Yosh anatomiyasi va fiziologiyasi. Bolalarda o’sish va rivojlanish - Анатомия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Май 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Анатомия

Yosh anatomiyasi va fiziologiyasi. Bolalarda o’sish va rivojlanish

Купить

Yosh anatomiyasi va fiziologiyasi Bolalarda o’sish va rivojlanish. Nerv sistemasi fiziologiyasi. Oliy nerv faoliyati va fiziologik sistemalarning yosh xususiyatlari.

Reja: 1. Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi fanining ahamiyati va predmeti. 2. O’sish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari. 3. Nerv sistemasining ahamiyati va funksiyalari. 4. Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha.Birinchi va ikkinchi signal sistemasi haqida tushuncha

■ Fiziologiya fani biologiya fanlarining muhim tarmoqlaridan bo’lib, organizm, undagi a’zolar, to’qimalar, hujayralar va hujayra strukturasi elementlarining funksiyalarini tashqi muhitga bog’lab, har tomonlama chuqur o’rganadi .

■ Fiziologiya so’zi grekcha so’z bo’lib, “tabiat” va “bilim” degan ma’noni anglatadi. Fiziologiya anatomiya fani bilan chambarchas bog’liqdir, chunki anatomiya a’zolarning tuzilishini ularning vazifasiga bog’liq holda shakllanib borishini o’rgansa, fiziologiya fani organlar va organizm hayoti jarayonlarini o’rganish bilan shug’ullanadi.Fiziologiya so’zi grekcha so’z bo’lib, “tabiat” va “bilim” degan ma’noni anglatadi. Fiziologiya anatomiya fani bilan chambarchas bog’liqdir, chunki anatomiya a’zolarning tuzilishini ularning vazifasiga bog’liq holda shakllanib borishini o’rgansa, fiziologiya fani organlar va organizm hayoti jarayonlarini o’rganish bilan shug’ullanadi.

■ Yosh fiziologiyasi turli yoshdagi organizmlarning rivojlanish jarayonida organlar tizimi va butun organizmda sodir bo’ladigan o’zgarishlarni o’ziga xos yosh xususiyatlarini o’rganadi. Bola organizmi katta odam organizmidan tubdan farq qiladi. ■ Demak, bola organizmi faqat katta odam qolipi bo’lmay, balki hajmi, fiziologik xususiyatlari va tashqi muhitga moslashishi bilan farq qiladi. ■ Bolalar va o’smirlar fiziologiyasining asosiy o’rganadigan ob’ekti bolalardir.

■ Odamning hayot faoliyatini o’rganinish eramizdan avval yashab, ijod etgan olimlar tomonidan o’rganilgan. Bunday olimlardan Buqrot (Gippokrat), Arastu (Aristotel), Galen va boshqalarni eslash mumkin. ■ Gippokrat (milloddan avvalgi 460-375) tashqi muhit omillari (iqlim, tuproq, suv)ni jismoniy va ruhiy shakillanishga ta’siri to’g’risida fikr yuritgan. U odamning xulq- atvori, his- tuyg’usi turlicha bo’lishini o’rganib temperament (mijoz) haqida asar yozgan va odamlarni 4 xil mijozga bo’lgan. ■ Galen (miloddan avvalgi 134-211) maymunlarda tajribalar o’tkazib, anatomiya, fiziologiyaga katta hissa qo’shgan.

■ Abu Bakr ibn Ahaviy Buxoriy o’zining “Hidoyat” (tibbiyotni o’rganuvchilarga qo’llanma) kitobida kattalar va bolalarga uchraydigan ko’pgina kasalliklar va ularni davolashda qo’llaniladigan dorilar haqida ma’lumotlar bergan. ■ Abu Nosir Muhammad Al- Farobiy (873- yilda Sirdaryo bo’yida tug’ilgan) tibbiyotga ko’p yangiliklar kiritgan. U nervlarni sezuvchi va harakatlanuvchi nervlar boshqaradi deb tahmin qilgan. ■ Ismoil Jurjoniy (1080 – 1141) mohir tabib sifatida tanilgan. Uning kasallikni aniqlash usullari “Tibbiyot usullari” kabi kitoblari ma’lum va mashhur bo’lgan. U odam sog’lig’ini saqlash uchun zararli ta’sir etuvchi barcha narsalarni yo’qotish lozim deb yozadi. ■ Abu Bakr ar- Roziy (865-925) “Organlar funksiyalari” nomli kitobida odam tanasidagi barcha organlarni bayon etadi. Uning f

YOSH FIZIOLOGIYASI VA GIGIYENASI BIR QANCHA FANLAR: TIBBIYOT, PEDAGOGIKA, PSIXOLOGIYA FANLARI BILAN CHANBARCHAS BOG’LIQ. YOSH FIZIOLOGIYASI BOLALARNING ILMIY-NAZARIY ASOSI HISOBLANADI. TIBBIYOTNING TALAYGINA SOHALARI – PEDIATRIYA, BOLALAR VA O’SMIRLAR XIRURGIYASI – YOSH FIZOLOGIYASI MA’LUMOTLARIDAN JUDA KENG MIQYOSDA FOYDALANADI. SHULAR ASOSIDA O’Z FAN SOHALARINI RIVOJLANTIRIB BORADI. YOSH FIZIOLOGIYASI VA GIGIYENASI PEDAGOGIKA VA UNING BARCHA SOHALARI UCHUN ILMIY-TABIIY ASOSDIR. YOSH FIZIOLOGIYASI HAM YOSH FIZIOLOGIYASI MA’LUMOTLARIGA ASOSLANGAN HOLDA OLIB BORISHLAR MUHIM AHAMIYATGA EGA.

O`sib kelayotgan organizmni to`g`ri tarbiyalash uchun bola organizmini o`sish va rivojlanish kabi asosiy xususiyatlarini bilish zarur. O`sish va rivojlanish barcha tirik organizmlar kabi, odam organizmiga xos xususiyatdir. Organizmning har tomonlama o`sish va rivojlanishi uning paydo bo`lgan vaqtidan boshlanadi. Bu ikki protsess murakkab jarayon hisoblanib, bir butun va bir-biriga bog`langandir. O`sish deganda tana hujayralarining ko`payishi natijasida tirik organizm o`lchamlarining ortishi, ya`ni bo`yning cho`zilishi, og`irlikning ortishi tushuniladi. Bola ma`lum yoshgacha to`xtovsiz, ammo o`sish davrida ayrim tana qismlarining nomunosib o`sishi (bosh, oyoq, va qo`l suyaqlari, ko`krak qafasi va qorin bo`shlig`i va ichki organlari) va turli yoshda har xil jadallikda bo`lishi mumkin, shunga

O`sish qatorida hujayrada ularning bajaradigan vazifasining ortishi jarayoni kuzatiladi. Bu rivojlanish jarayonidir. Rivojlanish deganda o`sayotgan organizm to’qima hujayralarining va organlarining shakllanishi, ya`ni bola organizmi hujayralarining takomillashib, o`smirlik yoshdagi odamlarga xos bo`lgan bir muncha murakkab to`qima va organlarga ega bo`lishiga aytiladi. Odam organizmining rivojlanishi umr bo`yi davom etib, turadigan to`xtovsiz jarayondir. Bolaning rivojlanishi tuxum hujayraning otalanishidan boshlab umr oxirigacha davom etadi. Organizm jismonan, aqlan va jinsiy rivojlanadi, ya`ni, murakkablashadi. Organizm o`sish va rivojlanishida barcha etaplarni bolalik, o`smirlik, o`spirinlik, yoshlik, yetuklik davrlarini bosib o`tadi. Odam hayotining har bir davrida shu davrning harakte

■ Bola bo`yining uzunligi va massasining notekis o`sishi va rivojlanishini quyidagi misollarda ko`rish mumkin. Bola bo`yining uzunligidagi notekislik: bolaning bir yoshigacha bo`yining uzunligi 25 sm. O`zayib, 75 sm ga etadi. Hayotining ikkinchi yilida atigi 10 sm ga o`sadi. 6-7 yoshgacha bo`yning o`sishi yanada sekinlashadi. Boshlanchg`ich maktab yoshida bola bo`yi uzunligi 7-10 sm ga o`sadi. Jinsiy yetilish munosabati bilan qizlarda 12 yoshdan, o`g`il bolalarda 15 yoshdan boshlab bo`yiga o`sish tezlashadi. Bo`yiga o`sish qizlarda 18-19, yigitlarda 20 yoshda tuxtaydi. Butun o`sish davrida oyoqlarning uzunligi 5 marta, qo`l uzunligi 4 barobar, gavda uzunligi 3 barobar, bosh balandligi 2 barobar ortadi. Jinsiy jihatdan voyaga yetish davrida bolaning bo`yi 6-8 sm dan o`sadi.

1965 yili Moskvada yosh davrlariga bag`ishlangan kengashda quyidagi yosh davrlari sxemasi qabul qilingan:

Fanda rus gigienisti N.P.Gundobin tuzib bergan yoshlik davrlari sxemasi qo`llaniladi. U odamning yoshlik yillarini quyidagi davrlarga birlashtirgan. Har bir davr o`z ichiga bir necha yillarni qamrab oladi va har bir davrda o`ziga xos jarayonlar sodir bo`ladi. 1.Ona qornidagi rivojlanish davri. Homila har tomonlama ona organizmiga bog`liq bo`ladi. 2.Yangi tug`ilgan chaqaloqlik davri. 1-10 kungacha (kindik tushguncha). Bu davrda bola yangi hayotga moslasha boshlaydi. Ilk bor mu`staqil ravishda nafas oladi. Analizatorlar tizimi mu`staqil ishlay boshlaydi.

3. Ko`krak yosh davri 1 yoshgacha. Bu davr bola hayotidagi katta ahamiyatga ega bo`lgan davr hisoblanadi. Bu davrda bolaning bo`yiga o`sishi 1,5 marta, og`irligi 3 martaga oshadi, nutq paydo bo`ladi. Qalqonsimon, ayrisimon va gipofiz bezlarining funktsiyasi kuchayadi. Ba`zi tizimlarning funktsional jihatdan mustahkam bo`lmasligi, jumladan ovqat hazm qilish va nafas olish, bu yoshdagi bolalar orasida oshqozon-ichak kasalliklari va nafas olish organlarining kasalliklarining tarqalishiga olib keladi. 4. Bog`cha yoshigacha bo`lgan davr (1-3 yoshgacha). Bu davrda tananing bo`yiga o`sishi, og`irligining ortishi biroz susayadi. So`z boyligi ortadi, o`zligini taniydi, taqlidchanligi ortadi, organ va tizimlar faoliyati takomillashadi. 5. Bog`cha yosh davri (3-6, 7 yoshgacha). Bu davrda xotira fikrl

6. Kichik maktab yosh davri, (7-12 yosh). Skeletning suyuqlashuvi davom etadi, tana proportsiyasi o`zgaradi, bosh miya katta yarim sharlari roli, jinsiy bezlarning gormonal ta`siri orta boradi. 7. O`rta maktab yosh davri (12-15 yosh). Bu davrda ikkilamchi jinsiy belgilar paydo bo`ladi, tormozlanish va qo`zg`alish protsesslari muvozanatlashadi, umumlashtirish protsesslari ortadi. 8. Katta maktab yosh davri yoki balog’at yosh davri. Qizlar uchun 15, o`g`il bolalar uchun 15-20 yoshgacha. Bu davrda jinsiy bezlar kuchaygan bo`ladi, ikkinchi darajali jinsiy belgilar rivojlanadi, tananing bo`yiga o`sishi va og’irligining ortishi tezlashadi. Barcha organ va sietsmalarning funksiyasi takomillashadi. Bolaning ruhiy holati o`zgaradi.

■ Nerv sistemasi – odam va hayvonlar organizmida barcha a’zolar faoliyatini bir- biriga bog’lagan holda hayotiy muhim funksiyalarni bajaradigan hamda organizmni tashqi muhit bilan bog’laydigan sistema.

■ Nerv sistemasi asosini nerv hujayralari tashkil qiladi. Har bir hujayra o zidan chiqqan kalta ʻ shoxchalar (dendrit), bitta uzun tola (akson) bilan birga neyron deb ataladi. Nerv sistemasi, asosan, neyronlar to plamidan ʻ iborat. Nerv sistemasi filogenez va ontogenezda gavdaning tashqi qavati — ektodermadan rivojlanadi.

Nerv sistemasi shartli ravishda ikki qismga bo linadi. Ulardan biri ʻ organizmning odam ixtiyoriga bo ysinmaydigan ʻ a zolariga borib, ularni ʼ nerv bilan ta minlaydigan ʼ vegetativ nerv sistemasidkr. Ikkinchi qism odam ixtiyoriga bo ysinib, ʻ skelet muskullariga va harakatda ishtirok etadigan ayrim a zolarga boradi. ʼ

■ Nerv sistemasi yordamida atrof- muhitdan turli signallar qabul qilinadi, ular analiz-sintez qilinib, turli reaksiyalar bilan javob qaytariladi. Nerv sistemasi ichki sekresiya bezlarida ishlab chiqariladigan gormonlarning qon orqali organizmga ko’rsatadigan ta’sirini, moddalar almashinuvini boshqarib turadi, o’sish, rivojlanishga ta’sir ko’rsatadi.

Nerv sistemasi ikki qismdan iborat: periferik nerv sistemasi va markaziy nerv sistemasi. ■ Periferik nerv sistemasi ga orqa miyadan chiqadigan 31 juft sezuvchi, harakatlantiruvchi nerv tolalari, bosh miyadan chiqadigan 12 juft nervlar hamda umurtqa hamda umurtqa pog’onasi atrofida organlarda joylashgan va ichki nerv tugunchalari kiradi. ■ Markaziy nerv sistemasi ga orqa va bosh miya kiradi. Markaziy nerv sistemasining segmentar, ya’ni quyi qismiga orqa miya va bosh miyaning pastki qismlari, ya’ni uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi, o’rta va oraliq miya hamda miyacha kiradi. Markaziy nerv sistemasining yuqori, ya’ni segment usti qismiga bosh miya yarim sharlari. Ularning po’stloq qismi kiradi.

■ Nerv sistemasi shartli ravishda ikki qismga bo linadi. Ulardan biri ʻ organizmning odam ixtiyoriga bo ysinmaydigan a zolariga borib, ʻ ʼ ularni nerv bilan ta minlaydigan ʼ vegetativ nerv sistemasidkr. Ikkinchi qism odam ixtiyoriga bo ysinib, skelet ʻ muskullariga va harakatda ishtirok etadigan ayrim a zolarga boradi ʼ

■ Oliy nerv faoliyati – hayvon va odam markaziy nerv sistemasi oliy bo limlari (bosh ʻ miya yarim sharlari po’sti va po’st osti markazlari)ning faoliyati; butun organizmning tashqi muhit bilan normal munosabatda bo’lib turishini ta minlaydi. ʼ

Oliy nerv faoliyati terminini fanga I. P. Pavlov kiritgan. U Oliy nerv faoliyatini “psixik faoliyat” bilan bir ma nodagi ʼ tushuncha deb hisoblagan. Pavlov aytganidek, psixik faoliyatning hamma shakllari, jumladan, odam tafakkuri va ongi oliy nerv faoliyati elementlaridandir.

I.P.Pavlovning fikricha oily nerv faoliyatining 4 tipi odamlardagi Gipokrat tomonidan aniqlangan 4 temperament turlariga mos keladi. Gipokrat odamlarda to’rtta temperament: xolerik, sangvinik, flegmatik, melanxolik.

■ Odamning oliy nerv faoliyati murakkab reflekslar orqali namoyon bo’ladi. Bu reflekslar odamning tashqi muhit bilan bog’lanishini, uning har xil sharoitga moslashuvini ta’minlaydi. Odamning barcha ixtiyoriy harakatlari, fikrlashi va ruhiy holatlari reflekslar orqali sodir bo’lishini mashhur rus fiziologi I.M.Sechenov 1863-yilda yozgan “Bosh miya reflekslari» deb nomlangan kitobida birinchi bo’lib ko’rsatdi.

■ ORQA MIYA. Orqa miya umurtqa pog`onasi kanalida birinchi bo`yin umurtqasi bilan II bel umurtqasi oralig`ida joylashgan bo`lib, uning vazni yangi tug`ilgan bolada 3,2 g, 6-oylikda 6 g, 1 yoshda 10 g, 2-5 yoshda 12 g. 8-yoshda 19 g, kattalarda 30-40 g bo`ladi. Uzunligi bola tug`ilganida 13-15 sm, 2 yoshda 20 sm, 10 yoshda 28 sm, erkaklarda 45 sm, ayollarda 41-42 sm bo`ladi. Orqa miyada 13 miliondan ko`proq nerv hujayralari bor. Nerv hujayralari orqa miyaning kulrang, nerv tolalari esa oq moddasini hosil qiladi. Orqa miyaning ko`ndalang kesigida kulrang modda kapalak shaklida joylashadi, atrofida oq modda bo`ladi. Kulrang moddaning oldingi, yon va orqa shoxlari bor. Oldingi shoxda harakat neyronlari joylashgan, bu erdan harakat nervlari chiqadi. Orqadagi shoxda sezuvchi neyronlar bo`ladi, u

Orqa miyadagi ba’zi reflektor funksiyalar xomilaning ona qornida rivojlanayotganida yuzaga keladi. Xomila 2 – 3 oylik bo`lganida harakatlana boshlaydi. Yangi tugilgan bola oyoq panjasining tagi ta’sirlansa 2 – 3 minutdan so`ng oyoq, panjasida bukish refleksi hosil bo`ladi. Bu refleks bola tugilgandan so`ng 6 oy o`tgach yo`qolib ketadi. Bola 9-10 oyligida yura boshlaydi. Orqa miyadagi harakat markazlari ishi ortadi, nervlar mienlashishi 3 yoshgacha davom etadi.

■ Bosh miya. Yangi tug`ilgan bola bosh miyasining vazni 370-400 g bo`lib tana vaznining 1/8 – 1/9 qismini tashkil etadi. 1 yoshda bosh miya vazni 800 g, 7 yoshda 1250 g, 15 yoshda 1350 g, 18 yoshda 1380 g, katta odamlarda 1970 g gacha bo`lib, tana vaznining 1/40 qismini tashkil etadi. Bolaning bosh miyasi 7 yoshgacha tez o`sadi, 20-30 yoshlarga borib to`xtaydi. Bosh miya ham oq va kulrang moddalardan tashkil topgan. Kulrang moddasi turli neyronlardan iborat.

Odamda birinchi va ikkinchi signal sistemasi, hayvonlarda esa faqat birinchi signal sistemasi mavjud. Odamning oliy nerv faoliyati o’ziga xos anglash, abstrakt fikrlash; so’zlash qobiliyatiga ega. Odam oliy nerv faoliya- tining taraqqiyoti natijasida voqyelikning ikkinchi signal sistemasi vujudga kelgan. Ikkinchi signal sistemasi so’zlardan iborat bo’lib, predmetlarning ayrim belgilarini farq qilish va ularni umumlashtirish, ular o’rtasidagi bog’lanishlarni vujudga keltirish hususiyatiga ega.

Shunday qilib, bolalik davridagi oliy nerv faoliyatining tiplari, ya’ni xulq-atvor yosh oshgan sari o’zgarib boradi. Oliy nerv faoliyatining tug’ma ko’rinishi temperament, ularning tarbiya natijasida o’zgarishidan yuzaga kelgan holati xarakter deyiladi. Bog’cha, kichik maktab yoshidagi bolani to’g’ri tarbiyalash ko’p jihatdan nervning tipiga va xulq atvorining shakllanishiga bog’liq bo’ladi. Bola ulg’ayar ekan miya po’stlog’idagi qo’zg’alish, tormozlanish jarayonlari, nerv jarayonlarining kuchi va harakatchanligi hamda boshqa xususiyatlar o’zgarib boradi

TEKSHIRISH SAVOLLARI: 1. Fiziologiya fani nimani o`rganadi? 2. Yosh fiziologiyasi va gigienasi fanini rivojiga hissa qo`shgan olimlardan kimlarni bilasiz? 3. O`sish nima? 4. Rivojlanish deganda nimani tushunasiz? 5. Odamning yoshlik yillari qanday davrlarga ajratiladi? 6. Nerv markazlari xaqida tushuncha va ularning fiziologik hususiyatlari qaysilar? 7. Nerv tizimi turli bo`limlarini ayting. 8. Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha.Birinchi va ikkinchi signal sistemasi haqida tushuncha bering. 9. Oliy nerv faoliyatining tipologik hususiyatlari qaysilar? 10. Bosh miya haqida ma’lumot bering.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Maxmudov E, Alimov B, Qurbonov SH. “O`smirlar fiziologiyasi va gigienasi” «O`qituvchi» T. 1984. ■ 2. Majidov V.M. “Yuqumli kasalliklar” T. Ibn Sino nashr. 1993. ■ 3. Sharipov D. “Oilaning salomatlik sirlari” T. 2001. ■ 4. Sharipova D. “Salomatlik – barchaning va har bir kishining ishi” T. 2001. 2. 5. Sodiqov Q.S. “O`quvchilar fiziologiyasi va gigienasi” T. O`qituvchi, 1992. ■ 6. Xripkova, A.G. Antropova, M.V. Farber, D.A. “Yosh fiziologiyasi va gigienasi” M. Prosveshenie 1990. ■ 7. Aлматов К.Т. Алламуратов Ш.И. Одам ва айвонлар физиологияси. Тошкент: ҳ ЎзМУ, 2004. – 580 ■ 8. Покровский В. М., Коротько Г. Ф. Физиология человека: Учебник в двух томах. – М.: Медицина, 2001. – 467с ■ 9. Maxmudov E, Alimov B, Qurbonov SH. “O`smirlar fiziologiyasi va gigienasi” «O`

Купить

Похожие документы
Endokrin organlari anatomiyasi
Odam mushak sistemasi
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami
Odam anatomiyasi fanining maqsadi va vazifalari