Oilada bola tarbiyasining ijtimoiy –psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	76.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Oilada bola tarbiyasining ijtimoiy –psixologik xususiyatlari

Купить

Oilada bola tarbiyasining ijtimoiy –psixologik xususiyatlari 1

M U N D A R I J A KIRISH I BOB. OILANING MILLIY XUSUSIYATLARI 1.1. O’zbek xalqining etnopsixologik xususiyatlari. 1.2. O’rta Osiyo mutafakkirlarining axloq, odob va oila haqidagi qarashlari. II BOB. OILADA BOLA TARBIYASINING IJTIMOIY PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. 2.1. Oilada bola tarbiyasining psixologik – pedagogik tomonlari 2.2. O’zbek oilasining tuzilishi va shaxslararo munosabatlar 2.3. Bolada axloqiy va madaniy malakalarni shakllantirishda oilaning roli XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 2

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Farzandini har tomonlama kamol topgan haqiqiy inson qilib tarbiyalash har bir ota – onaning ezgu niyatidir. Chunki, aqlan va axloqan barkamol bo’lgan kishi ona yurti oldidagi xizmatlari uchun doimo xalq orasida hurmat e’tiborda bo’lgan va e’zozlangan. Shu bois o’zbeklar insoniylik fazilatlari poydevorining faqatgina oilada qo’yilishini, ya’ni odob – axloqning avvali oiladan boshlanishini azal – azaldan sezishgan va oila tarbiyasiga alohida e’tibor bilan qarashgan. Inson dunyoga kelishi bilanoq voqeylikdagi narsa va hodisalar bilan o’zaro munosabatga kirisha boshlaydi. Odamning qanday shakllanishi narsa va xodisalarning, avvalo qaysi tomonini (yaxshi – yomon, ijobiy – salbiy, foydali – zararli, va boshqalar) o’zlashtirishiga ko’p jihatdan bog’liqdir. Shunga ko

bo’lmaydi. Bu farzand ko’rib, ota bo’lish, ona bo’lish baxtidir. Bu faqatgina baxtu saodat emas, balki yaratganning oldida, elu yurt oldida juda katta mas’uliyat ham demakdir. Har bir oqil insonning va jamiyatimizning muqaddas vazifasi, aytish mumkinki, hayotining ma’nosi qobil farzandlar o’stirish, ularni ham jismoniy, ham ma’naviy jihatdan mukammal qilib tarbiyalash, kamolini ko’rish, ota – onasiga, vataniga sadoqatli kishilar etib voyaga etkazishdan iboratdir. Ajdodlarimiz o’z nasllarini umumbashariy tuyg’ular, o’lmas sharq falsafasi, milliy qadriyatlarimiz ruhida tarbiya qilib kelganlar. Ota – bobolarimiz asrlar davomida tilimizni, dilimiz va dinimizni, o’zbekning o’zligini har tomonlama asrab – avaylab, barkamol avlodlarni voyaga yetkazdilar. Bunday fazilatlar asl e’tiboriga ko’ra biz

Bitiruv malakaviy ishini tayyorlashda quyidagi metodlardan foydalanildi. Kuzatish, suhbat, faoliyat maxsullarini tahlil etish. Bitiruv malakaviy ishining yangiligi. Oilada bola tarbiyasining ijtimoiy psixologik xususiyatlarining o’rganilishini tahlil etib, ma’lum bir tizimga keltirildi. Bitiruv malakaviy ishining ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishi etnopsixoligfiya, pedagogik psixologiya fanlari sohasida nazariy bilimlarni boyitadi va talabalarga, ta’lim – tarbiyachilarga amaliy jihatdan yordam ko’rsatadi. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob besh paragraph, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 5

I BOB. OILANING MILLIY XUSUSIYATLARI 1.1. O’zbek xalqining etnopsixologik xususiyatlari. Har bir millat o ’ ziga xosligi , milliy madaniyati , milliy adabiyoti , milliy tili va shu millatning ruhiy tarzining majmuasida , ya ’ ni milliy ruhiyatida o ’ z ifodasini topadi . O’zbek xalqining o’z ruhiy qiyofasi, milliy xususiyati, milliy xarakteri, milliy tuyg’usi, temperamenti, xulq – atvori, axloqi, didi, ta’bi alohida ajralib turadi. O’zbek millatining bilish jarayonlari, qobiliyatining aniq yo’nalishga qaratilganligi ehtiyoji va qiziqishi, milliy ongi o’ziga xos xususiyatlarga egadir. O’zbek xalqining tarixiy an’analari, urf – odatlari, udumi, marosimlari, axloq me’yori, turmush tarsi, ma’naviy qadriyatlari, shaxslararo munosabati, muomala maromi va xususiyati boshqa qardosh xalqlarnikidan

xarakter xislatlari oila, jamoatchilik, maktab muhiti ta’sirida shakllanadi va inson shaxsi ijtimiylashib boradi. Xuddi ana shu boisdan inson shaxsining kamolati uchun aqliy taraqqiyot emas, balki axloqiy barkamollik o’zak vazifasini o’tashi lozim. Axloqiy masala insoniyat yer – yuzida paydo bo’lgan daqiqadan tortib, hozirgi davrgacha o’z dolzarbligini saqlab kelmoqda. G’ayriodatiy hatti – harakatlar yuzaga kelmasligi uchun axloq tarbiya negizi bo’lib qolmog’i shart. Oilaviy ta’sir ( oila turmush tarsi, ota – ona nufuzi, oilada shaxslararo munosabatlar maromi), milliy til muhiti, ma’naviyatga intilish, qiziqish, turmushdagi qarindosh – urug’chilik rishtasi yordamida o’z – o’zini anglash namoyon bo’ladi. Milliy o’zini - o’zi anglashning qator ob’ektiv va sub’ektiv omillari mavjud. Ana shu o

elatlarning barqaror xulq atvorini atroflicha o’rganmasdan turib millatlararo tenglikni o’rnatish mumkin emas. Binobarin xalq va elatlar ma’naviyati va ruhiyatini yosh avlodga singdirish uchun, avvalo, ishni oiladan va maktabdan boshlash kerak. Qolaversa, milliy xarakter, milliy o’zini – o’zi anglashning shakllanish qonuniyatlarini tatqiq qilish aynimuddaodir. Shuni unutmaslik kerakki, hatto o’zbek xalqining qo’shiqlari va raqslari ham milliy turmush tarsi, mashg’ulot turini aks ettiradi. Ular sho’h va o’ynoqiligi, g’amgin va vazminligi, murakkabligi va laparga o’xshash qalblarga oson yengil kirib borishligi, marosimbobligi bilan ajralib turadi. Bizningcha, milliy maktab, dastavval, o’zining tashqi ko’rinishi bilan: birinchidan, maktab binosi milliy uslubda, xalq me’morchilik an’analariga

O’qitishda o’zbek milliy ta’li usullaridan, topishmoqlaridan unumli foydalanish o’quvchilar talabalar aqliy faoliyatini rivojlantiradi, aqlni peshlash mashqlari vazifasini bajaradi. Maktab tarbiyaviy ishlarida milliy an’analar, marosimlar, rasm – rusumlar, bayramlar ma’lum darajada o’z o’rnini topsa, o’quvchilarga eng samarali ta’sir o’tkazadi. Maskur ishlarda o’quvchilarning ijtimoiy qtnashivi ularda faollikni orttiradi, har bir shaxs o’z qobiliyati va uquvini sinab ko’radi. O’quvchilarning bunday faoliyatlarda ishtirok etishlari mustaqillik, tashabbuskorlik singari sifatlarni tarkib toptiradi. O’quvchilar o’rtasida milliy orastalik va kiyinish madaniyati vorislik mas’uliyati, milliy ta’b, milliy didga muvofiq ravishda ish yuritish haqida maslahatlar, ko’rsatmalar berish, amaliy o’quvlar

Agarda o’quvchilar o’rtasidagi munosabat, shaxslararo muloqat, milliy xarakter, milliy o’z – o’zini anglash, milliy tuyg’u, milliy xulq – atvor tarziga asoslanib amalgam oshirilsa maktab jamoasida hamjihatlik, iliq psixologik iqlim hukum suradi. Shuni unitmasliik kerakki, hatto ,,go’zallik” tushunchasi ham milliy xususiyatga ega. Eng muhimi bu milliy psixologik tuyg’uni baynalmilal his bilan uyg’unlashtirish tarbiya samaradorligini oshiradi, millatlararo do’stlikni mustahkamlaydi. Milliy urf – odatlar va marosimlarning barqaror bo’lishi yangi mazmun, yangi mohiyat kasb etadi. Mehmondo’stlik, insonparvarlik, do’stlik, bolajonlik, mehnatsevarlik kabi xislatlar azal – azazldazn O’rta Osiyo xalqlarida mavjud bo’lgan ular ayniqsa, endilikda yangicha ma’no kasb etmoqda. Xalqimizda oilaviy turmu

bilan bir qatorda, o’zbek millatida so’z va harakatlar bilan ajralib turadigan o’ziga xos mahalliy xususiyatlarga ega. O’zbek xalqining an’ana va urf – odatlari mohiyatiga ko’ra inqilobiy , jangovarlik va mehnatsevarlik xususiaytiga ega bo’lib, umumiylik, xalqaro, baynalmilal va miliylikni o’zida aks ettiradi. Masalan, atoqli kishilarning tavallud topgan sanalarini nishonlash, 8 – Mart, Navro’z bayrami, Xotira qadrlash kunini, Mustaqillik bayrami, Ustoz va murabbiylar kunini, hosil bayramlarini nishonlash kabilar milliy xususiyat kasb etadi. Hozirgi davrda chaqaloqlarni tantali ravishda ro’yhatga olish, yosh gudakka ism qo’yish, o’nolti yoshga yetgan o’spiringa passport topshirish, maktablarda birinchi qo’ng’iroq, so’ngi qo’ng’iroq, yegitlarni harbiy xizmat safiga kuzatish tantanalari, yos

a’zolari bilan birgalikda qarindoshlar, do’st – birodarlar ishtirok etadilar va bu marosim juda samimiy, milliy tarzda o’tkaziladi. Hozirgi kunda tug’riq xonalar, bolalar shifoxonalarida tashkil qilingan ,,Onalar maktabi”, ,,Sog’lom turmush – tarsi kuni”, ,,Ichkilikning gudakka va yosh onaga ta’siri”, ,,Ichkilikbozlik va befarzandlik”, ,,Onaning sog’ligi – bolaning baxti”, ,, Otalarning bolalar tarbiyasidagi roli” kabi tatbirlarni o’tkazish an’anaga aylanib qoldi. Keksalarni, xotin – qizlarni hurmat qilish, o’zaro yordam va bolalarga mehr – muhabbat tuyg’ularini ifoda etuvchi an’analar xalqimiz hayotida uzoq zamonlardan beri davom etib kelmoqda. Shuning uchun inson shaxsining tarkib topishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadigan an’analardan maktab o’quvchilarini tarbiyalashda muntazam foydalanish

olijanoblik fazilatlari bilan yo’g’rilgandir. Bularning barchasi kishilarda hamkorlik, sevgi va muhabbat, samimiy hurmat kabi insoniy xislatlarni takomillashtiradi. Kishilarning o’zaro samimiy salomlashivi, ayniqsa notanishga ham salom berib o’tishi milliy urf – odatlarimizning ibratli va o’ziga xos bir ko’rinishi hisoblanadi. ,,Assalomu alaykum” - tinchlik, salomatlik ramzi, osoyishtalikka, beg’arazlikka yetaklaydigan ta’sirchan vosita. Salomlashish-bu hurmat-ehtirom, do’stlikka yetaklavchi nido, tanishish istagi, do’stlik-birodarlik aloqalarini bog’lovchi ko’prik, xohish-istaklarni aks ettiruvchi qalb sadosidir. Bu odamiylik, odob va axoq, nazokat, hurmat – e’tibor, ochiqqalblilik, shirinsuhanlik, dilkashlik, xushtabassumlik kabi insoniy xislatlarning yaqqol timsolidir. Xalqlar o’rtasida

ularda kekkayish, manmanlik xcislatlarini tarkib toptiradi. Rag’batlantirish qanchalik ko’p qo’llanilsa uning qadri shunchalik kamayadi. Provard natijada farzand maqtov eshitish yoki mukofat (sovg’a) olish o’zini to’g’ri tutadigan bo’lib qolish mumkin. Oilada shunchaki maqullab jilmayish, bosh silkitib qo’yish, dalda berish, ikki og’iz yumshoq so’z aytish tarbiya ishida muhim ahamiyat kasb etadi. Tarbiyada jazolash va qoralash vositalarini qo’llash o’ta nazokatliroq va yumshoq imi – jimida bo’lishi zarur: u baqiriq – chaqiriqsiz, qo’rqitishsiz, mehribonlik, yaxshilik bilan amalgam oshirilishi kerak. Masalan, farzandning kamchilliklarini hamisha ta’kidlab turish unga hadeb ,,Sen tuzalmaysan” deb gapirish yaramaydi; ,,Men sendan o’yinqaroqlikdan boshqa hech narsani kutmayman”, ,,Sen hamma va

1.2. O‘RTA OSIYO MUTAFAKKIRLARINING AXLOQ, ODOB VA OILA HAQIDAGI QARASHLARI Jahon fani va madaniyatiga g‘oyat ulkan hissalar qo‘shgan O‘rta Osiyolik donishmandlar o‘zlarining keng qamrovli fikrlari bi lan insonni qanday qilib baxtli hayotga yo‘llash mumkinligi borasida ham riyozat chekib izlanganlar, bu xususda oqilona yo‘l topish uchun intilganlar. Ular o‘zlarining ana shu mazmunda yaratgan asarlarida axloqli, odobli bo‘lish, fayz-barakali, totuv oila qurish baxt-iqbolga eltuvchi ishonchli yo‘llardan ekanligini ko‘rsatib berishgan. O‘rta Osiyodagi axloq, odob, oila haqidagi qarashlarning boshida xalqning o‘lmas daxosi yorqpn nur sochib turadi. «Mifologik va afsonaviy qaxramonlarning obrazlari,— deb yoza di professor Y. Jumaboyev,— xalq xotirasida asrlarcha yashab va qayta o‘zgartirilib ke

sevgiga sadoqat, do‘stlik va birodarlik, tinch-totuv yashash uchun kurash, insoniy qadr-qimmat, halol va pok turmush oilada poklik ulug‘langan. Biz bu ulug‘ g‘oyalarning «Alpomish», «Kuntug‘mish», «Gurug‘li» turkumidagi barcha dostonlarda, ajoyib xalq ertaklarida talqin etilganini ko‘ramiz. Shunisi diqqatga sazovorki, qadimiy eposlarimizda ayollar erkaklar bilan teng mavqeda tasvirlangan, ular ham barcha sohalarda erkaklar bilan teng jasorat ko‘rsata olganlar. Sevib turmush qurish, sevgiga vafodorlik, oilaviy totuvlik kabi insoniy xislatlar O‘rta Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbek urug‘lar va elatlarining xarakterli xususiyati sifatida saqlanib qolgan. Hozirgi o‘zbek xalqining millat sifatida tarkib topishida 92 urug‘, elat, qabila a’zolarining o‘zaro birlashuvi, yagona ittifoqi bor ekanligi

ko‘zga ko‘ringan ahloqshunos ham edi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Forobiyning yetmishdan ortiq tilni bilgani haqida rivoyatlar ham bor. Forobiy inson ahloqi haqida gapirar ekan, u axloqni jamoa mehnatisiz tasavvur eta olmaydi. Birgalikda mehnat qilish jamiyatni vujudga keltirganidek, axloqni ham jamiyat mehnati yaratadi. «..Har bir kishi boshqasiga uning yashashi uchun zarur bo‘lgan narsaning,— deydi olim,— bir ulushini yetkazib beradigan joyda bir-biriga kumaklashuvchi ko‘p kishilarning birlashuvi orqaligina inson shunday kamolotga yetishishi mumkinki, u o‘z tabiatiga ko‘ra ana shunday kamolotga munosibdir. Bunday jamiyat barcha a’zolarining faoliyati ham bo‘lib, har bir kishi yashash va ka - molotga erishishi uchun nimaga muhtoj bo‘lsa, shularning hammasini yetkazib beradi. Shu sababli oda

Forobiyning «qattiq» va «yumshoq» tarbiya usullaridagi qarashlari hozirgi zamon ahloq normasiga ham yaqin turadi. Chunnonchi, tarbiyalanuvchilar fan va hunar o‘rganishga moyillik bildirsalar, tarbiyachi ularga nisbatan «yumshoq» usulni, agar, mabodo o‘zboshimcha va itoatsiz. bo‘lsalar, ularga nisbatan «qattiq usulni qo‘llanishi aytiladi. Lekin Forobiy o‘zining bu sohadagi ahloqiy qarashlarini ustoz nuqtai nazaridan quyidagicha o‘rinli talqin etadi: «Ustozga kelganda, u shogirdiga juda kattiq zug‘m qilishga ham, xaddan tashqari ko‘p yon berishga ham intilmasligi lozim, chunki ortiqcha zug‘m shogirdga ustozga nisbatan nafrat uyg‘otadi; bordi-yu, shogird ustozning juda ham yumshoqligini payqab qolsa, bu hol unda ustozni mensimaslikka va undan hamda u beradigan bilimdan sovushga olib keladi».

bo‘ysundirishga erishishga qadar idrokka ega bo‘lganlarni oqil kishilar, jismoniy lazzatnigina tan oluvchi shaxslarni beg‘am kishilar deb ataydi: «Oqil kishi ana shularning (yuqoridagilarning) hammasini aql-idrok va farosat nigohi bilan his etgandagina ma’naviy mamnuniyat sezadi, holbuki beg‘am odam jismoniy lazzatnigina tan oladi». Beruniy “ozodalik va orastalik olijanoblikning o‘zagi” bo‘lishi kerakligini o‘qtiradi; insonning tashqi yoqimli qiyofasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri uning ahloqiy qiyofasi bilan bog‘liqligi haqida gapirib, vaqtida «tishni yuvish, ko‘z va qovoqlarni toza tutish, ularga surma qo‘yish, sochni esa zarur bo‘lganda bo‘yash, tirnoqlarni olib turish va silliqlash» kabi xislatlar sihat-salomatlikdan tashqari insonning go‘zalligi va pokligini ham ta’minlaydi. Ahloq-odob egasi bo‘

Ibn Sino ahloq madaniyati xaqida gapirar ekan, axloq — bu insonning o‘z-o‘zini idora qilish haqidagi fan, uning o‘zini kuzatish va o‘zgalarning xulq-atvori, odobi va yurish-turishiga bergan baholari natijasi ekanligini ta’kidlagan. Uning fikricha, axloq baxtli bo‘lish uchun inson o‘z ahloqiy odatlari va xatti- harakatlarida qanday bo‘lishi lozimligi xususidagi fandir. Olim O‘rta Osiyo xalqlari hayotini chuqur o‘rganish orqali ularning ahloq madaniyatidagi umumiylik va o‘ziga xosliklarni belgilaydi; an’analar, odatlardagi mushtaraklik – to‘y marosimlari ma’rakalar, turmush tarzlariga keng to‘xtaladi. U ahloqqa doir ko‘plab muammolarni odamiing ruhiy holati va ma’naviy hossalarining his-hayajonli paydo bo‘lishi asosida talqin etadi. Ibn Sino: «Eng yuksak sеvgi - bu insoniy sevgi bo‘lib, bund

Yusuf Xos Hojib. XI asrning atoqli shoiri va buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojibdir. Donishmanddan bizgacha yetnb kelgan asari - saodatga eltuvchi bilim - «Qutadg‘u bilig»dir. Asar o‘sha davr adabiyoti hamda adabiy tilining nodir obidasi hisoblanadi. Unda O‘rta Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqining ijtimoiy sissiy va ahloqiy-ta’limiy qarashlari o‘zining badiiy ifodasini topgan. Doston turkiy tilda bitilgan bo‘lib, zamonasining odob, ahloq va yaxshilik tomon yetaklovchi odobnomasi edi. Shu sababli turli xalqlar va mamlakatlar orasida tez tarqaldi: uning nomlanishi quyidagicha ataldi: «... bu kitob yavloq aziz turur. Chin hokimlarning amsollari birla yaramish. Mochin hakimlarining ash’orlari birla orasta qilmish..". Mochin olimlari va hakimlari qamug‘ ittifoq bo‘ladilarkim, Mashriq v

xalqning ahloq-odob qoidalariga doir ekan. Shuning uchun ham Yusuf Xos Hojib yozgan edi: Kitab ati urdum «Qutadgu bilig», Qutadgu o‘qugliqa tutsu elig. Bu bayt olim Q.Karimov tomonidan «Kitob otini «Qutadgu bilig» qo‘ydim; o‘quvchiga baxt ksltirsin, qulidan tutsin» deb hozirgi o‘zbek tiliga ag‘dariladi. Darhaqiqat, har kim ushbu kitobda tilga olingan xislatlarga, fazilatlarga ega bo‘lsa, undagi pand-nasihat, yul-yuriqlarga amal qilib ish ko‘rsa, baxt-saodat unga yor bo‘ladi», deb ishonch bildiriladi. O‘qituvchi ushbu asarning mohiyatidan kelib chiqib, avtorning yetuk faylasuf, olim, davlat arbobi, fan va madaniyat xomiysi, hayotning eng nozik, mayda ikir-chikirlaridan tortib osmon jismlarining sirlarigacha tushungan barkamol shaxs ekanligiga e’tiborni qaratadi. Shoirning och-yalang‘ochlar,

Mazmuni: Bilim qadrin ham bilimli bilar, Gavhar qadripi ham gavhar bilar. Bilimli biladi bilimning otin, Bilimsiz ne bilgay bilim qiymatin. Uquv qadrini uquvli bilar, Bilim sotsa dono, bilimli olar, Nechuk telba bilgay bilim qadrini, Bilim qayda bo‘lsa, bilimli bilar. Bilim, zakovat sohibi bo‘lishning asosiy kaliti tildir. Til tufayli kishi o‘z ilmi, aql-idroki, zakovatiga jilo beradi, fikrini ravshan qiladi. Til, so‘z kishining qadr- qimmatini oshiradi, ulug‘likka eltadi. Ammo so‘zni o‘ylab, bilib, kezi kelgandagina so‘zlash kerak. Shundagina til va so‘zning nafi juda katta bo‘ladi. O‘ylamay so‘zlansa, so‘z kishi qadrini tushiradi, uni el e’tiboridan qoldiradi. Yusuf Xos Hojib Sharq xalqlariniig turmush tarzini, urf-odatlari va an’analarini yaxshi bilar edi. Shu sababli ham, bu xalqlarni

Olim ushbu asarida, o‘sha paytlarda butun Turkiston doirasi; chuzilgan katta hududda yashovchi urug‘lar, qabilalar, xalqlar ularning tillarini qiyossan o‘rganishdan tashqari, ko‘p sonli sheva lahjalarning o‘ziga xos fonetikasi, morfologiyasi va leksikasini tilshunoslik nuqtai nazaridan tahlil ham qilib berdiki bu narsa tekshirishning hozirgi zamon metodini o‘rganishda ham ibratlidir. Shu o‘rinda o‘qituvchi devonning eng go‘zal tomonlaridan biri — unda ijtimoiy xayotda, turmush tarzida aniq va lo‘nda ahamiyat kasb etadigan so‘z va terminlarning izohi berilganlini aniq dalillar bilan ko‘rsatadi. Bunda izohlanayotgan so‘z 1 terminlar ma’nolarida xalqimizning kundalik turmush sharoit o‘zaro muomalasiga doir fikrlar yashirilganligi o‘qtiriladi. Kaykovus. Unsurulmaoniy Kaykovus Sharq pedagogika

O‘qituvchi ushbu asardagi bola tarbiyasi, oilaviy hayot muammolarini sharhlayotganida, obzor tariqasida quyidagi dalillarga o‘quvchi tasavvuriga havola etiladi: rus va G‘arb pedagog olimlari bola tarbiyasiga qanchalik ko‘p e’tibor bergan bo‘lsalar, Sharq olimlari va pedagoglari ham shunchalik katta e’tibor berganlar. Mashhur hind masali «Kalila va Dimna», Nizomul Mulkning «Siyosatnoma” Nosir Xisravning «Saodatnoma», «Ro‘shnoinoma», Ahmad Yugnakiyning «Hibatul haqoyiq», Alisher Navoiyning «Mahbub qulub», «Vaqfiya» kabi asarlari shular jumlasidandir. Bu asarlar orasida «Qobusnoma» alohida o‘rin tutadi. Pandnomaning Ota-ona haqqini bilmak zikrida» bobida ota- onani e’zozlash xususidagi ajoyib fikrlar bayon etiladi. Kitobdagi asosiy g‘oya-yoshlarni ota-onani hurmat qilishga, e’zozlashga chaqi

hozirgi dunyodagi barcha mavjudotning bir-biriga bo‘lgan o‘zaro munosabatini aniqlashga alohida e’tibor beradi. Kaykovus tarbiyani inson ahlini, shaxsiy hayotini tarkib topitruvchi omillardan hisoblaydi, insonni tarbiyalashda hayotiy ta’sirning ahamiyatini e’tirof etadi: «Garchi har kishini turmush o‘rtog‘i donish etmasa, hech kim unga so‘z o‘rgatmoq uchun aziyat chekmasin, nedinkim, mehnati zoya ketgay». Asarda suxandonlik — notiqlik masalalariga katta e’tibor beriladi; nutqning go‘zal bo‘lishi, nutqda so‘znn nourin ishlatmaslik masalalari yoritiladi; kishilarni to‘g‘ri so‘zlashga, yolgon so‘zdan qochishga da’vat etiladi. Muallif yoshlarning xulq-atvoriga alohida e’tibor beradi; ularga insonparvar bo‘lishni, raiyatga yashirin muomala yailishni ta’kidlaydi. U notiq bo‘lishning yaxshi va no

«Xotamnoma» Xotam ibn Toyning tarbiya sohasidagi odobnomasidir. Asarda kishilarni saxiylikka, tug‘rilikka, rostguylikka pok sevgi va sadoqatga, do‘stlik va muruvvatga, tinchlik va farovonlikka undash asosiy ezgu niyatlar hisoblanadi. O‘qituvchi «Xotanoma»ni tahlil qilganda, Xotamni) jahongashta arbob sifatida dunyoning ko‘plab mamlakatlari shahar-qishloqlarida bo‘lib, bu yerlar aholisining turmush tarzi kishilarining hayoti, urf-odati, an’analari bilan yaqindan tanishganligi, buning oqibatida mazkur axloqnoma yaratilgani tushuntiradi. Ushbu folklor asari kishilarga, ayniqsa, yoshlar rostguylik, dovyuraklik va saxiylik kabi insoniy xislatlar sadoqatli bo‘lishni maslahat beradi. O‘qituvchi asarning o‘zgalarga yomonlik qiluvchilarnsh ayanchli taqdirlari, rostguylik, olijanob insoniy fazilat

ko‘rishdim, katta-kichikning fe’lu atvorini o‘rgandim, yaxshi-yomonning xislatlarini tajribadan o‘tkazdim, yaxshilik va yomonliklarning sharbatini ichib, zaxrini totib ko‘rdim; baxil va pastkashlarning zahmini, saxovatli kishilar ning malhamini ko‘nglim darhol sezadigan bo‘lib qoldi. Zamon ahlidan ba’zi hamsuhbatlarim va davron kishilaridan ayrim do‘stlarim bu hollardan xabarsiz hamda ko‘ngillari bu yaxshilik va yomonliklardan asarsizdir. Shu jihatdan, hamsuhbatlarni va do‘st-yorlarni bu hollardan ogoh, xabardor qilmoq vojib ko‘rindiki, toki ularda ham har toifaning xislati xaqida bilimlari va har tabaqaning ahvoli haqida tushunchalari bo‘lgay. Ular ham munosib kishilar xizmatiga bel bog‘lab, nomunosib odamlar suhbatidan, azob-uqubatlaridan o‘zni tortish lozimligini bilgaylar va maxfiy sir

II BOB. OILADA BOLA TARBIYASI NING IJTIMOIY – PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 2.1. OILADA BOLA TARBIYASINING PSIXOLOGIK – PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI Axloqiy tarbiyani izchil va tartibli amalga oshirishda oila muhiti g‘oyat muhim rol o‘ynaydi. Inson axloqiy, ma’naviy va ruhiy fiyofasining poydevori oilada qo‘yiladi. Shuning uchun ham mashhur allomalar oila tarbiyasiga katta e’tibor berishgan hamda shu masalaga bag‘ishlab qator qimmatli asarlar yozishgan. Dono xalqimiz «Bola — boshidan, nihol — yoshidan» degan naqlni bejiz aytmagan. Modomiki shunday ekan, yosh avlodni tarkib toptirish, tarbiyalash Ishini yoshlikdan, oiladan boshlash kerak. Bi- nobarin, oiladagi tarbiya jarayonida har bir daqiqa va fursatni qo‘ldan boy berish orqali ota-onalar keyinchalik ko‘pgina qiyin-chiliklarga duch keladilar. Axir

tomonlama bilimga egabo‘lishlari farzandlarining yoshi va o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olgan holda ish yuritishlari lozim. O‘zbek oilasida bola tarbiyalashning ishontirish, tushuntirish nasihat, ibrat- namuna ko‘rsatish, yaxshi fazilatlarni mashq qilish rag‘batlantirish, tanbeh bsrish, ogohlantirish, jazolash kabi usullari qo‘llaniladi. Oilada bola tarbiyasining o‘ziga xos qoidalari mavjud bo‘lib ota-onalar ulardan o‘rinli foydalanishlari lozim. Xususan, ular quyidagicha: 1) oilada hissiy moslik, ruhiy xotirjamlik va iliq iqlim yaratish; 2) ota-ona obrusini saqlash; 3) tarbiyada ota-ona, kattalar o‘rtasida talabchanlik birli gi; 4) bola shaxsini mexnatda tarbiyalash; 5) oila, maktab va jamoatchilik hamkorligi; 6) bolani sevish va izzat qilish; 7) oilada qat’iy rejim va kun tartibi

O‘zbek oilalarining aksariyati o‘zining serfarzandligi bilan ajralib turadi. Shunga ko‘ra, ota-onaning hoh o‘g‘il, hoh qiz, hoh tung‘ich, hoh kenja farzand bo‘lmasin, ularga teng va odil muno sabatda bo‘lishi, erkalatmasligi, kattalar namunasi orqali kichiklarni tarbiyalash ijobiy hodisadir. Kam bolali oilalarda ota-onalar farzandlarini ortiqcha erkalaydilar — bola oilaning tanho ovunchogiga aylanib qoladi. Natijada shunday o‘g‘il yoki qizlar erka, o‘jar, tantiq, shaxsiyatparast bo‘lib voyaga yetishi mumkin. Oilada qat’iy intizom va kun tartibining bo‘lishi bolalar tarbiyasiga ijobiy ta’sir qiladi. Bolalarning bilim olishdagi yutug‘i, ahloqi, salomatlik darajasi ko‘p jihatdan oilada qaror toptirilgan oqilona rejimga bog‘liq. Shuning uchun ota-onalarning o‘zlari ham bu borada ibrat ko‘rsat

o‘zlari ham tarbiya sehrlari, xususiyatlari, holatlari mohiyati va ma’nosi yuzasidan yangi-yangi ma’lumotlardan xabardor bo‘lib turishlari kerak. Bola tarbiyasi ota-onalardan maxsus pedagogika va ruhiyat bo‘yicha bilimlar, alohida ko‘nikmalar bo‘lishini qat’iy ravishda talab qilmasa-da, doimiy yuz berayotgan tarbiya muammolarini to‘g‘ri hal qilish ustida fikr yuritishni taqozo etadi. O‘z farzandlariga ajoyib, go‘zal, orzu qilgudek tarbiya berish imkoniyatiga ega bo‘lgan ota-onalar umrlarini rohat va farog‘atda o‘tkazadilar, bolalaridan hamisha olijanoblik, mehribonlik, yaxshilik ko‘radilar, dillari aslo jarohat azobini sezmaydi; o‘kinish hissiga duchor bo‘lmaydilar. Ota hayotda mashaqatlardan tortib, barcha xursandchitsiklargacha, o‘zining bukilmasligi, egilmasligi bilan bardosh beruvchi b

hisoblanadi»,— deyiladi. Xalq orasida «bir ota unta o‘g‘ilni boqishga qurbi yetadi, biroq o‘nta o‘g‘il bitta otani boqa ol maydi» degan naqlda chuqur ma’no bor. I Demak, ota yo‘lini davom ettirish, uni qadrlash o‘g‘il uchun farzandlik burchidir. Ota — oila boshlig‘i, posbonidir. Zero, oilaning har bir ko‘z ilg‘amas yumushlaridagi muammolarning miridan-sirigacha aralashib, unga faqat to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatib turishdek insoniy masuliyat ota yelkasida turadi. Buni mohiyat jihatdan tushungan erkak o‘z ma’nosida ota hisoblanadi; aksincha, bu mu’tabar so‘zga faqat isnod keltiradi. Shu o‘rinda otaning oiladagi obrusi masalasi atrofida fikr yuritish joizdir. Ota obruni dastlab oilada mustahkamlaydi. Xotini, bola-chaqasi orasida obru topgan ota jamoat orasida ham, shubhasiz, e’tibor topadi, obru ortt

Murg‘ak tasavvurli bola ilk tarbiyani oilada oladi. Bola tarbiyasining ilk saboqlari haqida atoqli o‘bek pedagogi Abdulla Avloniy o‘zining «Turkiy guliston yoxud Axloq» kitobida quyidagi ibratli o‘gitlarni aytgan edi: «Tarbiyani tug‘ilgan kundan boshlamak, vujudimizni quvvatlantirmak, zehnimizni ravshanlashtirmak lozim». Bola ota-onaning og‘ushidan, iliq nafasidan, qalb haroratidan bahra olib o‘sadi. Olam sirlarini farzand dastavval o‘zining nuri- diydalaridan o‘rganadi. Shuning uchun ota-onani birinchi tarbiyachi muallim deyishadi. Oilada farzand tarbiyasini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishning asosiy vositasi uning ma’naviy olamida e’tiqodni shakllantirishdir. Bunga bolani faqat ishontirish yo‘li bilan erishish mumkin. Shuning uchun ota-ona o‘g‘il-qizlarni tarbiyalashda ularni qurqitishda yoki as

Ba’zi ota-onalar borki, ular bolalar, oila a’zolari o‘rtasida ka- londimog‘lik, serzardalik, badjahllik, o‘zini o‘ta og‘irkarvon tutish, «donishmand» qilib ko‘rsatish yo‘li bilan obru orttirmoqchi buladilar Oilada ayrim ota-onalar tazyiq etish yo‘li bilan farzandlari o‘rtasida obru orttirishni xohlaydilar. Bunda ular qo‘rqitish nourin buyruq berish, tazyiq o‘tkazish usullarini qo‘llashadi. Ular zaharxandalik va badjazushikni tarbiya vositasi deb hisoblaydilar. Qo‘rqinch asosida bolada vujudga kelgan «bo‘ysunish»ni ular o‘zlaricha obru deb tushunadilar. Ba’zi ota-onalar farzandlari bilan kamroq muloqotda bo‘lish, ulardan o‘zlarini nariroq olib yurish bilan obru orttirishni o‘ylashadi. Ularning nazarida, guyo farzand bilan qancha kam uchrashilsa, shuncha ko‘proq obru qozonish mumkin. Bu mut

Ota-ona obrusini orttirishda, eng avvalo, ibrat-namuna muhim rol o‘ynaydi. Oilada tarbiya ishini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun ota-ona tinmay o‘zlarini tarbiyalab borishlari kerak. O‘zlarida yetishmaydigan sifat va fazilatlarni to‘ldirib, mavjud illatlarni batamom tugatishlari lozim. Chunki ota-onalarning tarbiya jarayonidagi istedodi — bu farzandlarga nisbatan muhabbat va sadoqatdan iboratdir. Ota-ona farzandlar o‘rtasida obruga ega bo‘lishlari uchun qator chora va tadbirlarni amalga oshirishlari zarur. Dastavval ular tur li yoshdagi farzandlari ruhiy dunyosiga mos muomala qilishlari darkor. Kichik, o‘rta va katta yoshdagi o‘g‘gil- qizlar bilan muloqotda ularning yosh xususiyatlariga mos muomalada bo‘lish shart. Ota-onalar farzandlari davrasida obru orttirish uchun ular ning ruhiy

bo‘lib hisoblanadi. Shuning uchun unga alohida e’tibor berish far zand kamoloti uchun muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ota-onalarning samimiyligi va g‘amxurligi ularga katta obru keltirishi mumkin. Ulardagi samimiylik, g‘amxurlik fazilatlari farzandlar yuragida o‘chmas iz qoldirib, to‘g‘ri yo‘l topa oladi. Ularning ibratli xarakter xislatlari bolalar qalbida kelgusi orzu-umidlari gulshani sifatida katta rol o‘ynaydi binobarin, ularga nisbatan ishonch, intilish, moyillik kabi istiqbol sifatlari vujudga kela boshlaydi. Ota-ona obrusi ortishi uchun ularda ma’naviy qiyofa, axloqiy baynalmilallik, go‘zallikka qarashlari, barqaror e’tiqod bo‘lmog‘i zarur. Oilada totuvlikning mavjud bo‘lishi barcha muvaffaqiyatlarning garovidir. Chunki oila a’zolarining bir-biriga bo‘lgan munosabatlari kelajak a

Qariyalar va ota-onalar farzandlarining fe’l-atvori va xulqini, qobiliyati va qiziqishini, umuman olganda, ularning ruhiy dunyosini chuqur bilgan taqdirdagina oilada normal (mo‘tadil) ruhiy iliq iqlim mavjud bo‘lishi mumkin. Kichik yoshdagi bolalar maktab ostonasiga oyoq bosishi bilan o‘yin fa oliyati o‘rnini o‘qish faoliyati egallay boshlaydi. Ba’zan ular qiyinchiliklar oldida bardosh bera olmay injiqlik qiladilar. Bunday holatning oldini olish uchun uni erkalatmaslik, hamisha qo‘ygan talabini qattiqo‘llik bilan amalga oshiravermaslik darkor. Uning o‘rniga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, tushuntirish ishlarini olib borish maqsadga muvofiq. Faqat ana shundagina unda irodaviy sifatlar shakllanadi. Bunday yoshdagi bolalarga oilada talab bir xil bo‘lishi yaxshi natija beradi. Ularning talab va istak

oilada va ko‘cha-kuyda o‘zini tutishi o‘zgaradi; axloqiy masalalarga qarashi boshqacharoq tus oladi. Xuddi shu davrda o‘smirlarda shaxsiy fikrini ma’qullash, boshqalar fikriga tanqidiy munosabatda bo‘lish, kamchiliklariga o‘z vaqtida iqror bo‘lmaslik, o‘jarlik, o‘zbilarmonlik, o‘zini kattalardek his etish kabi xususiyatlar ko‘zga tashlana boshlaydi. Ota-onalar o‘smirlar bilan muloqotga kirishishda ularning izzat- nafsiga tegmasligi hamda kalaka qilmasligi zarur. U holda ota-onaga bo‘lgan mehru muhabbat, samimiy hurmat o‘rnini nafrat, hasad egallashi mumkin. hamisha ularga haqiqatni silliq muomala orqali tushuntirish darkor. O‘smirlarning jinsiy tarbiyasiga rahnamolik qilishi ota-onalarni farzandlarga yanada yaqinlashtiradi. Ota-onalar ularning murabbiysi, maslahatgo‘yi, sirdoshi rolida hay

aniqlashi hamda unday illatlarga qarshi kurash olib borishlari shart. Agar oiladagi ruhiy iqimga hadeb salbiy ta’sir etaversa, u holda pedagogika jamoasiga va kamoatchilikka murojaat qilgan ma’qul. Vaholanki, o‘zbek xalqida, bir bolaga yetti mahalla otalik qiladi degan gap bor, bu bejiz emas. O‘spirinlarda insoniyat uchun eng muqaddas, nozik tuyg‘u — muhabbat kurtagi paydo bo‘ladi. Shu tuyg‘u qalbini qamrab olishi tufayli uning ruhiy dunyosida ayrim o‘zgarishlar yuz beradi. Ota-ona farzandlarining bunday tuyg‘usidan xabardor bo‘lishi, ruhan tetiklashishi, maslahatlar berishi, namunalar keltirishi zarur. Ular bilan muomala qilish davomida sevgi, muhabbat, oshuftalik kabi so‘zlarni ehtiyot bo‘lib ishlatishlari, endigina o‘sib kelayotgan tuyg‘usiga bolta urmasliklari lozim. Odatda o‘spirinlar

Shu o‘rinda aytish kerakki, ota-ona bolaga hunar tanlashida yordam berib, shu hunarda obru topgan, barakali mehnat qilgan kishining qo‘liga shogirdlikka berishi kerak. Bizga ustoz-shogirdlikning natijasi ma’lum. Ustoz otangdan ulug‘, deydi dono xalqimiz. Oila tarbiyasi jarayonida bolalar ongiga singdiriladigan axloqiy qoidalar, urf- odatlar, an’analarga rioya qilish yo‘l-yo‘rig‘i zerikarli, quruq nasihatgo‘ylikdan iborat bo‘lib qolmasligi lozim. Aksincha, eng yaxshi omillardan biri — aniq hayotiy omillarni tashkil qilish orqali to‘g‘ri tushuncha va tasavvurlarni hosil qilishdir. Ushbu vazifani amalga oshirish uchun hayotiy misollardan, badiiy adabiyot materiallari, mashhur kishilar haqidagi xotiralar, esdaliklar va ularning tarjimai hollaridan foydalanish yaxshi natija beradi. Ota-onalar

misol bog‘-rog‘lar to‘g‘risidagi timsollarni, ilk tassurotlarni izhor qiladi. Afsuski, hozirgi kunda yosh onalarimiz alla aytishni unutib yubormoqdalar, buning oldini olish kerak, toki beshik, belanchaklar atrofida onaning orzu-umidlari, his- tuyg‘ulari, yurak sadolari, bulg‘usi insonning porloq yo‘li va kelajak rejalari alla yordamida baralla jaranglasin. Ahir, jahon dunyoviy ilmida o‘zlariga haykal o‘rnatib ketgan buyuk allomalar — Al-Xorazmiy, Al-Beruniy, Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabilar ham ona allasinn eshitganlar. Bu fazilat, ayniqsa, qizlar tarbiyasida muhim omildir. Chunki qiz bola alla aytish va bolani tarbiyalashni onasidan o‘rganadi. Zero, u bo‘lajak onadir. 42

2.2 O‘ZBEK OILASINING TUZILISHI VA SHAXSLARARO MUNOSABATLAR Yosh avlodni har tomonlama mukammal shaxs qilib tarbiyalashdek mas’uliyatli vazifa ota-ona yelkasida. Darhaqiqat, inson shaxsini shakllantirish oiladan boshlanadi; xususan bolada iroda, odatlar, fe’l-atvor, xulq, atvorga munosabat, e’tiqod va qarashlar vujudga keladi. Ana shulardan kelib chiqqan holda turmushda insonni kamol toptirish sharoitlari, ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlarini izchil o‘rganmay turib, shaxsning xususiyatlari va ularni keltirib chiqaruvchi omillar to‘g‘risida fikr yuritish mumkin emas. Ma’lumki, oila-ijtimoiy-tarixiy belgiga ega bo‘lgan muayyan tuzilishli ijtimoiy guruhning ko‘rinishi. Chunonchi, uning a’zolarini qarin- dosh-urug‘chilik, nikoh, turmush sharoiti birligi, odob- axloq umumiyligi, ma’naviy ehtiyoj m

M. Komloshi yiqqan materiallarini tahlil qilib, oila muhiti (vaziyati, sharoiti, holati) ni uch toifaga: ijobiy, o‘zgaruvchan va salbiy toifalarga ajratadi. Ruhshunos olim V. I. Selivanov oilada shaxsni shakllantirish jarayonini o‘rganib, baxtli bolalik — bu oiladagi quvonchli hamjihatlikning hamda ota- onalarning bolalariga g‘amxurligining samarasidir, degan xulosaga keladi. Muallif oilalarni yo‘nalishiga qarab, uch toifaga mansub ekanligini ko‘rsatib beradi: ijtimoiy-ilg‘or yo‘nalishdagi oila, ziddiyatli yo‘nalishga ega bo‘lgan oila, past darajadagi ijtimoiy yo‘nalishga mansub oila. Birinchi toifaga xos bo‘lgan oilalar bizdagi oilalarning ko‘pchilik qismini tashkil qiladi. Bunday oilalarda shaxslararo munosabatlar axloq prinsiplari va qoidalaridan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi,

oilalarda er-xotinning bolalarga ta’sir o‘tkazish uchun kurashi, raqobati yaedol namoyon bo‘ladi. Uchinchi toifaga mansub oilalarda ko‘pincha meshchanlik udumi va ideallari hokimlik qiladi. Mazkur oilalarda barcha narsa yagona narsaga bo‘ysundirilgan, ya’ni mol-dunyo to‘plashga, moddiy-maishiy jihatdan ustunlikka erishishga qaratilgan. Voyaga yetgan oila a’zola rining, ota-onalarning korxonada, muassasada, tashkilotda mehnat qilishi ana shu ko‘zlagan maqsadga yetish vositasi sifatida, har qanday mehnat esa, ish haqi miqdori bilan o‘lchanadi. Oila boshlig‘ining zo‘ravonligi, zolimligi, unga ko‘r-ko‘rona va so‘zsiz bo‘ysunishlik, sajda qilishlik, zaif va nimjon oila a’zolari faolligini poymol qilishga intilish va hokazolar ustun bo‘ladi. Meshchanlik ideali va diniy e’tiqod doirasidan tashqar

opa-singillik mehri, ota-onalarga muhabbat va shafqat kabi tuyg‘ular namoyon bo‘la boradi. Turmushdagi samimiy va oqilona munosabatlar, iliq ruhiy iqlim ta’siri natijasida oila a’zolarida kamtarlik, kungilchanlik, iltifot, sabr, uyatchanlik, tug‘rilik, yaxshilik, yumshoqlik, dilkashlik, mehribonlik, talabchanlik, mehnatsevarlik, vijdonlilik, mehnatga mas’uliyat, ozodalik, izzat-nafs, tejab- tergashlik kabi shaxs xislatlari tarkib topadi. Agarda oilalardagi turmush munosabatlari qupollik, andishasizlik negiziga qurilgan bo‘lsa, u holda oila a’zolari ruhy dunyosida kekkayish, pismiqlik, ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan xatti-harakatlar qoidalarini sezmaslik, ularni mensimaslik, yalqovlik, masuliyatsizlik, ifloslik, bag‘ritoshlik, shuhratparastlik, dimog‘dorlik, illatlari unib chiqadi. Sha

Oila munosabatlarining yana bir turi «avtoritar» deb atalib, bunda ota- onaning obrusi hal qiluvchi rol o‘ynavdi. Shaxslararo teng huquqlilik, erkin xatti- harakat qilish, tashabbuskorlik o‘z ahamiyatini yo‘qota boshlaydi. Oila a’zolarining yurish-turish, xatti- harakati ko‘pincha cheklab qo‘yiladi. Ota-ona tomonidan tarbiyaviy ta’sir o‘tkazishning asosiy metodi — jazolash hisoblanadi. Biroq onda-sonda rag‘batlantirish metedidan foydalanilganda ham, u bolaga ma’naviy ozuqa bermaydi. Farzandlarda ota-onaga yaqinlik, mehr hazinasi kamayadi, keyinchalik bu tuyg‘u uzoqlashish, «begonalashish» kechinmasiga aylanadi. Oiladagi shaxslararo munosabatlar ularni qondirmaydi; natijada odamovi, tund, ichimdagini top, tashvishlik, xavotirlik kabi sotsial norma va koidalarga qiyinchilik bilan moslashish

tinch ijod qilish, muayyan o‘qish uchun zarur imkoniyatlar yaratib berishga qodir emas. Oiladagi turmush munosabati ichida «liberal» toifa ham ko‘zga tash- lanib turadi. Oila davrasida murosasoz, kungilchan bulishlik tashqi ko‘rinishdan iliq psixologik iqlimni, guruhiy moslikni o‘zida aks ettirgandek bo‘lib tuyuladi. Agarda murosasozlik «murosa-yu madora» qabilida kechirimlilikni bildirib kelsa, yuqoridagi fikrimizni tasdiqlagan bo‘ladi. Afsuski, «liberal»lik, murasasozlik oiladagi har qanday vaziyatni til topib hal qilishga, prinsipiallikdan uzoqlashishga, subutsizlikka olib keladi. Ota-onalarning farzandla ri bilan bunday munosabatda bo‘lishlari salbiy oqibat sari yetaklaydi: qat’iylik, mustaqillik, dadillik va churtkesarlik singari irodaviy sifatlar o‘g‘il-qizlar ruhiy dunyosidan uzoqla

axloqiy, aqliy, irodaviy, hissiy jihatdan ta’sir o‘tkazadi, ya’ni inson shaxsini shakllantirish vazifasini o‘taydi. Oila a’zolarining dunyoqarashi, e’tiqodi, axloqiy hislatlari, yuksak insoniy his-tuyg‘ulari, jamiyat va tabiatga munosabatlari xuddi mana shu tarbiya maskanida tarkib topa boshlaydi. Shuning uchun xalqimiz «Qush uyasida ko‘rganini qiladi» deb bejiz aytmaydi. Binobarin, inson tarbiyasining barcha jihatlari, tar- kibiy qismlari farzandlar ruhiyati va ma’naviyati olamiga oila dav- rasidagi suhbatlarda, o‘git-nasixtlarda, yaqqol xatti-harakatlar vositasida singdirib boriladi. Mehr-muhabbat, ahillik, kamtarlik, hotamtoylik, mehmondo‘stlik singari milliy xislatlar oila bag‘rida nish uradi va asta-sekin har bir oila a’zosining xulq-atvorida mujassamlashadi. Inson zoti uchun zaruriya

iqtisodini sin- dirishga olib keladi. Iloji boricha, yosh bug‘inni oila jamg‘armasini saqlashga, undan tejab-tergab foydalanishga tayyorlab borish muhim ahamiyatga ega. Chunki tejamkorlik ijtimoiy noyob va nodir hislat hisoblanib, yaratish, asrash, avaylash orqali mahsulot va obidalarni kelgusi avlodga meros tariqasida qoldirishni o‘zida aks ettiradi. Shu narsani alohida ta’kidlab o‘tish kerakki, oilaviy munosabatlarda er- xotinning kasb-kori, ma’lumoti, bilim saviyasi muhim rol o‘ynaydi. Er-xotinlar sanab o‘tilgan mezonlar bo‘yicha qanchalik o‘zaro yaqin bo‘lsa, shunchalik teng huquqli, sermuloqot, ichki birlik, yengil his qilish, sezish, fahmlash yuzaga keladi. Bu narsalar oila barqarorligi, mustahkamligi, barkamolliligini ta’minlaydi, o‘zaro totuvlik, moslik, o‘zaro tushunish hukm surad

Hozirgi davrda oila buzilishi hollari ko‘payib bormoqda, tirik yetimlar safi ortmoqda, qarovsiz farzandlar ko‘lami kengaymoqda. Bolalar uylari, yetimxonalar son-sanoqsiz norasidalarni qabul qilish imkoniyatiga ega emas, shuning uchun bu halokatning oldini olish ijtimoiy vazifadir. Xush, qanday sabablar ajralish, qo‘ydi- chiqdini keltirib chiqarmoqda? Ijtimoiy ruhiyat tadqiqotlarining ko‘rsatishiga Qaraganda, ajralish, oila buzilishining muayyan sabablari mavjuddir. Jumladan, er- xotinning xarakter jihatdan mos tushmaganligi, farzand ko‘rmaganligi, kelinning ma’naviy va jismoniy jihatdan haqoratlanganligi, oiladagi moddiy ta’miiot, tar - biyaviy qashshoqlik, oilada ortiqcha an’ana va marosimlarning mavjudligi, ichkilikka ruju qo‘yish, rashk, madaniy hordiq chiqarish imkoniyatining yo‘qligi

Hozirgi davrda jamoatchilikni quyidagi dolzarb muammolar tashvishga solmoqda. Oilada o‘g‘il-qizlar kimlar tomonidan tarbiyalanayotirlar va ular qanday ruhda, maromda tarbiya olmoqdalar? Oilaning tarbiya ishi rejali va tartibli olib boriladimi? O‘quvchilar ko‘z o‘ngida ota-ona, katta yoshdagi qarindosh-urug‘lar, tug‘ishganlar qanday darajadagi obruga egalar? Oila tarbiyasida ota-ona o‘rtasida birlik, umumiylik mavjudmi? Maktabda qo‘llanilayotgan axloqiy tarbiya vositalari va shakllari qanday tadbiq etilmoqda? Oilada rag‘batlantirish va jazolash metodlaridan qay yo‘sinda foydalanilmoqda va shu kabilar. Shuningdek, shaxslararo munosabatlarda oila a’zolarining asab sis- temasi (uning kuchi, muvozanati, chiddamligi, beqarorliga), temperamenta (uning xolerik, sangvinik, flegmatik toifalari), g‘

kichik maktab o‘quvchisi, o‘smirlik, o‘spirinlik) muayyan ko‘lamda bilimga ega bo‘lishlari shart. Vatanimiz psixologlari va sotsiologlarining tekshirishlariga Qaraganda, oilaviy tarbiya kamchiliklari turli-tuman ekanligi dalillab ko‘rsatilgan, ularni keltirib chiqaruvchi sabablar hamda ildizlar ochib berilgan: 1) bolalarga kattalar tomonidan diqqat-etiborning yetishmasligi; 2) farzandlar bilan muloqotga kirishish istagining mavjud emasligi yoki xohishning yo‘qligi; 3) ota-onalar bilan farzandlar o‘rtasida o‘zaro tushunishning yo‘qligi va unga ikki tomonlama intilishning yetishmasligi; 4) ota-onalarning o‘g‘il va qizlarga nisbatan qo‘upol muomalada bo‘lishlari; 5) ko‘r-ko‘rona otalik va onalik mehr-muhabbatining hukm surishligi va uning barqaror ahamiyat kasb etmasligi; 6) oila davrasida, m

14)oilada yaxshi an’analar, rasm-rusmlar, urf-odatlarning yo‘qligi va ma’lum qolipdagi salbiy xatti-harakatlarga rioya qilinishi, ijtimoiy muhitdan tubdan ajralib qolishligi, loqaydlik kabi qator kamchiliklar va illatlar o‘g‘il-qizlarni oqilona tarbiyalashga halal beradi, ko‘zlangan maqsad sari intilishga g‘ov bo‘ladi. Allomalarimiz ta’kidlaganidek, insonni tarbiyalashdagi eng asosiy yo‘l — e’tiqoddir, e’tiqodga esa ishontirish yo‘li bilangina ta’sir etish mumkin, holos. Tarbiya ishining muvaffaqiyatli chiqishi uchun tarbiyachilar tinmay o‘zlarini tarbiyalashlari kerak. Faqat ana shu yo‘llar bilangina yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan oila tarbiyasidagi xato va kamchilnklarni bartaraf qilish mumkin. Maz kur mas’uliyatli burchni bajarish uchun ota-onalar o‘z ustlarida ko‘proq ishlashlari va tarb

Bolalarni tarbiyalash ishida eng muhim shart — oilaning mustahkam, ma’naviy sog‘lom asosga qurilganligi, avvalo, ota-onalarning o‘zlari tarbiyalangan bo‘lishlari, ular o‘rtasida totuvlik, ahillik, chindo‘stlik barqaror bo‘lishi, bolalarni kelajak hayotga tayyorlash — ularning kundalik e’tiqod tarzida masuliyatli burch ekan ligini ongli tushunishlari va buni amalda oqlashlari kerak. Aks holda, «Qamishni bo‘sh ushlasang, qo‘lingni qiyadi» degan gap bor. Bir donishmand «bir bolani tarbiya qilish, bir davlatni idora qilishdan ko‘ra qiyin kechadi», degan edi. Modomiki shunday ekan, farzandlarimiz tarbiyasini, barcha ishlardan ustun qo‘ya bilishimiz kerak. A. S. Makarenko «Ota-onalar kitobiada bolalar tarbiyasi xususida har xil oilalarni misol qilib keltiradi, ularning qanday asosga qurilganini

Kichik yoshdagi bolalar hayotida uyinning ahamiyati katta. Atoqli pedagoglar «bola kichikligida uyin faoliyatiga qanday munosabatda bo‘lsa, katta bo‘lganida ham mehnat faoliyatiga xuddi shunday muno sabatda bo‘ladi», deb ta’kidlaydilar. Krupskayaning fikricha, 5—6 nafar bolaning boshini qovushtirib, ularni o‘yin faoliyatiga jalb eta olgan, o‘yinning borishini muvaffaqiyatli tashkil etib, uz tengdoshlari faoliyatini to‘g‘ri uyushtira yetgan bolalardan kelgusida davlat arboblari yetishib chiqishi ehtimoldan holi emas. Bunga misol tariqasida jahongir Amir Temurni olishimiz mumkin. Ertaklar, badiiy adabiyot va san’at asarlari kichik yoshdagi bola larning murg‘ak qalblarini to‘lqinlantirib, ularning estetik va Makarenko A. S. Ota-onalar kitobi. T., O‘quvpeddavnashr, 1954, 20-bet. axloqiy jihat

suvida yuvinardik. Bola lar uchun hamma narsa: ertalabki gimnastika ham, belgacha sovuq suvda yuvinish ham, pishirilgan kartoshka ham, tarvuzlar ham huzur bag‘ishlardi. Nonushtadan keyin biz mehnat qilardik...» V. A. Suxomlinskiy inson shaxsi kamolga yetishining murakkab yo‘llarini sinchiklab, qadam-baqadam ochib beradi, uning uchun mehnat eng birinchi quvonch, insonning eng zarur ehtiyoji bo‘lib qoladi. U tadqiqotlar asosida bolalar kasalliklarining, bolalar dangasaligi, zaifligining sabablari oilaviy tarbiyaning nuqsonlarida yashiringanligiga ishonch hosil qiladi. U bolalarni tarbiyalashni ota- onalardan, axloqiy tarbiyani esa bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilishdan boshlaydi»2. Bolaning faoliyatini to‘g‘ri tashkil etishda oilaning roli nihoyatda katta ekanligi to‘g‘risida o‘zbek

charchashni sezmasdan oson lik bilan o‘zlashtira olsin; (yettinchidan) ovqatlanishda, ichimlik iste’mol qilishda ochkuz bo‘lmasin, tabiati qimor o‘yinlarini o‘ynashdan uzoq bo‘lsin va ular keltiradigan xursandchilikdan jirkanadigan bo‘lsin; (sakkizinchidan), haqiqatni va haqiqat tarafdorlarini sevadigan bo‘lsin, yolg‘on va yolg‘onchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin; (to‘qizinchidan) ruhi g‘ururli va o‘z vijdonini qadrlaydigan bo‘lsin, uning ruhi o‘z tabiati bilan past ishlardan yuqori va olijanob ishlarga intiladigan bo‘lsin; (o‘ninchidan) dirham, dinar va shu kabi turmush buyumlariga jirkanish bilan qarasin; (o‘n birinchidan) o‘z tabiati bilan adolatli va adolat uchun kurashuvchilirni seva digan, adolatsizlik va jabr-zulmga lamda jabr-zulm o‘tkazuvchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘

bermaslik keyinchalik yomon oqibatlarga olib kelishi, tarbiyasi izdan chiqqan bolaning kelajagi esa barbod bo‘lishi; aksincha unga yaxshi tarbiya berilsa, to‘g‘ri yo‘ldan boruvchi aqli raso yaxshi farzand bo‘lib o‘sishiga kafolat beradi. Alisher Navoiy yosh avlodni voyaga yetkazishda ta’limni tarbiya bi lan birga uzviy bog‘lab olib borish zarurligini qayd etadi. Ota-onaning hamda o‘qituvchining jamiyat oldidagi vijdoniy burchi, vazifasi bolaga ilm o‘rgatish va uning ma’naviy qiyofasini xush- xulq, xush odob bilan bezashdir, deb o‘qtiradi. Shoir, yozuvchi, tarjimon, pedagog, davlat arbobi Abdulla Avloniyning ma’rifatparvarlik g‘oyalari farzandlarni voyaga yetkazishda har bir oila, ota-ona uchun dasturulamal ta’limotdir. Ayniqsa, uning didaktik (ta’limiy) mazmunda yozgan va ulkan tarbiyaviy

maktabda ularni mutolaa qilish, g‘oyaviy mazmunini o‘qib olish natijasida yosh avlod o‘ziga foydali saboq oladi. Zotan, bugungi davrimiz talabi ham ana shudir. Tajriba va kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, oilada bolalar faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish ularning kelajagini yaratishda xal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lsa-da, biroq ota-onalar bunga yetarlicha ahamiyat bermaydilar. Ota-onalarning beparvoligi, beg‘amligi, loqaydlygi tufayli bolaning qimmatli vaqti kupincha behuda o‘tadi. Kun tartibiga amal qilmaslik vaqtdan unumli foydalana bilmaslikni keltirib chiqaradi. hatto uyda darstayyorlash uchun ma’lum tartib-qoidalar borki, bola bu tartib-qoidalarga qat’iy amal qilishi, o‘z navbatida, ota-onalar bu faoliyatni nazorat qilishlari lozim. Mutaxassislarning fikricha, bola dars tayyorlashi uchu

yuradi» degan naql bor. Zero, to‘g‘gich farzand o‘zining barcha yaxshi fazilatlari bilan boshqa kichik bolalarga namuna bo‘lishi kerak. Qadimiy hindilar ota o‘z farzandiga qanday munosabatda bo‘lishi kerakligi haqida lo‘nda qilib juda o‘rinli shunday deyishgan edi: «Besh yoshgacha bolaga xuddi shohga muomala qilgandek muomalada bo‘l, besh yoshdan un yoshgacha xizmatkordek qara, o‘n besh yoshdan sung — do‘stingdek munosabatda bo‘l». Ma’lumki, bola kichikligidan tabiat qo‘ynida o‘ssa, uning ochilib to‘rgan gullarini uzib-yulqimasa, hayvon-parrandalarni sevib, ularni parvarish qilsa — kelgusida insonparvar, rahmdil, katta-yu kichikka muruvvatli bo‘lib voyaga yetadi. Binobarin, qahraton qishda qushlarga in yasab osib quyadigan, ochlikdan zir titragan musicha-chumchuqlarga don sepadigan bolalar

2.3. BOLADA AXLOQIY VA MADANIY MALAKALARNI SHAKLLANTIRISH DA OILANING ROLI. «Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish bilan birga, axloq-odobini hush yaxshilangizlar», — deyiladi Muhammad payg‘ambar hadislaridan birida. Farzand — hayotning guli. Darhaqiqat, odobli farzand bilan hayotimiz fayzlidir. Biroq farzandlarimiz xatti-harakatida ham goho nuqsonlar ko‘zga tashlanadi, ularii o‘z vaqtida oldiki olib, bartaraf etmaslik gunoh ishlarga olib boradi. Shuning uchun oilada farzandlarimizga hadis namunalariii o‘qtirib borishimiz kerak. Pedagogika fani atamasida «tarbiyasi qiyip» degan tushuncha mav jud. Bu tushuncha odatda sho‘x va qaysar o‘quvchilarga nisbatan ishlatiladi. Shuningdek, tarbiyasi og‘ir bolalar qatoriga o‘zboshimcha, hatto bezori va zararkunanda darajasiga tushib qolgan o‘smirlar h

yu, kosmonavt-uchuvchilarning jasorati tinimsiz mashq natijasi ekanligini to‘g‘ri tushuntira olmasak kelajakda «Sab’ai sayyor»dagi Bahromdek o‘z mahoratlariga qandaydir rag‘batlantirishni talab qilishlarining guvohi bo‘lamiz. Inson o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga yetish uchun tinimsiz mehnat qilar ekan, buning uchun avvalo, unda mustahkam iroda bo‘lishi lo zim. Demak, biz tarbiyaviy ishimizning asosiy yo‘nalishini bolalarda mashq qilish sifatlarini shakllantirishga qaratishimiz zarur. Bunda kun tartibi katta rol o‘ynab, uning asosida o‘z faoliyatini tashkil etgan bola vaqtdan unumli foydalana oladi, hayoti davomida qunt bilan ishlash, mehnat qilish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Unda intilish bilan shaxsiy imkoniyatiga baho berish o‘rtasida uyg‘unlik vu judga keladi. Vaqt-vaqti bilan ahloqiy mavzu

mustaqil ravishda bajarishga odatlanadi bola ning kelgusi aqliy mehnatida ijodkorlik, tashabbuskorlik, mustaqillik kabi sifatlarning paydo bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Tarbiya ishida ishontirish metodidan ham samarali foydalanish mumkin. Bu metodni ko‘pincha bola muayyan ishni dadillik bilan emas, balki sarosima, qo‘rquv hissi, ikkilanish tufayli bajara olmagan paytda ho‘sh, umuman, har qanday holatlarda ham qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Ishontirish orqali bolada o‘z kuchiga ishonch tuyg‘usi paydo qilinadi; bu tuyg‘u esa bolaga ko‘tarinki ruh bag‘ishlaydi. Ahloqiy tarbiyada ibrat-namuna metodi alohida o‘rin tutadi. Pedagogik adabiyotlarda o‘qituvchi, ota-ona namunasi haqidagi nazariy fikrlar amaliy misollar asosida bayon qilingan. Bu bejiz emas, albatta. Chunki o‘quvchi uchun yeng yaqin

farzandlarini o‘z holiga tashlab qo‘yishi va hatto, ajralishib ketib, bola larni tirik yetim qoldirishi dahshatli hodisadir. Shunday kishilar ham borki, ular «bolalarimizning qornini to‘ydirib, yaxshi kiyintirib boqib katta qilayapman-ku, tag‘in nima zarur» degan xayol bilan yashaydilar. Ular farzandga hamma narsani beradilar-ku, lekin unga kerak bo‘lgan bir narsani — onalik va otalik mehr-shafqatini bera olmaydilar. Shunday oilada voyaga yetgan ko‘pchilik farzandlarning qismati ayanchli, ular ota-onalari kabi xudbin, bemehr, hamma narsaga loqaydlik bilan qaraydigan kishilar bo‘ladilar. Vaholanki, tarbiya ishida hatto kichik xatoga yul qo‘yish ham kechirilmaydigan aybli ish bo‘lib, yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin. Binobarin, kishi salomatligiga putur yetishi nihoyatda tashvishli hola

farzandi bo‘lib qolmasdan, vatanga va xalqiga munosib farzand bo‘lib voyaga yetadilar. Shu o‘rinda buyuk mutafakkir Alisher Navoiy va boshqalar haqidagi hikoyatlardan so‘zlab berish kasb etadi. Oila tarbiyaning asosiy poydevoridir. Bolaning kim bo‘lib yetishishi asosan, oiladagi muhitga tarbiyaviy ta’sirga bogliq. Bu to‘g‘rida atoqli pedagog A. S. Makarenko alohida to‘xtalib, agar biz farzandlarimizga yaxshi tarbiya bersak bu bizning baxtimiz, shodligimizdir; yomon tarbiya bersak bu - kelajakdagi achchiq ko‘z yoshimiz, noqobil farzand tufayli qon-qon yig‘labyutadigan g‘amlarimiz, alamlarimiz, deb ota-onalarni ogohlantirgan edi. Zotan, bolani avvalo jismoniy sog‘lom qilib o‘stirsak, mustahkam irodali qilib chiniqtirsak murg‘ak qalbiga beg‘uborlikni, bokiralikni, chin odamiylik hissini, ulug

kasallikning oldi olinib, tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatilmasa, bu illat niholdsk nozik bo‘lgan bola xarakteriga o‘rnashib qoladi va yomon oqibatlarga olib keladi. Bola tarbiyasi hamma uchun ahamiyatli masalalardan. Chunki, bo lani yoshlikdan qayoqqa yetaklasang o‘sha tomonga ketaveradi. Shuning uchun ularning fikrlash qobiliyatini ustirish uchun ibratli hikoyalardan aytib, o‘qib berish kerak. Avvalo bunday ishlarda bola qalbiga yo‘l topa olishlik eng asosiy vazifa hisoblanadi. Bola yoshligida hamma narsaga havas qiluvchi, o‘zidan kattalarga tahlid qiluvchi bo‘ladi. Ba’zan kattalarning yomon qiliqlarini o‘zlashtirishga ulgurgan bo‘ladilar. Bola xarakteriga xos bunday xususiyatlar tarbiyada keng ildiz otgan, uii ko‘proq oiladagi to‘g‘ri tar biya va o‘rinli, asosli tanbehlar, ibratomuz ugitlar za

Tramvay, trolleybus, avtobuslarda va jamoat joylarida yoshlar ning muloqotlarini ko‘rib hayroy qolasan, kishi. Avvalo, ular g‘aliz tilda so‘zlashadilar. Yana buning ustiga ruscha va o‘zbekcha so‘zlarni bir-biriga qorishtirib gapiradilar. Keyingi yillarda o‘zbek tili lug‘ati tarkibda bemalol «shung‘ib yurgan» ko‘plab ruscha va chet el so‘zlari hadsiz ko‘paydi. Bu so‘zlar sun’iy ravishda siz bilan bizning nutqimizda tinmay takrorlanmoqda. Gapning qisqasi, o’zbek tilining musaffoligi, aniq va lundaligi, pokligi va silliqligini ayavsiz holda buzishlarga yo’l qo’yildi. Shu o‘rinda ona tilining hurmatini ko‘tarish, uning sofligini ta’minlash, boyitish va talabalarimizning o‘zlari o‘z tillariga amaliy jihatdan bepisandlik qilayotganliklarini tezda bartaraf qilmok; kerak. Ular ona tilining soflig

tiliga olib kirilmagan minglab haqiqiy turkiy-o‘zbekcha so‘z va iboralar ham juda ko‘p. Bu so‘z va iboralar o‘sha sheva va lahjalar uchungina aloqa vositasi vazifasini utamoqda, xolos. Buning juda katta asossiz sabablari bor. Bu davrda «adabiy tilda gapir», «shevachilikni aralashtirma», «adabiy tilning go‘zalligi, silliqligi va pokligini buzasan» degan bema’ni tazyiqlar bo‘ldi. Hali o‘rta maktabni ham bitirmagan, kolxoz-sovxozlarda oddiy vazifalarni bajarayotgan, o‘zbekning butun ruhiy holatini o‘zida namoyon qiluvchi kishilarni radio-televideniye ekranlarida adabiy tilda so‘zlatishga harakat qildik. Uning nutqi erkinligini bo‘g‘ib, tushovlab qo‘ydik; ularga «xozraschyot», «arenda», «pribil», «ubntka» kabi so‘zlarni talaffuz etishlariga yo‘l ochib berdik. Oqibatda, she valar tarkibida qatl

yangi ma’no beruvchi boshqa belgilar hisobiga to‘ldirishi kerak. Bu mas’uliyatli ishni ruyobga chiqaruvchi birinchi kamarbastalar — yozuvchilar, jurnalistlar, o‘qituvchilar, qolaversa xalq mulki — folklor materiallarini ruyobga chiqaruvchilar, ovoznigor va oynai jahon xodimlari bo‘lishlari kerak. Nihoyat, bu orzu amalga oshdi — o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berildi. Bu haqda qonun kuchga kirdi. Shundan buyon oradan o‘tgan qariyb to‘rt yil ichida anchagina o‘zgarishlar ro‘y berdi. O‘zbek tili jumhuriyatimizda mag‘rur jaranglamoqda, o‘zining asl kuch-qudratini namoyish etmoqda. Matbuot, radio va televideniyeda so‘zlarning asl o‘zbekcha nusxalaridan keng foydalanilmoqda. Xalqimizning til madaniyati ortib, o‘zbek tiliga bo‘lgan hurmat ham ancha yaxshilandi. Tilga e’tibor — elga e’tibor, deg

butun kitobni yodlab olgan edi. Bunday misollarni tarixdan ko‘plab keltirish mumkin. Bizning fikrimizcha, oilada bolalar kitobxonligini mohirona tashkil etish axloqiy go‘zallik tarbiyasida katta rol o‘ynaydi. Shunga ko‘ra, bolalar kitobxonligini tashkil etishda oila va maktab hamkorligini o‘rnatish, bunda maktabning yetakchilik rolini oshirish maqsadga muvofiqdir. Keyingi paytda Yassaviyning «Hikmat»lari, hadis namunalari kabi qator kitoblar ko‘p nusxada nashr etildi. Oilada bolalarning kitobxonligini uyushtirishni quyidagicha amalga oshirish mumkin: 1.H ar q;aysi yoshdagi bolalar uchun badiiy asarlarni to‘g‘ri tanlash. 2. Ma’lum tartib asosida badiiy kitoblarni o‘qish uchun vaqt hamda sharoitni to‘g‘ri belgilash. 3.Badiiy asarlarning tarbiyaviy tomondan ta’sir etadiganlarini tanlash va ke

O‘zbek adabiyoti vakillari — A. Avloniy, S. Ayniy, H. H. Niyoziy, A. Qodiriy, M. Shayhzoda, A. Qahhor, H. Olimjon, Uyg‘un, Mirtemir, Zulfiya, shuningdek, Elbek, A. Umariy, Z. Diyor, Sulton Jo‘ra, Qudrat Hikmat, Hayriddin Saloh E. Bohidov, A. Oripov, D. Tuxtaboyev, U. Xoshimov, A. Obidjon kabilarning eng yaxshi asarlaridan foydalanish ham oilada bolalar kitobxonligi faoliyatini boyitadi. Binobarin, jamoat joylarida, maktab madaniy-oqartuv muassasalarida, transportda va boshqa joylarda o‘z-o‘zini idora qilish, xushmuomala bo‘lish, nomaqbul xulq-atvordan o‘zini tiyish har qanday tarbiyali kishining ma’naviy yetukligi ifodasi ekanligini yoshlarga doimo tushuntirib borish zarur. Eng yaxshi xislatlarni o‘g‘il-qizlarimizga ilk bolalik davridan boshlab singdirib borish maqsadga muvofiqdir. O‘qitu

X U L O S A Mustaqil Respublikamizning kelajagi bo’lmish, yangi barkamol avlodni tarbiyalash ishi oiladan boshlanadi. Qanday farzand bo’lmasin, u dastavval, yaxshilik va yomonlik xislatlarini o’zi o’sgan xonadondan o’rganadi. Ota – ona o’rtasida inoqlik va mehr – vafo bo’lmasa, buning azob – uqubati faqat ularning o’zlari uchungina emas, ba’lki farzandlari uchun ham og’ir bo’ladi. Ota – bobolarimizdan bizgacha meros bo’lib qolgan ,,Qush uyasida ko’rganini qiladi” degan hikmatli so’zlari bejiz emas. Bola tarbiyasi, odobi, fe’l – atvori ota – onasiga bog’liq. Agar oilada ota – onalar o’zaro va boshqalar bilan yaxshi munosabatda bo’lsa, bolalar ham axloqli, odobli bo’lib o’sadi. Shuning uchun ota – onalar farzandlarini mehnatsevarlik ruhida tarbiyalab, unga o’zlari namuna bo’lsalar, insonnin

4. Oiladagi o’zaro samimiy va oqilona munosabatlar, iliq ruhiy iqlim ta’siri natijasida oila a’zolarida kamtarlik, ko’ngilchanlik, iltifot, sabr – toqat, uyatchanlik, to’g’rilik, yaxshilik, mehribonlik, o’zaro hurmat, vijdonlilik, mehnatga mas’uliyat kabi shaxs xislatlari tarkib topishi aniqlandi. 5. Ota – onalar farzandlar nigohida eng buyuk kishilardir. Shuning uchun ota – onaning so’zi bilan ishining birligi muhim fazilat bo’lib katta tarbiyaviy ta’sir kuchiga egadir. 6. Oila a’zolari o’rtasida nutq odobi masalasi ham muhim masalalardan bolib, bu ishni amalgam oshirishda ota – onalar sof ona tilida so’zlashishlari va bolalarni ham bunga o’rgatishlari lozim. Xullas, bolalarni axloqli, odobli, madaniyatli, yuksak insoniy fazilatli yetuk shaxs qilib tarbiyalashda oilaning roli beqiyosdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. 1.Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T: Sharq. 1997. 63 b. 2. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. T: O’zbekiston. 1992. 78 b. 3. Karimov I.A. Shu aziz vatan – barchamizniki. T: Universitet. 1995. 24 b. 4. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T: O’zbekiston. 1995. 275 b. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. T: 2008. 272 b. 6. Jumaboyev Y. O’rta Osiyo etikasi tarixi ocherklari. T: O’zbekiston. 1980. 7. Hayrullayev M. Farobiy ruhiy proseslar va ta’lim – tarbiya to’g’risida. T: O’qituvchi. 1967. 8. To’raqulov E, Rahimov S. Abu Rayhon Beruniy ruhiyat va ta’lim – tarbiya haqida T: O’qituvchi. 1992. 9. Alisher Navoiy. Mahbub – ul – qulub. T: O’qituvchi. 1983. 10. Azarov Yu.P. Oi

21 . G’oziyev E. Muomala psixologiyasi. T: Universitet. 2001. 2 2 . Jabborov A. Pedagogik psixologiyaning etnik asoslari. T: Zarqalam. 2006. 2 3 . Jabborov A, Eshonqulov N. Tarbiya ishida o’zbek etnopsixologiyasiga amal qilish. ,,O’zbek oilasining etnopsixologik muammolari”. Respublika ilmiy- amaliy anjumani materiallari. T: 1993. 143- 145 b. 76

Купить