Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 505.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Биология

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda tarqalgan kaptarsimonlar xilma-xilligi, ularni tarqalishi, biologik xususiyatlari va amaliy ahamiyati

Купить
O‘zbekistonda tarqalgan kaptarsimonlar xilma-xilligi, ularni tarqalishi, biologik xususiyatlari va amaliy ahamiyati Mundarija: Kirish ………………………………………………………………….................3 I.bob. Kaptarsimonlar – Columbiformes turkumi haqida umumiy ma’lumot …………………………………………………………………………………….4 1.1. Kaptarsimonlar – Columbae kenja turkumi .................................................. 4 1.2. Bulduruqlar – Pterocletes kenja turkumi …………………………… ……...6 II.bob. O‘zbekiston kaptarsimonlari, asosiy turlarining tarqalishi, biologiyasi va ahamiyati .......................................................................................................... 8 2.1. Qumrining tarqalishi, biologiyasi xo‘jalik ahamiyati .................................. 8 2.2. G ‘ urrakning tarqalishi, biologiyasi va ahamiyati ....................................... 19 Xulosa .................................................................................................................. 27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ................................................................. 29 1 Kirish Qushlar umurtqali hayvonlarning sinfi bo‘lib tanasining par, patlar bilan qoplanganligi, oldingi oyoqlarining shakli, ko‘rinishi o‘zgarib, uchish a’zosi – qanotlarga aylanganligi bilan xarakterlidir. Ayrim istisnolarni inobatga olmaganda qushlar – uchuvchi hayvonlardir. Ucha olmaydigan turlar ozchilikni tashkil etadi. Ularda qanot rivojlanmagan. Qushlarning keyingi oyoqlari ularni qattiq substratda yer yuzi bo‘ylab harakatlanishini ta’minlaydi. Shunday qilib qushlar quruqlikdagi boshqa umurtqalilardan farq qilib, ular ikki oyoqli hayvonlardir. Qushlarda moddalar almashinuvi zo‘r shiddat bilan boradi, tana harorati doimiy va yuqori bo‘ladi, yurak to‘rt kamerali, arterial qon venoz qondan ajralgan. Qushlarda bosh miya yarim sharlari va sezgi organlari, ayniqsa ko‘rish va eshitish yaxshi rivojlangan. Agar biologik nuqtai nazardan qarasak hayotiy jarayonlarning jadal borishi va parvoz etish, uchish orqali harakatlanish qushlarning xarakterli xususiyatlaridir. Ana shu ikki muhim xususiyat ko‘p hollarda ularning biologiyasini, hayot kechirish tarzini belgilaydi. Xuddi shu xossalari bilan qushlar boshqa umurtqalilarning guruhlaridan, sinflaridan tubdan farq qiladi. Qushlarning evolyutsion kelib chiqishida sudralib yuruvchilar bilan umumiylik bo‘lsada, bu ikki guruh hayvonlar o‘rtasidagi biologik tafovutlar ancha kattadir. Harakatchanlik va shu tufayli katta masofalarni zabt etish qobiliyati bo‘yicha qushlar quruqlikdagi umurtqalilar o‘rtasida birinchi o‘rinni egallaydi. Shunday qilib qushlar sinfi bugungi kunda dunyo miqyosida 8600 turni o‘ziga birlashtiradi. Bular orasida gigantlar-tuyaqushlardan tortib to mitti-karlik turlar – kolibr i lar mavjud. Ayrim hisoblar natijalariga qaraganda, ye r sharida yashayotgan qushlarning umumiy soni 100 mlrd ga yaqin. Ana shu raqamning o‘zi qushlarning tabiatdagi, inson hayotidagi ahamiyati katta ekanligini, uning ko‘p qirraligidan darak beradi. Shuning uchun ham qushlarni doim kuzatish ularni o‘rganish, zarur bo‘lganda ayrim turlar sonini boshqarish yoki muhofaza qilish kerak. Shunday qilib qushlar sinfi bugungi kunda dunyo miqyosida 8600 turni o‘ziga birlashtiradi. Bular orasida gigantlar-tuyaqushlardan tortib to mitti-karlik turlar – kolibr i lar mavjud. 2 I bob. Kaptarsimonlar – Columbiformes turkumi haqida umumiy ma’lumot 1.1. Kaptarsimonlar – Columbae kenja turkumi. Ayrim ma’lumotnomalarda (Flint i d.r. 1968) kaptarsimonlar alohida turkum, bulduruqlar alohida turkum sifatida keltirilgan. Ammo keyingi fundamental adabiyotlarda (Kartashov, 1974; Bogdanov, 1992; Shernazarov va b. 2006 va boshq.). Bu ikkala turkum birlashtirilgan va kaptarsimonlar turkumi deb nomlangan. Biz oxirgi adabiyotlardagi holatni saqlagan holda keltirishni maqsadga muvofiq deb bildik. Dunyo faunasida kaptarsimonlar turkumining 310 turi bor. MDH hududida turkumning 16 turi ma’lum. O‘zbekistonda esa 12 turi uchraydi. (Kartashov, 1974; Shernazarov va boshq. 2006). Turkum 2 ta kenja turkumga bo‘linadi. Bularning tumshug‘i ozmi-ko ‘ pmi uzunroq, old qismi yo ‘ g ‘ onroq. Burun tumshuqlari teri burmasi bilan yopiq emas. Oyoqlari bulduruqlarnikidan uzunroq. Orqa barmoq yaxshi rivojlangan va oldingi barmoqlar bilan bir xil daraja balandlikda joylashgan. Jig‘ildoni ancha yirik bo‘lib, u qizilo‘ngach yon o‘simtasi sifatida rivojlangan. Ko ‘ r ichagi rudiment holda yoki umuman yo ‘ q ham. Ko‘p turlarida o‘t pufagi rivojlanmagan. Bir qator turlarida esa quymich bezi ham yo‘q. Pastki bo‘g‘iz nosimmetrik joylashgan muskullariga ega. Bu kenja turkumning 2 ta oilasi ma’lum (drontlar, kaptarlar). Birinchi oila vakillari ucha olmaydigan yirik qushlar bo‘lgan. Ular o‘tmishda Maskaren orollarida (Mavrikiy, Reyunon, Rodriges) yashagan XVI-XVII asrlarda to ‘ liq qirib yuborilgan. Ularning 3 ta turi bo‘lgan, 2 avlodga (Raphus, Pezaphars) birlashgan. Ularning tumshug‘i juda ham kuchli, uzun shishiq bo ‘ lib, uchi ilmoqli bo ‘ lgan. Voskovistasi yo ‘ q. Bosh yirik, to ‘ shi past killi (tojli). Qanoti qisqargan, bu hol uning skeleti uchun ham xos. Korakoid va o ‘ mrovi sust rivojlangan. Chanoq va keyingi oyoqlar skeleti baquvvvat. BirinchI darajali qoquv patlaridan 5-6 tasi saqlangan. Dum patlari bo ‘ lmagan. Pat qoplami siyrak bo ‘ lgan. Yuz qismi yalang ‘ och ham. Quruqlikda, botqoqlik uchastkalarida hayot kechirgan. Har xil o‘simlik ozuqa iste’mol qilgan. Juft holda yashab o‘zini uchastkasini qo‘riqlagan. Jo‘jalarining o‘sishi uzoq bir 3 necha oy davom etgan. Drontlar kaptarlarning primitiv shoxi bo ‘ lib uchish qobiliyatini yo ‘ qotgan. Bunga uning orol sharoiti, jussasining og‘irligi, yirikligi (to 10 kg. vazn) ham sabab bo‘lishi mumkin .Kaptarsimonlar oilasi vakillari ko‘proq o‘rtacha kattalikda bo‘ladi. Ammo ancha kichik shakllari (musichalar to 30 gr.) va yiriklari (vazni 3 kg. Tojdor kaptar) ham bor.Tumshug‘i ingichka, biroz uzunlashgan, uchida ilmog‘i bor. To‘shida toj (kil) yaxshi rivojlangan. Kontur patlarida qo‘shimcha pat o‘qi yo‘q. Birinchi darajali qoquv patlari 10-11 ta. Rul patlari 12-14 ta. Par-patlarining rangi har xil, yaltiroqligi bilan xarakterlanadi. Jinsiy deformizm rangda namoyon emas. Juda ham yaxshi uchadi, y er da yaxshi yuradi ammo yomon yuguradi. Suv ichganda boshni yuqori ko‘tarmaydi, suvga tumshuqni botirib so‘rib ichadi. Ko‘pchilik turlari yakka juft holida uya qiladi. Ammo ayrim turlari guruh holida hatto haqiqiy koloniya hosil qilib uya qiladi. Uyalari g‘ovak, uncha mustahkam emas. Uya qilish joylari har xil: daraxt kovaklari, qoya, jarliklardagi kovaklar, ayrimlari erda ham uya qiladi. Jish bola ochuvchi qushlar. Ko‘pchiligi polistiklik ya’ni bir yilda 2-3 marta hatto bizda 4-5 marta tuxum qo‘yadi (musicha, kaptar). Turli o‘simlik ozuqalari: urug‘lar, mevalar, yashil qismlar bilan oziqlanadi. Doim suv ichishga borib turadi. Kaptarlar – kosmopolit qushlardir. Ye r sharining mo‘tadil va issiq kengliklarida, okean orollarida ham yashaydi. Bu oilaning hozirgi kunda 45 ta avlodi, 285 ta turi bor. Bulduruqlar va kaptarlarning bir turkumga kiritilishi bir qancha muhim anatomik, morfologik belgilarning skeletlarida borligi hamda ovqat hazm qilish sistemasidagi umumiyliklar bilan izohlanadi. Ayniqsa tumshuqning nisbatan ingichka bo‘lishi, burun teshiklarining torligi, tirqishsimon bo‘lishi, ko‘pchiligida voskavistaning mavjudligi, boshni kichikligi, bo‘yinni kaltaligi va to‘shning keng bo‘lishi (jig‘ildon) ham bular uchun xarakterli. Gavda kompakt holda bo‘lib ko‘krak muskullari kuchli rivojlangan bo‘ladi. Qanotlari uzun, o‘tkirlashgan. Dum qanotdan kalta bo‘ladi. Oyoqlarining kichikligi ham xarakterli. Pat qoplami tig‘iz va zich bo‘ladi, ammo ular teriga mustahkam birikkan emas. Kunduzgi faol qushlar hisoblanadi. Bu turkumga kiruvchi turlar hammasi monogam. Kaptarsimonlarning go‘shti mazali, sport ovi ob’ekti hisoblanadi. Xonaki qushlar 4 sifatida ham ularni ahamiyati bor. Ular orasida manzarabop zotlar, go‘sht beruvchi zotlari, pochta zotlari bor. Xonaki kaptarlar turli tajriba tadqiqotlarni olib borishda ham muhim ob’ekt hisoblanadilar. 1.2. Bulduruqlar – Pterocletes kenja turkumi Bulduruqlar – Pterocletes kenja turkumi bo‘lib 1 ta oilasi – bulduruqlar – Pteroclidae bor. 16 ta turi bo‘lib 2 ta avlodga mansub. Avlodlari – bulduruq – 14 ta turni o‘ziga birlashtirgan. Ikkinchi avlodi suv buldurug‘i bo‘lib uni ham 2 ta turi ma’lum. Taxmin qilinadigan kelib chiqish markazi – bu Shimoliy Amerikadir. Qazilma qoldiqlari ustki eostendan ma’lum bo‘lib (Franstiya, hozirgi areal doirasidan) ular hozir yashab kelayotgan avlodlarga tegishlidir. Bulduruqlar uncha katta bo‘lmagan qushlar (vazni 300-500 g.). Afrikaning va Janubiy Osiyoning qurg‘oqchil dashtlari va cho‘llarida yashaydi. Tumshug‘i kichik, ustki tumshug‘i biroz shishgan. Voskovistasi yo‘q. Burni teri burmasi bilan yarim yopiq holda. Oyoqlari kalta. Keyingi barmog‘i kichik va oldingi barmoqlarning joylashish darajasidan yuqoriroqda o‘rnashgan. Ayrim turlarda u bo‘lmaydi, yo‘qolgan. Oldingi barmoqlari nisbatan kalta, ayrim turlarida asosiy qismi birikkan bo’ladi. Jig‘ildoni ancha yirik va yon o‘simtalari yo‘q. Ko‘r ichagi uzun, faol ishlaydi. O‘t pufagi bor. Bo‘g‘izi traxeo-bronxial, simmetrik tovush muskullari bor. Kontur patlarida sust rivojlangan qo‘shimcha o‘q (stvol) bor. Pteriliya va apteriyalarida kamroq momiq (pux) o‘sadi. Birinchi darajali qoquv patlari 11 ta bo‘lib, birinchisi yaxshi rivojlanmagan. Qanoti diastatik tipda. Rul (dum) patlari 14-16 ta bo‘lib, o‘rtadagilari uzunroq. Par-patlari qoplagan tanasidagi rangda ustki tomondan sarg`ish rang va chipor tus ustunlik qiladi. Erkagi urg‘ochisiga qaraganda tiniqroq bo‘yalgan. Uchishi tez, keskin intiluvchan tarzda. Er yuzida yaxshi yura oladi va tez yuguradi ham. Suv ichayotganda vaqt-vaqti bilan davriy holda boshini yuqori ko‘taradi va shu holatda suvni yutadi. Uya qilish davrida ham gala (to‘da) holda yashaydi. Odatda tarqoq guruh shaklida uya qiladi. Uyasi – y er yuzida tuproqda uncha katta bo‘lmagan chuqurchani eslatadi. Ba’zan uyada kamroq o‘tlarni to‘shaydi. Bitta uyadagi tuxum soni 2-4 ta, ko‘proq 3 ta chipor tusda bo‘ladi. Tuxum bosishda erkagi va urg‘ochisi ishtirok etadi. Bu jarayon 4 hafta davom 5 qiladi. Tuxumdan chiqqan jo‘jalarining ko‘zi ochiq, chipor momiq pux bilan qoplangan. To qanotga ko‘tarilgunga qadar uya rayonida bo‘ladi. Ota-onasi bolalarini faqat ovqatlantirib qolmaydi, balki ularga o‘z jig‘ildonida suv keltirib suv ham beradi. Ayrim kuzatishlarga ko‘ra bulduruqlar suv bo‘yiga kelgach suvga kiradi, shu paytda to‘shi, qorin qismidagi patlari ho‘l bo‘ladi. Qushlar qaytib uyiga kelganda ularda hali suv saqlangan bo‘ladi. Shunda jo‘jalar patlarga tumshug‘i bilan yopishib undagi namlikni –suvni o‘zlashtiradi. Bulduruqlar ba’zan suv havzasidan o‘nlab kilometr uzoqda ham uya qiladi, ammo davriy ravishda suvga uchib keladi. Er yuzasida oziqlanadi. Odatda urug‘larni, o‘simlikni yashil qismlarini yeydi va yo‘l-yo‘lakay hasharotlarni, boshqa quruqlik umurtqasizlarini ham ovlaydi. Ko‘payish davridan boshqa paytlarda katta gala hosil qilib ko‘chib yuradi. Ayrim turlari nodavriy xarakterda o‘z areali chegarasidan uchib ketadi. Misol: oddiy suv bulduruq G‘arbiy Yevropaga o‘tgani ma’lum. 6 II bob. O ‘ zbekiston kaptarsimonlari asosiy turlarining tarqalishi, biologiyasi va ahamiyati 2.1.Qumri (Streptopelia decaocto Friv) ning tarqalish biologiyasi, xo ‘ jalik ahamiyati. Umumiy tavsifi, areali, O ‘ zbekistonda tarqalishi. Qumri qushlar-Aves sinfining kaptarsimonlar-Solumbofermes turkumining musicha - Streptopelia avlodiga mansub. Bu qush tanasining umumiy tuzilishi, par-patlarining rangi joylanish xarakteri bilan kaptarlarga o ‘ xshaydi. Ammo u yana ham ko‘proq musichalarga, ayniqsa katta musichaga, g‘urrakka o‘xshash ekanligini ta’kidlash zarur. Bizning kuzatishlarimizga qaraganda voyaga yetgan qumrining ko‘rinishini quyidagicha tavsiflash mumkin. Ya’ni, uning bosh qismi, bo‘ynining orqasidagi par-patlar bo‘z, kulrang tusda bo‘lib, ba’zan vinorang - pushti tusda tovlanib turadi. Bo‘ynining orqa qismida ko‘ndalang qora tusli halqasi bor, u o‘roqsimon yo‘nalgan bo‘lib uzoqdan ham ko‘zga yaxshi ko‘rinib turadi. Uning ana shu belgisini e’tiborga olib, unga rus tilida «Kolchataya gorlista» deb nom ham berganlar. Tananing orqa yelka qismi va qoquv qanotlarini qoplovchi patlari va dum usti patlari kulrang tusdadir. Birinchi darajali qoquv patlari bir oz qoramtirroq, ikkinchi darajalari esa bo‘zroq, qanoti osti patlari esa ko‘kimtirroq tusda bo‘ladi. Tomog‘ining patlari tiniq - oqish rangda. Bo‘yinning old qismi va yon qismi jig‘ildon zonasi ko‘krak qismidagi patlari tiniq oqish va pushti tusda bo‘lib quyoshda kulrang bo‘lib tovlanadi. Tanasining qorin qismi va yon tomonlari havorang - kulrang, dum osti patlari qung‘ir ko‘kish bo‘lib, dum patlarining uchi oxiri oq rang bilan tugaydi. Dumning o‘rtasidagi patlar tanasining orqa qismi bir xil rangda, qolganlari esa asosiy qismida qoramtir - kulrang, uchki qismiga tomon tiniq kulrang yoki oq bo ‘ lib boradi. Tumshug ‘ i qora, oyoqlari esa qizg ‘ ish rangda ko ‘ zlari rangdor pardasining cheti qizil. Voyaga etmagan, uyani tark etgan yosh qumrilarning parpatlarining rangi uncha shaffof bo ‘ lmaydi, bir oz nursiz bo ‘ r tovlanadi. Ularning bo ‘ ynida qora tusli o ‘ roqsimon halqa yaqqol ko ‘ zga tashlanmaydi. Ilmiy adabiyotlardagi (Dolgushin, 1962) ma’lumotlariga ko ‘ ra 7 qumri qanotining uzunligi 170-190 mm, dumi 125-145 mm, stevkasi (ilik suyagi) 21-26 mm, tumshug ‘ i 16-19 mm keladi. Iyun oyida tutilgan erkak qumri vazni 195 gr, urg ‘ ochisiniki esa 193 gr kelgan. Yana boshqa bir manbada (Meklenburstev 1951) erkak qumrilar qanotining uzunligi 164-173 mm (n=6), urg ‘ ochilarining esa 160-174 mm (n=7) bo’lib, bu ko ‘ rsatkichlarning o ‘ rtachasi 167,8 va 167,6 mm ga teng. R.N. Meklenburstev (1951) fikricha qumri ( Streptopelia decaocto Friv ) o ‘ z areali doirasida 3 ta kenja tur hosil qilgan. Bular: 1. S.D.Decaocto frive, 1838; 2. S.D. Xauothocuclus New; 3. S.D.Stoliczcae Hume, 1874. Kenja turlarining 3 ta ekanligini L.S.Stepanyan (1990) ham ko ‘ rayotgan. Ammo bu masala hanuzgacha to ‘ liq ishlangan emas. O ‘ rta Osiyoda, jumladan O ‘ zbekistonda tarqalgan qumrilar S.D. Stoliczcae ekanligi tan olinmoqda. Toshkentlik yosh olim S.R.Zagrebinni (1994) bu haqdagi xulosalar ancha jiddiy. O ‘ zbekiston Milliy Universitetining Zoologiya kafedrasida saqlanayotgan qumri kollekstiyalarini va Samarqand, Jizzax, Toshkent viloyatlari va boshqa hududlaridan tutilgan qumrilarning morfometrik o ‘ lchamlarini, ayniqsa qanot uzunligini (n=20) qiyosiy tahlil qilgan. Natijada, O ‘ zbekistonning sharqiy rayonlarida yashovchi qumrilar S.D. Stoliczcae kenja turiga mansubdir degan xulosaga kelgan. Bizning fikrimizcha to ‘ plangan tahlil qilingan material hajmi uncha ko ‘ p emas. Yana faqat 2 ta belgi-qanot uzunligi, jins bo ‘ yicha taqqoslangan xolos. Kelgusida O ‘ zbekiston bo’ylab unga yondosh hududlarni ham e’tiborga olib ko ‘ proq material to ‘ plash, chuqurroq, kengroq tahlil qilish maqsadga muvofiq. Chunki yirik, tajribali olimlar (Meklenburstev 1951, Dementev 1952 va boshqa) xulosalarini yana o ‘ rganish foydalidir. T. 3. Zokirov R.N.Meklenburstevlar (1969) ma’lumotlarga ko ‘ ra qumrining yana bir kenja turi S.D.Decaocto bo ‘ lib uning rangi ancha quyuqligi bilan xarakterlanadi. Afg ‘ onistonda yashaydi. U y erdan keyingi davrda Turkmanistonga o ‘ tgan degan fikrlar borligini ham inobatga olmoq kerak. Ehtimol Turkmaniston O ‘ zbekistonning janubiy-g ‘ arbiy hududlarida, keyingi yillarda tarqalgan qumrilar ham shu kenja turkumga mansub bo ‘ lsa kerak. Buxoro 8 shahridagi qumrilarning parpatlarini rangi bo ‘ yicha tiniq, q oramtir guru h iga ajratish mumkin. Ammo bu h odisa maxsus tadqiq etilishi kerak. Areali . Qumri tarqalishi, areali o ‘ ziga xos xususiyatlariga ega. G ‘ arbiy Yevropada bu qush Bolqon yarim orolidan to Gollandiya, Angliya va janubiy- g ‘ arbiy Skandinaviyagacha hamda kichik old Osiyodan to Xitoy, Quriya va Yaponiyagacha bo ‘ lgan hududda uchraydi, yashaydi. Sobiq ittifoqda esa Boltiqbo ‘ yi respublikalarida Tallingacha Ukrainadan to Kievgacha, Turkmanistoning janubi-g ‘ arbida, Qozog ‘ istoning janubida, Qirg ‘ izistonda va O ‘ zbekistonda tarqalgan. Kamdan -kam hollarda tasodifiy uchish natijasida Amur daryosining quyi oqimida ham qayd qilingan. Yaqin o ‘ tmishda qumri O ‘ rta Osiyoda 2 ta bir-biridan alo h idalashgan joyda bor edi. Buning bittasi Tukmanistonda Murg ‘ ob va Tedjen daryolari vohasida bo ‘ lsa, ikkinchisi Qozog ‘ istonda, ya’ni Ili daryosi vohasida va unga yondosh hududlarda (Jung ‘ oriya, Xitoy) joylashgan edi. Xozirgi davrda kelib qumri o ‘ z arealini keng front bo ‘ ylab o ‘ zgartirmoqda. Bu xodisani alohidalashgan hududlarda ham kuzatish mumkin. Chunonchi, Turkmanistonda qumrining yashash joyi, hududi shimolga tomon o ‘ zgardi. Agar uni 1942 yilda Ko ‘ shkada paydo bo ‘ lganligini e’tiborga olsak, keyinchalik u Murg ‘ ob daryosi bo’ylab Taxtabozor, Doshkenti kabi shimoldagi rayonlarga ham o’tdi va bu joylarda ko’paya boshladi, bola ochdi. Bu qush 1950 yili yana ham shimolroqda joylashgan rayon-Gazikli-bentda, Saraxsda paydo bo’ldi. Ammo, shundan keyingi 30-40 yil ichidagi davrda qumri Turkmaniston bo’ylab tarqalishiga doir ma’lumot yo’q. Faqat keyingi yillarda qumrilar yana o’sha eski hududlarida va Kopet tog ‘ ining markaziy tog ‘ oldi rayonlarida qayd etilmoqda (Eminov,1993). Jumladan bu qush 1991-yilning aprelida Sandikachi posyolkasida (Mo ‘ rg ‘ ob daryosi bo ‘ ylab) 1993 yilda esa Tadjen daryosi bo’ylab (2-Tadjen posyolkasida, Kopettog ‘ qo’riqxonasida va boshqalar) kuzatildi. Qumri 1991-yildan boshlab katta Qoraqum soxillarida Ashxabod shahri atroflarida, 1990 yilda Geogtepada (Ashxaboddan 50 km g`arbda) qumrilarning sayrashi, uya qilishi aniqlandi. Keyin 1992-1993-yillarda bu qush Ashxabod shahrida ham keng tarqaldi. Bu shahardan 15 km g ‘ arbda 9 joylashgan, Bag ‘ ir posyolkasida Anna bekatida, Feruza daryosi hududlarida ham oila hosil qilib yashay boshladi. Shunday qilib, qumrilar Turkmanistonda o’z arealini kengaytishni madaniy landshaftlar bo’ylab janubdan shimolga tomon hozir ham davom ettirmoqda. Kelajakda bu qushni Kopettog ‘ rayoni hududlarida g ‘ arbga tomon yunalishida tarqalishi kutilmoqda. Xuddi shunday qumri tarqalishi temiryo’l va qoraqum kanali bo’ylab davom etishi mumkin. Qumrining O ‘ zbekistonda tarqalishi. Bu haqdagi dastlabki ma’lumot 1956 yilda nashr qilingan «Fauna Uzbekskoy SSR» (2-tom; 2- kism; 151-152 bet) nomli monografiyada keltirilgan (Meklenburstev, 1956). Kitobda yozilishicha qumrini O ‘ zbekistonda topilishiga doir faqat bitta dalil bo’lgan. Ya’ni ish muallifi - R.N.Meklenburstev 1918 yilda Toshkent shahrida bitta qumrini ko’rgan ekan. Qush patlari titkilangan, iflos bo’lgani bois uni kaysi bir qushsevarning qafasidan uchib chiqqan degan fikr bildirilgan. Yana ma’lum bo’lishicha Moskva davlat universitetining zoomuzeyida Toshkentda tutilgan qumrining atigi bitta tulumi (kollekstiya) mavjud, u S.D. Stoliczcae ga mansubdir. Ammo bu qushning kim tutgani, kollektsiya qilgani, uning sanasi noma’lum. Boshqa ilmiy dalillar to yaqin yillargacha adabiyotlarda topilgan emas. Yangi ma’lumotlar o’tgan asrning 80-yillaridan keyin paydo bo’ldi. Ana shunday ma’lumotlarning bir qismi 1990 - yilda nashr qilingan. «Ptisti Uzbekistana» kitobining 2-jildida (206-209 bet) keltirilgan. Chunonchi, E.R.Fotellar qumrini Toshkent shahrining turli go’shalarida uchratganini, 1987 yil 29 aprelda Surxandaryo viloyatida Hazortog ‘ da, Shredr nomidagi ilmiy tekshirish istituti bo’limining bog ‘ ida qayd etdi. 1986-yilning mart oyida Ohangaronning o’rta oqimida Oqcha ovchilik xo’jaligi hududida keyinchalik Samarqand shahrida qumri borligi aniqlandi, bu erda 1986-yil 21-aprelida qushning-qumri uyasi topildi. Shu yili yana Chirchiq daryosining O ‘ rta oqimida - Olmazor bekatida bu qush kuzatildi va tutib olindi. Bu qushning tulumi O ‘ ZMU qoshidagi ornitologiya kollekstiya fondida saqlanmoqda. Xuddi shunday bu qushni 1985-1986-yillar davomida Toshkent shahri atroflarida ornitologlar - R.N.Meklenburstev va D.Yu.Kashkarovlar 10 ko’rganlar. Yana bir qiziqarli dalil - ya’ni qumrini Qizilqum cho’lining qoq markazidagi Tomdi posyolkasi chekkasida tabiatshunos R.P.Tretyakov uchratdi; 1984 yil yozida «Qizilqum» sovxozi markazida qumrilarni borligi qayd etildi. Qizilqumning janubiy - sharqiy qismida Aydar ko’llari tizimida A.P.Nazarov 2 ta yakka-yakka holda uchib yurgan qumrini 1987 yilning 18 va 24 aprel kunlarida uchratdi. Ana shu qushlardan bittasi kollekstiya qilindi u hozir O ‘ ZMUda saqlanmoqda. Bu ornitolog 1987 yil 28 may kuni qumrini Turkiston tizma tog`lari tizimida, aniqrog ‘ i Baxmalda va O ‘ smatda sayrayotgan holda ko’rgan va shu dalillarga tayangan holda Aydar ko’llari va Samarqand shahri qumrining janubiy- sharqida eng chekka nuqtasi deb baholangan edi. (Nazarov, 1990). Ammo o’tgan asrning 80 yillarining oxiri 90 yillar boshida mutaxassis ornitologlar qumrini O’zbekistonning boshqa vioyatlari hududlarida paydo bo’lganligiga doir ma’lumotlarni matbuotda e’lon qildilar. Jumladan, S.B.Baqoev, X.V.Salimov (1990) Buxoroda bo’lib o’tgan O’rta Osiyo va Qozog ‘ izton ornitologlarining birinchi, O’zbekiston ornitologlarining uchinchi ilmiy konferenstiyasida qumri tarqalishi, biologiyasiga doir yangi ma’lumotlarni umumlashtirdilar. Ma’lum bo’lishicha vaqtida 1988 yil 1 mart kuni ular qushlar sonini hisobgaolish vaqtida Buxoro shahridagi somoniylar dam olish va istiroxat bog`ida (parkda) yovvoyi kaptarlar galasi orasiga 4 ta qumri ham borligini payqaganlar. Keyingi oylarga va 1988-1989 yillarda bu bog`da 4-8 ta qumri qayd qilingan, 1988 yil 28 aprel kuni uning 2 ta tuxumli uyasi ham topilgan. Bu uyada qumri biologiyasiga doir qator kuzatishlar ham olib borilgan. Shu yilning 28- dekabr kuni qumrilar yana yovoyi kaptar galasida Buxorodan 60 km shimoliy-g`arbda, Shofirkon tumanining Tambov sovxozi don ekini dalalarida, ixotazorlarda qayd qilingan. 1989 yilning iyun oyida 2 ta qumri Buxoro shahrining shimolida xozirgi «Tamanno» to’yxonasi qoshidagi daraxtzorda uchratilgan edi. Keyinchalik juda ham qisqa vaqt ichida qumrilarni Buxoro, Navoiy viloyatidagi qator shaharlarda, qishloq posyolkalarida tarqalganligini va uya qilgani aniqlangan, uni biologiyasi qisman o’rganilgan (Baqoev, Xolboev, 1993; 1995). Ma’lum bo’lishicha qumri soni ortib borgan. Shu davrda qumri O’zbekistonning janubiy rayonlarida tarqalganligi ham 11 ma’lum bo’lgan. Chunonchi, A.N.Filatov, E.N.Lanovenko (1990) 19 aprel kuni Shahrisabz shahri markazida qumrini birinchi marta uchratganlar, 10-17 may kunlari esa bu qushning uyasini chinor daraxtida, erdan 15 m balandda topganlar. Shahrisabz qumrining O’zbekiston janubidagi tarqalish nuqtasi. Qumri yoz va qishda Qarshi shahrida ham bor. Ammo bu qushni hozirga Termiz shahrida hech kim uchratgan emas (Lanovenko, 1993). Keyingi yillarda qumri Qoraqalpog ‘ istonda, Amudaryoning quyi oqimi bo ‘ ylab ham tarqalmoqda. O ‘ rmonshunos ornitolog olim M.Ametovning (1993) to ‘ plagan yangi ma’lumotlari buni to ‘ la tasdiqlaydi. Ma’lum bo ‘ lishicha qumrilar 1994-yilning 7-8 fevralida Doshan aulda, 16-iyun kuni Chimboy shahrida, 5 iyul kuni Nukus tumanidagi Qizil uy qishlogida, 3 avgustda Mang ‘ it posyolkasida, 17 avgustda esa Nurumtubek to’qayda, 5 sentyabr kuni Oqterak jamoa xo’jaligi hududida, 13 sentyabrda Kegeyli o’rmon xo’jaligining Qayrag ‘ ochzorida, 22 sentyabrda Kattag ‘ orda, 29-30 sentyabr kuni Nukus shahridagi botanika bog`ida, shahar shifoxonasi hududida va boshqa joylarda aniq kuzatilgan, qayd qilingan. Yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rinadiki qumrilar Amudaryo quyi oqimidagi rayonlarda ham asosan madaniy landshaftlar bo’ylab tarqalmoqda. Biz o’zimizning 2007, 2008 yilgi kuzatishlarimiz davrida qumrining Buxoro viloyatida keng tarqalganligini sonini ko’payganligini ko’rdik. Uni Jayron ekomarkazi hududida, Qorovulbozor posyolkasida va qator qishloqlarida ham, Neftezavodsk posyolkasida uya qilishini aniqladik. O’z kuzatishlarimiz va ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarni umumlashtirgan holda bu qushning O’zbekistonda tarqalishi xaritasi-sxemasini tuzdik. Agar bu xarita 1990 yilgi (Nazarov, 1990) xarita bilan solishtirib qaralsa qumrining uya qilish hududi respublikamizda kengayganligini, ko’payganligini sezish mumkin. 12 «P us tim Uzbekistana» monografiyasidan keltirilgan xarita. (Nazarov, 1990) bo ‘ yicha qumrining O ‘ zbekistonda tarqalishi. Shartli belgilar: - uya qilish aniqlangan joylar; Qumri biologiyasiga doir ma’lumotlar Yashash joyi. O ‘ zbekiston sharoitida qumri asosan qishloqlarda, posyolkalarda va shaharlarda yashaydi. O’troq qush. Uning yashashi ko’pincha turli daraxtzorlarni, butazorlarni va odamlarning turli inshootlari bo’lishi bilan bog`liq. Ko’proq daraxtzorlarni yoqtiradi. Buxoro shahrida u yil davomida eski shahar qismida, yangi shahar (mikrorayon) da ham suvli, daraxti ko’p joylarni tanlaydi. Qishloqlarda ham shunday. Odamlar nisbatan kam, tarqoq joylashgan Qorovulbozor tumanida uni uya qilishi dala shiyponlari va oldida xovuzlar, daraxtlar borligi bilan bog`liq. Keng ochik maydonlarni, daraxtsiz hududni qumri yoktirmaydi. Buni turning O ‘ zbekistonda tarqalishi xususiyati ham tasdiqlaydi ya’ni asosan odamlar va ularning bog`-chorbog`lari bor bo’lgan madaniy landshaft muxim yashash joyi hisoblanadi. Ba’zan ovqat izlab yaqinda joylashgan bug`doyzorlarda xam ko’rish mumkin. Ammo uzoqka bormaydi. Agar dala atrofida ixotazorlar bo’lsa, suv, oziqa manbai aniq bo’lsa bunday joyda ham bola ochadi. Ammo zichligi yuqori bo’lmaydi. Turli manbalarda (Meklenburstev, 1951; Dolgshin, 1962 va boshqa) qumri faqat bahor, yozda emas, qishda ham yashash 13 botopi odamlar bor bo’lgan joylar, hududlar hisoblanadi. Ammo uning odamga o’zini yaqin tutishi kichik musichadan ancha farq qiladi. Biroz xurqish unda doim bilinadi. Buni qishloq, shahar populyastiyasi misolida ko’rish mumkin. Shaharda xurkish kamroq, qishloq, dalada esa ko’proq. Soni . Ma’lumotlarga qaraganda qumri soni, zichligi turli yashash joylarida, stanstiyalarida bir xil emas. Masalan: Buxoro shahridagi parkda uning o’rtacha soni 10 ga maydonda 42 tani, mikrorayonda esa kamroq 20 tani, eski shahar qismida 16 tani tashkil etadi. Bu ko’rsatkich Qorako’lda 10 taga, Peshko’da 18 taga, Qorovulbozorda 8 taga, Romitan, Shofirkonda 34 taga etadi. Yangi qurilayotgan zonada ular juda ham kam o’rtacha soni 3 tani tashkil qiladi. Bunday tafovutlarni bo’lishi tabiiy bo’lib, o’rganilgan joylarda daraxt, buta, trofik sharoitning turlichaligi bilan bog`lik. Ba’zan un tegirmoni bo’lgan xonadonda bular ko’plab 50-100 tagacha to’planadi. Yirik ko’p qavatli imoratlar oldida daraxtlar bulmasa bunday joyda bu qush bormaydi ham. Ammo qumri soniga abiotik omillar, ayniqsa qishda haroratning pasayishi ham ta’sir etadi. Buni 2007- 2008 yilgi qishda sovuq qattiq kelganda ayrim qumrilarni o’lik holda topilganligi (Bux Du bog`ida) ham tasdiklaydi. Yana ta’kidlash lozim baxordan yozga, kuzga tomon qumri soni ortib boradi. Kuzdan baxorga tomon kamayadi. Bu holatni albatta muayyan populyatsiya doirasidagi son dinamikasi, uni belgilovchi omillarning ta’siri bilan izohlash mumkin. Ko’payish davri biologiyasi. Qumri O’zbekistonda, jumladan Buxoro viloyati shahri sharoitida o’troq yashaydi. Ya’ni yil davomida uya hududini tark etmaydi, boshqa uzoq joylarga ketmaydi. Urchish davri ancha erta fevral oyidan boshlanadi. Hatto ba’zan uning sayrashini yanvarning oxirgi dekad irgach eshitish mumkin. Uning tuxumli uyalarini Buxoro shahri sharoitida fevraldan to noyabr oyigacha topish mumkin. Urchish davrining cho’ziq bo’lishi bir tomondan turning ekologik valentligining yuqori bo’lishi bilan, ikkinchi tomondan yil davomida reproduktiv stiklning bir necha marta takrorlanishi bilan ham bogliqdir. Bu xodisani aniq sezish, tushunib olish uchun hozirgacha O’zbekistonda qumri uyalari undagi tuxum, jo’jalar soni haqidagi ma’lumotlarni keltiramiz (1-jadval.) Bu jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan 14 ko’rinadiki qumri ko’payishi urchish muddatlari bizning hududda ancha cho’zilgan bo’lar ekan. Uning eng ertangi to’liq tuxumli uyalari Peshku tumanida 8-10 fevralda topilgan. BuxDu bog`ida endigina qurilishi tugallangan uyasi 5 aprelda qayd qilingan, bu uyaga tuxumlar 7-8 aprelda qo’yilgan. Eng kechki tuxumli uyasi 16 oktyabrda Peshku tumanida uchratilgan. 2008 yilda yaxshi uchaoladigan qumri bolalari 29 aprelda Buxoro shahrida qayd qilindi. Qumri politsiklik tur ekanligini, ko’payish davriinig cho’zilishidan tashqari ayrim kuzatish natijalari ham tasdiqlaydi. Ya’ni Xo’jam Sayyod to’qayzorida 11 may kuni topilgan uyada 2 ta par pat bilan yaxshi qoplangan 11 kunlik jo’jalari bor edi. Bu jo ‘ jalar uyani 14 may kuni tark etdi. Shu uyaga 23 - may kuni 2 ta toza quyilgan, isitilayotgan tuxum bor edi. Bunday vaziyat 11 uyada ham kuzatilgan ekan. Kuzatishlarga qaraganda qumrilar bitta uyani qurishni 4-5 kunda bitkazdi. Uyani kurish intensivligi ertalab soat 7-00 dan to 18-00 gacha kuzatildi. Uyaga qurilish materialini keltirish chastotasi ertalabki soatlarda (7-11) yuqori bo’ladi. Kunning o’rtasida biroz pasayadi, kechga yaqin soat 16 dan yana avjiga chiqadi. Ammo kunning ikkinchi yarmidagi intensivlik ertalabkidan ancha past bo’ladi. Ammo, uyasi uncha mustaxkam emas, g ‘ ovak sovuq holda bo’ladi. Ba’zi uyalardagi tuxumi pastdan qaraganda ko’rinadi ham. Qumri uyalari ba’zan baxorgi kuchli shamollar vaqtida vayron ham bo’ladi, qulab erga tushadi. Uyasi o’zining tuzilishi, ko’rinishi qiyofasi bilan boshqa qushlar-musicha, g`urraknikiga juda ham o’xshaydi. Kurilish materiali sifatida qarag ‘ ay, qayrag ‘ och, tol, majnuntol va boshqa daraxtlarning novdalarini hamda ajiriqni ildizpoyasini, olabutaning shoxchalarini ishlatadi. Uya devori yupqa, past bo’ladi, daraxtning asosiy tanasidan o’sgan yon novdalarida joylashtiriladi. Ba’zan daraxtning asosiy tanasining shoxlanish joyida uyasini quradi. Juda ham kam h ollarda qumrilar o’z uyasini shamol ta’sirida singan, boshqa shoxa, daraxt ustiga tushgan shox-shabbalarning ustida ham yasaydi. Ayrim manbalarda (Meklenburstev, 1951; Dolgushin, 1962) qumri uyasini butalarga, turli qurilishlarga joylashtirishi aytilgan. Ularning ko’p ozligi belgilasa kerak. Shahar sharoitida qumri asosan istiroxat boglari, xiyobonlar, mikrorayondagi uylar oldidagi daraxtlarda uyalarini quradi. Yirik daraxtzorlarning 15 markazida boshqa qushlar (go’ngqarga, zag ‘ izg ‘ on va boshqalar) tunashi munosabati bilan o’z uyasini erta baxorda chekkaroqdagi daraxtlarda quradi. Shu o’rinda yana ta’kidlash lozimki, qumri bizning region uchun yangi kelgan qush turi bo’lgani bois uning uya kurish, tuxum bosish davrida zag`izgon, mayna, kichik musicha, ko’k kaptarlar bilan ma’lum ma’noda raqobatda ham bo’ladi. Bitta uyaga odatda qumri 2 ta tuxum qo’yadi. Tuxumni har kuni bittadan qo’yishi aniqlandi. Uning tuxumi oq tusda, xech bir dog`lari yo’q. Ilmiy adabiyotlarda ko’rsatilishicha (Meklenburstev, 1951; Dolgushen 1962, Fundukchiev 2001) arealining boshqa rayonlarida (Qozog ‘ iztonda) o’lchangan tuxumlar razmeri (n=7) uzunligi 30-32,1, eni 22,7-24,Zmm (o’rtachasi: 31x23,9mm); (n=6): 29,8-33,7x23,5x25,8mm (31,0x24,4mm); 29-34x23- 26mm. Zarafshon davlat qo ‘ riqxonasida o’lchangan 64 ta tuxumning o’rtacha razmeri: 24,6x31,0 mm ga teng. Tuxumlarning razmeridagi individual variat s iyalar 23,6-26,3x29,1-33,5mm. Toza qo’yilgan tuxumlarning og`irligi (n=36): 8,3-11,7g., O’rtachasi -9,6g. Tuxum og`irligiga doir O ‘ rta Osiyo rayonlaridan boshqa ma’lumot adabiyotlarda deyarli yo’q. Agar biz to’plagan ma’lumotlarni yuqoridagi dalillar bilan solishtirsak ularning yaqinligi ko’zga tashlanadi, ya’ni geografik o’zgaruvchanlik yo’q hisobi. Bir oz tafovut (0,2- 0,7mm) qumri tuxumining enida seziladi. Ammo bu masalani ko’proq material to’plab, keyin tahlil qilish maqsadga muvofikdir. Bizning kuzatisharimizga ko’ra qumri erkagi tuxum bosishda, uni isitishda ishtirok etmaydi. Odatda u kunduzgi vaqtda uyadan 4-10 m uzoqda bo’lib, uyani va urg`ochi qumrini boshqa qushlardan, xavfdan qo’riqlaydi. Bordiyu uyaga biror qush (zag ‘ izg ‘ on) yaqinlashsa baland bir bo’g`indan iborat baland tovush chiqorib unga tomon agressiv hatti-harakati bilan tashlanadi. Kechqurunlari esa uyaga yaqinroq novdaga tunaydi. Ma’lum bir stanstiyada uyalar aro masofa Buxoro shahrida 40-55m, Olotda 20-28m, Qorovulbozorda esa 8-14 m bo’ladi. Bu xodisadagi farqlar biotop, statsiya sharoitining qumri uchun qulaylik darajasi, maydonning keng-torligi bilan bog`ik. Yangi o’zlashtirilgan hududlarda, masalan: Qorovulbozorda daraxtlar asosan shiypon oldidagi hovuz atrofida bo’lib, qumrilar shu joyda uya quradilar.Tuxum bosish davrida tuxumlar og`irligining kamayib borishi umumiy 16 xodisa bo’lsa ham, uning kamayish mikdori, foiz ko’rsatkichlari turli uyalarda bir xil emas. Olingan natijalarga ko’ra tuxumlar og`irligi inkubatsiya oxiriga kelib, ularni boshlang`ich og`irligiga nisbatan 15,06% dan to 20,6% gacha kamayar ekan. O’rtacha ko’rsatkich-18,05% ni tashkil etadi. Ma’lum bo’lishicha, tuxumlarning qurib borish jarayoni bitta uyadagi tuxumlarda ham turlicha ekan. Bunday tafovut uyadagi tuxumlarning kattaligi, undagi teshiklarning ko’pozligiga va uyaning qurilishi va joylashtirilishi xususiyatlariga, hamda ob-havo sharoitlariga bog`liqdir. Ovqatlanishi va ahamiyati. Qumri ham boshqa kaptarsimonlar, musichalar kabi tipik don xo’r qush. Arealining boshqa rayonlarda uning ovqat spektri va bugdoy, arpa, suli, no’xat, grechka, surepkaning uruglari kiradi. Ba’zi joylarda, masalan, Odessada kungaboqar urug`i asosiy ovqati hisoblaadi. Dala ekinlarining urug`i bilan, kam xollarda esa ayrim qattiq qanotli xasharotlar- qo’ng`izlarni, mollyuskalarni ham eydi. Hozirgacha O ‘ zbekiston sharoitida uning ovqatlanishi maxsus o’rganilgan emas. Don saqlanadigan ombordan tutilgan 2 ta qumri oshqozonidagi ovqat o’rganilganda bittasida 14,7 g, ikkinchisida 9,2g uzum urug`lari, makkajo’xori donlari borligi aniqlandi. Kech ko’zda va qish davrida Buxoro shahrida qumrilar qarg`alar tunaydigan xiyobonlarda ertalabdan to kechgacha ko’k kaptarlar galasi bilan birga qarg`alarni qusqilarini (pagadka) titkilab uning tarkibidan har xil urug`- donlarni terib olib ovqatlanadilar. Agar e’tibor berilsa bularda biotik munosabatlardan komensalizmni namoyon ekanligini payqash mumkin. Ba’zan qumrilarni biz shahardagi axlat chiqindilari tashlanadigan punktlarda ozuqa qidirib turganini uchratamiz. Qishloq joylarida qumrilar bahor, yoz davomida agrostenozlarda ayniqsa donli ekin maydonlarida ovqatlanib yuradilar. Ammo alohida aytish lozim: qumri boshoqdan don-urug`ni olmaydi. Doim erga tushgan urug`larni terib eydi. Uni ba’zan dala chumchug`i bilan tegirmon atrofida, bozorlarda, yo’llar yoqasida va boshqa hududlarda (hovlida, parranadachilik fabrikalarida va boshqa) ovqat izlaganini ko’rish mumkin. Bu qush xamma joyda ham er yuzasidan tushgan donlar, urug`lar, non ushoqlarini terib oladi. U tamoman zararsiz qush. Uning o’ziga xos «Gu-guu-guuu» deb doim uch 17 bo’g`indan iborat tovushi, sayrashi, harakatlanishlri, xushbichimligi bog`larimizga, xiyobonlarga, hovli qishloq, shaharlarimizga uziga xos yoqimli ko’rk va zavq bag`ishlaydi. Qumrilar bizda nuqul madaniy landshaftlarda yashagani bois katta estetik axamiyat ham kasb etadi. 2.2. G`urrak - (Streptopelia turtur arenicola Hart) ning tarqalishi, biologiyasi va ahamiyati. Umumiy tavsifi, areali O ‘ zbekistonda tarqalishi. G`urrak qushlar sinfining kaptarsimonlar - Solumbiformes turkumining musicha - Streptopelia avlodiga mansub qush bo’lib, o’zining umumiy tuzilishi, xatti - harakatlari, par-patlarining rangi, joylanishiga ko’ra qumriga yaqin bo’lib, jussasi bir oz kichikligi va ayrim belgilari bilan undan farq qiladi.Adabiyotlarda (Meklenburstev, 1951, 1990 Dolgushin, 1962; va boshq) yozilgan tavsiflarga hamda o’zimizning kuztishlarimizga asoslanib bu qushni quyidagicha tavsiflash mumkin.G`urrak - Streptopelia turtur qush turi sifatida 1758 yilda K.Linney tomonidan nomlangan. Bu turning 5 ta kenja turi bor. Shulardan Streptopelia turtur arenicola kenja turi O’zbekistonda uchraydi. Fanda qayd qilingan barcha kenja turlari bir-biriga o’xshash. Ammo ulardagi tafovutlar umumiy par- patlaridagi rangda va kattaliklarida (razmerlarida) ko’zga tashlanadi.Voyaga yetgan g`urrakning boshining usti va ensasi kulrang - ko’kimtir. Bo’ynining yon tomoni bo’ylab qora patlardan iborat, cheti tiniq kulrang - havorang xoshiyali yirik bittadan dog`i bor. Tana orqa qismining oldingi qismi qo’ng`ir tusli bo’lib ayrim patlarining o’rta qismi qora rangda. Orqasining keyingi qismi va dum usti kulrang-qo’ng`ir, yon tomoni esa ko’kish. Elka va qanotni qoplovchi ustki patlari serbar sariq xoshiyali, ustki qanotni qoplovchi kichik patlari kulrang ko’kish bir xil tusda, qanotining osti xam shu rangda. Qoquv patlari ko’n-ir va patining tashqi elpig`ichining cheti tiniq kambar oq xoshiya bilan chegaralangan. Tomoq qismi oqish bo’ynining old qismi, jig`ildon zonasi va to’shi ko’kimtir - pushti rangda, qorin qismi oqimtir, tanasining yon tomonlari kulrang-ko’kish pushti, dum osti oq. Dum patlari qoramtir - kulrang. O’rtasidagi juft patlardan boshqasining uchi 18 oq rangda. Chetki juft patlarining tashqi elpig`ichi oppoq. Tumshug`i qoramtir, oyoqlari esa oqish qizil tusda. Ko’zlarining rangdor pardasi to’q sarik-qizil tusda. Yosh g`urrakning par- patlarining rangi biroz tiniqligi bilan, qorin qismining oqligi bilan harakterlanadi.O’zbekistonda uchrovchi kenja tur S.t.arenicola razmeri va tuzilishiga doir ilmiy adabiyotlarda quyidagi ma’lumotlar bor: erkak g`urrak tanasining uzunligi (n=5) 280 - 305 mm, o’rtacha 287,4 mm; qanotlari yoyiq holda 490 - 492 mm, o’rtacha 541,4 mm: qanotining uzunligi 161 - 179 mm, o’rtacha - 170,0 mm: urg`ochisining qanoti 161 - 175 mm, o’rtacha 165,5 mm. Qozoqistonda tutilgan g`urrakning qanoti 160 - 184 mm, dumi 115 - 125 mm, elkasi 20 - 24 mm, tumshug`i 15-19 mm. G`urrakning vazni iyun oyida: 130 g; 122; 124. O’rtachasi 122 g. (Meklenburstev, 1951, 1990 Dolgushin, 1962). Keltirilgan vaznga doir dalillar erkak jinsiga tegishli ekanligini ta’kidlash lozim.G`urrakning o’ziga xos bo’lgan xususiyatlaridan ayrimlarini aytish kerak. Xuddi arealining boshqa hududlarida bo’lganidek, bizning sharoitda ham bu qushni darov payqash qiyin. U ko’pincha daraxtlarning barg-shoxchalari orasida bo’lib ko’zga darov tashlanmaydi. Hatto oziqlanish uchun qumri, musichalar kabi erga tushmaydi. Agar shaharda yashasa ham ovqatlanish uchun uni tark etadi. Qishloqda uni ko’rsa bo’ladi, hatto bu erda er yuzasida yurib hovlilarda ovqatlanadi ham. Suv ichish uchun, ovqatlanish uchun bu qush ko’pincha qushni yaqin dalalar va ariq, kanallarga uchib ketadi. Ba’zan uni uzini ko’rmay, tovushini eshitib qolish mumkin. G`urrak erta tongda to quyoshchiqguncha dalada ovqatlanadi, suv manbaiga borib suv ichadi. Katta gala hosil qilmaydi. Ko’proq uni 2 juftini birga yurganini, suvga borganini ko’rish mumkin. Suv manbaiga kelgach g`urrak bu erda dam ham oladi, par- patlarini tozalash bilan band bo’ladi, turli toshchalarni yutadi. Ammo bu ishlar ko’p vaqtni olmaydi va suv bo’yida uzoq kolmaydi. Odatda etuk yoshli g`urraklar uyada yoshlari esa daraxt, bo’yi shoxlarida turib quyoshning issig`idan saqlanadi. Kechga yaqin ular yana ovqatlanish uchun dalaga uchib ketadi. Tunash uchun ular yana uz joyiga kaytib keladi va kechasini daraxtlarda tig`iz barg-novdalar orasida o’tkazadi. Ular shunday joyni tanlaydiki, ko’z bilan ularni topish, ko’rish qiyin. Daraxtdan 19 uchganda birdan qo’zg`alib uchadi, qanotlaridan o’ziga xos tovush beradi va tez orada qushlar turli tomonga tarqaladi. Bordiyu biror yirtqich duch kelsa ham ular xuddi aytilgandek o’zini tutadi. oshqa kaptarsimonlar bilan dam olish paytida tunaganda aralash gala hosil qiladi. Dalada ovqatlanganda yovvoyi kaptarlar bilan birga bo’lishini ko’rdik. Ammo, bu gala turg`un bo’lmaydi va tez orada tarqalib ketadi. G`urrakning tovushi urchish davrida eshtiladi. Uning tovushini, ya’ni sayrashini "g`urr-g`urr", "qurr-qurr" degan bo’ginlar orqali ifodalash mumkin. Bu vaqtda urg`ochisini ketidan quvib yuradi va pasttovushda chapillab oladi. Areali. G`urrak Evropaning O’rta va janubida, Shimoliy Amerikaning ancha katta zonasida, Kichik Osiyo, Old Osiyo va O’rta Osiyoda, Sibirning janubiy-g`arbida va Qozoqistonda uya qiladi. Bu qushning tarqalishining shimoliy chegarasi Angliya, Daniya va Estoniyaning janubi orqali o’tib keyin to Kalinin, Kostroma, Perm, Nijniy Tagilgacha boradi. Shu erdan shimoliy-sharq tomon o’tib Qo’rg`on viloyatiga chikadi va keyinchalik Qozoqiston bo’ylab tarqaladi. Uya qilish arealining janubiy chegarasi Kanar orollari, Saxroyi Kabirdagi tog`lar va voxalar, Iroq, Eron, Afg`oniston, Pokistonning shimoliy rayonlarigacha boradi. Xuddi shunday bu qush Kashqarda va Jung`oriyada ham bor. Qishlash joyi esa - ekvatorial Afrika hisoblanadi (Saxari, Senegal, Sudan) (Stepanyan, 1990). O’zbekistonda tarqalishi. G`urrak O’zbekitonda deyarli hamma joyda uya qiladi, keng tarqalgan. Uning uya qilishi bu erda shimoliy-garbda Amudaryoning eng quyi oqimi hududlaridan (Bogdanov, 1882, Molchanov, 1912, Gladkov, 1932 va boshq) to Chirchiq vodiysigacha - (respublikaning shimoliy-sharqida) qayd qilingan. Mamlakatimizning past-tekisliklarida, tog`oldi rayonlarida keng uchraydi. Tog`li rayonlarda bu qush to bargli o’rmon - butazorlar chegarasigacha boradi. Bu joylarda tog` daryolarining quyi va o’rta qismidagi sohillarida yashaydi. Janubdagi toglarda (Bobotog, Boysuntog`, Ko’hitang va boshq) olchazorlarda bemalol uya qilib bola ochadi. (Meklenburstev, 1950,1956; Solixboev va boshq 1964). Qizilqum cho’lida bu qushni ko’payish davrida ko’p 20 zoologlar ko’rganlar. Chunonchi, A.P.Xoroshxin (1876) 28 may kuni (1872 yilda) Bisbuloq qudug`ida ko’rgan va g`urrak bu cho’l uchun xarakterli qushlardan degan. Boshqa bir olim - N.A.Zarudniy (1915) g`urryakni P olbop quduq, Top quduqda, Belgiduq, Desabay quduqsta, Tomdi voxasida va Taxtatou kabi hududlarda ko’rgan, qush migrastiya va uya qilish mavsumida uchratilgan. Qizilqumda g`urrak Saksovulzorlarda, qandim, qum akastiyasi ko’plab uchraydigan joylarda, quduqlar, chashmalar atrofidagi daraxtzor - butazorlarda uchraydi. Cho’lning ancha ichki qismidagi kichik voxalarda, Buxoro, Qorako’l, va voxalariga tutash bo’lgan qumliklarda ham serob holda uchraydi, uya qiladi, bola ochadi.Vertikal yunalishda bu qush mamlakatimizdagi toglarda dengiz satxidan 1500 - 1800 metrgacha ko’tariladi. Ammo turli sharoitlarda bu qushning soni har xil.Biz o’z kuzatishlarimiz davomida bu qushning Navoiy viloyatida, Buxoro viloyati shaharlari, qishloqlarida ko’p uchrovchi qushlardan biri ekanligini aniqladik. Shunday qilib, g`urrak O’zbekistonga keng tarqalgan, ammouning uya qilish joyi tekis joylashmagan. 21 G ‘ urrakning O ‘ zbekistonda tarqalishi xaritasi. Shartli belgilar: - uya qilish aniqlangan joylar G ‘ urrakning biologiyasiga doir ma’lumotlar Yashash joyi. G ‘ urrak turli biotoplarda yashaydi, uya qiladi. Ammo hamma joyda ham uning asosiy talabi bu uya qilish joyi, ya’ni daraxtzor butalarning bo’lishi va suv manbaasining borligidir. Suv manbalari ham xar xil ya’ni ariqlar, kanallar, hovuzlar, quduqlar bo’lib, ularning yaqinida albatta daraxt, butalar bo’lsa yaxshi. Janubiy-garbiy O ‘ zbekistonda bu qushning asosiy stastiyasi madaniy landshaftlardir. Uni shaharlarda, qishloq boglarida, atrofi ixotazor bo’lgan dalalarda, sugorish tizimi soxillarida, xiyobonlar, katta hovlilarda uya qilishini ko’rdik. Voxalar bilan yondosh bo’lgan qumliklardagi saksovulzorlar, yulgunzorlarda ham bor. Oq jangal, qandimda hatto qo’l bo’yidagi qamishlar ham uning uya qilishi uchun qulaydir. 2007 yil may oyining o’rtalarida uning Sarmishsoy bo’yidagi changalzorda uyasi borligini aniqladik. Qurgoqchil cho’ldagi oazislarda daraxt, buta va suv bulsa g`urrak albatta bu erga uchraydi. Bunday joyda u ko’proq qayragoch, mevali daraxtlarni tanlaydi. Qulay suv tizimi | bo’ylab g`urrak ba’zan ancha ichkariga - tabiiy ekosistemalarga, ya’ni to’qay, tog`larga ham o’tadi. Ammo suvsiz hududlardan qochadi. Migrastiya davrida uni butazorlar, bargli o’rmonda va bugdoyzorlarda ham kuzatish mumkin. Bu erda xam suvning bulishi muximdir. Shu bilan bir qatorda g`urrak tigiz ko’p maydonni 22 egallab turgan past bo’yli paxtazorlarni yoqtirmaydi. G`urrakning odamga nisbatan o’zini tutishi qumriga qaraganda pastroq, ya’ni tez hurkuvchan o’ziga yaqinlashtirmaydi, tez uchib ketib qoladi. Shuning uchun uni payqash, ko’rish boshqa musichalarga qaraganda ancha mushkul. Soni. G ‘ urrak bizning regionda o’zi uchun qulay bo’lgan biotoplarda ko’p sonli qushdir. Ammo turli biotoplarda ma’lum maydon birligidagi zichligi har xil. Qadimgi voxalarda (Buxoro, Samarqand, Qorako’l) serob, yangi nisbatan yon uncha yirik bo’lmagan hududda soni kam (Zarafshon, Uchkuduq va boshqa). Masalan: iyunda Tomdi voxasida g‘urrakning soni 10 ga da 4,3 ga ni, Shofirkon tumanidagi qishloqlarda 18,0 ta ni, uning chetida esa 9,6 ta ni tashkil etadi (Kashkarov, 1981; Baqoev, 1994). Mirzacho’ldagi yulg‘unzorda 10 ga da 13,3 ta g‘urrak uchraydi, bedazorda (chetida daraxtlar bulsa) 10,0 ta ga etadi. Bizning kuzatishimizcha voxa oldi kumliklarda, saksovulzorlarda may oyida bu ko’rsatkich 12 tani tashkil etdi. Amu-Buxoro kanalining sohilida 1 km masofada g ‘ urrakning 2 ta uyasini topdik. Bahorda migrastiya davrida soni ko’payadi. Masalan: may oyining boshida (2008 yil) Jondor tumanida 2 soat vaqt davomida 160 ta g ‘ urrak hisobga olindi. Ular telegramma liniyasida gurux-gurux bo’lib turar edi. (9-13 tadan xar bir go’ruxda). Shunday qilib xulosa o’rnida aytish lozim g`urrak qulay yashash joylarida ancha ko’p sonli qush. Ayniqsa qishloq bog`larida uni soni ko’proq. Shaharda xam bor, ammo uni soni qishloqka qaraganda ancha past. Agar uni sonini qumri soni bilan solishtirsak unda g`urrakni soni | kamligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Yana qush sonini belgilovchi omillar ham ko’p. Ayniqsa migrastiya davrida uning ortishi, so’ngra kamayishini; ko’payish davri davomida may oyidan avgustga tomon yana ko’payishini alohida e’tiborga olmoq kerak. Ko’payish davri biologiyasi. G`urrak O’zbekiston sharoiti uchun o’tkinchi, uya qiluvchi qushdir. Bahorda bizga tomon ancha kech uchib keladi. R.N.Meklenburstev (1956) uni Toshkent rayonida bahorda kelishini, aprelning o’rtalarida qayd qilgan. Nurato tog`ining shimoliy yon bag`rida 10 - mayda, janubida esa 26 aprelda uchib kelgan (Solixboev va b. 1970). | Mirzacho’lda 23 g`urraklarning kelishi turli yillarda 24; 21; 19 aprelda kuzatilgan (Fundukchiev, 1979). Zarafshon vodiysida bu qushni bahorda uchib kelishi qator yillarda (1967 - 1981) 16 apreldan to 29 aprelgacha qayd qilingan (Baqoev, 1994). Keyingi ikki yilda (2007-2008) bu qushni Buxoro tumanida paydo bulishini biz 20 va 25 aprelda kuzatdik. Respublikaning janubida Surxandaryoda ancha oldin aprelning birinchi dekadasida g`urraklar paydo bo’ladi va keyingi dekadada ularning soni ortib boradi (Solixboev, 1964). Yana ham janubroqda, masalan Rapatakda (Turkmaniston) bahor iliq kelgan yillarda g`urrakni martning ikkinchi dekadasidan uchratish mumkin (Attaev, 1979). Yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rinadiki bahorgi migrastiya muddatlari turli yillarda, joylarda ancha farq qilib, bu hodisaning boshlanishi ma’lum darajada iqlim sharoiti bilan bog`liqdir. Buxoro viloyati sharoitida g`urraklarning ko’plab gala shaklida uchib kelishi aprelning uchinchi dekadasidan mayning o’rtalarigacha davom etadi. Ovqatlanishi va ahamiyati. G`urrakning ovqatlanishi haqida bizga ma’lum bo’lgan adabiyotlarda quyidagi ma’lumotlar mavjud. I.A.Dolgushin (1962) yozishicha g`urrak faqat erdan ozuqasini terib oladi.Kamdan-kam hollarda u daraxtlardan, ya’ni tut mevasini olib eydi. Ammo biz o’z kuzatishlarimiz davomida uni daraxtdan tutni olib egashshi ko’rmadik. Ehtimol erga tushgan tutlarni esa kerak. Ovqat spektri har xil o’simliklarning urugidan iborat. Ayniqsa unga bug`doy, tariq, grechixa safloraning uruglari ma’qulga o’xshaydi. Ko’plab begona o’simliklarning uruglarini ham eydi. Suv ichishga ehtiyoji katta. Ertalabki va kechki ovqatlanishdan keyin davriy ravishda suv ichish uchun suv manbai tomon uchadi.Qoraqum cho’lining sharqiy rayonlarida etuk g`urraklar cho’l o’simliklarini urugi bilan oziqlanadi. Oshqozonda va jig`ildonda selin, sutlama, qiyoq urugi 62,5 dan to 100% gacha uchraydi. Ayniqsa Xrozafora, Leman Eminium, agmen va boshqalarning urugi 12,5 - 50,0% gacha oshqozonlarida topilgan. G`urrakning O’zbekistonda oziqlanishi yaxshi, chuqur o’rganilmagan. R.N.Meklenburstevning (1950) ma’lumot berishiga avgustning oxiridan to oktyabrning o’rtasigacha bu kushning ovqatida bug`doy urug`lari, yana begona 24 o’tlarning urug`lari va saflora ustunlik kilar ekan.X.S.Solixbaev (1967) Karshi chulida 4 ta g`urrakning jig`ildonida 23- 75 tagacha turli o’t uruglarini, birtasida esa 42 ta xashaki no’xat urugini borligini ko’rgan.Mayning oxiridan to noyabr oyigacha Buxoro shahri atroflaridan tutilgan 8 ta g`urrakning oshqazonida va jigildonida bugdoy urugining uchrash chastotasi 62, 5% makkajo’xori urugi 12,5%, beda urugi 25%, begona o’tlar urugi 62,5% o’simliklarning boshqa qoldigi esa to 25% gacha etkanligi bilamiz (Bakoev, 1994)Yana bir xolatni ta’kidlash o’rinli, ya’ni g`urrakning ovqati tarkibida madaniy o’simlik uruglarini ko’p uchrashi bu qushni zararli ekinligini bildirmaydi. Chunki g`urraklar dalalarga otlanganda, erdagi hosil yigishtirib olingan bo’ladi, buni ustiga bu qush donlarni yerdan terib oladi, poyaning uchidagi boshoqqa tegmaydi, oziqlanishda tigiz bug`doyzor va boshqa don ekinzoriga kirmaydi ham, unday joylardan qochadi. Shunday qilib, g`urrak shahar, qishloq, dalalarimizdagi daraxtzorlarning, butazorlarning, ixotazorlarimizning eng go’zal, xush ovozli qushlaridan hisoblanadi. Odamlarga, ularning ekinlariga ziyon keltirmaydi, begona o’tlarni sonini boshqarib foyda keltiradi. Yana bu qush ishqibozlik ovining ob’ekti hamdir. Uning xushbichim gavdasi, yonib turgan ko’zlari va o’ziga xos sayrashi odamlarga nixoyatda katta zavq-shavq bag`ishlaydi. Keyingi yillarda yovvoyi ovlanadigan hayvonlarning soni, bioxilma- xilligi ma’lum darajada pasaygani, kamaygani bois kaptarsimonlarning, jumladan g`urrakning ov xo’jaligidagi mavqei, reytingi ortib bormoqda. Shunday vaziyatda uning ovlash muddatlarini oqilona belgilash masalasi paydo bo’ldi. Kuzatishlarga qaraganda respublikamizda avgust oyining o’rtalarida 1-stiklning a’zolari-yosh g`urraklar gala hosil qilib janubga tomon uchadi. Shu vaqtda ularni ov qilinganda galada mahalliy katta yoshdagi g`urraklar ham ko’p uchraydi. Buning ustiga avgustning ikkinchi dekadasi oxiri, uchinchi dekadasi boshida ovlangan g`urraklar orasida 30% ga yaqini ham jo’jalarini ovqatlantirib turar ekan. Sentyabrning boshida esa bunday qushlar bo’lmas ekan. Ammo bu vaqtga kelib yosh g`urraklarning anchasi va ko’payishni barvaqt tugatgan qari qushlar uchib ketgan ham bo’ladi. Demak, ov muddatini kechiktirish maqsadga muvofiqdir. 25 26 Xulosa Dunyo ornitofaunasida kaptarsimonlar turkumining 310 turi ma’lum. O’zbekistonda 12 turi uchraydi. Bu turkumni sistematiklar 2 ta kenja turkumga ajratganlar: kaptarsimonlar va bulduruqsimonlardir . Kaptarsimonlar kenja turkumi vakillaridan ikkita turga e’tibor berildi (qumri, g`urrak) Qumri va g`urrakning tarqalishi, biologiyasi va xo’jalik ahamiyati to’grisidagi kuzatishlar, ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarini tahlili ayrim xulosalarni qilishga asos bo’ldi. 1. O’rganilgan turlar - qumri va g`urrak qushlar sinfining kaptarsimonlar turkumining musicha avlodiga mansub qushlar. Ularning umumiy tuzilishda par - patlarning rangida, hatti - harakatlarida, biologiyasida umumiy xususiyatlar mavjud (ikkala tur ham yashash stastiyasi, oziqlanishi bilan daraxt, butalar, o’rmon bilan bog`liq). Ammo tafovutli xatolar ham yo’q emas (qumri nisbatan yirikroq, vazni 193 - 195 g, g`urrakning vazni esa 122 - 130 g). 2. Bu qushlarning areallarida ham o’xshashlik bor. Ammo hudud, yashash joyi bilan bog`liqlik darajasi o’xshash emas. Chunonchi qumri O’zbekiston sharoitida o’troq holda, g`urrak esa o’tkinchi, uya qiluvchi qush hisoblanadi. Qumrining O’zbekistonda bo’lishi haqidagi ma’lumotlar 1918 yildan buyon bor. Ammo bu turning o’tgan asrning oxirgi choragida Respublikada tarqalishi jadal tus oldi. Bu tur o’z arealini, sonini o’zgartirayotgan qush hisoblanadi. Ayniqsa madaniy landshaftlarda yaxshi yashaydi. Soni juda ham serob. Bu gapni g`urrak to’g`risida aytish qiyin. U nisbatan kamroq sonda uchraydi. Arealida siljish kuzatilgan emas. 3. O’rganilgan turlarning yashash sharoitiga talablari o’xshash. Ya’ni ikkala tur ham daraxtzor, butazorlarni xush ko’radi. Ammo suvning bo’lishi ham ularni tarqalishidan muhim. 27 4. Ko’payish davri biologiyasida bu turlar o’rtasida farqli holatlar bor. Qumri o’troq bo’lgani bois, urchishga ancha erta kirishadi, uning tuxumli uyalarini Buxoro sharoitida fevraldan to noyabrgacha topish mumkin. G`urrak esa migrant, kelib ketuvchi qush, urchish ancha kech boshlanadi (mayning boshidan to avgustning birinchi dekadasigacha tuxum qo’yadi), barvaqt tugaydi.Qumri va g`urrakning uya tuzilishi, qurilish materiallari o’xshash. Ammo uyaning o’lchamlarida farq bor. Masalan: qumrining uya razmerlari: balandligi 70 - 110 mm; kengligi 185 - 230 mm; g`urrakning uyasining o’lchamlari esa - kengligi - 141,7 mm, chuqurligi 19,5 mm. Tuxumlarining rangi ikki turda ham oppoq, soni ham har bir uyada 2 tadan iborat. Qumri tuxumining o’rtacha vazni 9,4 g. G`urrakning esa 8,2 g. Xuddi shunday farqni tuxum uzunligi va enida ham ko’rish mumkin.Tuxumni bosish zichligi qumrida yuqori (88,6 - 96,2%), g`urrakda kamroq (46,9 - 88,9 %). Bunday vaziyat turli ob - havo sharoiti, uyaning joylanishi va qushlarning hatti - harakatlari bilan bog`liq bo’lsa kerak. Tuxum bosish davri ham bir xil emas. Qumri 16 - 18 kun, g`urrakda 1 5 - 1 6 kun. O’rganilgan turlar ikkalasi ham donxo’r. Ammo ovqatlanish hatti harakatida farq bor. Qumrining turli joyda erdan don terishini ko’rish mumkin. G`urrak ovkatlanishda biroz yashirinishni yoqtiradi. Uni uchratish qiyin. O’rganilgan turlar - qumri, g`urrak inson uchun ziyon keltirmaydi. Begona o’tlar urug`ini eb foyda keltiradi. Bu turlar o’zining xushbichimligi, yaxshi sayrashi, sokin hatti - harakatlari bilan kishilarga estetik zavq beradi. 28 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abdusalyamov I.A. Ptist gornogo Zarafshana. Dushanbe, Izd-vo AN Tadj.SSR 2. Abdusalyamov I. A Fauna Tadjikskoy SSR . T .19 . ch.1 . Ptistы Dushanbe Donish. 1971-403 s. 3.Ametov M.B. O naxojdenii kolchatoy gorlistы v nizovyax Amudari. Redkie i maloizuchnыe ptistы Uzbekistana i sopredelnыx territorii: Tashkent 1994. S. 6-7 4.Ataev K. Ob ekologii golubinыx v Vostochnыx Karakumax, Oxrana prirodы Turkmenistana. 1979. Vыp. g.Ashxabad. S 65-75. 5.Bakaev S.B, Salimov X.B. Gnezdovanie nekotorыx vidov ptist v nizovyax v reki Zarafshana. Redkie i maloizuchennie ptistы Sredney Azii. Materialы 3-y Resp.ornitol.konf. Tashkent, «Fan», 1990. S.99-101 6.Bakaev S.B. Ptistы antropogennыx landshaftov aridnoy zonы Uzbekistana. Avtoref. dokt. diss.Tashkent, 1994-56S. 7.Baqoev S.B. Xolboev F.R. Kumrining Buxoro viloyatida tark;alishi vabiologiyasiga doyr ma’lumotlar. Materialы 4-oy Resp.ornitol.konf. Tashkent.S.51-53. 8.Baqoev S.B. Xolboev F.R. Kumri kupayish biologiyasiga doir. Organizm va muxit. Toshkent, 1995.197-198 bet. 9.Bogdanov M.N. Ocherki prirodы Xivinskogo oazisa i pustыni Kыzыlkum. Tashkent, 1882. 155 str. 10. Bogdanov A.N. Ptistы basseyna reki Zarafshan. Trudi IZIPAN UzSSR. T-5 1956. Tashkent.S. 107-171. 11.Bogdanov O.P., Meklenburstev R.N. Fauna Uzbekskoy SSR. T.2. Ptistы ch.2.Tashkent.izd-vo AN Uz SSR. 1956-157str. 12. Gladkov N.A. Ornitologicheskie rezultatы poezdki na Amudaryu letom. 29

O‘zbekistonda tarqalgan kaptarsimonlar xilma-xilligi, ularni tarqalishi, biologik xususiyatlari va amaliy ahamiyati

Купить