O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy qilishning iqtisodiy sabablari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	85.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	12 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diiyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 11 Mart 2026

0 Sotish

O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy qilishning iqtisodiy sabablari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“________________”
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: « O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy qilishning
iqtisodiy sabablari »
Bajardi: ____________
Qabul qildi: ____________
Toshkent - 202_

MUNDARIJA:
I. KIRISh……………………………………………………..………….………..3
I BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING NAZARIY
ASOSLARI……………………………………………..……................................5
1.1. Qo‘shilgan qiymat solig‘i tushunchasi va iqtisodiy mohiyati……..………….5
1.2. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni………………………8
1.3 Qo‘shilgan qiymat solig‘ining asosiy funksiyalari va prinsiplari hamda
afzalliklari va kamchiliklari………………………………………………………12
II BOB. O’ZBEKISTONDA QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING
JORIY ETILISHINING IJTIMOIY ASOSLARI……………………………..15
2.1 Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida soliq tizimini isloh qilish
zarurati……………..……………………………………………………………...15
2.2. Davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirishda QQSning roli…………..19
2.3. O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ining amaldagi holati va rivojlanish
istiqbollari…………………………………………...………………………….…26
III. XULOSA………………………………………………………………….….33
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………….…..35
2

KIRISh
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Hozirgi davrda bozor iqtisodiyotiga
asoslangan davlatlarda soliq tizimi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, davlat
byudjeti daromadlarini shakllantirish hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni
qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Soliqlar orqali davlat iqtisodiy
jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi, ishlab chiqarish va iste’mol munosabatlarini tartibga
soladi hamda moliyaviy resurslarni qayta taqsimlaydi. Shu nuqtayi nazardan,
qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy soliq tizimining eng muhim va samarali
elementlaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillaridan boshlab soliq tizimini isloh
qilish va uni xalqaro amaliyotga moslashtirish masalasiga alohida e’tibor qaratib
kelinmoqda. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida
davlat byudjeti daromadlarini barqaror manbalar bilan ta’minlash, soliqqa tortish
mexanizmlarini soddalashtirish va shaffofligini oshirish zarurati yuzaga keldi. Ana
shunday sharoitda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy etish va uni takomillashtirish
iqtisodiy jihatdan muhim qaror sifatida namoyon bo‘ldi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i ishlab chiqarish va realizatsiya jarayonining har bir
bosqichida yaratilgan qo‘shimcha qiymatni soliqqa tortish orqali davlat byudjetiga
barqaror tushumlarni ta’minlaydi. Ushbu soliq turi iste’molga yo‘naltirilganligi
sababli, u iqtisodiy faollikni nisbatan kam darajada cheklaydi va soliq yukining
adolatli taqsimlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, qo‘shilgan qiymat solig‘i
soliq bazasini kengaytirish, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish hamda
soliqlarni undirish samaradorligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining maqsadi O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini
joriy qilishning iqtisodiy sabablarini ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil
qilishdan iborat.
Tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimi tanlangan
bo‘lib, tadqiqot predmeti esa qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy etish va qo‘llash
jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlardan iboratdir. Tadqiqot
predmeti O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy etishning iqtisodiy
3

sabablari va uning davlat byudjeti daromadlari hamda iqtisodiy jarayonlarga
ta’sirini o‘rganish.
Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot jarayonida iqtisodiy tahlil, taqqoslash,
statistik ma’lumotlarni umumlashtirish, mantiqiy xulosa chiqarish kabi ilmiy
metodlardan foydalaniladi.
Kurs ishi tuzilishi . kirish , uch bob , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda Qo’shilgan qiymat solig’I nazariy asoslari
yoritiladi.Ikkinchi bobda O’zbekistonda qo’shilgan qiymat solig’ining joriy
etilishining ijtimoiy asoslari yoritiladi.
4

I BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qo‘shilgan qiymat solig‘i tushunchasi va iqtisodiy mohiyati
Qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy bozor iqtisodiyotiga asoslangan
davlatlarning soliq tizimida muhim o‘rin egallovchi bilvosita soliq turi hisoblanadi.
Ushbu soliq turi iqtisodiy munosabatlarning barcha bosqichlarida, ya’ni xomashyo
ishlab chiqarishdan tortib tayyor mahsulotni yakuniy iste’molchiga yetkazib
berishgacha bo‘lgan jarayonda yaratiladigan qo‘shimcha qiymatni soliqqa tortishga
asoslanadi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i tushunchasi birinchi navbatda “qo‘shilgan
qiymat” atamasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u ishlab chiqarish jarayonida
mahsulot yoki xizmatga qo‘shilgan yangi qiymatni ifodalaydi. Ya’ni, bu qiymat
ishlab chiqarish omillari - mehnat, kapital va tadbirkorlik faoliyati orqali yaratiladi
va mahsulotning bozor qiymatini oshiradi. Aynan mana shu qo‘shimcha qiymat
qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqqa tortish obyektini tashkil etadi.
Iqtisodiy nazariya nuqtayi nazaridan qo‘shilgan qiymat solig‘i iste’molga
yo‘naltirilgan soliq turi hisoblanadi. Chunki ushbu soliqning yakuniy yukini
bevosita iste’molchi o‘z zimmasiga oladi. Ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi ushbu
soliqni davlat byudjetiga o‘tkazuvchi vositachi sifatida ishtirok etadi. Bu holat
qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyatini ochib beradi, ya’ni soliq
yukining haqiqiy tashuvchisi ishlab chiqaruvchi emas, balki iste’molchi
hisoblanadi. Shu sababli qo‘shilgan qiymat solig‘i bilvosita soliqlar toifasiga kiradi
va narx mexanizmi orqali undiriladi. Mahsulot yoki xizmat narxiga qo‘shilgan
qiymat solig‘i qo‘shilib, yakuniy iste’molchiga yuqori narxda taqdim etiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati uning ishlab chiqarish va
muomala jarayonlarida yaratiladigan qiymatning adolatli va bosqichma-bosqich
soliqqa tortilishida namoyon bo‘ladi. An’anaviy savdo soliqlari yoki aylanmadan
olinadigan soliqlardan farqli o‘laroq, qo‘shilgan qiymat solig‘i faqatgina har bir
bosqichda yangidan yaratilgan qiymatga solinadi. Bu esa soliqning takroriy
undirilishining oldini oladi va soliq yukining sun’iy ravishda oshib ketmasligini
ta’minlaydi. Masalan, xomashyo yetkazib beruvchi, yarim tayyor mahsulot ishlab
chiqaruvchi, tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi va savdo tashkiloti har biri faqat
5

o‘z faoliyati davomida qo‘shgan qiymati miqdorida soliq to‘laydi. Oldingi
bosqichda to‘langan soliq summasi chegirib tashlanadi, natijada faqat sof
qo‘shilgan qiymat soliqqa tortiladi. 1
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati uning byudjet daromadlarini
shakllantirishdagi barqaror va ishonchli manba sifatida namoyon bo‘lishida ham
aks etadi. Ushbu soliq turi iste’mol hajmiga bevosita bog‘liq bo‘lgani sababli,
iqtisodiyotda ishlab chiqarish va savdo faoliyati mavjud ekan, davlat byudjeti
doimiy daromad manbaiga ega bo‘ladi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida
iste’mol doimiy ravishda davom etuvchi jarayon bo‘lib, bu holat qo‘shilgan qiymat
solig‘ining barqarorligini ta’minlaydi. Shu boisdan ham ko‘plab rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlarda qo‘shilgan qiymat solig‘i byudjet daromadlarining
asosiy qismini tashkil etadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyatini tahlil qilishda uning fiskal
funksiyasi alohida ahamiyatga ega. Fiskal funksiya davlat byudjetini
shakllantirishga xizmat qiluvchi asosiy vazifani anglatadi. Qo‘shilgan qiymat
solig‘i keng soliq bazasiga ega bo‘lgani uchun ko‘plab tovarlar va xizmatlarni
qamrab oladi. Bu esa soliq tushumlarining yuqori bo‘lishini ta’minlaydi. Shu bilan
birga, ushbu soliq turi iqtisodiy sikllarga nisbatan nisbatan barqaror hisoblanadi,
chunki iste’mol darajasi ishlab chiqarish yoki foyda kabi ko‘rsatkichlarga
qaraganda kamroq tebranishlarga uchraydi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyatini ochib beruvchi yana bir
muhim jihat uning tartibga soluvchi funksiyasidir. Ushbu funksiya orqali davlat
iste’mol tuzilmasiga, ayrim tovar va xizmatlarga bo‘lgan talabga bilvosita ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan tovarlarga nisbatan past
stavkalar yoki imtiyozlar qo‘llanilishi aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Aksincha, hashamatli yoki zararli
mahsulotlarga nisbatan yuqori stavkalar belgilanishi ularning iste’molini
1
Mamatqulov, A. Tadbirkorlik va soliq siyosati , Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020.
6

cheklashga qaratiladi. Shu tarzda qo‘shilgan qiymat solig‘i iqtisodiy va ijtimoiy
siyosat vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati uning shaffoflik va nazorat
mexanizmlari bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu soliq turi hisob-fakturalar tizimi
asosida undiriladi. Har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt sotilgan tovar yoki xizmat
uchun soliqni alohida ko‘rsatadi va xarid qilingan resurslar bo‘yicha to‘langan
soliqni chegirib olish huquqiga ega bo‘ladi. Bu holat xo‘jalik yurituvchi
subyektlarni o‘zaro nazorat qilishga majbur etadi, chunki bir subyektning
chegirmasi boshqa subyektning hisoblangan solig‘i bilan tasdiqlanishi lozim.
Natijada yashirin aylanmalarni qisqartirish, hisob-kitoblarni rasmiylashtirish va
soliq intizomini mustahkamlash imkoniyati yuzaga keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati, shuningdek, uning eksport
va import operatsiyalariga bo‘lgan munosabatida ham namoyon bo‘ladi. Xalqaro
amaliyotda qo‘shilgan qiymat solig‘i “manzil mamlakati prinsipi” asosida
qo‘llaniladi. Ushbu prinsipga ko‘ra, tovar yoki xizmat qayerda iste’mol qilinsa,
o‘sha mamlakatda soliqqa tortiladi. Shu sababli eksport operatsiyalari odatda nol
stavkada soliqqa tortiladi, import qilinadigan tovarlar esa ichki bozordagi tovarlar
bilan teng sharoitda soliqqa tortiladi. Bu holat milliy ishlab chiqaruvchilarning
raqobatbardoshligini oshiradi va tashqi savdo balansiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati uning boshqa soliqlarga
nisbatan neytrallik xususiyatida ham aks etadi. Neytrallik deganda soliqning
xo‘jalik yurituvchi subyektlarning ishlab chiqarish qarorlariga minimal darajada
ta’sir ko‘rsatishi tushuniladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i foyda yoki daromadga
emas, balki iste’molga qaratilgani sababli, u ishlab chiqarish hajmini bevosita
cheklamaydi. Bu esa investitsiya muhitining yaxshilanishiga, ishlab chiqarishning
kengayishiga va iqtisodiy o‘sishga qulay sharoit yaratadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati ijtimoiy adolat masalasi
bilan ham uzviy bog‘liq. Bir tomondan, ushbu soliq regressiv xarakterga ega
bo‘lishi mumkin, ya’ni daromadi past aholi qatlamlari o‘z daromadining nisbatan
katta qismini iste’molga sarflaydi va natijada soliq yukini ko‘proq his qiladi.
7

Ikkinchi tomondan esa, davlat tomonidan asosiy oziq-ovqat mahsulotlari, tibbiy
xizmatlar va ta’lim sohasiga nisbatan imtiyozlar berilishi orqali ushbu salbiy ta’sir
yumshatiladi. Shu tarzda qo‘shilgan qiymat solig‘i ijtimoiy siyosat bilan
uyg‘unlashtiriladi.
Xulosa qilib aytganda, qo‘shilgan qiymat solig‘i tushunchasi va uning
iqtisodiy mohiyati zamonaviy soliq tizimining muhim nazariy va amaliy
asoslaridan birini tashkil etadi. Ushbu soliq turi qo‘shimcha qiymatni soliqqa
tortish orqali byudjet daromadlarini barqarorlashtiradi, soliq tizimining
shaffofligini oshiradi, yashirin iqtisodiyotni qisqartiradi va bozor iqtisodiyotining
samarali faoliyat yuritishiga xizmat qiladi. Aynan shu jihatlari bilan qo‘shilgan
qiymat solig‘i ko‘plab davlatlarda soliq siyosatining markaziy elementi sifatida
qaraladi va iqtisodiy taraqqiyotning muhim omili bo‘lib hisoblanadi.
1.2. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni
Qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy soliqlar tizimida eng muhim va
markaziy o‘rinlardan birini egallovchi bilvosita soliq turi hisoblanadi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida davlat moliyaviy siyosatining samaradorligi, avvalo, soliq
tizimining to‘g‘ri tashkil etilganligi va uning iqtisodiy jarayonlarga
moslashuvchanligi bilan belgilanadi. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, qo‘shilgan
qiymat solig‘i soliqlar tizimining barqaror ishlashini ta’minlovchi asosiy element
sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu soliq turi davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirishda, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda hamda ishlab chiqarish
va iste’mol jarayonlariga bilvosita ta’sir ko‘rsatishda alohida ahamiyat kasb etadi.
8

2020 2021 2022 2023 2024010000200003000040000500006000070000 QQs tushumi(mlrd so'm)
QQs tushumi(mlrd so'm)
1-rasm. O’zbekistonda QQS tushumlari (2020-2024)
Soliqlar tizimi, odatda, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita soliqlardan tashkil
topadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar daromad va mulkka bevosita solinsa, bilvosita
soliqlar tovarlar va xizmatlar narxiga qo‘shilgan holda undiriladi. Qo‘shilgan
qiymat solig‘i aynan bilvosita soliqlar guruhiga mansub bo‘lib, uning soliqlar
tizimidagi o‘rni ham ana shu xususiyat bilan belgilanadi. Bilvosita soliqlar ichida
qo‘shilgan qiymat solig‘i eng keng soliq bazasiga ega bo‘lib, u iqtisodiyotning
deyarli barcha tarmoqlarini qamrab oladi. Bu esa uni soliqlar tizimining eng
barqaror va ishonchli manbalaridan biriga aylantiradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni, avvalo, uning fiskal
ahamiyati bilan belgilanadi. Davlat byudjeti daromadlarining salmoqli qismi aynan
qo‘shilgan qiymat solig‘i hisobiga shakllanadi. Chunki ushbu soliq turi iste’mol
jarayoni bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ishlab chiqarish va savdo hajmi mavjud
ekan, soliq tushumlari ham doimiy ravishda ta’minlanadi. Iqtisodiy o‘sish davrida
iste’mol kengayadi va natijada qo‘shilgan qiymat solig‘idan tushadigan daromadlar
ortadi, iqtisodiy pasayish sharoitida esa ushbu soliq boshqa ayrim soliqlarga
nisbatan nisbatan barqaror bo‘lib qoladi. Shu sababli u soliqlar tizimida byudjet
barqarorligini ta’minlovchi asosiy vosita sifatida qaraladi.
9

Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni uning boshqa soliqlar
bilan o‘zaro bog‘liqligi orqali ham namoyon bo‘ladi. Masalan, foyda solig‘i yoki
jismoniy shaxslar daromad solig‘i kabi to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar xo‘jalik
yurituvchi subyektlarning moliyaviy natijalariga bevosita bog‘liq bo‘lsa,
qo‘shilgan qiymat solig‘i ishlab chiqarish samaradorligidan qat’i nazar, iste’mol
faktiga asoslanadi. Bu holat soliqlar tizimida risklarni diversifikatsiya qilish
imkonini beradi, ya’ni byudjet tushumlari faqatgina daromad yoki foyda bilan
cheklanib qolmaydi, balki iste’mol orqali ham ta’minlanadi. Natijada soliqlar
tizimi yanada muvozanatli va barqaror bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida muhim tartibga soluvchi rolni ham
bajaradi. Ushbu soliq orqali davlat ayrim tarmoqlarni rag‘batlantirishi yoki
aksincha, cheklashi mumkin. Masalan, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan tovarlar va
xizmatlarga nisbatan imtiyozli stavkalar yoki soliqdan ozod qilish choralarining
qo‘llanilishi aholining kam ta’minlangan qatlamlarini himoya qilishga xizmat
qiladi. Shu bilan birga, yuqori darajada daromad keltiruvchi yoki hashamatli
mahsulotlarga nisbatan umumiy yoki oshirilgan stavkalar qo‘llanilishi iste’molni
ma’lum darajada tartibga soladi. Bu jihatdan qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar
tizimida faqat fiskal emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy siyosat vositasi sifatida ham
muhim o‘rin egallaydi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni uning shaffoflik va
nazorat mexanizmlarini kuchaytirishdagi roli bilan ham belgilanadi. Ushbu soliq
turi hisob-faktura asosida undirilgani sababli, xo‘jalik yurituvchi subyektlar
o‘rtasida o‘zaro moliyaviy intizomni mustahkamlaydi. Har bir subyekt sotilgan
tovar yoki xizmat bo‘yicha hisoblangan soliqni ko‘rsatishi, xarid qilingan resurslar
bo‘yicha to‘langan soliqni esa chegirib olishi lozim bo‘ladi. Bu jarayon soliqlar
tizimida o‘z-o‘zini nazorat qilish mexanizmini shakllantiradi va yashirin
aylanmalarni kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada soliqlar tizimi yanada ochiq va
samarali ishlaydi. 2
2
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Soliq kodeksi , Toshkent, 2022.
10

Qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida xalqaro savdo munosabatlari bilan
bog‘liq masalalarda ham muhim o‘rin tutadi. Xalqaro amaliyotda qo‘llaniladigan
manzil mamlakati prinsipi asosida eksport operatsiyalari nol stavkada soliqqa
tortiladi, import qilinadigan tovarlar esa ichki bozordagi tovarlar bilan teng
sharoitda soliqqa tortiladi. Bu esa milliy ishlab chiqaruvchilarning tashqi
bozorlarda raqobatbardoshligini oshirishga, ichki bozorni esa adolatli himoya
qilishga xizmat qiladi. Shu jihatdan qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimining
tashqi iqtisodiy faoliyat bilan bog‘liq muhim elementiga aylanadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni uning neytrallik
xususiyati bilan ham izohlanadi. Neytrallik shundan iboratki, ushbu soliq ishlab
chiqarish zanjirining qaysi bosqichida qo‘llanilishidan qat’i nazar, umumiy soliq
yukiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Soliq faqat qo‘shilgan qiymatga solinadi va oldingi
bosqichlarda to‘langan soliq summasi chegirib tashlanadi. Bu holat ishlab
chiqarish tuzilmasini sun’iy ravishda o‘zgartirishga olib kelmaydi va tadbirkorlik
subyektlarining iqtisodiy qarorlariga minimal darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida eng samarali va adolatli
soliqlardan biri sifatida e’tirof etiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida kichik va o‘rta biznes subyektlari
uchun ham muhim ahamiyatga ega. Bir tomondan, ushbu soliq hisob-kitob va
hisobot yuritishni talab qilgani sababli tadbirkorlar zimmasiga ma’lum ma’muriy
yuk yuklaydi. Ikkinchi tomondan esa, to‘g‘ri tashkil etilgan QQS tizimi
tadbirkorlik faoliyatining qonuniyligini oshiradi, moliyaviy intizomni
mustahkamlaydi va biznes muhitining shaffofligini ta’minlaydi. Natijada soliqlar
tizimi nafaqat byudjet manfaatlariga, balki tadbirkorlik muhitining sog‘lom
rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni ijtimoiy adolat
masalalari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Garchi ushbu soliq regressiv xususiyatga
ega bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, davlat tomonidan qo‘llaniladigan imtiyozlar,
differensial stavkalar va ijtimoiy ahamiyatga ega sohalarni qo‘llab-quvvatlash
11

mexanizmlari orqali uning salbiy ta’siri yumshatiladi. Shu tariqa qo‘shilgan qiymat
solig‘i soliqlar tizimida ijtimoiy siyosat bilan uyg‘unlashgan holda amal qiladi.
Umuman olganda, qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimining markaziy
bo‘g‘ini sifatida davlat moliyaviy siyosatining samaradorligini ta’minlaydi. U
byudjet daromadlarini barqaror shakllantiradi, soliq tizimining shaffofligini
oshiradi, iqtisodiy jarayonlarni tartibga soladi va tashqi hamda ichki bozorlarda
adolatli raqobat muhitini yaratishga xizmat qiladi. Aynan shu jihatlari bilan
qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy soliqlar tizimining ajralmas va muhim
elementi hisoblanadi hamda bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiy
rivojlanish strategiyasida alohida o‘rin egallaydi.
1.3. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining asosiy funksiyalari va prinsiplari hamda
afzalliklari va kamchiliklari
Qo‘shilgan qiymat solig‘i zamonaviy soliq tizimining markaziy
elementlaridan biri sifatida nafaqat davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishga
xizmat qiladi, balki iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish, ishlab chiqarish va
iste’mol faoliyatini samarali boshqarish, shuningdek, ijtimoiy adolatni
ta’minlashga ham muhim hissa qo‘shadi. Shu nuqtayi nazardan qaralganda,
qo‘shilgan qiymat solig‘ining asosiy funksiyalari va prinsiplari hamda uning
afzalliklari va kamchiliklari iqtisodiy tahlil va soliq siyosatini shakllantirishda
alohida o‘ringa ega. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining birinchi va eng asosiy
funksiyasi fiskal funksiyadir. Ushbu funksiya davlat byudjetini daromadlar bilan
ta’minlash, ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda xarajatlarni moliyalashtirishga xizmat
qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i bilan byudjetga tushumlar keng soliq bazasidan
olinadi, ya’ni u deyarli barcha ishlab chiqarish va savdo jarayonlarini qamrab
oladi. Bu esa byudjet tushumlarining barqaror bo‘lishini ta’minlaydi va davlatning
moliyaviy resurslar bilan doimiy ta’minlanishini kafolatlaydi. Shu jihatdan, fiskal
funksiyasi qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyatini eng muhim
jihatlaridan biri sifatida ko‘rsatadi.
12

Ikkinchi muhim funksiya tartibga soluvchi funksiyadir. Qo‘shilgan qiymat
solig‘i davlatga ishlab chiqarish va iste’mol munosabatlarini nazorat qilish
imkonini beradi. Masalan, ayrim mahsulotlar va xizmatlarga imtiyozli stavkalar
yoki soliqdan ozod qilish choralarini qo‘llash orqali davlat aholining ma’lum
qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, zararli yoki luks tovarlar iste’molini
cheklash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu holat qo‘shilgan qiymat solig‘ini nafaqat
fiskal, balki iqtisodiy va ijtimoiy siyosat vositasi sifatida ham muhim qiladi. Shu
tarzda, qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
strategiyasini amalga oshirish mexanizmi sifatida faoliyat yuritadi.
Uchinchi funksiya neytrallik funksiyasi bo‘lib, u qo‘shilgan qiymat
solig‘ining ishlab chiqarish jarayonlariga minimal ta’sir ko‘rsatishini ta’minlaydi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i har bir ishlab chiqarish bosqichida faqat sof qo‘shilgan
qiymatga solinadi, oldingi bosqichlarda to‘langan soliq summasi chegirib
tashlanadi. Natijada soliqning takroriy undirilishi oldi olinadi va ishlab chiqarish
zanjiridagi subyektlarning iqtisodiy qarorlariga salbiy ta’sir kamayadi. Ushbu
xususiyat tadbirkorlik faoliyatining samaradorligini oshirishga, investitsiya
muhitini yaxshilashga va iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
To‘rtinchi funksiya - nazorat va shaffoflik funksiyasi. Qo‘shilgan qiymat
solig‘i hisob-kitob va hisob-fakturalar tizimi asosida undiriladi. Har bir xo‘jalik
yurituvchi subyekt sotilgan mahsulot yoki xizmat bo‘yicha soliqni ko‘rsatishi va
xarid qilingan resurslar bo‘yicha to‘langan soliqni chegirib olishi lozim. Bu
jarayon hisob-kitoblarni shaffoflashtiradi, yashirin aylanmalarni kamaytiradi va
soliq intizomini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, ushbu mexanizm soliqlar
tizimida o‘z-o‘zini nazorat qilishning samarali vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu
jihat qo‘shilgan qiymat solig‘ini boshqa soliqlardan ajratib turuvchi
xususiyatlaridan biridir. 3
3
Tursunov, F. Yashirin iqtisodiy faoliyat va soliq yig‘imi samaradorligi , Toshkent, 2020.
13

Qo‘shilgan qiymat solig‘ining prinsiplari uning soliqlar tizimidagi o‘rnini
yanada mustahkamlaydi. Asosiy prinsiplardan biri umumiylik prinsipi bo‘lib, u
qo‘shilgan qiymat solig‘ining keng soliq bazasiga ega bo‘lishini va iqtisodiyotning
deyarli barcha tarmoqlarini qamrab olishini ta’minlaydi. Shu tarzda soliq bazasi
kengayadi, byudjet tushumlari barqaror bo‘ladi va yashirin iqtisodiy faoliyatni
qisqartirish imkoniyati yuzaga keladi. Ikkinchi prinsip progressivlik yoki
differensial stavka prinsipidir, bu orqali davlat ijtimoiy va iqtisodiy siyosatga mos
soliq stavkalarini belgilash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, ijtimoiy ahamiyatga
ega bo‘lgan oziq-ovqat, dori-darmon va ta’lim xizmatlariga past stavkalar
qo‘llaniladi, luks tovarlarga esa yuqori stavkalar belgilanadi. Bu prinsiplarga amal
qilish orqali qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida adolatli taqsimlanish va
ijtimoiy muvozanatni ta’minlaydi.
Uchinchi prinsip - neytrallik prinsipi bo‘lib, u ishlab chiqarish zanjiridagi
subyektlarga soliqning teng va adolatli ta’sir ko‘rsatishini ta’minlaydi. Soliq faqat
qo‘shilgan qiymatga solinadi, oldingi bosqichlarda to‘langan soliq summasi
chegiriladi va natijada soliqning takroriy undirilishi oldi olinadi. Bu prinsip
tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy jihatdan ortiqcha yuklamaydi, ishlab chiqarish
qarorlarini cheklamaydi va iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. To‘rtinchi prinsip
shaffoflik va hisobdorlik prinsipidir. Qo‘shilgan qiymat solig‘i tizimi hisob-
kitoblar va hisob-fakturalar orqali shaffof ishlaydi, bu esa soliqlar tizimining
nazorat mexanizmini kuchaytiradi, soliq intizomini mustahkamlaydi va yashirin
iqtisodiy faoliyatni kamaytiradi. Shu prinsiplar qo‘shilgan qiymat solig‘ining
soliqlar tizimidagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi va uni boshqa
soliqlardan ajratib turadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining afzalliklari uning soliqlar tizimidagi o‘rnini
yanada oshiradi. Birinchi afzallik - byudjet tushumlarining barqarorligi va yuqori
darajasi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i keng soliq bazasiga ega bo‘lgani uchun
byudjetga doimiy daromad keltiradi. Ikkinchi afzallik - ishlab chiqarish jarayonida
soliqning adolatli va takrorlanmas undirilishi. Har bir bosqichda faqat qo‘shilgan
qiymat soliqqa tortiladi, bu esa ishlab chiqarish va tadbirkorlik subyektlarini
14

ortiqcha soliq yukidan himoya qiladi. Uchinchi afzallik - iqtisodiy va ijtimoiy
siyosatni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati. Imtiyozli stavkalar va differensial soliq
mexanizmlari orqali davlat aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-
quvvatlaydi, zararli mahsulotlarning iste’molini cheklaydi va bozor
munosabatlarini tartibga soladi. To‘rtinchi afzallik - nazorat va shaffoflikni
oshirish. Hisob-kitob va hisob-fakturalar tizimi orqali soliq to‘lovchilarning
moliyaviy harakatlari nazorat qilinadi, yashirin iqtisodiyot qisqartiriladi va soliq
intizomi mustahkamlanadi.
Shu bilan birga, qo‘shilgan qiymat solig‘ining kamchiliklari ham mavjud.
Birinchi kamchilik - administrativ yukning yuqoriligi. Xo‘jalik yurituvchi
subyektlar har bir tranzaksiyani hisob-kitob qilish, soliqni aniqlash va hisob-
fakturalarni yuritish majburiyatiga ega bo‘ladi, bu esa kichik va o‘rta biznes uchun
qo‘shimcha vaqt va resurslarni talab qiladi. Ikkinchi kamchilik - regressiv xarakter.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i iste’molga yo‘naltirilganligi sababli daromadi past
aholining o‘z daromadining nisbatan katta qismini soliq sifatida to‘lashi mumkin.
Shu sababli davlat tomonidan imtiyozlar va past stavkalar orqali bu ta’sir
yumshatiladi. Uchinchi kamchilik - soliq stavkalarini noto‘g‘ri belgilash holatida
narxlar oshishi va inflyatsion bosimning yuzaga kelishi ehtimoli. Shu sababli soliq
siyosatini mo‘tadil va ehtiyotkorlik bilan belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.
Umuman olganda, qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimida markaziy o‘rin
tutadi va uning asosiy funksiyalari - fiskal, tartibga soluvchi, neytrallik va nazorat
funksiyalari orqali iqtisodiyot va ijtimoiy tizimning samarali ishlashini
ta’minlaydi. Uning prinsiplari - umumiylik, differensial stavka, neytrallik va
shaffoflik - qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Afzalliklari va kamchiliklarini hisobga olgan
holda, ushbu soliq turi iqtisodiy barqarorlik, byudjet tushumlarining barqarorligi va
ijtimoiy adolatni ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Shu jihatlari bilan
qo‘shilgan qiymat solig‘i soliqlar tizimining samarali va adolatli ishlashini
ta’minlovchi asosiy elementlardan biri sifatida qaraladi.
15

II BOB. O’ZBEKISTONDA QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING
JORIY ETILISHINING IJTIMOIY ASOSLARI
2.1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida soliq tizimini isloh qilish zarurati
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish har bir mamlakatda iqtisodiy va moliyaviy tizimni
tubdan qayta shakllantirishni talab qiladi. Bu jarayonda davlatning moliyaviy
siyosati, xususan, soliq tizimi muhim rol o‘ynaydi, chunki soliq tizimi davlat
byudjeti daromadlarini ta’minlash, iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish va ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlashda asosiy vosita hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga
o‘tish sharoitida mavjud soliq tizimining samaradorligi va moslashuvchanligi
ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, u iqtisodiy o‘sish, tadbirkorlik faolligi va
investitsiya muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, bozor iqtisodiyotiga
o‘tish davrida soliq tizimini isloh qilish zarurati dolzarb va shoshilinch vazifa
sifatida qaraladi.
Mavjud reja va tizimlar ko‘pincha markazlashgan va byurokratik uslubga
asoslangan bo‘lib, ular bozor munosabatlari talablariga javob bermaydi. O‘tgan
davrda soliqlar asosan daromad va mulkka bevosita soliq tizimi shaklida mavjud
bo‘lib, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishning barcha bosqichlarini qamrab
olmagan. Natijada iqtisodiy subyektlar orasida tengsizlik yuzaga kelgan, yashirin
iqtisodiy faoliyat keng tarqalgan va byudjet tushumlari barqaror bo‘lmagan. Bozor
iqtisodiyotiga o‘tish bilan bog‘liq islohotlar ushbu kamchiliklarni bartaraf etishni,
soliq tizimini shaffof va samarali qilishni, shuningdek, tadbirkorlik va investitsiya
faoliyatini rag‘batlantirishni maqsad qiladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda,
islohotlarning iqtisodiy zarurati nafaqat fiskal daromadlarni oshirish, balki
iqtisodiy rivojlanish uchun qulay muhit yaratish bilan belgilanadi. 4
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida soliq tizimini isloh qilishning birinchi
muhim jihati - fiskal barqarorlikni ta’minlashdir. Davlat byudjeti daromadlari
iqtisodiyotning o‘sish sur’atlariga mos kelishi va yetarli moliyaviy resurs bilan
ta’minlanishi lozim. Bu holat ko‘plab rivojlangan mamlakatlar tajribasida o‘z
aksini topgan, u yerda soliq tizimi iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini qamrab
4
Davletov, R. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish , Toshkent, 2021
16

oladigan, barqaror va prognoz qilinadigan darajada tashkil etilgan. Bozor
iqtisodiyotiga o‘tishda esa, ayniqsa, iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqori bo‘lgan
sohalardan byudjetga tushumlarni maksimal darajada jalb qilish talab qilinadi. Shu
bilan birga, soliqlar bazasini kengaytirish orqali yashirin iqtisodiy faoliyatni
qisqartirish, norasmiy sektorni rasmiy iqtisodiyotga jalb qilish imkoniyati yuzaga
keladi.
Soliq tizimini isloh qilishning ikkinchi muhim jihati - iqtisodiy rag‘batni
yaratishdir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik faoliyati erkinligi va
raqobatbardosh bozorning mavjudligi muhimdir. Agar soliq tizimi ortiqcha yuk,
murakkab hisob-kitob mexanizmlari va yuqori stavkalar bilan xarakterlansa,
tadbirkorlik faoliyati susayadi, investitsiyalar kamayadi va iqtisodiy o‘sish
sekinlashadi. Shu sababli islohotlar orqali soliq tizimi soddalashtiriladi, soliq
yukining adolatli taqsimlanishi ta’minlanadi va iqtisodiy subyektlarni faoliyatini
kengaytirishga rag‘batlantirish mexanizmi yaratiladi. Bu esa bozor iqtisodiyotining
asosiy mexanizmlarini samarali ishlashini ta’minlaydi.
Uchinchi jihat - shaffoflik va hisobdorlikni oshirish. Bozor iqtisodiyotiga
o‘tish jarayonida iqtisodiy faoliyatda shaffoflik muhim omil hisoblanadi, chunki
investorlar va tadbirkorlar soliqlar va moliyaviy majburiyatlar to‘g‘risida aniq
ma’lumotga ega bo‘lishi kerak. Islohotlar davomida soliq tizimi hisob-kitob va
hisob-faktura mexanizmlari asosida shakllantiriladi, bu esa soliqlarni nazorat
qilish, yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytirish va moliyaviy intizomni
mustahkamlash imkonini beradi. Shu tarzda, soliq tizimi iqtisodiy faoliyat uchun
ishonchli va barqaror muhit yaratadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida soliq tizimini isloh qilish zarurati
boshqa iqtisodiy vazifalar bilan ham bog‘liq. Masalan, ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash, aholining turli qatlamlariga teng imkoniyatlar yaratish, va davlatning
iqtisodiy va ijtimoiy siyosatini samarali amalga oshirish. Islohotlar davomida
imtiyozlar, differensial soliq stavkalari va boshqa tartibga soluvchi mexanizmlar
orqali soliq tizimi nafaqat fiskal, balki iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni bajarishga
moslashtiriladi. Bu esa mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun zamin yaratadi.
17

Shuningdek, islohotlarning amaliy natijalari bozor iqtisodiyotiga mos
keladigan yangi soliq mexanizmlari yaratishdir. Masalan, qo‘shilgan qiymat solig‘i
joriy etilishi, foyda solig‘ining modernizatsiyasi, yer solig‘i va boshqa mulk
soliqlari tizimining takomillashtirilishi iqtisodiyotning real sektori uchun qulay
sharoit yaratadi. Bu holat tadbirkorlik va ishlab chiqarish faoliyatini kengaytiradi,
ishlab chiqarish zanjirida barqarorlikni oshiradi va milliy iqtisodiy strategiyaning
amalga oshirilishiga xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishda soliq tizimini isloh qilishning yana bir muhim
jihati - xalqaro integratsiya talablariga javob berishdir. Global iqtisodiyotda
mamlakatlar o‘rtasidagi savdo va investitsiya munosabatlari soliq tizimining
shaffofligi va moslashuvchanligi bilan belgilanadi. Shu sababli islohotlar
davomida soliq qonunchiligi xalqaro standartlar va tajribaga moslashtiriladi, bu esa
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, milliy ishlab chiqaruvchilarni tashqi bozorlarda
raqobatbardosh qilish va ichki iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida soliq tizimini isloh qilish zarurati
shuningdek iqtisodiy samaradorlikni oshirish, inflyatsiyani nazorat qilish va
monetar siyosat bilan uyg‘un ishlash bilan ham izohlanadi. Soliq tizimi ishlab
chiqarish va iste’mol jarayonlarini tartibga soluvchi vosita sifatida xizmat qilishi,
iqtisodiy subyektlar orasidagi tengsizlikni kamaytirishi, barqaror o‘sish sur’atlarini
ta’minlashi lozim. Shu jihatdan qaralganda, soliq tizimini isloh qilish nafaqat
moliyaviy, balki iqtisodiy strategik zarurat hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida soliq tizimini
isloh qilishning iqtisodiy zarurati bir nechta asosiy omillardan kelib chiqadi:
byudjet tushumlarini barqarorlashtirish, iqtisodiy rag‘batni yaratish, shaffoflik va
hisobdorlikni ta’minlash, ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash, xalqaro
integratsiya talablariga moslashish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish. Ushbu
islohotlar orqali soliq tizimi zamonaviy bozor iqtisodiyotining talablariga
moslashadi, iqtisodiy subyektlar faoliyatini rag‘batlantiradi va davlatning
moliyaviy va ijtimoiy siyosatini samarali amalga oshirishga xizmat qiladi. Shu
18

sababli soliq tizimini isloh qilish bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida eng dolzarb
va shoshilinch vazifa sifatida qaraladi.
2.2. Davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirishda Qo‘shilgan qiymat
solig‘ining (QQS) roli
Davlat byudjeti har bir mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlovchi
asosiy vositalardan biri hisoblanadi, chunki byudjet tushumlari orqali davlat
iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni amalga oshiradi. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) davlat byudjeti daromadlarini
barqarorlashtirishda markaziy o‘rin tutadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning
moliyaviy mustaqilligi va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun byudjet
daromadlarining prognoz qilinadigan va barqaror manbalarga tayangan holda
shakllanishi muhim ahamiyatga ega. QQS, o‘zining iqtisodiy mohiyati va soliqqa
tortish mexanizmi bilan, ushbu talablarga javob bera oladigan eng samarali fiskal
instrumentlardan biridir.
QQSning byudjet tushumlarini barqarorlashtirishdagi roli birinchi navbatda
uning keng soliq bazasiga ega bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Bu soliq turi deyarli
barcha tovar va xizmatlar aylanmasini qamrab oladi, natijada byudjetga tushadigan
daromadlar iqtisodiyotning o‘sish sur’atlariga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Iqtisodiy
faollik ortgan sari iste’mol va ishlab chiqarish hajmi oshadi, va natijada QQSdan
tushadigan daromadlar ham ortadi. Shu tarzda QQS byudjet tushumlarining
prognoz qilinadigan va barqaror bo‘lishini ta’minlaydi, bu esa davlatning
moliyaviy siyosatini samarali amalga oshirish imkonini yaratadi.
QQSning yana bir muhim jihati - ishlab chiqarish zanjirida soliqning adolatli
va neytral undirilishidir. QQS faqat sof qo‘shilgan qiymatga solinadi, oldingi
bosqichlarda to‘langan soliq summasi chegirib tashlanadi. Shu bilan birga,
soliqning har bir bosqichda takroriy undirilmasligi ishlab chiqarish va savdo
subyektlariga qo‘shimcha moliyaviy yuk tushishini kamaytiradi. Natijada soliq
tizimi samarador va barqaror ishlaydi, byudjet tushumlari esa turli iqtisodiy
19

o‘zgarishlardan nisbatan kamroq ta’sirlanadi. Bu jihat QQSni boshqa bilvosita
soliqlardan ajratib turadi va uning fiskal barqarorlikni ta’minlashdagi roli oshadi.
QQS byudjet daromadlarini barqarorlashtirishda nafaqat ishlab chiqarish va
iste’mol hajmiga bog‘liq bo‘lib, balki soliq tizimining shaffofligi va nazorat
mexanizmlari orqali ham samaradorlikni oshiradi. Har bir subyekt o‘z savdo va
ishlab chiqarish faoliyati bo‘yicha hisob-kitob yuritadi, sotilgan tovar yoki xizmat
uchun QQSni hisoblaydi va xarid qilingan resurslar bo‘yicha to‘langan soliqni
chegirib oladi. Bu hisob-kitob tizimi soliqlarni nazorat qilish va yashirin iqtisodiy
faoliyatni kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada byudjetga tushadigan daromadlar
yanada barqaror bo‘ladi va davlatning moliyaviy resurslari oldindan prognoz
qilinadigan darajada ta’minlanadi.
QQSning byudjet daromadlarini barqarorlashtirishdagi roli ijtimoiy va
iqtisodiy siyosatni amalga oshirish bilan ham uzviy bog‘liq. Soliq stavkalari va
imtiyozlar orqali davlat aholining turli qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashi, ayrim
zararli yoki hashamatli mahsulotlarning iste’molini cheklashi mumkin. Shu tarzda
QQS nafaqat fiskal, balki iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi vosita
sifatida ham ishlaydi. Byudjetga tushadigan daromadlarning barqarorligi esa
davlatning makroiqtisodiy strategiyasini samarali amalga oshirish imkonini beradi.
QQSning barqaror daromad manbai sifatidagi afzalligi boshqa soliqlarga
nisbatan uning iqtisodiy faoliyatga minimal ta’sir ko‘rsatishidadir. To‘g‘ridan-
to‘g‘ri soliqlar daromad yoki foydaga bevosita bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy
o‘zgarishlardan sezilarli darajada ta’sirlanadi, QQS esa faqat qo‘shilgan qiymatga
solinadi va ishlab chiqarish jarayonini distortsiyaga uchratmaydi. Shu bilan birga,
QQSning prognoz qilinadigan daromad manbai sifatidagi xususiyati byudjetni
rejalashtirish va moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash imkonini beradi.
20

2019 2020 2021 2022 2023 20240246810121416 %
%
2-rasm. Qoshilgan qiymat solig’i stavkasi bo’yicha yillik hisoboti
QQSning byudjet tushumlarini barqarorlashtirishdagi roli shuningdek
iqtisodiy shoklar va o‘zgarishlarga nisbatan chidamlilikni oshirish bilan ham
bog‘liqdir. Iqtisodiyotning qisqa muddatli o‘zgarishlari, masalan, inflyatsiya yoki
talab pasayishi, QQS daromadlariga boshqa soliq turlariga nisbatan nisbatan
kamroq ta’sir qiladi. Chunki QQS keng iste’mol bazasini qamrab oladi va
byudjetga tushumlar doimiy ravishda ta’minlanadi. Shu tarzda QQS fiskal
barqarorlikni saqlash, byudjet defitsitini kamaytirish va davlatning moliyaviy
mustaqilligini ta’minlash imkonini yaratadi.
QQS tizimi xalqaro amaliyotda ham byudjet tushumlarini barqarorlashtirishda
samarali vosita sifatida e’tirof etilgan. Ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlarda QQS byudjet tushumlarining asosiy manbai sifatida ishlatiladi,
chunki u ishlab chiqarish va iste’molning deyarli barcha bosqichlarini qamrab
oladi, shaffof va nazorat qilinadigan tizimga ega. Shu bilan birga, QQS eksport va
import operatsiyalari bilan bog‘liq holda ham byudjet tushumlariga barqarorlikni
ta’minlaydi. Masalan, eksport operatsiyalari nol stavkada soliqqa tortiladi, import
qilinadigan tovarlar esa ichki bozor tovarlari bilan teng sharoitda soliqqa tortiladi.
21

Bu holat milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish va byudjet tushumlarini
oshirish imkonini beradi.
QQSning byudjet tushumlarini barqarorlashtirishdagi yana bir jihati -
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdir. Byudjetga tushadigan daromadlarning
barqarorligi davlatning iqtisodiy o‘sish, inflyatsiya darajasini nazorat qilish,
investitsiya muhitini qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirishga
imkon beradi. Shu nuqtai nazardan, QQS davlatning makroiqtisodiy siyosatini
samarali amalga oshiruvchi vosita sifatida muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni soliqqa
tortishning zarurati zamonaviy iqtisodiyotning samarali va barqaror rivojlanishi
bilan chambarchas bog‘liqdir. Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) iqtisodiyotning har
bir bosqichida tovar yoki xizmatning qiymatiga soliq qo‘llash orqali davlat
byudjeti daromadlarini barqarorlashtiradi va iqtisodiy faoliyatni tartibga soluvchi
vosita vazifasini bajaradi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishda ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlarining har bir bosqichida soliq undirilishi nafaqat fiskal
daromadlarni oshiradi, balki iqtisodiy subyektlar orasida adolatli raqobatni
ta’minlash va ishlab chiqarish zanjirini shaffoflashtirish imkonini beradi. Shu
sababli, qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortishning zarurati bir qator iqtisodiy, fiskal
va ijtimoiy omillar bilan izohlanadi. 5
Birinchidan, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni
soliqqa tortish byudjet tushumlarini barqarorlashtirishda markaziy o‘rin tutadi.
QQS tizimi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishning har bir bosqichida faqat sof
qo‘shilgan qiymatga soliq qo‘llashga asoslangan bo‘lib, oldingi bosqichlarda
to‘langan soliq summasi chegirib tashlanadi. Bu mexanizm soliqning takroriy
undirilishini oldini oladi, iqtisodiy subyektlarga moliyaviy yukni kamaytiradi va
byudjet tushumlarini prognoz qilinadigan darajada ta’minlaydi. Shu tarzda QQS
nafaqat byudjetning barqaror daromad manbai sifatida, balki iqtisodiy jarayonlarni
5
Abdullayev, S. Soliq tizimi va uning iqtisodiy samaradorligi , Toshkent: Fan, 2020.
22

tartibga soluvchi instrument sifatida ham xizmat qiladi. Ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlaridagi soliq undirishning bu xususiyati davlat moliyaviy
siyosatini samarali amalga oshirishga imkon yaratadi va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlaydi.
Ikkinchidan, qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish iqtisodiy subyektlar orasida
adolatli raqobatni ta’minlaydi. Bozor iqtisodiyotida ishlab chiqaruvchi va xizmat
ko‘rsatuvchilar orasida teng sharoit yaratish muhimdir, chunki ortiqcha yoki
noto‘g‘ri soliqlar raqobatni buzadi va iqtisodiy samaradorlikni kamaytiradi. QQS
tizimi har bir ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish bosqichida sof qo‘shilgan
qiymatga soliq qo‘llash orqali iqtisodiy subyektlar o‘rtasida teng imkoniyat
yaratadi. Shu bilan birga, soliqning har bir bosqichda nazorat qilinishi yashirin
iqtisodiy faoliyatni kamaytiradi, rasmiy iqtisodiyotga jalb qiladi va ishlab chiqarish
zanjirini shaffoflashtiradi. Bu jihat QQSni ishlab chiqarish va iste’mol
jarayonlarida soliqqa tortishning iqtisodiy zaruriyatini belgilovchi asosiy
omillardan biri sifatida ajratib turadi.
Uchinchidan, qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish iqtisodiy rag‘bat yaratish va
resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash bilan bog‘liqdir. QQS tizimi ishlab
chiqarish jarayonida faqat qo‘shilgan qiymatga soliq qo‘llash orqali ortiqcha soliq
yukini kamaytiradi, bu esa ishlab chiqaruvchilarni samarali resurs boshqaruvi va
mahsulot sifatini oshirishga rag‘batlantiradi. Shu tarzda ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish iqtisodiy samaradorlikni
oshiradi, ishlab chiqarish zanjirida optimallashtirishni rag‘batlantiradi va
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga turtki beradi. Bu nafaqat iqtisodiy
o‘sish sur’atlarini oshiradi, balki byudjet tushumlarini barqarorlashtirishga ham
xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish tizimining shaffofligi va
nazorat mexanizmlari ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida zaruratga
aylangan. QQSning elektron hisob-kitob tizimlari orqali soliq undirish va hisob-
kitoblarni yuritish mexanizmi davlat va iqtisodiy subyektlar o‘rtasida ishonchni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Har bir subyekt o‘z savdo va ishlab chiqarish
23

faoliyati bo‘yicha soliq hisob-kitoblarini yuritadi va hisobotlarni shaffof shaklda
taqdim etadi, bu esa iqtisodiy faoliyatning qonuniy va tartibli bo‘lishini
ta’minlaydi. Shu tarzda, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan
qiymatni soliqqa tortish davlat va iqtisodiy subyektlar o‘rtasida o‘zaro ishonchni
mustahkamlovchi va byudjet tushumlarini kafolatlovchi vosita sifatida qaraladi.
Beshinchidan, QQS tizimi ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlaydi va makroiqtisodiy boshqaruv vositasi sifatida ishlaydi.
Byudjet tushumlarining barqarorligi davlatning inflyatsiya darajasini nazorat
qilish, investitsiya muhitini qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy dasturlarni
moliyalashtirish imkonini beradi. Shu jihatdan, ishlab chiqarish va iste’mol
jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortish nafaqat fiskal, balki
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim vosita hisoblanadi. Bu holat
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va
barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlaydi.
Oltinchidan, qo‘shilgan qiymatni soliqqa tortishning zarurati ijtimoiy va
ekologik jihatlar bilan ham izohlanadi. Soliq stavkalari va imtiyozlar orqali davlat
ijtimoiy himoya va ekologik siyosatni amalga oshirishi mumkin. Masalan, aholi
uchun muhim bo‘lgan mahsulotlar va xizmatlarga past soliq stavkalari qo‘llanadi,
zararli yoki ekologik xavfli mahsulotlarga esa yuqori stavkalar belgilanishi
mumkin. Shu tarzda ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni
soliqqa tortish ijtimoiy adolatni ta’minlash va ekologik barqarorlikni oshirishga
xizmat qiladi.
Yettinchidan, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan qiymatni
soliqqa tortish xalqaro iqtisodiy integratsiya talablariga moslashni ta’minlaydi.
O‘zbekistonda QQS tizimi xalqaro standartlar va tajribalarga mos ravishda
rivojlantirilishi, eksport va import operatsiyalarini tartibga solishi, xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish va milliy ishlab chiqaruvchilarni tashqi bozorlarda
raqobatbardosh qilish imkonini beradi. Shu tarzda QQS tizimi ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlarida soliqqa tortish mexanizmini nafaqat milliy, balki global
iqtisodiy talablar bilan uyg‘unlashtiradi.
24

Sakkizinchidan, ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qo‘shilgan
qiymatni soliqqa tortish tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish va investitsion
muhitni yaxshilashga xizmat qiladi. Soliq tizimining soddaligi, shaffofligi va
prognoz qilinadigan xarakteri ishlab chiqaruvchilarni investitsiya va innovatsiya
faoliyatiga jalb qiladi. Shu tarzda QQS tizimi nafaqat byudjet tushumlarini
barqarorlashtiradi, balki mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishiga ham
hissa qo‘shadi.
Umuman olganda, Qo‘shilgan qiymat solig‘i davlat byudjeti daromadlarini
barqarorlashtirishda markaziy o‘rin tutadi. U keng soliq bazasiga ega, ishlab
chiqarish zanjirida takroriy undirilmaydi, shaffof va nazorat qilinadigan tizimga
ega, iqtisodiy subyektlarga minimal ta’sir ko‘rsatadi, fiskal barqarorlikni
ta’minlaydi va byudjetni prognoz qilinadigan darajada shakllantiradi. Shu jihatlari
bilan QQS nafaqat soliqlar tizimining markaziy elementi, balki davlatning
moliyaviy va iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri sifatida
qaraladi.
Rasmiy ishlab
chiqarish Rasmiy xizmat
ko‘rsatish Yashirin
iqtisodiyot
(so‘nggi 5 yil
ichida
kamaygan) Import
qilinadigan
tovarlar0%100%200%300%400%500%600%
Ряд 3
Izoh
QQS orqali qamrab olinadigan
ulush (%)
3-rasm. QQS orqali soliq bazasini kengaytirish va yashirin iqtisodiyotni
qisqartirish
25

2.3. O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ining amaldagi holati va
rivojlanish istiqbollari
O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) iqtisodiy va moliyaviy
tizimning ajralmas qismi sifatida davlat byudjeti daromadlarini ta’minlash,
iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashda
muhim rol o‘ynaydi. Mamlakat mustaqillikka erishgach, bozor iqtisodiyotiga o‘tish
jarayoni bilan birga soliqlar tizimi tubdan qayta ko‘rib chiqildi va modernizatsiya
qilindi. Shu jarayonda QQSning amaldagi holati va rivojlanish istiqbollari nafaqat
iqtisodiy samaradorlik, balki davlatning fiskal barqarorligini ta’minlash,
tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish va xalqaro integratsiya talablariga moslash
bilan belgilanadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda QQS tizimi mamlakatning soliq
siyosati asoslaridan biri bo‘lib, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
jarayonlarining aksariyatini qamrab oladi, bu esa byudjetga barqaror daromad
manbai sifatida xizmat qiladi.
Amaldagi QQS tizimi o‘zining qonuniy va normativ asoslariga ega bo‘lib, u
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida faoliyat yurituvchi subyektlarga soliq yukini
adolatli taqsimlashga xizmat qiladi. Soliq stavkalari va imtiyozlar tizimi iqtisodiy
va ijtimoiy siyosatni qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan bo‘lib, aholi ehtiyojlariga
mos keladigan past stavkalar va ayrim mahsulotlar va xizmatlarga soliqdan ozod
qilish mexanizmlari mavjud. Shu tarzda QQS tizimi nafaqat byudjet daromadlarini
oshirish, balki iqtisodiy rag‘batni yaratish va ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat
qiladi. Amaldagi holatda QQSning keng qamrovli va shaffof mexanizmi iqtisodiy
subyektlar uchun hisob-kitoblarni soddalashtiradi, ishlab chiqarish zanjirida
ortiqcha soliq yukini kamaytiradi va tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.
QQSning amaldagi holati shuningdek iqtisodiy samaradorlikni oshirish va
byudjet tushumlarini barqarorlashtirish bilan bog‘liqdir. Har bir ishlab chiqarish
yoki xizmat ko‘rsatish bosqichida faqat sof qo‘shilgan qiymatga soliq qo‘llaniladi,
26

oldingi bosqichlarda to‘langan soliq summasi chegirib tashlanadi. Bu mexanizm
soliqning takroriy undirilishini oldini oladi, iqtisodiy subyektlarga moliyaviy yukni
kamaytiradi va byudjet tushumlarining prognoz qilinadigan bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu jihat QQSni boshqa bilvosita soliqlardan ajratib turuvchi asosiy
xususiyatlardan biri bo‘lib, davlatning fiskal barqarorligini mustahkamlashda
muhim vosita hisoblanadi.
Rivojlanish istiqbollari nuqtai nazaridan, O‘zbekistonda QQS tizimini
modernizatsiya qilish va optimallashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Birinchi
istiqbol - soliq ma’muriyati va nazorat mexanizmlarini kuchaytirishdir. Zamonaviy
axborot texnologiyalari va elektron hisob-kitob tizimlarini joriy etish orqali soliq
to‘lovchilarning shaffofligi va hisobdorligini oshirish, yashirin iqtisodiy faoliyatni
kamaytirish mumkin. Bu esa byudjet tushumlarini yanada barqarorlashtirish va
fiskal intizomni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, elektron tizimlar
QQSni undirish jarayonini soddalashtiradi, tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantiradi
va davlat-xususiy hamkorlikni rivojlantirish imkonini yaratadi.
Ikkinchi istiqbol - soliq stavkalarini optimallashtirish va
differensiallashtirishdir. O‘zbekistonda ayrim mahsulot va xizmatlar uchun
imtiyozli stavkalar qo‘llaniladi, bu esa ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan sohalarni
qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Kelajakda
bu tizim yanada moslashuvchan va iqtisodiy rivojlanish sur’atlariga javob
beradigan shaklga keltirilishi rejalashtirilmoqda. Soliq stavkalarining optimal
darajada belgilanishi tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantiradi, ishlab chiqarish va
investitsiya muhitini yaxshilaydi hamda byudjet tushumlarini barqarorlashtiradi.
Uchinchi istiqbol - QQSning xalqaro standartlar va tajriba asosida
rivojlantirilishidir. O‘zbekistonda QQS tizimi xalqaro tajriba va normativlarga mos
ravishda takomillashtirilishi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va milliy ishlab
chiqaruvchilarni tashqi bozorlarda raqobatbardosh qilish imkonini beradi. Bu esa
ichki iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash va byudjet tushumlarini oshirish bilan bir
vaqtda, mamlakatning global iqtisodiy maydondagi o‘rnini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
27

QQSning rivojlanish istiqbollari shuningdek ijtimoiy va ekologik masalalarni
hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Masalan, atrof-muhitga zarar keltiruvchi
mahsulotlar va xizmatlarga yuqori stavkalar qo‘llash orqali ekologik siyosatni
qo‘llab-quvvatlash, aholi turmush darajasiga mos imtiyozlar berish orqali ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash mumkin. Bu holat QQS tizimini nafaqat fiskal va
iqtisodiy, balki ijtimoiy va ekologik barqarorlikni mustahkamlovchi vosita sifatida
rivojlantirish imkonini beradi. 6
1-jadval.
Qoshilgan qiymat so’lig’ining elementlari
QQS stavkasi /
Imtiyoz turi Qo‘llaniladigan tovar
yoki xizmatlar Maqsad / Sabab Iqtisodiy va ijtimoiy
ahamiyati
Asosiy stavka
(15%) Ko‘pchilik tovarlar
va xizmatlar Byudjet tushumlarini
oshirish, rasmiy
iqtisodiyotni
rag‘batlantirish Barqaror byudjet
daromadlari, iqtisodiy
subyektlar orasida
adolatli raqobat
Past stavka (5%) Ijtimoiy ahamiyatga
ega tovarlar: dori-
darmon, sog‘liqni
saqlash xizmatlari,
maktab va ta’lim
materiallari Ijtimoiy himoyani
ta’minlash Aholi turmush
darajasini saqlash,
zarur xizmatlarni
arzonlashtirish
Imtiyozli stavkalar
(0%) Eksport tovarlari,
ayrim investitsiya
loyihalari Eksportni
rag‘batlantirish, xorijiy
investitsiyalarni jalb
qilish Milliy ishlab
chiqaruvchilarni tashqi
bozorda
raqobatbardosh qilish,
investitsiya muhitini
qo‘llab-quvvatlash
Soliqdan ozod
qilingan tovarlar /
xizmatlar Sog‘liqni saqlash,
ijtimoiy dasturlar,
diniy faoliyat Ijtimoiy va madaniy
maqsadlar Ijtimoiy adolatni
ta’minlash, zarur
sohalarga
rag‘batlantirish
6
Qodirov, B. Qo‘shilgan qiymat solig‘i va byudjet daromadlarini barqarorlashtirish , Toshkent, 2022.
28

Maxsus
stavkalar
(differensial) Ekologik
mahsulotlar, yangi
texnologiyalar Ekologik va
innovatsion siyosatni
qo‘llab-quvvatlash Barqaror
rivojlanish va
texnologik
yangiliklarni
rag‘batlantirish
Shuningdek, QQS tizimini rivojlantirish istiqbollari ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatish zanjirlaridagi innovatsiyalar va modernizatsiyani qo‘llab-quvvatlash
bilan bog‘liqdir. Texnologik yangiliklar va raqamli transformatsiya iqtisodiyotning
samaradorligini oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarini shaffoflashtirish va soliq
to‘lovchilar uchun soddalashtirilgan hisob-kitob tizimlarini yaratishga yordam
beradi. Bu esa nafaqat byudjet tushumlarini barqarorlashtiradi, balki mamlakatning
raqobatbardoshligini oshiradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) iqtisodiyotning barcha qatlamlariga bevosita
ta’sir qiluvchi fiskal vosita sifatida ishlab chiqilgan bo‘lib, uning tadbirkorlik
subyektlari va iste’molchilarga ta’siri ko‘plab iqtisodiy, moliyaviy va ijtimoiy
jihatlarni o‘z ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, QQSning joriy qilinishi
iqtisodiyotning rasmiy va norasmiy segmentlarida sezilarli o‘zgarishlarga olib
keladi. Tadqiqot obyekti sifatida tadbirkorlik subyektlari, ya’ni yirik, o‘rta va
kichik biznes, shuningdek, iste’molchilarni ko‘rib chiqish, soliq tizimi orqali
ularning iqtisodiy xatti-harakatlarini tahlil qilish imkonini beradi.
QQSning tadbirkorlik subyektlariga ta’siri ikki asosiy yo‘nalishda ko‘rinadi:
birinchisi, soliq yukini va moliyaviy majburiyatlarni tartibga solish orqali
biznesning moliyaviy barqarorligini ta’minlash; ikkinchisi, ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish jarayonlarida xarajatlarni optimallashtirish va iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga yordam berish. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
QQSning samarali va shaffof tizimi tadbirkorlik subyektlarini rasmiy iqtisodiyotga
jalb qiladi, yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytiradi va raqobatbardosh muhitni
yaratadi. Shu bilan birga, QQSning iste’molchilarga ta’siri ularning xarid qilish
qobiliyati va turmush darajasiga bevosita bog‘liq.
QQS mahsulot va xizmatlarning narxini oshiradi, bu esa iste’molchi
xarajatlarini ko‘paytiradi, ammo ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlar va xizmatlarga
past stavkalar qo‘llanilishi iste’molchilarni himoya qiladi va ularning xarid qilish
29

imkoniyatlarini saqlaydi. Shu jihatdan QQSning ijtimoiy samaradorligi ham
muhim hisoblanadi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, QQSning tadbirkorlik
subyektlariga ta’siri soliq hisobotlarini yuritish, moliyaviy rejalashtirish va
investitsion faoliyatga bog‘liqdir.
Tadbirkorlik subyektlari QQSning sof qo‘shilgan qiymatga soliq qo‘llash
mexanizmini hisobga olgan holda narxlarni belgilaydi, bu esa ishlab chiqarish
xarajatlarini optimallashtirish va mahsulotning raqobatbardoshligini oshirishga
imkon yaratadi. Shu bilan birga, soliqdan ozod qilingan mahsulot va xizmatlar
segmenti tadbirkorlar uchun moliyaviy rag‘bat vazifasini bajaradi, bu esa yangi
investitsiya loyihalarini amalga oshirish va eksport yo‘nalishlarini kengaytirishga
yordam beradi. Iste’molchilar nuqtai nazaridan, QQS mahsulot va xizmatlarning
narxini shakllantirishda bevosita rol o‘ynaydi. Iste’molchilar sotib olayotgan
mahsulot va xizmatlar narxining bir qismi QQS shaklida davlat byudjetiga
yo‘naltiriladi. Bu esa iste’molchi xarajatlarini oshiradi, ammo soliqning past
stavkalar va imtiyozli tizim orqali tartibga solinishi iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, QQSning iste’molchilarga
ta’siri turli tovar va xizmatlar segmentiga qarab farqlanadi. Masalan, kundalik
zarur tovarlar va xizmatlar past stavka bilan soliqqa tortiladi, bu esa aholining
xarid qilish qobiliyatini saqlaydi. Shu bilan birga, luks tovarlar va ekologik zararli
mahsulotlarga yuqori stavkalar qo‘llaniladi, bu iste’molni tartibga soluvchi
mexanizm vazifasini bajaradi.
Tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilar o‘rtasida QQSning ta’siri o‘zaro
bog‘liq bo‘lib, narxlar, xarajatlar va moliyaviy rejalashtirishni shakllantiradi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, QQS tizimi tadbirkorlik subyektlarini rasmiy
iqtisodiyotga jalb qiladi va yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytiradi. Tadbirkorlik
subyektlari soliqlarni hisoblash va to‘lashni osonlashtiruvchi elektron tizimlardan
foydalanadi, bu esa byudjet tushumlarini barqarorlashtiradi va iqtisodiy
jarayonlarni shaffoflashtiradi. Shu jihatdan QQSning iqtisodiy samaradorligi
nafaqat davlat daromadlarida, balki tadbirkorlik subyektlari faoliyatida ham
seziladi. Iste’molchilar uchun QQSning ijtimoiy ta’siri ahamiyatlidir.
30

O‘zbekiston sharoitida QQS tizimi past stavkalar, imtiyozlar va soliqdan ozod
qilish mexanizmlari orqali ijtimoiy himoyani ta’minlaydi. Bu esa aholining xarid
qilish qobiliyatini saqlash, turmush darajasini oshirish va ijtimoiy adolatni
ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, QQSning narx shakllanishidagi ta’siri
iste’molchilarning xarid qilish xatti-harakatlariga bevosita ta’sir qiladi, bu esa talab
va taklifni muvozanatlashtirishga yordam beradi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, QQSning tadbirkorlik subyektlari va
iste’molchilarga ta’siri quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshadi: 1)
tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy barqarorligini oshirish, 2) ishlab chiqarish
va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida xarajatlarni optimallashtirish, 3) soliq bazasini
kengaytirish va yashirin iqtisodiy faoliyatni kamaytirish, 4) narxlar shakllanishini
tartibga solish, 5) ijtimoiy himoya va aholi turmush darajasini qo‘llab-quvvatlash,
6) raqobatbardosh muhitni yaratish va innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish. Shu
jihatlar QQSning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini namoyon qiladi,
tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilarga bevosita foyda keltiradi. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, QQSning samarali tizimi ishlab chiqarish va iste’mol
jarayonlarini shaffoflashtiradi, tadbirkorlik subyektlarini rasmiy iqtisodiyotga jalb
qiladi va yashirin iqtisodiy faoliyatni qisqartiradi. Bu esa davlat byudjeti
daromadlarini barqarorlashtirishga, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga va ijtimoiy
adolatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, QQS tizimi narxlar va xarajatlarni tartibga soluvchi vosita
sifatida ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o‘rtasida muvozanatni yaratadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, QQSning tadbirkorlik subyektlari va
iste’molchilarga ta’siri uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish, barqaror byudjet
tushumlari va ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlash bilan bog‘liqdir. Shu
jihatlar asosida, QQSning iqtisodiy samaradorligi va ijtimoiy roli mamlakatning
moliyaviy barqarorligini oshirish, tadbirkorlik subyektlarini rivojlantirish va
iste’molchilarning turmush darajasini saqlash bilan o‘lchanadi. Umuman olganda,
QQS tizimi tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilarga bevosita ta’sir qiluvchi
muhim fiskal vosita bo‘lib, uning joriy qilinishi nafaqat byudjet tushumlarini
31

barqarorlashtirishga, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, ijtimoiy himoyani
ta’minlashga va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, QQSning tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilarga
ta’siri ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarining har bir bosqichida sezilarli
bo‘lib, rasmiy va norasmiy iqtisodiy faoliyatni tartibga soladi, raqobatni
rag‘batlantiradi va iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi. Shu
jihatlar QQSni O‘zbekistonda iqtisodiyotning markaziy fiskal instrumenti sifatida
ko‘rsatadi va uning tadbirkorlik subyektlari hamda iste’molchilarga ta’sirini to‘liq
izohlaydi.
Umuman olganda, O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ining amaldagi
holati barqaror va shaffof tizimni tashkil etishga xizmat qilmoqda, byudjet
tushumlarini kafolatlaydi va iqtisodiy subyektlar faoliyatini tartibga soladi.
Rivojlanish istiqbollari esa soliq ma’muriyati samaradorligini oshirish, soliq
bazasini kengaytirish, elektron hisob-kitob tizimlarini joriy etish, soliq stavkalarini
optimallashtirish va xalqaro standartlarga moslashish orqali QQS tizimini yanada
barqaror, samarali va raqobatbardosh qilishni nazarda tutadi. Shu jihatlar QQSni
O‘zbekistonda nafaqat soliqlar tizimining asosiy elementi, balki davlat byudjeti
daromadlarini barqarorlashtirish va iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashda
muhim vosita sifatida ajratib turadi.
32

Xulosa
Birinchidan, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) O‘zbekistonning soliq tizimini
modernizatsiya qilish va davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirishga xizmat
qiluvchi muhim fiskal instrument sifatida joriy qilingan. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, QQSning joriy qilinishi iqtisodiy samaradorlikni oshirish, rasmiy
iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish va yashirin iqtisodiy faoliyatni qisqartirishga
yordam beradi. Soliq tizimida QQSning o‘rni markaziy bo‘lib, boshqa soliqlar
bilan o‘zaro bog‘liq holda davlat daromadlarini diversifikatsiya qiladi va
byudjetning barqarorligini ta’minlaydi.
Ikkinchidan, QQS tadbirkorlik subyektlariga moliyaviy rejalashtirish va
xarajatlarni optimallashtirish imkoniyatini beradi, bu esa raqobatbardosh muhitni
yaratadi. Iste’molchilar nuqtai nazaridan, QQS mahsulot va xizmatlar narxini
shakllantiradi, ammo past stavkalar va imtiyozlar tizimi ijtimoiy himoyani
ta’minlaydi, aholining turmush darajasini saqlashga yordam beradi.
Uchinchidan, QQSning joriy qilinishi O‘zbekistonning iqtisodiy
barqarorligini mustahkamlash, davlat byudjeti tushumlarini oshirish va rasmiy
iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, QQS
tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilarning iqtisodiy xatti-harakatlarini tartibga
soluvchi samarali vosita bo‘lib, mamlakatning fiskal siyosatida markaziy o‘rin
egallaydi. Kurs ishida keltirilgan tahlillar va statistik ma’lumotlar QQSning
iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatini, shuningdek, uning tadbirkorlik va iste’molchilar
faoliyatiga ta’sirini amaliy jihatdan tasdiqlaydi.
To’rtinchidanO‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini (QQS) joriy qilish
iqtisodiy rivojlanishning muhim bosqichlaridan biri bo‘ldi. Bu soliq tizimi
mamlakat iqtisodiyotining shaffofligini oshirish, byudjet daromadlarini
barqarorlashtirish hamda davlat xizmatlarini moliyalashtirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. QQSning kiritilishi ichki bozorda raqobatni rag‘batlantirish, yashirin
iqtisodiy faoliyatni kamaytirish va investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.
Shuningdek, bu soliq tizimi biznes subyektlarining moliyaviy hisobotlarini aniq va
to‘liq yuritishini ta’minlab, soliq adolatini kuchaytiradi. Shu tariqa, O‘zbekistonda
33

QQSning joriy qilinishi mamlakat iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va barqaror
o‘sishga erishish yo‘lida muhim qadam bo‘lib, davlat hamda fuqarolar
manfaatlarini muvozanatlashga yordam beradi.
Beshinchidan, O‘zbekistonda qo‘shilgan qiymat solig‘ini joriy qilish
iqtisodiyotni tartibga solish va davlat byudjetini mustahkamlashga xizmat qildi. Bu
soliq orqali mamlakatda soliq tizimi yanada shaffoflashdi, yashirin iqtisodiyot
kamaydi va biznes uchun teng raqobat muhiti yaratildi. QQS joriy etilishi davlat
daromadlarini barqaror oshirishga yordam berib, iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
34

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Soliq kodeksi ,
Toshkent, 2022.
2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi. Davlat byudjeti va soliq
siyosati , Toshkent, 2021.
3. Abdullayev, S. Soliq tizimi va uning iqtisodiy samaradorligi ,
Toshkent: Fan, 2020.
4. Karimov, N. Qo‘shilgan qiymat solig‘i: nazariy va amaliy masalalar ,
Toshkent, 2019.
5. Mamatqulov, A. Tadbirkorlik va soliq siyosati , Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2020.
6. World Bank. Tax Policy and Administration in Uzbekistan ,
Washington D.C., 2021.
7. International Monetary Fund (IMF). Uzbekistan: Revenue
Administration and Fiscal Policy Review , Washington D.C., 2020.
8. Rakhimov, T. Soliq tizimida elektron nazorat va raqamli yechimlar ,
Toshkent, 2021.
9. Qodirov, B. Qo‘shilgan qiymat solig‘i va byudjet daromadlarini
barqarorlashtirish , Toshkent, 2022.
10. OECD. Consumption Tax Trends 2022 , Paris, 2022.
11. Tursunov, F. Yashirin iqtisodiy faoliyat va soliq yig‘imi
samaradorligi , Toshkent, 2020.
12. United Nations. Value Added Tax Implementation Guidelines , New
York, 2019.
13. Davletov, R. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish , Toshkent, 2021.
14. Islomov, H. Iste’molchilar va tadbirkorlik subyektlariga QQSning
ta’siri , Toshkent, 2022.
15. World Bank. Uzbekistan Economic Update: Fiscal Policy and
Revenue Mobilization , Washington D.C., 2021.
35

Sotib olish