishlab chiqarish
vositalaridan foydalanish darajasini boshqarish imkoniyati oshadi.
Mol-mulk soliqlari iqtisodiyotning muhim instrumenti bo‘lib, ular orqali:
 byudjet daromadlari barqarorlashtiriladi,
 hududlar moliyaviy mustaqillikka ega bo‘ladi,
 mulkdan foydalanish samaradorligi oshiriladi,
 iqtisodiy resurslar optimal taqsimlanadi,
 ijtimoiy tenglik va iqtisodiy motivatsiya shakllanadi.
Shu sababli mol-mulk soliqlarini oqilona tashkil etish har qanday davlatning
iqtisodiy siyosatida strategik ahamiyatga ega bo‘lib, O‘zbekiston uchun ham ushbu
soliq turi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
1.2. O zbekistonda mol-mulk solig ining shakllanishi va huquqiy bazasiʻ ʻ
O zbekistonda mol-mulk solig‘i tizimi mustaqillikning ilk yillaridanoq
ʻ
shakllana boshlagan bo‘lib, bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish
jarayonida ushbu soliq turi davlat byudjetining barqaror daromad manbalaridan
12

biriga aylandi. 1991–1997-yillar oralig‘ida qabul qilingan soliqka oid dastlabki
qonunlar va qarorlar mamlakatda mulkchilik munosabatlarining o‘zgarishi, davlat
mulkini xususiylashtirish jarayoni va bozor mexanizmlarining joriy etilishi bilan
chambarchas bog‘liq edi. Aynan shu davrda jismoniy va yuridik shaxslarning mol-
mulkiga soliq solish bo‘yicha huquqiy asoslar yaratildi, soliqning ilk stavkalari,
soliq solish obyekti hamda imtiyozlar belgilanib borildi. 3
Mol-mulk solig i O zbekistonda mahalliy byudjetlar daromadlariniʻ ʻ
ta minlashga qaratilgan muhim fiskal instrument sifatida shakllangan. Uning
ʼ
paydo bo lishi va rivojlanishi respublika mustaqillikka erishgan davr bilan
ʻ
ziddiyatli bo‘lmay, yaqin o ttiz yillik islohotlar jarayonida bosqichma-bosqich
ʻ
amalga oshirilgan. Dastlabki yillarda mulkga soliq solish tamoyillari qonunlar va
mahalliy normativ hujjatlar asosida o‘rnatildi; keyinchalik Soliq kodeksi va boshqa
to plangan hujjatlar orqali bu soha tizimli tartibga solindi, soliqqa tortish
ʻ
ob’ektlari, soliq bazasi, stavkalar va imtiyozlar yagona yuridik asosga keltirildi.
Huquqiy jihatdan mol-mulk solig ining asosiy bazasi O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Soliq kodeksi, shuningdek Vazirlar Mahkamasining qarorlari va
tegishli me yoriy hujjatlardan iborat. Soliq kodeksi mulk solig i bo‘yicha soliq
ʼ ʻ
to‘lash shartlarini, soliq to‘lovchilarni aniqlash, soliq solish ob’ektlarini va mulkni
xatlash tartibini belgilaydi. Masalan, mol-mulk solig i jismoniy shaxslarning va
ʻ
yuridik shaxslarning mol-mulki — bino-inshootlar, boshqa asosiy vositalar va
nomoddiy aktivlar asosida hisoblanadi; merosga o‘tgan mulk va yangi qurilgan
binolar ham soliq ob’ektlariga kiritilishi mumkinligi kodeksda qayd etilgan.
Amaliy jihatdan soliq bazasini aniqlashda yuridik shaxslarga nisbatan odatda
mulkning o rtacha yillik balans qiymati asos sifatida olinadi. Bu metodika soliq
ʻ
bazasining barqaror va hisoblanadigan xossasini ta minlab, moliyaviy hisobotlar
ʼ
va balans ko‘rsatkichlariga asoslanadi. Jismoniy shaxslar uchun esa mulk e lon
ʼ
qilingan qiymatlar, hududiy mezonlar va ba zi holatlarda kichik-biznesga oid
ʼ
soddalashtirilgan tartiblar qo‘llanadi; ayrim hududlarda esa mahalliy hukumatlar
3
. Azizov M. “Bozor iqtisodiyotida soliq siyosati”. – Toshkent: Universitet, 2019.
13

o‘z vakolatlari doirasida soliq stavkalarini mahalliy sharoitga moslab belgilash
imkoniyatiga ega.
Soliq stavkalari va imtiyozlar siyosati O‘zbekiston sharoitida muvozanatni
saqlashga qaratilgan: davlat mahalliy byudjetlar uchun yetarli daromad manbaini
saqlab qolayotgan bir paytda, tadbirkorlik va aholining ijtimoiy himoyasini ko zlabʻ
ba zi kategoriyalar uchun kamaytirilgan stavkalar yoki vaqtinchalik ozodliklar
ʼ
joriy etadi. Amaliyotda soliq stavkalarining o‘zgarishi, shuningdek imtiyozlar
hajmi va turi iqtisodiy siyosatning ustuvor yo nalishlariga bog liq holda
ʻ ʻ
yangilanadi; shu bois imtiyozlar samaradorligini muntazam baholab borish zarur.
Mol-mulk solig i bilan bog‘liq ijro mexanizmlari va nazorat vositalari ham
ʻ
rivojlandi: mol-mulkni xatlash, soliq qarzini majburiy undirish choralariga oid
protseduralar, huquqiy cheklovlar va garov tizimi amalda qo‘llanadi. Soliq
organlari mol-mulk ustidan to g ri hisob-kitob va qonuniy undirishni ta minlash
ʻ ʻ ʼ
uchun moliyaviy hisobotlarni va balans ko‘rsatkichlarini tekshiradi; shuningdek,
soliq qarzdorligini kamaytirish maqsadida restrukturizatsiya va bo‘lib-bo‘lib
to‘lash imkoniyatlari ham tartiblandi.
So nggi yillarda mol-mulk solig‘i sohasida amalga oshirilgan islohotlarning
ʻ
muhim jihatlaridan biri — soliq ma muriyatining raqamlashtirilishi va hisobotlar
ʼ
soddalashtirilishi bo‘ldi. Elektron xizmatlar orqali mulkga oid ma lumotlarni
ʼ
ro‘yxatga olish, deklaratsiyalarni onlayn topshirish va soliq holatini monitoring
qilish imkoniyati paydo bo ldi, bu esa xatolarni kamaytirish, nazoratni samaraliroq
ʻ
qilish va yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirishga yordam beradi. Shu bilan
birga, mahalliy darajadagi soliq siyosatini amalga oshirishda shaffoflik va
ma lumot almashinuvi muhim oqimga aylandi.
ʼ
Huquqiy amaliyotda e tiborga molik jihat — mol-mulk solig i bo‘yicha
ʼ ʻ
imtiyozlar va ozodliklar ro‘yxatini aniqlash va ularning me yoriy asoslarini
ʼ
kuchaytirishdir. Qonun hujjatlarida belgilangan ayrim ijtimoiy himoyaga doir
imtiyozlar (masalan, keng ko lamli oila a zolari, nogironlar, pensiyachilar) va
ʻ ʼ
muayyan shartlarga bog langan imtiyozlar qamrab olingan; ammo iqtisodiy natija
ʻ
14

va byudjet yo‘qotishlar asosida bu imtiyozlar samaradorligini doimiy baholash
zarur.
Mol-mulk solig‘iga oid huquqiy bazaning tizimli shakllanishida 1998-yilda
qabul qilingan birinchi Soliq kodeksi muhim bosqich bo‘ldi. Kodeksda yuridik
shaxslarning asosiy vositalari va ko‘chmas mulki soliq solish obyektlari sifatida
belgilandi, jismoniy shaxslar mol-mulki bo‘yicha esa alohida bo‘lim ishlab
chiqildi. Ushbu davrda mol-mulk solig‘i davlat byudjetining umumiy daromadlari
tarkibida nisbatan barqaror ulushga ega bo‘lib, mahalliy byudjetlar daromadlarini
shakllantirishda asosiy manba sifatida qo‘llanila boshlandi. Mazkur yillarda soliq
stavkalari, baholash mezonlari va imtiyozlar tizimi iqtisodiyotda mulkdan samarali
foydalanishni rag‘batlantirishga qaratilgan holda takomillashtirilgan. 4
2019-yildan amalda bo‘lgan yangi tahrirdagi Soliq kodeksi O‘zbekiston soliq
tizimida, jumladan mol-mulk solig‘i sohasida tub o‘zgarishlarni belgilab berdi.
Eng muhim yangiliklardan biri bu - soliq solish bazasining kadastr qiymati asosida
belgilanayotgan yagona tartibga o‘tilishi bo‘ldi. Mazkur yondashuv mulkni
baholashda shaffoflikni ta’minlash, bozor qiymatiga yaqinlashtirilgan soliq
bazasini yaratish va soliq yukining adolatli taqsimlanishiga erishishni ko‘zda tutdi.
Shuningdek, yuridik shaxslar mol-mulk solig‘i bo‘yicha asosiy vositalarning
qoldiq qiymatidan soliq undirish tartibi saqlab qolinib, ishlab chiqarish jarayonida
faol foydalanilayotgan aktivlarni rag‘batlantirishga qaratilgan imtiyozlar
qonunchilikda mustahkamlab qo‘yildi. 5
Oxirgi yillarda qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar - prezident
farmonlari, hukumat qarorlari, soliq ma’murchiligini raqamlashtirishga qaratilgan
dasturning amaliy bosqichlari mol-mulk solig‘ining zamonaviy talablar asosida
qayta ko‘rib chiqilishiga sabab bo‘ldi. Xususan, davlat kadastr tizimini
modernizatsiya qilish, elektron soliq ma’lumotlar bazalarini uyg‘unlashtirish,
mulklar bo‘yicha yagona elektron reyestrni shakllantirish va soliq to‘lovchilarning
qulayliklari uchun onlayn deklaratsiya tizimini joriy etish kabi tədbirlar soliq
ma’murchiligi samaradorligini sezilarli darajada oshirdi. Ularning barchasi mol-
4
Bekchanov B. “Soliq huquqi asoslari”. – Toshkent: Adolat, 2022.
5
Djalilov S. “O‘zbekiston soliq tizimining rivojlanish bosqichlari”. – Toshkent: Fan, 2018.
15

mulk solig‘ining shaffof, prognoz qilinadigan va barqaror bo‘lishiga xizmat
qilmoqda.
Xalqaro tajriba bilan taqqoslaganda, O‘zbekistonning mol-mulk solig‘i tizimi
rivojlanayotgan davlatlar soliq amaliyotiga yaqin bo‘lib, unda fiskallik va tartibga
solish funksiyalari uyg‘unlashgan. Rivojlangan mamlakatlarda, xususan AQSH va
Yevropa davlatlarida mol-mulk solig‘i mahalliy byudjetlarning asosiy daromad
manbai hisoblanadi va soliq bazasi ko‘p hollarda bozor qiymati asosida
belgilanadi. O‘zbekistonda ham ushbu yondashuv bosqichma-bosqich joriy
etilmoqda, ammo baholash tizimi va soliq ma’murchiligini yanada
takomillashtirish ehtiyoji mavjud. Xalqaro tajribani o‘rganish, mulkni
baholashning zamonaviy usullarini joriy qilish hamda soliq yukini iqtisodiy
rag‘batlantirish bilan uyg‘unlashtirish mol-mulk solig‘i tizimining yanada
takomillashuviga xizmat qiladi.
O zbekistonda mol-mulk solig ining huquqiy bazasini shakllantirish jarayoniʻ ʻ
davlatning iqtisodiy siyosati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, mulkchilik
shakllarining erkinlashtirilishi, bozor munosabatlarining rivojlanishi va
soliqlarning zamonaviy tamoyillar asosida qayta ko‘rib chiqilishi bilan izohlanadi.
Mustaqillikning ilk yillarida soliq tizimining asosiy vazifasi davlat byudjetini
mustahkamlash va yangi iqtisodiy tuzumga moslashish bo‘lgani uchun mol-mulk
solig‘i ko‘proq fiskal vazifaga ega edi. O‘sha davrda huquqiy hujjatlar mulkning
mavjudligiga qarab soliq undirishga qaratilgan bo‘lib, baholash tizimi yetarlicha
mukammal emas edi. Ammo keyingi yillarda iqtisodiy islohotlarning
chuqurlashuvi ushbu soliq turining tartibga soluvchi va rag‘batlantiruvchi
vazifalarini kuchaytirishni taqozo etdi. 6
Mamlakatda mol-mulk solig‘iga oid huquqiy me’yorlarni takomillashtirishda
ayniqsa 2017–2023-yillar davomida olib borilgan soliq islohotlari muhim o‘rin
tutdi. Bu davrda kadastr tizimini to‘liq raqamlashtirish, obyektlarning real
qiymatini aniqlashda bozor tamoyillariga yaqinlashish, soliq solish bazalarini
birxillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
6
Eshboyev H. “Davlat moliyasi va soliqlar”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
16

2018-yildan boshlab jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha kadastr
qiymatlari qayta hisoblab chiqildi, natijada baholashdagi tarixiy nomutanosibliklar
bartaraf etila boshladi. Mazkur o‘zgarishlar soliq yukining adolatli taqsimlanishini
ta’minlash bilan birga, mahalliy byudjetlarning daromadlarini oshirishga ham
xizmat qilmoqda.
Mol-mulk solig‘i bo yicha huquqiy bazaning takomillashuviga Soliqʻ
kodeksining yangi tahriri keng imkoniyatlar yaratdi. Kodeksda soliq solish
obyektlari aniq belgilandi, soliq bazasini kadastr va qoldiq qiymat asosida aniqlash
mexanizmi mustahkamlandi, soliq imtiyozlarining tartibi qayta ko‘rib chiqilib,
ortiqcha imtiyozlarni qisqartirish tamoyili ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. Bu
esa soliq tizimining soddalashuvi, shaffofligi va yana-da izchil bo‘lishiga olib
keldi. Shu bilan birga, soliq ma’murchiligi jarayonida elektron tizimlarning keng
joriy etilishi, mulk obyektlari bo‘yicha yagona elektron ma’lumotlar bazasining
yaratilishi huquqiy-amaliy tizimni sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tardi.
Endilikda soliq to‘lovchilar o‘z mulkiga oid ma’lumotlarni onlayn tarzda
tekshirish, soliq summalarini hisoblash va deklaratsiya topshirishni ancha oson
amalga oshira olmoqda.
Xalqaro tajribaga murojaat qilinganda, O‘zbekiston mol-mulk solig‘i sohasida
bir qator davlatlar bilan o‘xshash yondashuvni qo‘llayotgani ko‘rinadi. Masalan,
Turkiya, Polsha, Janubiy Koreya va Qozog‘iston kabi davlatlarda mol-mulk solig‘i
ko‘chmas mulkning kadastr yoki bozor qiymatiga asoslanadi va mahalliy
byudjetlarning asosiy daromad manbai sifatida tasniflanadi. O‘zbekiston ham
baholash tizimini modernizatsiya qilib, soliq solish bazasini tartibga solish orqali
xalqaro standartlarga yaqinlashib bormoqda. Shuningdek, imtiyozlar tizimi
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, pensionerlar va
ayrim toifalardagi tadbirkorlar manfaatlarini hisobga olgan holda qayta
shakllantirilgan. Bu esa soliq siyosatining ijtimoiy yo‘naltirilganligini ta’minlab,
iqtisodiy barqarorlik bilan uyg‘unlashuvini ta’minlaydi.
Amaliy tavsiyalar sifatida, mol-mulk solig ini yanada samarali qilish uchun
ʻ
mulk qiymatini baholash mexanizmlarini mustahkamlash, elektron registrlarni
17

to liq integratsiyalash, mahalliy hokimiyatlar va soliq organlari o rtasida ma lumotʻ ʻ ʼ
almashinuvini yo lga qo‘yish hamda imtiyozlar tizimini natijadorlik mezonlariga
ʻ
bog lash lozim. Shu bilan birga, mulk solig i siyosatini ishlab chiqishda hududiy
ʻ ʻ
xususiyatlar, kambag allik darajasi va investitsion muhitni hisobga oluvchi
ʻ
yondashuvni amalga oshirish muhimdir.
Umuman olganda, O‘zbekiston mol-mulk solig‘i tizimi so‘nggi yillarda izchil
huquqiy islohotlar natijasida ancha takomillashdi va amalda bozor iqtisodiyoti
talablariga moslashgan, shaffof va samarali tizimga aylandi. Davlatning soliq
siyosatida mulkni baholashning adolatli mexanizmini joriy etish, soliq
ma’murchiligini raqamlashtirish hamda xalqaro tajribaga asoslangan tartiblarni
qo‘llash yo‘nalishida olib borayotgan ishlari mol-mulk solig‘ining iqtisodiy
ahamiyatini oshirib, huquqiy bazaning mustahkamlanishiga xizmat qilmoqda.
Natijada, mazkur soliq turi nafaqat fiskal funksiyani bajaradi, balki mulkdan
foydalanish madaniyatini shakllantirish va iqtisodiy resurslardan samarali
foydalanishni rag‘batlantirishda muhim instrument darajasiga ko‘tarilgan.
18

II BOB. O ZBEKISTONDA MOL-MULKNI SOLIQQA TORTISHʻ
AMALIYOTI VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
2.1. Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish amaliyoti
tahlili
O‘zbekiston Respublikasida jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini
soliqqa tortish amaliyoti so‘nggi yillarda sezilarli darajada isloh qilinib, soliq
ma’murchiligi, baholash tizimi va soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro munosabatlar
zamonaviy standartlarga yaqinlashmoqda. Mol-mulk solig‘i amaliyoti bu soliqning
fiskal ahamiyati, to‘lovchilar doirasi, soliq bazasini aniqlash mexanizmi,
imtiyozlar tizimi, nazorat va undirish tartibining barcha jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i asosan uy-joylar, kvartiralar, dala hovlilar,
garajlar va boshqa ko‘chmas mulklarga solinadi. Soliq miqdori obyektning kadastr
qiymati asosida hisoblanadi va Soliq kodeksida belgilangan stavkalar bo‘yicha
undiriladi. Baholash tizimining adolatli bo‘lishi, soliq yukining to‘g‘ri
taqsimlanishi ma’lumotlarni muntazam yangilab borishni talab etadi. Shu
maqsadda ko‘chmas mulkning aniq texnik xususiyatlari, qurilish sifati, maydoni,
joylashgan hududi hamda infratuzilmaga yaqinligi hisobga olinadigan kadastr
baholash metodikasi ishlab chiqilgan. Bu esa jismoniy shaxslarning mol-mulkini
soliqqa tortishda shaffoflikni oshirib, mulk egalarining soliq to‘lovga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlaydi.
Yuridik shaxslarning mol-mulk solig‘i esa amaliyotda yanada murakkabroq
tizim bo‘lib, unda soliq solish obyektlari sifatida korxonalarning asosiy vositalari,
ishlab chiqarish va savdo binolari, inshootlar, mashina va uskunalar, texnik
vositalar hamda boshqa hisobda turuvchi aktivlar belgilangan. Soliq bazasi bu
aktivlarning qoldiq qiymati asosida aniqlanadi, chunki asosiy vositalar vaqt o‘tishi
bilan amortizatsiyalanadi va ularning balans qiymati pasayib boradi. Shu orqali
davlat iqtisodiyotda faoliyat yuritayotgan, ishlab chiqarish jarayonida
foydalanilayotgan aktivlarga ortiqcha soliq yukining qo‘llanilishiga yo‘l
qo‘ymaydi. Amaliyotda korxonalar mol-mulk solig‘ini yillik moliyaviy hisobotlar
asosida mustaqil hisoblaydi va tegishli deklaratsiyalarni taqdim etadi. Soliq
19

organlari esa ular tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarni soliq riski tahlili,
elektron monitoring, o‘rganish va joyiga chiqqan holdagi tekshiruvlar orqali
nazorat qiladi. 7
Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish amaliyoti
O‘zbekistonda davlat byudjetining barqaror daromad manbalaridan biri sifatida
shakllangan bo‘lib, u mahalliy byudjetlarni mustahkamlashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Amaliyotda mol-mulk solig‘i soliq to‘lovchilarning mulkka egalik
huquqidan kelib chiqib undiriladi va ushbu soliq turining asosiy vazifasi mulkdan
foydalanish samaradorligini oshirish hamda byudjet daromadlarini ta’minlashdan
iboratdir. So‘nggi yillarda mazkur soliqni undirish mexanizmlarining
takomillashtirilishi soliqqa tortish jarayonining shaffofligini oshirishga xizmat
qilmoqda.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish amaliyotida asosiy soliq
obyekti sifatida turar joylar, noturar binolar, dala hovlilar va boshqa ko‘chmas
mulk obyektlari olinadi. Soliq summasi, odatda, mulkning belgilangan qiymati va
soliq stavkasi asosida hisoblanadi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, jismoniy shaxslar
uchun mol-mulk solig‘i nisbatan ijtimoiy yo‘naltirilgan bo‘lib, ayrim toifadagi
shaxslar — pensionerlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlar uchun soliq imtiyozlari va ozodliklar qo‘llaniladi. Bu holat soliq yukini
yumshatishga va ijtimoiy adolat tamoyilini ta’minlashga qaratilgan.
Yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish amaliyoti esa ko‘proq
iqtisodiy mazmunga ega bo‘lib, ishlab chiqarish jarayonlari bilan chambarchas
bog‘liqdir. Yuridik shaxslar uchun mol-mulk solig‘i, asosan, korxona balansida aks
ettirilgan asosiy vositalar — bino-inshootlar, ishlab chiqarish jihozlari va boshqa
uzoq muddatli aktivlarning o‘rtacha yillik qiymati asosida hisoblanadi. Bu esa
soliq bazasini aniqlashda moliyaviy hisobotlarning muhim ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Amaliyotda ayrim korxonalar asosiy vositalarning
eskirganligi yoki foydalanilmayotgan obyektlar mavjudligi sababli mol-mulk
solig‘i yukini sezilarli deb baholamoqda.
7
Hasanov R. “Moliya va soliq siyosati”. – Toshkent: Sharq, 2020.
20

2-jadval
Mol-mulk solig‘i stavkalari (2024-2025 yillar uchun amaldagi tartib)
T/r Obyekt turi va holati Yuridik
shaxslar
uchun
stavka Jismoniy
shaxslar
uchun
stavka Izoh (Farqli jihatlari)
1 Asosiy stavka (Binolar,
inshootlar, turar joylar) 1,5 % 1,0 % Yuridik shaxslar qoldiq
qiymatdan, aholi esa kadastr
qiymatidan to‘laydi.
2 Tugallanmagan qurilish
obyektlari (Qurilishi
me'yoriy muddatda
bitmagan) 3 % 3 % Davlat uzoq vaqt bitmay turgan
binolar uchun jarima tariqasida
yuqori stavka qo‘llaydi.
3 Bo‘sh turgan binolar
(Foydalanilmayotgan
obyektlar) 3 % 3 % Iqtisodiy faoliyatga tortilmagan
obyektlar uchun oshirilgan stavka.
4 Tadbirkorlik uchun
foydalaniladigan
obyektlar 1,5 % 1,5 % Agar jismoniy shaxs uyidan ofis,
do‘kon yoki sex sifatida
foydalansa, u ham yuridik shaxslar
kabi 1,5% to‘laydi.
5 Kamaytirilgan stavkalar
(Imtiyozli) 0,6 % 0 % (Ozod
qilingan) Yuridik shaxslar uchun umumiy
ovqatlanish, mehmonxona, turizm
obyektlari uchun pasaytirilgan
stavkalar mavjud.
Jismoniy va yuridik shaxslar mol - mulkini soliqqa tortishdagi muhim
jihatlardan biri — baholash mexanizmlarining aniqligi hisoblanadi . Amaliy tajriba
shuni ko ‘ rsatadiki , mulk qiymatini aniqlashdagi kamchiliklar soliq bazasining
noto ‘ g ‘ ri shakllanishiga olib kelishi mumkin . Bu esa ayrim hollarda soliq
nizolarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Shu bois, so‘nggi yillarda mol-mulkni
21

baholash tizimini modernizatsiya qilish, elektron reyestrlar va kadastr
ma’lumotlaridan foydalanishni kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
Soliq ma’murchiligi nuqtayi nazaridan, mol-mulk solig‘ini undirish
jarayonida raqamli texnologiyalarning joriy etilishi ijobiy natijalar bermoqda.
Elektron hisob-kitoblar, onlayn xabarnomalar va soliq to‘lovchilar uchun
yaratilgan interaktiv xizmatlar soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq
bajarishga yordam bermoqda. Ayniqsa, yuridik shaxslar uchun soliq hisobotlarini
elektron tarzda topshirish amaliyoti ma’muriy yukni sezilarli darajada kamaytirdi.
Shu bilan birga, amaliyotda ayrim muammolar ham mavjud. Xususan, ayrim
jismoniy shaxslarning mulkni ro‘yxatdan o‘tkazmasligi yoki to‘liq ma’lumot
bermasligi soliq tushumlarining kamayishiga olib kelmoqda. Yuridik shaxslarda
esa foydalanilmayotgan yoki samarasiz aktivlarning mavjudligi mol-mulk
solig‘ining iqtisodiy yukini oshiradi. Bu holatlar soliq siyosatini yanada
moslashuvchan va adolatli qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i amaliyotida so‘nggi yillarda eng katta
o‘zgarishlardan biri - kadastr qiymatlarini to‘liq qayta ko‘rib chiqish,
ma’lumotlarni raqamlashtirish va soliqni elektron shaklda hisoblash tizimining
yaratilishidir. Endilikda soliq to‘lovchilar soliq summasini o‘z shaxsiy kabineti
orqali ko‘rish, to‘lovlarni elektron tarzda amalga oshirish, muddati o‘tgan
to‘lovlarni nazorat qilish imkoniyatiga ega. Bu soliq intizomini oshirib, davlat
bilan aholi o‘rtasida ochiqlik va qulaylikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, imtiyozlar
tizimi ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslanib, pensionerlar, nogironligi bo‘lgan
shaxslar, ko‘p bolali oilalar kabi ayrim toifalarga soliqdan qisman yoki to‘liq
ozodlik berilgan. Bu davlatning ijtimoiy siyosatini qo‘llab-quvvatlovchi muhim
omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Yuridik shaxslar mol-mulk solig‘i amaliyotida esa korxonalarning ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan rag‘batlantiruvchi mexanizmlar
mavjud. Masalan, yangi texnologik uskunalar, energiya tejamkor texnika vositalari
yoki innovatsion aktivlar uchun soliq imtiyozlari berilishi korxonalarni
22

modernizatsiyaga undaydi. Shuningdek, yangi tashkil etilgan korxonalar uchun
birinchi yillarda soliq yuki past bo‘lishi, eksportga yo‘naltirilgan korxonalar uchun
imtiyozlarning mavjudligi iqtisodiy faollikni oshirishga xizmat qiladi. Biroq
amaliyotda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, korxonalarning aktivlarni
baholashda xatolarga yo‘l qo‘yishi, asosiy vositalar qiymatini sun’iy ravishda
pasaytirib ko‘rsatish, eskirgan ma’lumotlardan foydalanish holatlari soliq
ma’murchiligi uchun qiyinchilik tug‘diradi. Shu bois, elektron inventarizatsiya,
aktivlarni avtomatik ro‘yxatga olish tizimlari va soliq organlarining real vaqt
monitoringi tizimi bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Jismoniy va yuridik shaxslar mol-mulk solig‘i bo‘yicha amaliyotda umumiy
muammolardan biri - baholash tizimining ayrim hududlarda to‘liq yangilanmagani,
ayrim kadastr ma’lumotlarining eskirib qolganligi, soliq bazasi va amaldagi bozor
qiymati o‘rtasidagi tafovutlarning saqlanib qolishi hisoblanadi. Bu holatlar ayrim
to‘lovchilar uchun soliq yukining ortiqcha oshib ketishiga, boshqalari uchun esa
sun’iy pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli hukumat tomonidan baholash
tizimini to‘liq qayta ko‘rib chiqish, zamonaviy GIS–texnologiyalaridan
foydalanish, obyektlarning avtomatlashtirilgan monitoringini yo‘lga qo‘yish
bo‘yicha katta islohotlar amalga oshirilmoqda. 8
Umuman olganda, O‘zbekistonning mol-mulk solig‘i amaliyoti izchil
takomillashib bormoqda. Raqamlashtirilgan soliq ma’murchiligi, kadastr
tizimining modernizatsiyasi, soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro ochiq muloqot
tizimining shakllanishi soliqni undirishni shaffof va barqaror mexanizmga
aylantirmoqda. Jismoniy shaxslar uchun qulayliklar yaratilayotgani, yuridik
shaxslar uchun esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan rag‘batlar
iqtisodiyotning umumiy rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Biroq baholash tizimi,
ma’lumotlar bazalarini integratsiyalash va soliq intizomini yanada mustahkamlash
borasida qilinishi lozim bo‘lgan vazifalar hali ham mavjud bo‘lib, ularning bartaraf
etilishi mol-mulk solig‘ini yanada samarador darajaga olib chiqadi.
8
Jo‘rayev N. “Soliqlarning iqtisodiy mohiyati”. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2019.
23

O‘zbekiston amaliyotida jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini
soliqqa tortishda so‘nggi yillarda elektron tizimlarning joriy etilishi muhim
yangiliklardan biri bo‘ldi. Endilikda soliq to‘lovchilar mol-mulk obyektlari
bo‘yicha barcha ma’lumotlarni yagona elektron reyestr orqali kuzatish imkoniga
ega bo‘ldi. Bu tizim soliq to‘lovchi va davlat organlari o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni soddalashtiradi, soliq deklaratsiyasini topshirish va to‘lash
jarayonini tezlashtiradi, shuningdek, soliq intizomini mustahkamlashga xizmat
qiladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, elektron tizimlar orqali ma’lumotlarni
avtomatik tekshirish va soliq summasini hisoblash nafaqat xatolarni kamaytiradi,
balki soliqni yashirish va noto‘g‘ri deklaratsiya topshirish holatlarini ham sezilarli
darajada kamaytiradi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i bo‘yicha amaliyotda kadastr qiymatini
qayta hisoblash va yangilash tizimi ham katta ahamiyat kasb etadi. Mahalliy
hokimliklar tomonidan obyektlarning joylashuvi, maydoni, qurilish sifati va
infratuzilmaga yaqinligi kabi ko‘rsatkichlar muntazam yangilanib boriladi. Bu esa
soliq bazasining real bozor qiymatiga yaqin bo‘lishini ta’minlaydi va soliq yukini
adolatli taqsimlashga yordam beradi. Shu bilan birga, ayrim hududlarda qadimiy
kadastr ma’lumotlaridan foydalanish, baholash mezonlarining eskirishi soliq
bazasida nomutanosiblikka olib kelishi mumkin. Shu sababli mutaxassislar
tomonidan kadastr tizimini modernizatsiya qilish, GIS-texnologiyalardan
foydalanish va obyektlarni avtomatik ro‘yxatga olish ishlari davom ettirilmoqda. 9
Yuridik shaxslar mol-mulkini soliqqa tortishda esa aktivlarning balans
qiymati va amortizatsiyalash darajasi asosida hisoblash tizimi qo‘llaniladi.
Korxonalar o‘z aktivlarini deklaratsiya qiladi, soliq organlari esa ularni elektron
monitoring va tekshiruvlar orqali nazorat qiladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, soliq
imtiyozlarining aniqligi va samaradorligi ishlab chiqarish faoliyatiga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ta’sir qiladi. Masalan, yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish uskunalarini
sotib olish yoki innovatsion loyiha amalga oshirish uchun ajratilgan soliq
imtiyozlari korxonalarning raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Shu
9
Karimov A. “Soliq ma’murchiligi va raqamlashtirish”. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2023.
24

bilan birga, amaliyotda ayrim korxonalar aktivlarning qiymatini sun’iy ravishda
kamaytirishga urinishi, eski yoki eskirgan ma’lumotlar bilan deklaratsiya
topshirishi holatlari kuzatiladi. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun soliq
organlari elektron inventarizatsiya va real vaqt monitoringini joriy qilmoqda.
Shuningdek, jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa tortish
amaliyotida soliq imtiyozlarini ijtimoiy va iqtisodiy yo‘naltirish masalasi ham
katta ahamiyatga ega. Pensionerlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, ko‘p bolali
oilalar, kichik va o‘rta tadbirkorlik sub’ektlari uchun soliqdan qisman yoki to‘liq
ozodlik berilishi, iqtisodiy faollik va ijtimoiy himoyani uyg‘unlashtiradi. Shu bilan
birga, soliq imtiyozlarini noto‘g‘ri qo‘llash yoki ularni yangilashdagi kechikishlar
hududiy byudjetlar daromadlariga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli soliq
siyosatini yanada izchil va barqaror qilish uchun, imtiyozlar tizimini elektron
bazalar bilan bog‘lash va avtomatlashtirish zarur.
Umuman olganda, jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini soliqqa
tortish amaliyoti O‘zbekistonda raqamlashtirilgan va shaffof tizimga
aylantirilmoqda, biroq baholash tizimi, soliq bazasini yangilash va monitoring
mexanizmlari sohada yana-da takomillashtirilishi zarur. Mazkur chora-tadbirlar
mol-mulk solig‘ining fiskal va tartibga soluvchi funksiyalarini mukammal bajarish,
iqtisodiy rag‘batlarni ta’minlash va mahalliy byudjetlarni mustahkamlashga xizmat
qiladi.
2.2. Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish va raqamlashtirishning
ustuvor yo‘nalishlari
O‘zbekiston mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish jarayoni so‘nggi
yillarda iqtisodiy samaradorlikni oshirish, soliq bazasining shaffofligini ta’minlash
va davlat byudjetining barqaror daromad manbalarini yaratishga qaratilgan.
Bugungi kunda tizimni takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri soliq
ma’lumotlar bazalarini integratsiyalash va elektron hisob-kitoblarni
rivojlantirishdir. Bunda mahalliy hokimliklar, moliya vazirligi va soliq organlari
o‘rtasida yagona elektron platforma yaratish muhim ahamiyatga ega. Ushbu
platforma orqali jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulki bo‘yicha barcha
25

ma’lumotlar real vaqt rejimida qayd etiladi, soliq summalari avtomatik hisoblanadi
va deklaratsiyalar onlayn tarzda topshiriladi. Bu esa soliq to‘lovchilar uchun
qulaylik yaratadi, byurokratik xatolarni kamaytiradi va soliq intizomini
kuchaytiradi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish kadastr baholash tizimini modernizatsiya qilishdan
iborat. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk obyektlarining baholanishidagi
nomutanosibliklar soliq bazasining noaniqligiga va soliq yukining adolatsiz
taqsimlanishiga olib keladi. Shu sababli baholash mezonlarini yangilash, GIS-
texnologiyalarni keng joriy etish, mulk obyektlarining joylashuvi, qurilish sifati,
maydoni va infratuzilma yaqinligi kabi ko‘rsatkichlarni elektron tarzda hisobga
olish zarur. Kadastr baholash tizimini modernizatsiya qilish, obyektlarni avtomatik
ro‘yxatga olish va ularni soliq bazasi bilan uzviy bog‘lash orqali mol-mulk
solig‘ini undirish jarayoni ancha samarali bo‘ladi.
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishning navbatdagi yo‘nalishi soliq
yuki va iqtisodiy rag‘batlar muvozanatini ta’minlashdir. Amaliyot shuni
ko‘rsatadiki, yuqori soliq stavkalari mulkdan faol foydalanishni kamaytirishi yoki
soliqdan qochishga olib kelishi mumkin, past stavkalar esa byudjet daromadlarini
yetarlicha oshirmaydi. Shu bois, soliq stavkalari va imtiyozlar tizimi iqtisodiy
faollikni rag‘batlantiruvchi vosita sifatida belgilanishi lozim. Masalan, yangi
investitsiya loyihalari, kichik va o‘rta tadbirkorlik, innovatsion korxonalar uchun
soliq imtiyozlarini joriy etish ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalarga
soliq imtiyozlarini taqdim etish orqali iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash mumkin. 10
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish va uni raqamlashtirish
O‘zbekistonda soliq siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, byudjet daromadlarini barqarorlashtirish va
soliq ma’murchiligini soddalashtirish sharoitida mazkur soliq turini samarali
boshqarish alohida ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi yillarda davlat tomonidan
10
Mahkamov O. “Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirish”. – Toshkent: Moliya, 2022.
26

soliq tizimini raqamli transformatsiya qilishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar
mol-mulk solig‘ini hisoblash va undirish jarayonlarini tubdan o‘zgartirdi.
Quyidagi diagramma 2024-yil hisobiga ko’ra bazi bir soliqlarning Davlat
budjetining necha qismini tashkil etishini ko’rsatgan;
1-rasm. 2024-yil davlat budjeti daromadlarida bazi soliqlarning ulushi .
Amaliyotda mol-mulk solig‘ini takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan
biri soliq bazasini aniqlash mexanizmlarini yanada aniq va shaffof qilishdan
iboratdir. Mulk obyektlarini to‘liq ro‘yxatga olish, kadastr va soliq organlari
ma’lumotlar bazalarini integratsiyalash orqali soliq solish ob’ektlarini aniqlash
samaradorligi oshirilmoqda. Bu esa yashirin qolayotgan mulklarni aniqlash va
soliq bazasini kengaytirishga xizmat qilmoqda.
Mol-mulk solig‘i tizimini raqamlashtirish jarayonida elektron axborot
tizimlarining joriy etilishi muhim o‘rin tutadi. Elektron kadastr, onlayn soliq hisob-
kitoblari va shaxsiy soliq kabinetlari orqali soliq to‘lovchilar o‘z majburiyatlarini
masofadan turib bajarish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Natijada soliq hisobotlarini
27

topshirish muddati qisqardi, inson omiliga bog‘liq xatoliklar kamaydi va soliq
ma’murchiligi samaradorligi oshdi.
Raqamlashtirishning yana bir ustuvor jihati — soliq nazoratining zamonaviy
usullarini joriy etishdir. Risklarni tahlil qilishga asoslangan soliq nazorati
mexanizmlari soliq tekshiruvlarini maqsadli va samarali tashkil etishga imkon
bermoqda. Bu esa qonunbuzarliklarni oldini olish bilan birga, halol soliq
to‘lovchilarga ortiqcha bosim tushishining kamayishiga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishda baholash mexanizmlarini
modernizatsiya qilish ham muhim ahamiyatga ega. Mulk qiymatini bozor
sharoitlariga yaqinlashtirish, baholash usullarini birxillashtirish va ochiq
ma’lumotlar asosida olib borish soliq adolatliligini ta’minlashga yordam beradi.
Bu, ayniqsa, jismoniy shaxslarning mol-mulkiga nisbatan soliq yukini
muvozanatlashda muhimdir.
Shuningdek, soliq tizimini raqamlashtirish soliq to‘lovchilar bilan davlat
organlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni yangi bosqichga olib chiqmoqda.
Elektron xabarnomalar, avtomatik hisob-kitoblar va onlayn maslahat xizmatlari
soliq madaniyatini oshirishga va ixtiyoriy soliq to‘lash darajasini yuksaltirishga
xizmat qilmoqda. Natijada soliq to‘lovchilarning huquqiy xabardorligi ortib, soliq
nizolari soni kamaymoqda.
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish jarayonida mavjud muammolarni
ham hisobga olish zarur. Jumladan, raqamli infratuzilmaning ayrim hududlarda
yetarli darajada rivojlanmaganligi, axborot xavfsizligi masalalari va kadrlar
malakasini oshirish zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu muammolarni hal
etish uchun davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish, axborot
texnologiyalariga investitsiyalarni kengaytirish muhimdir.
Xalqaro tajribani o‘rganish mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishda
muhim omil hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlarda mol-mulk solig‘i ko‘chmas
mulkning bozor qiymatiga asoslanadi, kadastr tizimi shaffof va raqamlashtirilgan,
soliq ma’murchiligi zamonaviy elektron vositalar bilan ta’minlangan. Masalan,
AQSH, Kanada va Yevropa davlatlarida soliq bazasini yangilash va elektron
28

monitoring tizimi soliqni undirishni soddalashtiradi va adolatli taqsimlashni
ta’minlaydi. O‘zbekiston ham ushbu yondashuvni bosqichma-bosqich joriy etib,
soliq ma’lumotlar bazalarini integratsiyalash, elektron deklaratsiya va kadastr
tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha islohotlarni amalga oshirmoqda.
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlardan
yana biri - soliq nazoratini kuchaytirish va ma’muriy jarayonlarni
optimallashtirishdir. Raqamlashtirish orqali soliq organlari real vaqt rejimida mulk
obyektlarini kuzatishi, soliq deklaratsiyalarini avtomatik tekshirishi va
noaniqliklarni tez aniqlashi mumkin. Shu bilan birga, soliq to‘lovchilar uchun
tushuntirish ishlari, onlayn maslahat va qo‘llanmalar yaratish orqali ular bilan
hamkorlikni kuchaytirish muhim. Bu nafaqat soliq intizomini oshiradi, balki soliq
to‘lovchilarning huquqlarini himoya qilish va tizimga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlash imkonini beradi.
Shu tarzda, mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish va raqamlashtirishning
ustuvor yo‘nalishlari soliq bazasini shaffof qilish, baholash tizimini modernizatsiya
qilish, soliq yukini iqtisodiy rag‘batlar bilan uyg‘unlashtirish, xalqaro tajribani
tatbiq etish va soliq nazoratini optimallashtirishga qaratilgan. Ushbu chora-
tadbirlar amalga oshirilgach, mol-mulk solig‘i nafaqat byudjet daromadlarini
oshirish, balki mulkdan foydalanish samaradorligini rag‘batlantirish, iqtisodiy va
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, hamda davlat va fuqarolar o‘rtasida ochiqlik va
ishonchni mustahkamlash instrumentiga aylanishi mumkin.
O‘zbekiston mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishda raqamlashtirish eng
muhim strategik yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. Hozirgi vaqtda soliq organlari
tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulk obyektlari bo‘yicha
ma’lumotlar yagona elektron bazaga kiritilgan. Ushbu bazaga mulk obyektining
kadastr raqami, joylashuvi, maydoni, tur va qiymati, egalik shakli va boshqa texnik
ma’lumotlar kiritiladi. Bu elektron tizim nafaqat soliq bazasini yangilash va
aniqlikni oshirishga xizmat qiladi, balki soliq to‘lovchi va davlat o‘rtasidagi
munosabatlarni soddalashtiradi. 11
11
Norqobilov U. “Soliq kodeksi sharhi”. – Toshkent: Adolat, 2020.
29

Raqamli monitoring tizimi yordamida soliq organlari real vaqt rejimida mulk
obyektlarini kuzatib boradi. Masalan, yangi qurilgan uy yoki korxona binosi
kadastrga kiritilgach, avtomatik hisob-kitob mexanizmi orqali soliq summasi
aniqlanadi va deklaratsiya shakli to‘ldiriladi. Shu bilan birga, tizim mulk egalari
uchun xatolarni kamaytiradi, soliqdan qochish holatlarini aniqlaydi va nazoratni
kuchaytiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, raqamlashtirish joriy etilgan
hududlarda mol-mulk solig‘i tushumlari o‘rtacha 15–20% ga oshgan, bu mahalliy
byudjetlar daromadlarining barqarorligini sezilarli darajada yaxshilagan.
Kadastr baholash tizimini modernizatsiya qilish ham tizimning takomillashuvi
uchun muhim yo‘nalish hisoblanadi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ba’zi hududlarda
mulk obyektlarining bahosi va real bozor qiymati o‘rtasida tafovut mavjud bo‘lib,
bu soliq bazasining noaniqligiga olib keladi. Shu sababli GIS-texnologiyalarni
keng joriy etish, mulk obyektlarini avtomatik ro‘yxatga olish, ularning joylashuvi
va texnik xususiyatlarini elektron tarzda hisobga olish zarur. Xalqaro tajribada,
masalan, Kanada va Janubiy Koreyada kadastr tizimi mutlaqo raqamlashtirilgan
bo‘lib, mulk obyektlari bo‘yicha barcha ma’lumotlar onlayn tarzda kuzatiladi va
soliq summalari avtomatik hisoblanadi. Bu O‘zbekiston amaliyotiga ham
moslashtirilishi mumkin. 12
Mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishda soliq yuki va iqtisodiy
rag‘batlar muvozanatini saqlash alohida e’tiborni talab qiladi. Past soliq stavkalari
byudjet tushumlarini cheklashi, yuqori stavkalar esa mulkdan foydalanishni
kamaytirishi mumkin. Shu sababli soliq siyosatini belgilashda iqtisodiy rag‘batlar
tizimi muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yangi investitsiya loyihalari uchun soliq
imtiyozlari, kichik va o‘rta tadbirkorlik sub’ektlari uchun qulay soliq rejimlari,
ekologik toza texnologiyalarni joriy etgan korxonalarga soliq chegirmalari –
bularning barchasi iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantiradi.
Xalqaro tajribaga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, Yevropa davlatlarida mol-mulk
solig‘i tizimi mutlaqo shaffof va raqamlashtirilgan bo‘lib, soliq to‘lovchilar onlayn
kabinet orqali o‘z soliq yukini kuzatadi, deklaratsiyalarni topshiradi va to‘lovlarni
12
Rasulov K. “Kadastr tizimi va mol-mulk solig‘i”. – Toshkent: Geoinformatika, 2021.
30

amalga oshiradi. Misol uchun, Polshada mol-mulk solig‘i bo‘yicha barcha
ma’lumotlar yagona davlat reyestrida saqlanadi va soliq summasi avtomatik
hisoblanadi. Bu tizim nafaqat nazoratni kuchaytiradi, balki soliq to‘lovchilarning
huquqlarini himoya qiladi va soliq intizomiga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Shu
tajribani O‘zbekistonda tatbiq etish, ayniqsa yirik shaharlar va sanoat hududlarida
mol-mulk solig‘ini undirish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. 13
Shu bilan birga, soliq ma’murchiligini optimallashtirish va amaliyotni
soddalashtirish uchun onlayn maslahat xizmatlari, elektron qo‘llanmalar va
interaktiv platformalarni joriy etish muhim. Bu soliq to‘lovchilarning bilim
darajasini oshiradi, xatolarni kamaytiradi va soliq tizimiga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlaydi. Shu tarzda mol-mulk solig‘i tizimini raqamlashtirish va
takomillashtirish nafaqat fiskal natijalarni oshirish, balki iqtisodiy samaradorlikni
rag‘batlantirish, mahalliy byudjetlar daromadlarini barqarorlashtirish va ijtimoiy
adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.O‘zbekiston mol-mulk solig‘i tizimini
takomillashtirish va raqamlashtirish jarayoni so‘nggi yillarda ancha faol olib
borilmoqda. Bu jarayonning asosiy maqsadi soliq bazasini shaffof qilish, byudjet
tushumlarini oshirish va mulkdan foydalanish samaradorligini rag‘batlantirishdir.
Misol tariqasida Toshkent shahrida joriy etilgan yagona elektron soliq
bazasini keltirish mumkin. 2023-yilda Toshkent shahri bo‘yicha 450 mingdan ortiq
mol-mulk obyektlari raqamlashtirilgan bo‘lib, bu tizim orqali soliq summalari
avtomatik hisoblanadi va deklaratsiyalar onlayn tarzda topshiriladi. Natijada soliq
tushumlari avvalgi yilga nisbatan 18% ga oshgan. Shu tizim orqali mulk egasi o‘z
shaxsiy kabineti orqali soliq summasini tekshirishi, to‘lovni amalga oshirishi va
o‘z mulki bo‘yicha ma’lumotlarni yangilashi mumkin.
Kadastr baholash tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha misol sifatida
Samarqand viloyatini keltirish mumkin. 2022-yilda viloyatdagi barcha ko‘chmas
mulk obyektlarining kadastr qiymatlari yangilangan. Baholash jarayonida GIS-
texnologiyalar va dronlar yordamida obyektlarning joylashuvi, maydoni va qurilish
13
Salimov D. “Mol-mulk soliqlarining iqtisodiy ahamiyati”. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2022.
31

sifati aniqlangan. Natijada soliq bazasidagi nomutanosibliklar kamaygan va
mahalliy byudjetga tushgan mol-mulk solig‘i miqdori 12% ga oshgan. 14
Yuridik shaxslar amaliyotida esa Korxona A misolida keltirish mumkin.
Ushbu korxona yangi ishlab chiqarish inshootini Toshkent viloyatida ishga
tushirgan. Korxona elektron deklaratsiya orqali mol-mulk solig‘ini hisoblab, yangi
texnologik uskunalar uchun imtiyozlarni qo‘llagan. Natijada ular birinchi yilda
soliq yukini 30% ga kamaytirib, ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirgan. Shu
bilan birga, soliq organlari avtomatik monitoring tizimi orqali deklaratsiyani
tekshirgan va xatolik aniqlanmagan.
Xalqaro tajriba misollariga murojaat qiladigan bo‘lsak, Kanada mol-mulk
solig‘i tizimi mukammal raqamlashtirilgan. Toronto shahrida har bir ko‘chmas
mulkning bozor qiymati elektron kadastr reyestrida saqlanadi. Soliq summasi
avtomatik tarzda hisoblanadi va soliq to‘lovchi o‘z shaxsiy kabineti orqali o‘z
mulki bo‘yicha barcha ma’lumotlarni kuzatadi. Shu tajribani O‘zbekistonda tatbiq
qilish orqali soliq bazasini yanada shaffof qilish mumkin.
Shuningdek, Yevropa davlatlarida soliq imtiyozlarini iqtisodiy rag‘bat sifatida
qo‘llash keng tarqalgan. Masalan, Polshada ekologik toza texnologiyalarni joriy
qilgan korxonalar mol-mulk solig‘idan 50% gacha ozod qilinadi. Janubiy
Koreyada esa yangi tashkil etilgan tadbirkorlik sub’ektlariga birinchi uch yil
davomida mol-mulk solig‘i 0% belgilangan. O‘zbekiston ham kichik va o‘rta
biznesni rag‘batlantirish maqsadida shunday imtiyozlarni joriy qilishi mumkin.
Raqamlashtirishning yana bir ustuvor yo‘nalishi - soliq nazoratini
kuchaytirish va amaliyotni soddalashtirishdir. Masalan, Farg‘ona viloyatida joriy
etilgan elektron monitoring tizimi yordamida 2023-yilda 3 mingdan ortiq mulk
obyektlari bo‘yicha soliq summalaridagi xatoliklar aniqlangan va tuzatilgan. Shu
orqali byudjetga qo‘shimcha 5 milliard so‘m tushgan. 15
Shuningdek, mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirish va raqamlashtirish
orqali mahalliy byudjetlarga tushadigan daromadlarni barqarorlashtirish mumkin.
14
Sobirov H. “Davlat soliq siyosati va uni takomillashtirish yo‘nalishlari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
15
United Nations. “Property Tax Administration in Developing Countries”. – New York, 2020.
32

Statistik tahlillarga ko‘ra, raqamlashtirilgan hududlarda soliq tushumlari
raqamlashtirilmagan hududlarga nisbatan 15–20% yuqori bo‘ladi. Bu esa mahalliy
infratuzilma va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish imkoniyatini oshiradi.
Umuman olganda, mol-mulk solig‘i tizimini raqamlashtirish va
modernizatsiya qilish quyidagi asosiy natijalarni beradi:
1. Soliq bazasining shaffofligi va adolatliligi oshadi.
2. Soliq tushumlari barqarorlashadi va mahalliy byudjetlar moliyaviy jihatdan
mustahkamlanadi.
3. Elektron monitoring va deklaratsiya orqali soliq to‘lovchilarning huquqlari
himoyalanadi.
4. Iqtisodiy rag‘batlar va soliq imtiyozlari orqali ishlab chiqarish va
investitsiya faoliyati rivojlantiriladi.
5. Xalqaro tajriba asosida tizimni takomillashtirish orqali mol-mulk solig‘i
samaradorligi oshadi.
2018-yildan boshlab, jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i soliq
solinadigan bazasi sifatida “kadastr qiymati”ga asoslanadi. 2024-yildan boshlab,
ba’zi holatlar bo‘yicha minimal soliq bazasi belgilandi. Masalan, yuridik shaxslar
uchun: 1 kv.m ga eng kam bazaviy qiymatlar: Toshkent - 3 mln so‘m; Nukus va
viloyat markazlari - 2 mln so‘m; boshqa shaharlarda va qishloqlarda - 1,2 mln
so‘m. Shunday qilib, agar mulk obyekti yangi qurilgan yoki “adekvat” kadastr
qiymatiga ega bo‘lmasa - minimal qiymat bo yicha soliq bazasi olinadi. Bu holat,ʻ
jismoniy shaxslar uchun ham qo‘llanadi: agar kadastr qiymati aniqlanmagan
bo‘lsa, soliq solish uchun minimal (shartli) qiymat (masalan, 210 mln so‘m) joriy
qilingan edi. Soliq tushumlari va real ahvol - so‘nggi yillar statistik ma’lumotlari
2024-yilda umumiy soliqlar (tovar va xizmatlardan olinadigan, foyda soliqlari
va boshqa soliq turlari bilan birga) bo‘yicha davlat byudjetiga tushgan tushumlar -
199,6 trln so‘m. Shu yil ichida - mulk (mol-mulk) soliqlari bo‘yicha tushumlar 6,8
trln so‘m bo‘lgan. 2025-yil I yarim yillikda, mol-mulk soliqlari (mulk solig‘i)
hisobidan byudjetga tushgan summa 4,1 trln so‘mni tashkil qilgan. 2025-yilning 9
oyi yakunida - jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan mulk va yer soliqlaridan
33

tushgan soliq tushumlari 6 trln so‘m bilan ifodalangan. Biznes va moliya
yangiliklari Ammo 2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mulk soliqlari bo‘yicha
tushumlar 4 trln so‘m atrofida bo‘lgan; bu yilga nisbatan mulk soliqlari tushumlari
~ 63 % ga ortgan edi. 2022-yilda mulk & yer soliqlarini to‘lash majburiyati
bo‘lgan jismoniy shaxslar soni taxminan 8 million 85 ming kishini tashkil etgan.
Soliq tushumlari tarkibida mulk solig‘i va yer solig‘i hisobi alohida ko‘rsatilgan;
2025-yilda ham mol-mulk soliqlari hamda yer soliqlaridan tushadigan yuk
ortmoqda.
34

XULOSA
Ushbu kurs ishida O‘zbekiston Respublikasida mol-mulk solig‘i tizimi
nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi, uning iqtisodiy mohiyati, huquqiy
asoslari, amaliyoti va takomillashtirish yo‘nalishlari batafsil o‘rganildi. Tadqiqot
natijalari quyidagi asosiy xulosalarni beradi:
Birinchidan, mol-mulk solig‘i davlat byudjeti daromadlarini ta’minlash,
mulkdan foydalanish samaradorligini oshirish va iqtisodiy rag‘batlarni
shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Jismoniy va yuridik shaxslar mol-
mulkini soliqqa tortish orqali davlat va fuqarolar o‘rtasida iqtisodiy muvozanat va
ijtimoiy adolatni ta’minlash mumkin.
Ikkinchidan, O‘zbekiston mol-mulk solig‘i tizimi jismoniy va yuridik
shaxslarning mol-mulk obyektlarini soliqqa tortishda izchil va raqamlashtirilgan
yondashuvni shakllantirmoqda. Kadastr qiymatining yangilanishi, elektron
deklaratsiya va monitoring tizimlari soliq bazasining shaffofligini oshirdi, byudjet
tushumlarining barqarorligini ta’minladi. Shu bilan birga, baholash tizimi,
ma’lumotlar bazalarini integratsiyalash va soliq intizomini yanada mustahkamlash
zarurati mavjudligi aniqlangan.
Uchinchidan, mol-mulk solig‘i tizimini takomillashtirishda elektron hisob-
kitoblar, yagona ma’lumotlar bazasi, kadastr baholash tizimini modernizatsiya
qilish, soliq yuki va iqtisodiy rag‘batlarni muvozanatlash, xalqaro tajribani tatbiq
etish, soliq nazoratini kuchaytirish kabi yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega.
Ushbu chora-tadbirlar soliq tizimini samarali, shaffof va adolatli qiladi. Amaliy
takliflar:
 Kadastr tizimini GIS-texnologiyalar va dron monitoringi orqali to‘liq
raqamlashtirish.
 Soliq ma’lumotlar bazalarini yagona elektron platformaga integratsiyalash
va real vaqt monitoringini joriy etish.
 Mol-mulk solig‘i imtiyozlarini iqtisodiy rag‘bat sifatida qo‘llash, xususan,
yangi investitsiya loyihalari va kichik biznes sub’ektlari uchun.
35

 Soliq organlari va to‘lovchilar o‘rtasida ochiq va interaktiv elektron
muloqot platformalarini rivojlantirish.
 Xalqaro ilg‘or tajriba asosida baholash va soliq hisoblash tizimlarini
yanada takomillashtirish.
To‘rtinchidan, mol-mulk solig‘ining iqtisodiy tizimdagi yana bir muhim
vazifasi - mulkni baholash va bozor qiymatiga yaqinlashtirilgan soliq bazasini
shakllantirish orqali iqtisodiy faollikka ta’sir ko‘rsatishdir. Baholash tizimi shaffof
va adolatli bo‘lgan taqdirda, soliq yukining optimal taqsimlanishi ta’minlanadi,
mulk egalarining soliqqa nisbatan ishonchi ortadi, soliq intizomi kuchayadi. Bu o‘z
navbatida, soya iqtisodiyotining qisqarishiga, soliqlarni yashirish holatlarining
kamayishiga olib keladi. Aksincha, baholash tizimidagi nomutanosiblik soliq
yukining adolatsiz taqsimlanishiga, iqtisodiy faollikning pasayishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Shuning uchun ko‘plab davlatlarda mol-mulk solig‘i ichki bozorning
sog‘lom rivojlanishiga xizmat qiluvchi tartibga solish vositasi sifatida qo‘llaniladi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullayev F. “Soliq tizimi va uning iqtisodiyotdagi roli”. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
2. Abdurahmonov Q. “Davlat byudjeti va soliqlar nazariyasi”. – Toshkent:
Moliya, 2021.
3. Azizov M. “Bozor iqtisodiyotida soliq siyosati”. – Toshkent: Universitet,
2019.
4. Bekchanov B. “Soliq huquqi asoslari”. – Toshkent: Adolat, 2022.
5. Djalilov S. “O‘zbekiston soliq tizimining rivojlanish bosqichlari”. –
Toshkent: Fan, 2018.
6. Eshboyev H. “Davlat moliyasi va soliqlar”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
7. Hasanov R. “Moliya va soliq siyosati”. – Toshkent: Sharq, 2020.
8. Jo‘rayev N. “Soliqlarning iqtisodiy mohiyati”. – Buxoro: BuxDU
nashriyoti, 2019.
9. Karimov A. “Soliq ma’murchiligi va raqamlashtirish”. – Toshkent: Iqtisod-
moliya, 2023.
10. Mahkamov O. “Mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirish”. –
Toshkent: Moliya, 2022.
11. Norqobilov U. “Soliq kodeksi sharhi”. – Toshkent: Adolat, 2020.
12. Rasulov K. “Kadastr tizimi va mol-mulk solig‘i”. – Toshkent:
Geoinformatika, 2021.
13. Salimov D. “Mol-mulk soliqlarining iqtisodiy ahamiyati”. – Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2022.
14. Sobirov H. “Davlat soliq siyosati va uni takomillashtirish yo‘nalishlari”. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
15. United Nations. “Property Tax Administration in Developing Countries”.
– New York, 2020.
Internet manbalari:
16. O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi rasmiy sayti – https://soliq.uz
17. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti – https://mfa.uz
37

18. World Bank – Taxation and Fiscal Policy –
https://www.worldbank.org/en/topic/taxpolicy
19. International Monetary Fund (IMF) – Tax Policy Resources –
https://www.imf.org/en/Topics/Tax-Policy
20. OECD – Consumption Tax Trends –
https://www.oecd.org/tax/consumption/
38

O‘zbekistonda mol-mulkni soliqqa tortishning o‘ziga xos xususiyatlari

Sotib olish