Odam anatomiyasi fanining maqsadi va vazifalari - Анатомия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Май 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Анатомия

Odam anatomiyasi fanining maqsadi va vazifalari

Купить

ODAM ANATOMIYASI FANINING MAQSADI VA VAZIFALARI • REJA: • 1. Kirish. • 2. Odam anatomiyasi fanining qisqacha tarixi. • 3. Odam anatomiyasi fanining o’rganish usullari.

ODAM ANATOMIYASI - (anatomiya yunoncha anatomeo- kesaman so’zidan olingan) odam organizmining shaklini, tuzilishini, uning rivojlanish jarayonini o’rganadigan fandir. Bu fan har a’zoni jinsiy tafovutlar jihatidan, shunindek atrof- muhitning a’zolar tuzilishi hamda vazifasiga bo’lgan ta’sirini o’rganadi. Qadimiy anatomiya fani a’zolarni alohida-alohida o’rganib kelgan, ularning o’zaro munosabatlarini, organizmning bir butunligini hisobga olmasdan, faqat dalillarni to’plash bilan chegaralangan.

HOZIRGI DAVRDA ESA  Bu fan a’zolarning o’zaro munosabatlarini, ularning bir sistemaga birlashish qonuniyatlarini ya’ni organizmning yagona sistema ekanligini, uning tashqi muhit bilan chambarchas bog’liqligini, a’zolarni shakli bilan fuksiyasining bir-biriga bevosita aloqador ekanligini nazarda tutadi.

ODAM ORGANIZMI  Tuzilishiga ko’ra murakkabligi, mehnatga layoqat liligi bilan hayvonlar organizmi tuzilishidan tubdan farq qiladi. Ana shu tuzilish, rivojlanish qonuniyat larini uning evolyusion taraqqiyot qonunlari - filoge neziga (phylon-avlod, genesis- taraqqiyot) taqqos langan xolda hamda odam holatiga o’tish jarayoni - antropogenezi (antropos-odam)ni o’rganadi.  Bu bilan qiyosiy yoki solishtirma anatomiya shug’ullanadi.

ANATOMIYA Odam organizmini bir butun holda o'rganadi, chunki organizm ko'pgina a’zolardan iborat bo‘lib, ular nerv va qon tomirlar tizimi bilan bog‘langan. Tibbiyotda anatomiya fanini bilish nihoyatda zarur. Professor Ye.O.Muxin (1766—1850) «anatomiyani bilmagan shifokor, foydasizgina emas, balki zararlidir» deb yozgan.

Anatomiya fiziologiya bilan birgalikda tibbiy ilm poydevorini tashkil qiladi. Odam organizmining alohida a’zolar yoki a’zolar tizimi tuzilishini oddiy ko‘z bilan makroskopik anatomiya (macros — grekcha katta) o‘rganadi. Mikroskopik anatomiya esa a’zolar ning nozik tuzilishini, tarkibiy elementlarini mikroskop yordam ida o'rganadi.

SISTEMATIK ANATOMIYA Odam organizmini tizimlarga bo'lib (suyak, mushak, ovqat hazm qilish a’zo lari va boshqalar) o ‘rgangani uchun uni mo'tadil anatomiya deb ham ataladi. -Topografik anatomiya esa odam gavdasini sohalar bo‘yicha, a’zolarning tuzilishi, shaklidan tashqari ularning o‘zaro munosabatlarini, chegarasini va tana dan tashqaridagi proyeksiyalarini ham o‘rganadi. -Patologik anatomiya a’zo va to‘qimalaming turli kasalliklarda o‘zgarishini o‘rganadigan fandir. -Yoshga doir anatomiya organizmning tug'ilganidan boshlab, to hayoti ning oxirigacha bo‘lgan davrini o‘rganadi.

ORGANIZMNING PAYDO BO’LISHINI, Tug’ulguncha ona qornida o’sib, rivojlanib borishini embriologiya (embriogenez- embryon-murtak,) o’rgansa, tug’ilgandan boshlab to hayotining ohirigacha bo’lgan davrni “yoshga doir” anatomiya o’rganadi. Odam organizmi a’zo larining tuzilishi ularni vazifalariga bog’liq holda shaklanib boradi. Bu bog’liqliklarni o’rganish funksional anatomiya fanining vazifasidir.

O’RGANISH USULLARI Tirik odamlarda esa mavjud bo’lgan texnika vositlaridan foydalangan holda fiziologik qo’llanib o’rganiladi. Bular quyidagilar: 1. Antropometrik usulda gavdaning uzunligi,kengligi va og’irligi o’lchanadi, olingan ma’lumotlar organizmining yarim bo’laklariga taqqoslanib, o’sishi,o’zgarishi kuzatib boriladi. 2. Kesib ochish yo’li bilan preparatlar (preparate) yasash usuli. 3. Arralash usulini birinchi marta N.I. Pirogov qo’llangan. U dastlab murdani qattiq muzlatib, so’ngra o’rganish kerak bo’lgan organizm bo’lagini qavatma-qavat qilib arralangan. Bu usulda a’zolar topografisini aniqroq o’rganish mumkin .

 4. Inyeksiya usuli (injectio- lotincha quyaman) - ichi kavak a’zolarga, qon tomirlarga turli xil kimyoviy bo’yoqlar yuborib o’rganiladi.  5. Yoritish, ravshanlashtirish usuli. Buning uchun a’zoni birorta kislota yoki ishqori suyuqligiga solib kuzatiladi. Vaqt o’tishi bilan har xil to’qimalar nurlarning turlicha sinishi natijasida bir-biridan ajralib ko’rinadi.  6. Korroziya yoki yemirish usuli - ichi bo’sh a’zolari ichi tez qotadigan modda bilan to’ldirilib, so’ngra uni turli kislota yoki ishqorlar suyuqligiga solinsa, a’zo to’qimalari yemiriladi va bo’shlig’iga yuborilgan modda a’zolar shaklini saqlab qoladi.

 7. Rentgen nuri yordamida o’rganish usuli. K.Rentgen nuri kashf etilgandan buyon (1895) qo’llaniladi. Bu usul tirik odam tuzilishini o’rganishga keng imkon beradi. Rentgen nurlari yordamida suyaklar tuzilishini, ayniqsa uning taraqqiy etishini kuzatish mumkin. Ichi kavak a’zolar rentgen nurlarini ushlab qololmaydi. Shuning uchun ularga rentgen nurini tutib qolvuchi kimyoviy moddalar yuborib, ekranda ko’rish (rentgenoskopiya) yoki rasmini olish (rentgenografiya) yo’li bilan o’rganiladi.  8. Paypaslab (palpatio) o’rganish usuli .

 9. Perkussiya (percussio) - barmoq yoki bolg’acha bilan urib aniqlash usuli. Bu ikki usul kasalni ko’rish paytida qo’llanilib, a’zo chegaralarini o’rganishda keng foydalaniladi.  10. Auskultasiya (auscultatio- eshitib ko’rish) usuli - maxsus eshituv asboblari yordamida a’zolar (yurak va o’pka) ning ishlab turgan paytidagi tovushi eshitiladi. Bu usul a’zolarining normal yoki kasallik holatini aniqlashda katta yordam beradi.  11. Mikroskopda ko’rib o’rganish usuli. Bu usulda a’zolarning nozik tuzilishlari maxsus bo’yalib, mikroskoplar yordamida o’rganiladi.

ANATOMIYA FANINING QISQACHA TARIXI  Anatomiya fani boshqa fanlar qatori juda uzoq rivojlanish yo’lini bosib o’tdi. Ammo qadim zamonlarda hukm surgan diniy aqidalarga ko’ra, murdalarni kesib o’rganish gunoh hisoblangan. Shuning uchun murdalarni kesib o’rganishga intilganlar hatto o’lim jazosiga ham hukm etilgan. Odam organizmini yorib o’rganish ilmiy tibbiyot, davridan ancha keyinroq boshlangan. Lekin qadimiy Misrda va Vavilonda eramizdan III-II ming yil oldin ko’zga ko’ringan shaxslarning murdalarini mumiyolash odat bo’lganligi sababli, ba’zi bir a’zolarning tuzilishi to’g’risida yuzaki bo’lsa ham ma’lumotlar bo’lgan .

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI  Buqrot (Gippokrat) (eramizdan oldingi 460-377 yillarda yashagan) - tibbiyot sohasida o’zigacha bo’lgan ma’lumotlarni to’plagan, kuzatish va tekshirishlari asosida 72 ta asar yozgan. Tibbiyot fanida bu qo’llanmalardan 2000 yil mobaynida foydalanib kelindi. Buqrot yurak va qon tomirlar tuzilishi to’g’risida ham ma’lumotlar bergan, ammo nervlarni paylardan ajrata olmagan.  Arastu (Aristotel) (eramizdan oldingi 384-322 yillarda yashagan) - Yunonistonning atoqli olimi faylasufi va anatomi. U nervlarning paylardan farqi borligini isbotlagan. Qon tomirlar yurakdan boshlanishini va “aorta” ni birinchi marta aniqlangan.

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI Gerofil (taxminan eramizdan oldingi 300-yilda tug’ilgan) – Alek sandriya shahrida o’qigan va saroy tabibi bo’lib ishlagan. Gerofil a’zolarning ichki tuzilishiga qiziqib ularni birinchi marta kesib o’rgangan (anatomiya“kesaman”, “yoraman”) so’zi ham ana shundan kelib chiqqan. Olim ko’proq muskullarni, yurakni, qon tomirlar va periferik nerv sistemalarini o’rganib, birinchi bo’lib harakatchan va sezuvchan nervlarni aniqlagan. Jolinus Hakim (Klavdiy Galen, 130-210) - anatomiya, fiziologi ya, falsafa va biologiya fanlarini mukammal o’rgangan. Olim Af lotun va Arastuning idealistik g’oyalarini quvvatlab, organizm o’z vazifalarini uch xil ruh orqali bajaradi: birinchisi - jigarda paydo bo’lib, venalar orqali, ikkinchisi - yurakda paydo bo’lib, arteriyalar vositasida or

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI Abu Ali ibn Sino Xorazm va Eronda saroy tabibi bo’lib xizmat qilgan. Tibbiyotdagi misli ko’rilmagan buyuk va ajoyib xizmatlari, kashfiyotlari uni butun dunyoga mash hur etgan. Ibn Sino 100 dan ortiq asar yaratgan, bulardan eng kattasi - “Tib qonunlari” 1000-yillarda yozilgan. Kitob 5 jildli bo’lib, birinchi tomi anatomiya va fiziologi yaga bag’ishlangan. Ibn Sino o’zining bu buyuk va o’lmas kito bida tibbiyot sohasidagi dunyoda bo’lgan barcha ma’lumot larni to’plabgina qolmasdan, o’z kuzatishlari, tekshirishlari va tushunchalari bilan fanni yanada boyitgan. Kitoblari turli tillarda qayta-qayta nashr qilingan, dunyodagi hamma mamalakatlarda 600 yildan ziyodroq muddat ichida tibbiyot bilim yurtlarida aosiy o’quv qo’llanmasi bo’lib xizmat qilib kelgan va hanuzgacha

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI Rossiyada XVII asrgacha vrachlar chetdan taklif etilib, faqat imperator saroylaridagina hizmat qilganlar. Ammo XVII asr o’rtalarida toun epidemiyasi Moskvada birinchi tibbiyot maktabining (1654y) ochilishiga sabab bo’ldi. Bu maktabda anatomiya Vezaliyning “Odam tanasining tuzilishi to’g’risida” gi qo’llanmasidan o’qitilgan ammo mavjud maktablarni bitirgan talabalar o’sha davrda tibbiyotga bo’lgan ehtiyojini qondira olmaganlar. Petr I (1715) Peterburg da va Kronshtadtda (1717), keyinchalik boshqa shahar larda ham harbiy gospitallar qoshida tibbiy maktablari ochtirgan Petr I birinchi navbatda tibbiyot asosi bo’lmish- odam anatomiyasi fani bilan shug’ullanishga da’vat etgan, o’zi ham anatomiyani o’rgangan.

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI  M.V.Lomonosov (1711-1765) Rossiyada nervizm g’oyalarini targ’ib qilgan, anatomiyani o’rganishga da’vat etgan va tabiatshunoslik faniga asos solgan olim bo’lgan. Organizmdagi ko’zga ko’rinmaydigan mayda zarrachalarni o’rganishda mikroskopning ahamiyatini ko’rsatib berdi. M.V.Lomonosov tashabbusi bilan ochilgan dorilfunun (1755) qoshida tibbiyot fakulteti bo’lgan.  N.I.Pirogov (1810-1881) rus harbiy-dala jarrohligining asoschisi va topograf anatomidir. U odam organizmidagi a’zolarini muzlatib, qotirib, qavatma-qavat qilib kesib o’rgangan va juda ko’p preparatlar tayyorlab, rasmlarni chizdirgan. N.I.Pirogov organizmdagi fassiyalar, muskullar va qon tomirlarni o’rgandi. Olim o’zining ko’p yillik ilmiy mehnatini yakunlab “Muzlatilgan murdalarni arralab o’rganilgan

ANATOMIYANING RIVOJLANISHI Yuqorida qayd etilgan olimlar qatorida hazm sistemasini o’rganishda K.A.Zufarov, S.N.Kasat kin, P.O.Isayev, qon tomirlar sistemasini o’rga nishda V.V.Kupriyanov, BV.Ognev, Ye.P.Mel man, R.E.Xudoyberdiyev, S.A.Dolimov, limfa sistemasini o’rganishda M.R.Sapin, Yu.M.Boro din, nerv sistemasini o’rganishda V.N.Ternovskiy, P.A.Sokolov, N.K.Axmedov, X.Z.Zoxidov va nerv sistemasining embriologik taraqqiyotini o’rganishda akademiy D.M.Golub, N.A.Ibodov, topografik anatomiyani o’rganishda V.F.Voyno-Yaseneskiy, F.F.Amirov, N.X.Shoxmirzayev va boshqalar anatomiya fanlarga o’zlaining munosib hissalarini qo’shdilar.

ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАХМАТ

Купить

Похожие документы
Endokrin organlari anatomiyasi
Odam mushak sistemasi
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami
Yosh anatomiyasi va fiziologiyasi. Bolalarda o’sish va rivojlanish