Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 101.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Algebra

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

oddiy differensial tenglamasi uchun chegaraviy masala qo‘ylishi

Sotib olish
Mavzu: O D D I Y  D I F F E R E N S I A L       TENGL A M A
L A R
                  U C H U N  C H E G A R A V I   
          M A S A L A L A R N I     T A Q R I B I Y
Y E C H I S H Mavzu: :  O D D I Y     D I F F E R E N S I A L       TENGL A M A L A R
                  U C H U N  C H E G A R A V I   
          M A S A L A L A R N I     T A Q R I B I Y   Y E C H I S H
 Reja   .
׀ . Kirish
׀׀ . Asosiy qisim
1 Ikkinchi tartibli chiziqli  chegaraviy masalani Koshi masalasiga keltirish 
2 Chekli ayirmali metod bilan ikkinchi tartibli chegaraviy masalani yechish 
3 Taqribiy analitik metodlar  , Galerkin metodi 
  ׀׀׀     Foydalanilgan adabiyotlar                               Kirish 
  Tabiiy fanlar va muhandislik hisoblarining ko‘plab 
tadqiqotlarida differensal tenglamalarning berilgan chegaraviy 
shartlarni qanoatlanti- ruvchi yechimlarini topish talab etiladi. 
Boshlang‘ich yoki chegaraviy masalalarni yechish – bu juda keng 
ma’noda bo‘lib, ular aniq analitik usullar va taqribiy sonli usullardir.
Analitik usullar bilan biz differensial tenglamalar fanidan tanishmiz.
Bu usullar faqat tor doiradagi tenglamalar sinfinigina yechish 
imkonini beradi. Xususan, bu usullar o‘zgarmas koeffitsiyentli 
ikkinchi tartibli chiziqli differensial tenglamalarni yechishda keng 
qo‘llaniladi. Bunday tenglamalar ko‘plab fizik jarayonlarni tadqiq 
qilishda uchraydi, masalan tebranishlar nazariyasida, qattiq jismlar 
dinamikasida va shunga o‘xshash. Taqribiy usullar kompyuterlar 
paydo bo‘lmasidan ancha avval ishlab chiqilgan. Hozirgi kunda ham
ularning ko‘pchiligi amaliyotda o‘z mazmunini yo‘qotgani yo‘q. 
Taqribiy usullar umumiy holda ikki guruhga bo‘lnadi: taqribiy-
analitik usullar (boshlang‘ich yoki chegaraviy masalaning berilgan 
kesmadagi taqribiy yechimini biror funksiya ko‘rinishida izlash); 
sonli yoki to‘r usullar (boshlang‘ich yoki chegaraviy masalaning 
berilgan kesmadagi taqribiy yechimini qurish). Zamonaviy 
hisoblash texnikasi va yig‘ilgan hisoblash tajribalari differensial 
tenglamalarning katta va murakkab masalalarini taqribiy yechish 
imkonini bermoqda. Sonli hisoblashlarda eng muhim jihat bu 
yetarlicha aniqlikda izlanayotgan taqribiy yechimga erishishdir. Bu 
aniqlikning muhim jihatlari esa EHMdan foydalanish aniqligi, 
kiritilayotgan ma’lumotlarda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan 
xatoliklar va yaxlitlash natijasida paydo bo‘ladigan xatoliklardan 
qutilishdir. Hozirgi kunda ko‘plab zamonaviy matematik paketlar 
mavjudki, ular oddiy differensial tenglamalarni yetarlicha aniqlikda  ham analitik va ham sonli yechib berish imkoniyatga ega [1, 10, 11, 
14]. Buning uchun esa oddiy differensial tenglamalarni taqribiy 
yechishning hisoblash usullari va ularning xususiyatlari bilan 
yaqindan tanishishni talab qiladi. Bu bilan birga shunday masalalar 
ham uchraydiki, ularni mavjud usullar bilan emas, balki ularning 
modifikatsiyasi, yangi uslubi va algoritmi bilan yechish lozim 
bo‘ladi. Umuman olganda, oddiy differensial tenglama bilan 
berilgan chegara- viy- masala: yagona yechimga ega; yechimga ega 
emas; bir nechta yoki cheksiz ko‘p yechimga ega bo‘lishi mumkin.
1 §  Ikkinchi tartibli chiziqli chegaraviy 
masalani Koshi masalasiga keltirish
Faraz qilaylik, [ a, b] oraliqday
 	
y''(x)+p(x)y'(x)+q(x)y(x)=	f(x)                                      (1)
  differensial tenglama berilgan bo‘lib, uning  	
a0y(a)+a1
         	y(a)=	A         	|a0|+|a1|≠	0,             	(2)	
β0y(b)+β1y(b)=	B
   	|β0|+|β1|≠	0
chegaraviy shartlami qanoatlantiradigan yechimini topish masalasini 
ko‘ramiz.
 Yechimni   
 	
y(x)=cu	(x)+z(x)                                                             (3)
ko‘rinishda qidiramiz, bu yerda c - konstanta, 	
u(x) esa (1) ga mos 
keluvchi   u''(x)+p(x)u'(x)+q(x)u(x)=0                          (4)
bir jinsli tenglamaning noldan farqli yechimi, z(x) 	
z''(x)+p(x)z'(x)+q(x)z(x)=	f(x)
                	( 5)
tenglamaning qandaydir yechimi. (3) bilan aniqlangan  
 	
y(x)=cu	(x)+z(x)
  yechim ixtiyoriy c da (1) ni qanoatlantirishiga 
ishonch hosil qilish qiyin emas. Ixtiyoriy [ c ] uchun (2) ning birinchisi 
o‘rinli bo‘lishini talab etamiz, u holda	
ca	0u(a)+a0z(a)+ca	1u(a)+a1z(a)=	A
bo‘lib, undan     
     	
c[a0u(a)+a1u(a)]+a0z(a)+a1z(a)=	A              (6)
hosil bo‘ladi. Bu tenglik ixtiyoriy c larda o‘rinli bo'lishi uchun quyidagi 
tengliklar bajarilishi kerak: 
                        	
a0u(a)+a1u(a)=o                            	( 7)
                       	
a0u(a)+a1u(a)=	A                
Agar ixtiyoriy  	
c≠0 uchun
 	
u(a)=a1c, ,   	u(a)=−a0c                                                 (8)
deb olsak, unda (7) ning birinchisi o‘rinli bo‘ladi, uning ikkinchisining 
o‘rinli bo‘lishligini ta'minlash uchun  a
0 ≠ 0
 bo‘lgan
  	
z(a)=	A
a0         	z(a)=a1c,                                                         (9) va   a1≠0 bo‘lganda
   	
z(a)=0                 ,    	
z(a)=	A
a1                                 (1 0 )
deb olish mumkin. Shunday qilib,  	
u(x)    (4)   biijinsli tenglamaning   
 (8) shartlarni  qanoatlantiradigan Koshi masalasining yechimi bo‘lib,   	
z(x)   
esa (9) yoki (10) shartlami qanoatlantiradigan (5) tenglama uchun Koshi 
masalasining yechimidir. Shu bilan birga 	
y(x)=cu	(x)+z(x)  funksiya (2) 
chegaraviy shartni ixtiyoriy c uchun 	
x=a  nuqtada qanoatlantiradi.
 Ikkinchi chegaraviy shartni       	
y(x)=cu	(x)+z(x)     funksiya qanoat- 
lantirsin desak, undan c ning qiymati kelib chiqadi, ya’ni  
          	
[β0u(b)+β1u(b)]c+β0z(b)+β1z(b)=	B
bundan
                         
bosilboiadi. Buyerda 	
β0u(b)+β1u(b)≠0    shart bajariladi, deb faraz 
qilinadi.
 Shunday qilib (1), (2) chegaraviy masala (4), (8) va (5), (9) (yoki (10)) 
Koshi masalasini yechishga keltirildi.
 Shuni ta'kidlash lozimki, agar     
β0u(b)+β1u(b)≠0       bo`lsa ,, (1), (2) 
chegaraviy masala yagona yechimga ega boiadi, aks holda bu masala yo 
umuman yechimga ega emas, yoki cheksiz ko‘p yechimga ega boiadi.
2§  Chekli-ayirmali metod bilan ikkinchi 
tartibli chegaraviy masaiani yechish Faraz qilaylik, [a ,b ]  da quyidagi
                                        (1)           
          a0y(a)+a1y(a)=	o                       	|a0|+|a1|≠	0,                        	(2)       
         	
β0y(b)+β1y(b)≠0                         	|β0|+|β1|≠	0                   	( 3)
chegaraviy masala berilgan boiib, u yagona yechimga ega boisin. [a,b] 
oraliqni   	
h=(h−a)N  qadam bilan teng N bo`lakka bo`lib,                	(x1)i=0
n to`r
hosil qilamiz:
                             	
( 4	)
Endi (1) ni    	
x1,x2,⋯	,xn−1 nuqtalarda, ya’ni          	(x1)i=0
n    to‘ming ichki 
nuqtalarida, (2) va (3) ni mos ravishda   	
x0,xN  nuqtalarda qaraymiz. 
(1) da  	
x=	x1i=1,2	,...,N−1 desak,  
 	
i=1,2	,...,N−1      (5)
hosil boiadi. Bu yerda 	
y(xi),	y(xi)  lami  	y(xi)     funksiya qiymatlari 
orqali approksimatsiya qilamiz. Buning uchun 	
xi nuqta atrofida y(x) 
to‘rtinchi tartibli hosilaga ega, deb hisoblaymiz va quyidagi yoyilmalami 
hosil qilamiz:	
y(xi+1)=	y(xi+h)=	y(xi)+	h
1Ιy(x1)+	¨h
2Ιy(xΙ)+h'''	
3Ιy(xΙ)+	h4
4Ιy(xΙ+οh	)
   (6) y(xi+1)=	y(xi−h)=	y(xi)−	h
1Ιy(x1)+	¨h
2Ιy(xΙ)−	h'''	
3Ιy(xΙ)+	h4
4Ιy(xΙ−οh	)         (7)
                       	
0<θ<10<θ<1
Bulardan quyidagilarga ega bulamiz  ; 
             	
y(xi+1)−	y(xi)	
h	=	y(xi)+o(h)         	( 8)
  
            	
y(xi)−	y(x−1i)	
h	=	y(xi)+o(h2)           	(9)  
               	
y(xi+1)−	2y(xi)+y(xi−1)	
h''	=	y(xi)+o(h'')           	(10	)
Bulaming chap tomoni mos ravishda o ‘ng hosila, chap hosila va markaziy 
hosila deb ataladi. Shunga o‘xshash 	
¨y(xi)  uchun	
y(xi+1)−	2y(xi)+y(xi−1)	
h''	=	y(xi)+o(h'')
                                       (11)
formulani hosil qilish mumkin.
Endi (5)dan (10), (11) larga asosan  
   	
y(xi+1)−	2y(xi)+y(xi−1)	
h''	+	p(xi)
y(xi+1)−2y(xi)+y(xi−1)	
h''	q(xi)y(xi)=	f(xi)+o(h'')      
Ni hosil qildik    3 § Taqribiy analidk metodlar
Ba’zi bir tatbiqiy masalalami yechishda to‘r usulini emas, balki yechimni, 
taqribiy boTsada, analitik ko‘rinishda topish talab etiladi. Bunday hollarda 
yechimning aniqligi darajasi yuqori bo‘lishligi talab qilinmaydi, ammo aniq
yechim o'rniga shunday funksiyani qurish talab etiladiki, u chegaraviy 
shartlami qanoatlantirishi kerak hamda differensial tenglamaga bogTiq 
boTgan qandaydir munosabatlaming bajarilishini talab etadi. Yuqoridagi 
talablarga javob bemvchi fiinksiya taqribiy ravishda differensial tenglamani
ham qanoatlantiradi. Bu munosabatlami hosil qilishda qo‘yiladigan 
talablarga qarab turli metodlar hosil boTadi.
3 § Galerkin metodi
Bu metodda ham kichik kvadratlar metodidagi (4), (5) chegaraviy masalani 
yechishdagi (φk(x))  funksiyalar sistemasiga bog‘liq shartlar 
o‘rinli deb hisoblanadi. (3) ko‘rinishdagi taqribiy yechimning       	
c1,c2,…	.,cn  
parametrlari bu metoddaquyidagi shartlardan topiladi: 
     	
i=1,2	,...,N
Buni quyidagicha yozamiz ;
   
 	
i=1,2	,...,N Bu chiziqli algebraik tengiamalar sistemasini yechib noma’lum 
parametrlami aniqlaymiz va (4), (5) chegaraviy masalaning taqribiy 
yechimini Yn(x)=∑k=1
n	
Ckϕk(k)
ko‘rinishda aniqlagan bo‘lamiz.
Bobga tegishli tayanch so ‘zlar: k nuqtali masala, chegaraviy ma- sala, 
ayirmali metod, haydash usuh, turg‘unlik, taqribiy analitik metodlar.
   Foydalanilgan adabiyotlar  :       
                      1.  Isroilov M.I. Hisoblash metodlari, I. Toshkent, O‘qituvchi,
2000.   2.  Демидович Б.П., Марон И.А. Основы вычислительной математики.  – М., Наука, 1970. 3.  Копченова И.В., Марон И.А.
Вычислительная математика в примерах  и задачах.  –М., Наука, 1972.
–368 с. 4.  Крылов  В.И.,  Бобков  В.В.,  Монастырный  П.И.
Вычислительные  методы, том  I . –М., Наука, 1976.   5.   G . P . Ismatullayev ,
M . S .  Kosbergenova  
www.google.uz

oddiy differensial tenglamasi uchun chegaraviy masala qo‘ylishi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Algebra materiallarini o‘rganish metodikasi
  • Algebra va sonlar nazariyasi
  • Aniq integral yordamida egri chiziqlar yoyi uzunligini hisoblash
  • Ayirmali sxemalar, ularni qurish va differensial masalani approksimasiyalash. Dirixle masalasi. Chekli — ayirmali tenglamalar sistemasini iterasiya usuli bilan yechish (Libman o‘rtalash jarayoni)
  • Bernulli tenglamasi. puazeyl va darsi-veysbax formulalari. gidravlik zarba

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский