“Odam va hayvonlar fiziologiyasi” faniga kirish - Анатомия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Май 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Анатомия

“Odam va hayvonlar fiziologiyasi” faniga kirish

Купить

“ Odam va hayvonlar fiziologiyasi” faniga kirish R EJ A: 1.“Odam va hayvonlar fiziologiyasi” fanning predmeti va vazifasi. 2.”Odam va hayvonlar fiziologiyasi” fanining rivojlanish tarixi. 3.O‘zbekistonda fiziologiya fanining rivojlanishi. 4.Hozirgi zamon fiziologiyasining asosiy yutuqlari. 5.Fiziologiyasi fanining o‘rganish usullari. 6.Hozirgi zamon fiziologiyasining tarmoqlari. Funksional tizimlar.

Fiziologiyasi fanining predmeti va vazifasi. “Odam va hayvonlar fiziologiyasi” fani biologiya fanlarining eng muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, tirik organizm, undagi organlar, to‘qimalar, hujayralar va hujayra strukturasi elementlarining funksiyalari ya’ni ularning hayot faoliyati jarayonlarini o‘rganadi. “Odam va hayvonlar fiziologiyasi” fanining asosiy maqsadi organizmda kechayotgan turli fiziologik - biokimyoviy jarayonlarni a’zo, to‘qima, hujayra, membrana va organella darajalarida chuqur o‘rganish va ularga faol ta’sir qilib, hohlagan tomonga yo‘naltirishdan iborat. Fiziologiyani umumiy, qiyosiy va xususiy qismlarga ajratiladi.

Umumiy fiziologiya mu h it ta’siriga tirik materiya javob berishining xos bo‘lgan asosiy hayotiy jarayonlarini o‘rganadi, tirik tabiatni o‘lik tabiatdan farqlovchi sifat jihatdan o‘ziga xos xodisalarni tekshiradi. Hujayra fiziologiyasi umumiy fiziologiyaning bo‘limlaridan biridir. Har bir turga mansub organizmlar va indvidual rivojlanishning turli bosqichlarida turgan bir turga mansub organizmlar funksiyasining o‘ziga xosligini solishtirma fiziologiya tekshiradi. Barcha fiziologik materiallarni umumlashtiruvchi umumiy fiziologiya va evolyusion fiziologiyadan tashqari, fiziologiyaning maxsus yoki xususiy bo‘limlari ham bor.

Fiziologiyada fiziologik tadqiqotlarning ikkita yo‘nalishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Organizmda fizik va kimyoviy jarayonlar o‘tishining o‘ziga xos qonunlari aniqlanadi, bu jarayonlarni o‘rganishda maxsus usul va texnikaviy usullar ishlab chiqiladi. hayotiy xodisalarni tekshirishning fizik va ximiyaviy yo‘nalishlari biologik va biologik ximiya deb ataluvchi mustaqil fanlarga aylanganligiga sabab. Fiziologiyadagi biofizik yo‘nalishning muhim tarmoqlaridan biri elektrofiziologiya hayvonlar organizmida nerv-muskul, bez to‘qimalari ko‘zlanganda ro‘y beruvchi elektr xodisalarni o‘rganadi.

Gippokrat  Gippokrat (460 er.av.). qadimgi Gresiya), qadimgi shifokor, Bizgacha uning 59 ta asarlari yetib kelgan. «O‘tkir kasalliklar va dieta» «Epidemiya» «Sinishlar» va shu kabi asarlari yetib kelgan. Antik davr Gippokrat kasalni davolayotganda indivudial yondashish kerak va atrof muhitga ham e’tibor berish kerak. U odam tanasi va ruxiyatini shakllanishida tashqi muhit faktorlari muhim rol o‘ynashini aytib o‘tadi. Bu faktorlarga klimat, suv, tuproq kabi omillarni sanab o‘tadi. Odamlarni 4 ta tip xarakterda bo‘lishligini ta’kidlab o‘tadi. Kasalliklarni kelib chiqishi va Etiologiyasini aytib o‘tadi. Kasalliklarni rivojlanishini diagnostikasini yozib qoldirgan. Gippokratga singan suyakni davolash, gemoroy, yara, jarohatlarni davolashni bilgan. Gippokrat tibbiyotni dastlab ilmiy asosladi v

Aristotel (er.av.384—322 yillar) barcha biologiya bilimlarini umumlashtirdi, fan tarixida dastlab hayvonlarni sistematikasini ishlab chiqdi. Solishtirma anatomiya, embriologiya sohasida dastlabki fikrlarni bayon etgan. U “Hayvonlar tarixi”, “Hayvonlar tanasining qismlari” degan asarlarni yozgan. Aristotel hayvonlarning 500 ga yaqin turini bilgan. U hayvonlarni klassifikatsiyalashda ayrim xossalariga emas, balki ko‘p belgilariga e’tibor berish kerakligini e’tirof etgan. U barcha hayvonlarni ikkita katta guruhga: “qonlilar” va “qonsizlar” ga bo‘lgan. Bu guruhlar hozirgi “umurtqasizlar” va “umurtqalilar” ga to‘g‘ri keladi. Qonlilarni 5 ta katta avlodga ajratgan. “Katta avlod” tushunchasi hozirgi payitda “sinf” tushunchasiga hamohangdir. Aristotel “qonsizlar” dan 130 ta turini bilagan. Olimnin

Abu Ali ibn Sino (980—1037) tabiatning ob’ektiv borligiga ishonch hosil qiladi. Ibn Sino o‘simliklar rivojlanishning quyi bosqichida, hayvonlar o‘rta bosqichida, odam esa eng yuqori bosqichida turadi. Olim ko‘p ilmiy asarlar yozgan. Ulardan bizgacha 242 tasi yetib kelgan. Ana shu asarlarning 23tasi tibbiyot ilmiga bag‘ishlangan. Olim tibbiyot asoschilaridan biri sifatida katta shuhrat qozongan. U o‘rta asr Sharq tibbiyot bilimlarining qomusi bo‘lgan dunyoga mashhur besh tomdan iborat “Tib qonunlari” muallifidir. Olimning “Tib qonunlari” asari 500 yil mobaynida Yevropa dorulfununlarida asosiy tibbiyot qo‘llanmasi sifatida o‘qitilib kelindi va 40 martadan ortiq nashr qilindi. Olim odamdagi ba’zi kasalliklar ( chechak, vabo, sil ) ko‘zga ko‘rinmas organizmlar orqali paydo bo‘ladi, deb qayd qi

Fiziologiya fanining rivojlanish tarixi. Odam organizmini o‘rganishga qadimgi Xitoy, hindiston, Rimda urinib ko‘rilgan. Ammo hayvonlar tanasi ilmiy asosda tekshirilmagan. Bunday urinishlar asosan din tomonidan qattiq ta’qib qilingan. Fiziologik ilmiy kuzatish ishlari ingliz tabibi va fiziologi Uilyam Garveydan boshlandi. U 1628 yilda «hayvonlarda yurak va qon harakatini anatomik tekshirish» nomli kitob yozdi. Bu kitobda katta va kichik qon aylanish doirasi hamda yurak haqida to‘g‘ri tasavvur berdi. Bu fiziologiyaning rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo‘ladi. XVI-XVII asrda sanoatning rivojlanishi fanni rivojlanishini taqozo qiladi. Avvalo anatomiya, keyin fiziologiya rivojlana boshladi. XVI asrda Vezaliy, Servit Kolombo, Fallopiy va boshqa anatomlar o‘tkazgan tajribalar qon aylanish

XIX asrda tabiatda eng katta burilish bo‘ldi, anatomiya va gistologiyadan fiziologiya mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. Shu asrning 40-yillarida R.Meyer, J.Joul energiyani saqlanish qonunini aniqladi. Natijada odam va hayvonlar faoliyati davrida ajralib chiqqan energiya massasi sirli bo‘lib kelgan bo‘lsa, endi aniq bo‘ladi. I.M.Sechenov va V.Ya.Danilevskiy nerv markazlaridagi elektr xodisalarini birinchi bo‘lib tekshirdi. J.B.Lamarkning «Zoologiya falsafasi» va Ch.Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» nomli asarlari, Shleyden va Shvannlarning organizmni hujayralardan tuzilganligini kashf etishi, hujayra fiziologiyasi haqida tasavvurlarni vujudga keltirdi va bular ko‘p hujayrali hayvonlar fiziologiyasini o‘rganish muammosini keltirib chiqardi.

O‘zbekistonda fiziologiyaning rivojlanishi. O‘rta asrlarda yashab ijod etgan sharq mutafakkirlaridan Abu Nosir Muxammad Al-Farobiy (873 yilda), Abu Ali Ibn Sino (980 yilda) xizmati katta 5 tomlik «Tib qonunlari» nomli asarlari hozirda ham sharq tabobatidan keng foydalanilmoqda. Fiziologiyani rivojlanishida o‘zbekiston olimlari ham o‘zlarining munosib xissalarini qo‘shib kelishmoqda. Jahonda o‘zlarining molekulyar biologiya, biokimyo, biofizika va biotexnologiya sohalaridagi ilmiy ishlari bilan mashhur bo‘lgan olimlardan akademiklar Ya.X.To‘raqulov, J.X.Xamidov, B.O.Toshmuhammedov va professor M.M.Rahimovlar respublikamizda fiziologiya fanini rivojlanishiga qo‘shgan xissalarini alohida ta’kidlash lozim.

Fiziologlardan akademik A.Yu.Yunusovning (1910-1971y) ilmiy ishlari organizmni issiq iqlim sharoitiga moslashuviga, suv-tuz va energiya almashinuviga bag‘ishlangan. Professor K.R.Rahimov ovqat xazm qilish a’zolari membranasining, xazm qilish jarayonlarining mexanizmlarini issiq iqlim sharoitlarida, turli fiziologik sharoitlarda o‘zgarishlarini aniqlagan bo‘lsa, professor X.Sh.Xayritdinovning ilmiy yo‘nalishi qishloq xo‘jaligi hayvonlarini fiziologiyasini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, qotqorin shirasining tibbiyot va veterinariyada qo‘llanish imkoniyatini ochib bergan. Professorlardan G.F.Korotko va U.Z.Qodirovning ilmiy ishlari esa xazm fiziologiyasining turli muammolarini o‘rganishga qaratilgan. Professor Z.T.Tursunovning tadqiqotlarida esa miya yarim sharlari po‘stlog‘ining suv-tuz alma

Hozirgi zamon fiziologiyasining asosiy yutuqlari. XIX asr oxirlarida rivojlana boshlagan fizik kimyo nazariyasi va usullaridan XX asrda fiziologlar foydalana boshladi. Fiziologik jarayonlarni hal qilish uchun fizik kimyo qonunlarini tadbiq etishga V.Yu.Chagoves, Dj.Leb, Yu.Berishteyn, V.Nernst, P.P.Lazarev birinchi marta urinib ko‘rishdi. V.Yu.Chagoves tirik to‘qimalardagi elektr hodisalari tabiatini aniqlash uchun S.Arrenniusning elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini tatbiq etdi va bioelektr potensiallari to‘qimalaridagi elektrolitlar miqdorining farq qilish natijasida paydo bo‘ladi, degan tasavvurni rivojlantirdi. Bu tasavvurlar keng e’tirof etildi va asab jarayonlarining mohiyati va qo‘zg‘alishining elektr belgilari tabiati haqidagi zamonaviy gipotezlarga asos bo‘ldi (A.Xodjkin, A.Xa

- 1839 yilda Germaniyalik zoolog Teodor Shvann hayvon hujayrasini o‘rganib, M. Shleyden bilan birgalikda “hujayra nazariyasi”ni yaratishdi.  -1841 yilda Remak hayvonlarda amitozni aniqladi.  -1848 yilda nemis botanigi Vilgelm Gofmeystr tradeskansiyada xromosomalar shaklini aniqladi.  --1876 yilda Belgiyalik embriolog Eduard Van Beneden va 1888 yilda nemis sitolog va embriolog olimi Teodor Boveri “hujayra markazini” aniqladi.  -1878 yilda Shleyxer yadroni bo‘linishini kariokinezni aniqladi.  -1882 yilda nemis gistologi va sitologi Flemming Valter hayvon hujayrasida, nemis botanigi Eduard Strasburger o‘simlik hujayrasida xromosomalarni aniqladi.  -1884 yilda Strasburger profaza, metafaza, anafaza terminlarini fanga kiritdi.  -1885 yilda nemis anatom va gistolog olimi Valdeyer Vilgelm

Endokrinologiya, vitaminologiya va mediatorlar haqidagi ta’limotning muvaffaqiyatlari tufayli organizm hayot faoliyatini boshqarishda ba’zi kimyoviy birikmalarning g‘oyat muhim ahamiyati borligi ma’lum bo‘ldi. Kimyo gar olimlar funksiyani birlashtirish, u yg‘unlashtirish va boshqarishda qatnashadi. Bir xil hujayra va to‘qimalarda hosil bo‘lib qon va to‘qima suyuqlig‘i orqali boshqa hujayralarga yetib boradigan moddalaraning organizm funksiyasiga ta’sir ko‘rsatishi gumoral boshqariluv deb ataladi (lotincha humor - suyuqli so‘zidan). Biroq gumoral boshqariluvi asab tizimidan mustaqil, alohida boshqaruvchi tizim deb tasavvur qilish noto‘g‘ri. Organizmda gumoral, kimyoviy omillarning hosil bo‘lishi va ta’sir qilishini asab tizimi boshqarib turadi. Boshqarishning gumoral mexanizmi asab mexanizm

XX - asr ichki a’zolarning funksiyalarini va ularning boshqarili - shini o‘rganishda katta yutuqlarga erishildi: yurakning ishlash qonuniyatlari (E.Starling, T.Lyuis, A.F.Samoylov, A.B.Foxt, K.Uiggers), qon tomir reaksiyalari (G.Gering, K.Geymans, V.V.Parin va V.N.Chernigovskiy), kapi l lyar qon aylanishi (A.Krog, B.F.Verigo, D.Barkroft, J.Xolden, Dvan Slayk, Ye.M.Kreps), ovqat hazm qilish jarayonlarining ximizmi, boshqarilishi va mexanizmi (I.P.Pavlov, Ye.S.London, B.P.Babkin, I.P.Razenkov, K.M.Bikov, V.M.Beyliss, A.Ayvi va boshqalar ), buyraklarning ishlash qonu-niyatlari (A.Keshni, A.Richards, A.G.Ginesinskiy va b oshqalar ) sinch i klab tahlil qilindi. Asab tizimining ichki a’zolar, tomirlar, ter bezlarini innervatsiyalovchi va gavdaning barcha to‘qimalaridagi modda almashinuvida qatna

Fiziologiyani o‘rganish usullari. Fiziologiya - eksprimental fan. Tana faoliyatini tekshirishda bir qator usullardan foydalaniladi. 1.O‘tkir tajriba usuli - uzoq davom etmaydigan tajribadir. Bunda hayvonga bexush qiladigan, og‘riq qoldiradigan yoki etni o‘ldiradigan, modda (narkoz) beriladi. hayvon harakatsizlantiriladi, shundan so‘ng harakatsizlantirilgan hayvon a’zolarining faoliyati o‘rganiladi. 2.Surunkali usul - hayvonlarda har xil jarrohlik qilib, u tuzalgandan keyin tekshira boshlaydi. Bunday hayvonni haftalab, oylab, yillab kuzatsa bo‘ladi. 3.Perfuziya - tanada ajratib olingan a’zo tomirlariga muayyan eritma yuboriladi, eritma tarkibi tartibga solib turiladi va to‘qima uchun zarur tashqi muhit-muayyan harorat, namlik va shu kabilar tayyor qilinadi. Ammo, tajriba o‘tkazuvchi tana o‘

4.Ekstirpatsiya - usulini qo‘llaganda biror organ tanadan olib tashlanadi va tanani shu a’zoga bog‘liq faoliyati o‘rganiladi. 5.Transplantatsiya - usulini qo‘llaganda biror bir a’zo ikkinchi tanaga ko‘chirib o‘tkaziladi. Natijada ikkinchi tanadan kelib chiqadigan o‘zgarishlar o‘rganiladi. Bunday usullar asosan ichki sekresiya bezlarining faoliyatini o‘rganishda qo‘llaniladi. 6.Ligatura solish - organlarni qon tomirlarni tartibi bilan aloqasini uzish uchun turli qon tomirlari bog‘lab tashlanadi. Shu yo‘l bilan organ faoliyati o‘rganiladi. 7.Denervatsiya - organ faoliyati nerv sistemasining ta’siriga bog‘liq ekanini bilish uchun boradigan nerv tolalari qirqiladi va organdagi o‘zgarishlar kuzatatiladi. 8.Tomirlar anostomozi - bir tomirning markaziy qismini, ikkinchi tomirning pereferik qismig

9. Fistula usuli - gavdaning ichkarisiga joylashgan va shuning uchun bevosita kuzatib bo‘lmaydigan ba’zi organlar faoliyatini o‘rganish uchun fistula usulidan foydalanadi. Fistula qo‘llashning bir necha ko‘rinishlari bor. Birinchi ko‘rinishida organ mas: me’da, ichak, qovuq bo‘shliqiga plastmassa va zanglamaydigan metall nay kiritilib buning ikkinchi uchi teriga mahkamlab qo‘yiladi. Ikkinchi ko‘rinishda esa bezlar yo‘li teri yuzasiga chiqarib qo‘yiladi. 10.Kateterizatsiya - yurak qon tomirlari va bez yo‘llarida o‘tkaziladigan ko‘plab tekshirishlarda ularga ingichka naylar suqiladi. Shu yo‘l bilan oranlar faoliyatini o‘rganishda ba’zan naylar turli asboblar ulab qo‘yiladi yoki muayyan moddalar shu nay orqali yuboriladi. 11. Rentgenogafiya - keyingi paytda xilma-xil fan tajribalarida bu nurl

13.Elektrofiziologik usul - eng yaxshi usullardan, bu usulni samarali qo‘llash fiziolog va mediklarning fizika va radiotexnika, elektronika kibernetikasining zamonaviy muvaffaqiyatlaridan keng foydalanishlari bilan bog‘liq. Faoliyatni tekshirishning yangi usullari ishlab chiqildi. Bu usullardan foydalanishda odam tanasiga qanday bo‘lmasin shikast yetkazmasdan, uning ko‘pgina faoliyatlarini o‘rganish mumkin bo‘lib qoldi. Masalan: tanaga elektrod qo‘yib va elektr o‘lchash apparatlarini tadbiq etib, organlarda sodir bo‘ladigan elektr xodisalari o‘rganilmoqda. Shu ma’lumotga asoslanib nerv sistemasi, skelet muskullari, yurak va boshqa organlarning holati va faoliyati haqida tasavvur olinmoqda (elektrokardiogramma) jigar, yurak va miya reogrammalari.

Hozirgi zamon fiziologiyasining tarmoqlari. Fiziologiya o‘z tekshirishlarida boshqa fanlarning ma’lumotlariga asoslanadi va o‘z navbatida bir qancha fanlarning rivojlanishiga asos bo‘ladi. Fiziologiya hamisha fizika bilan kimyo qonunlariga tayanadi va ularning tekshirish usullaridan keng foydalanadi. Buning sababi shuki, har bir hayotiy jarayonda modda va energiya almashinadi, ya’ni kimyoviy va fizikaviy jarayonlar ro‘y beradi. Fiziologiyada fiziologik tadqiqotlar-ning ikki yo‘nalishi – fizik va kimyoviy yo‘nalishlari muhim ahamiyatga ega. Bu ikki yo‘nalish yordamida juda ko‘p ma’lumotlar to‘plandi, organizmda fizik va kimyoviy jarayonlar o‘tishining o‘ziga xos qonuniyatlari aniqlandi, bu jarayonlarni o‘rganish uchun maxsus usullar ishlab chiqildi. hayotiy hodisalarni tekshirishning fizik

Fiziologiyadagi biofizik yo‘nalishning muhim tarmoqlaridan biri - elektrofiziologiya hayvonlar organizmidagi asab, mushak, bez to‘qimalari qo‘zg‘alganda ro‘y beruvchi elektr hodisalarini o‘rganadi. Biofizika va biokimyo organizm yoki uning qismlarini hayot faoliyat belgilari bo‘lgan ayrim fizik va kimyoviy jarayonlarni, ya’ni bir butun fiziologik funksiyaning ayrim elementlarini o‘rganadi. Biofizik va biokimyo hayotiy hodislarni tahlil qilish uchun katta imkoniyatlar ochib beradi. Biroq ularning birortasi ham o‘z holicha funksiyalarni to‘liq bilish imkonini bermaydi, chunki ular fiziologik yo‘l bilan o‘rganish, fizikaviy, kimyoviy, biologik ma’lumotlarni sintezlash asosidagina to‘liq bilib olinadi. Fiziologik morfologik fanlar - anatomiya, gistologiya, sitologiyaga ham bog‘liq. Buning saba

Etiboringiz Uchun Rahmat.

Купить

Похожие документы
Endokrin organlari anatomiyasi
Odam mushak sistemasi
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami
Yosh anatomiyasi va fiziologiyasi. Bolalarda o’sish va rivojlanish