Oliy maktabda tarbiya jarayonlarini tashkil etishning psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	105.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Oliy maktabda tarbiya jarayonlarini tashkil etishning psixologik xususiyatlari

Купить

Oliy maktabda tarbiya jarayonlarini tashkil etishning psixologik xususiyatlari 1

M u n d a r i j a K i ri sh............................................................................................. 3 I- BO B. Il m i y adabi yot l arda tarbi ya m uam m osi ni ng о ‘ rgani l i shi ..........................................................................................7 1.1. Psi xol ogi ya f ani da t ar bi ya m uam m osi ni ng о ‘ r gani l i shi ............................................................................................7 1.2. Shar q m ut af akki r l ar i ni ng asar l ar i da t ar bi ya muam m osi t о ‘ g ‘ ri si dagi qar ashl ar i .........................................................................15 II- BO B. Ol i y makt abda t arbi ya j arayonini tashki l et i shning psi xol ogi k xususi yat l ari .............................................

K i ri sh О ‘ zbeki st on Respubl i kasi da kо ‘ pgi na m asal al ar qat or i da t a ’ l i m – t ar bi ya i shi ni t ubdan о ‘ r gani sh, uni yangi zam on t al abl ari dar aj asi ga kо ‘ t ar i sh, sog ‘ l om avl odni kam ol t opt ir i sh bugungi dol zar b m asal al ar dan bir i di r . I st i ql ol shar of at i bi l an xal q t a ’ l i m i , Ol i y va о ‘ rt a m axsus t a ’ l i m vazi r li kl ar i da о ‘ qi t i sh ham da t ar bi yal ash ti zi m i ni yanada t akom i l l asht i r i shga doir bir qancha qar or l ar , ni zom l ar , qonunl ar i shl ab chi qi l di . Bu huj j at l ar о ‘ rt a m akt ab va Ol i y m akt abl ar da uzl i ksi z t a ’ l i m - t ar bi ya ber i shda uyg ‘ unl i kni t a ’ m i nl ashda ham nazar i y, ham am al i y dast ur vazi f asi ni о ‘ t aydi . Bugungi i sl ohat l ar dav

Pr ezi dent i m i z I .A.Kar i m ov О ‘ zbeksi t on Respubl i kasi Ol i y Maj l i si I X sessi ya si da sо ‘ zl agan nut qi da shunday degan edi : «Navbat dagi m uhi m m asal a – oli y о ‘ quv yur t i l ar i i sl ohat i di r . Bugungi ol i y t a ’ l i m ol i sh t i zi m i ni ng zai f t om onl ar i dan bi r i – ol i y о ‘ quv yur t l ar i da t ayyor l anayot gan t al abal ar ni ol di ndan ani ql angan f an va t exni ka, i qt i sodi yot , i shl ab chi qar i sh va boshqa sohal ar ni ng eht i yoj i ga, bir sо ‘ z bi l an ayt ganda, hayot t al abl ar i ga qar ab t ashki l qi l m aganm i z, deb bi l am an. О ‘ quv yur t l ar i m i zni bi t i r i b, t a ’ l i m – t ar bi ya ol i b chi qayot gan yoshl ar i m i zni ng ol gan m ut axassi sl i gi va t ayyor gar l i gi kо ‘ p j i hat dan zam on t al a

Tal aba yoshl ar da ana shunday xususi yat l ar ni ng ri voj l ani shi sо ‘ zsi z ol i y m akt abda t ar bi ya j ar ayoni ni t о ‘ g ‘ ri odi l ona va oqi l ona boshqar a ol i sh j uda m uhi m dir . Yuqor i dagi fi kr l ar dan kel i b chi qi b, “Ol i y m akt ab t ar bi yavi y j ar ayonl ar ni t ashki l qil i shni ng psi xol ogi k xususi yat l ar i ” m avzusi da bi t ir uv m al akavi y i shi t ayyor l ashni t anl ab ol di k. Bi t i ruv m al akavi y i shi ni ng m aqsadi . Ol i y m akt abda t ar bi ya j ar ayoni ni ng t ashki l qi l i shni ng psi xol ogi k xususi yat l ar i ni о ‘ r gani sh. Bi t i ruv mal akavi y i shi ni ng vazif asi : 1.Psi xol ogi ya f ani da t ar bi ya m uam m osi ni ng о ‘ r gani l i sh hol at i ni nazar i y j i hat dan t ahl i l qi li sh. 2.Shar q m ut af akki r l ar i

Bi t i ruv m al akavi y i shi ni ng t uzi li shi . Bi t i r uv m al akavi y i shi ki r i sh, i kki bob, besh par gr af , xul osa va f oydal ani l gan adabi yot l ar rо ‘ yxat i dan i bor at bо ‘ l i b, haj m i -- - bet ni t ashki l et adi . 6

I- BO B. Il m i y adabi yot l arda t arbi ya muamm osi ni ng о ‘ rgani l i shi 1.1. P si xol ogi ya f ani da t arbi ya muamm osi ni ng о ‘ rgani l i shi Jam i yat t ar aqqi yoti ni ng bar cha bosqi chl ar i da ham davr t al abi ga m unosi b bо ‘ l gan yosh avl odni t ar bi yal ash m uam m osi ham i sha dol zar b aham i yat ga ega bо ‘ l i b kel gan. О ‘ zbeki st on Respubl i ka si i j t i m oi y- si yosi y m ust aqi l l i kni qо ‘ l ga kir i t gach, i j t i m oi y hayot ni ng bar cha sohal ar i da t ub i sl ohot l ar ol i b bor i l m oqda. I sl ohot l ar ni ng asosi y g ‘ oyasi r espubl i kani ng ri oj l ani sh va t ar aqqi yot yо ‘ l i deb e ’ t i r of et i l gan dem okr at i k, i nsonpar var , huquqi y j am i yat ni ng bar po et i sh uchun xi zm at qi l adi . Dem okr at i k, i nsonpar va

bal ki о ‘ qi t i shni ng bi r t om oni bо ‘ l i b, u bi l an um um i y va far ql i t om onl ar ga egadi r . Bi l i m ber i sh va t ar bi yaga, asosan, i nsonni ng ij t i m oi y kо ‘ ni km a ol i sh m exani zm i ni ng о ‘ zi ga xos j i hat l ar i ni kir i t i sh m um ki n. T ar bi ya j ar ayoni da shaxsni ng si f at va xossasi , ij t i m oi y xul q – at vor i va shakl l ar i nazar da t ut i l sa, о ‘ qi t i shda bi l i m , kо ‘ ni km a va m al akal ar i nobat ga oli nadi . Tar bi ya t ur l i davr l ar da va t ur l i xi l j am i yat l ar da о ‘ zgar m as j ar ayon bо ‘ l i b qolm aydi . Har qanday i j t i m oi y j am i yat da yosh avl od t ar bi ya m uayyan m aqsad asosi da t ashki l et i l adi . T ar bi ya m aqsadi i j t i m oi y j am i yat t ar aqqi yot i , uni ng r i voj l ani sh yо ‘ na

t ar bi yani ng t a ’ si r i dir va ni hoyat , uchi nchi si odam ga nasl i y yо ‘ l bi l an beri l adi gan ir si y om i l l ar ni ng t a ’ si r i di r . Tar bi yal i bо ‘ l i sh – bu xul q- at vor i ni nazor at qil i shdan i bor at dir . Bunday nazor at i nsonga yom on xat t i- har akat l ar ni baj ar m asl i k i m koni yat i ni ber adi . Agar shaxs xul q- at vor i ni axl oqi yl i gi haqi da qayg ‘ ur sa, u ij t i m oi yl ashuvga er i shgan bо ‘ l adi . T ar bi ya о ‘ z m ohi yat i ga kо ‘ r a i j t i m oi y ji hat dan ij obi y eht i yoj l ar ni hosi l qi l i shi di r . Agar t a ’ l i m shaxsni ng ongi ni shakl l ant i r i sh bо ‘ l sa, t ar bi ya uni ng ongsi zl i k sohasi ga t a ’ si r et i shdi r . Bol a shaxsi r i voj l ani shi ni ng о ‘ zi ga xos xususi yat l ar i ni uni ng i l k davr

о ‘ quvchi l ar ushbu tushunchal ar ni shakl l ant i r i shl ar i va hayot ga t adbi q et i shl ar i uchun: О ‘ quvchi l ar f aol l i gi ni oshi r i sh; Ul ar da em ot si onal qо ‘ zg ‘ al i shni vuj udga kel t ir i sh; Hayot i y f aoli yat dan keng foydal ani sh; Bi r – bir i ga qar am a – qar shi t ushunchal ar ni chuqur t ahli l qi l i sh zar ur ekan. Mashhur ol i m Ger bar t t ar bi ya m aqsadni bel gi l ab ol i shga kat t a aham i yat ber gan. U t ar bi yani ng m aqsad va vazif al ar i ni yaxshi fazi l at l i ki shi ni t ar ki b t opi shdan i bor at , deb hi sobl aydi . Ger bar t t ar bi ya i shi da aql i y t a ’ l i m ga t ar bi yani ng eng kat t a va asosi y vosi t asi deb bi l i b, t a ’ l i m si z t ar bi ya bо ‘ l m aydi deb hi sobl agan. Tar bi ya uzl i ksi z ravi shda t a ’ l i

о ‘ zgar i shl ar ni vuj udga kel t i r m oqda. Mi l l i y t uyg ‘ u, qi yof a, m i l l i y xar akt er , t a ’ b, kuy, r aqs, m a ’ navi yat , qadr i yat ham da r uhi yat t a ’ si r i ost i da о ‘ zi ni ng t ub m ohi yat i ni aks et t i r a boshl adi . О ‘ t m i shni ng boy m er osi , uni ng an ’ anal ar i m i l l i y i st i ql ol t uf ayl i о ‘ z egal ar i ga qayt ar i b ber i l di . Fuqar ol ar ni ng i j t i m oi y ongi ast a – seki n о ‘ zgar i b bor i shi nat i j asi da m i l l i y psi xol ogi k xususi yat l ar t i kl ana boshl adi . Mi l l i y, um um bashar i y, t eng huquql i li k al oqal ar i о ‘ rnat i l m oqda. Yosh avl odni ng t ar bi yasi da m i l l i y ruhi yat , um um i nsoni y, haqchi l , m il l i y qadr i yat l ar , ur f – odat l ar , an ’ anal ar yet akchi о ‘ ri n t ut m o

ayt gan gapl ar i ga, о ‘ rgat gan nar sal ar i ga qar aganda kamr oq em as, bal ki kо ‘ pr oq aham i yat ga ega bо ‘ l adi . A.S.Makar enko t a ’ ki dl ab о ‘ t gan edi ki , bu j i hat dan odam xul q – at vori ni ng ham m a tom onl ar i , hat t o odam ni ng qanday quvoni shi va xaf a bо ‘ l i shi , uni ng dо ‘ st l ar i ham da dushm anl ar i bi l an qanday gapl ashi shi va boshqal ar t о ‘ g ‘ ri si da qanday gapi r i shi ham m uhi m aham i yat kasb et adi . Tar bi yachi xul q – at vor i ni ng о ‘ z sо ‘ zl ar i ga zi d kel i sh hol l ar i ham t ar bi ya uchun j uda zar ar li di r . Agar t al aba bunday hol ni bi r necha m ar t a, uni ng ust i ga, har xi l ki shi l ar da kuzat adi gan bо ‘ l sa, unda i kki yuzl am al i k t ar bi yal anadi . U, odam ni ng i shi gapi ga tо ‘ g ‘ ri kel m as

baho um um i y baho bо ‘ l m asl i gi ker akl i gi ga e ’ t i bor ber adi . Um um i y sal bi y baho ki shi ni g ‘ azabl ant i r adi , о ‘ zi ga bо ‘ l gan i shonchni yо ‘ qot adi . Masal an t al abani ng kam chi l i kl ar i ni ham i sha t a ’ ki dl ab t ur i sh, unga hadeb sen t uzal m aysan deb gapi r aver i sh yar am aydi . “Men sendan о ‘ yi nqar oql i kdan boshqa hech nar sani kutm aym an”, “Sen ham m a vaqt dagi dek о ‘ j ar san va bem a ’ ni gapl ar ni gapi r asan”, “Seni ng t uzal m aydi ganl i gi ng kо ‘ r i ni b t ur i bdi . Odat dagi chor al ar bi l an seni hech nar sa qi l i b bо ‘ l m aydi ”, “Sen chi nakkam i sh buzar m onsan” – kabi xar akt er i st i kal ar t al abal ar da о ‘ z kuchl ar i ga i shonm asl i k, о ‘ z kam chi l i kl ar i ni ng t uzi l m asl i gi ga i shonch va о

1.2. Sharq m ut af akki rl ari ning t arbi ya muamm osi to` g` ri si dagi qarashl ari Jahon f ani va m adani yat i ga g‘ oyat ul kan hi ssa qo‘ shgan O‘r t a Osi yol i k doni shm andl ar o‘ zl ar i ni ng keng qamr ovl i f i kr l ar i bi l an i nsonni qanday qi l i b baxt l i hayot ga yo‘ ll ash m um ki nl i gi bor asi da ham r i yozat cheki b i zl anganl ar , bu xususi da oqi l ona yo‘ l t opi sh uchun i nt i l ganl ar . Ul ar o‘ zl ar i ni ng ana shu m azm unda yar at gan asar l ar i da axl oql i , odobl i bo‘ l i sh, fayz- bar akal i , t ot uv oi l a quri sh baxt - i qbol ga el t uvchi i shonchl i yo‘ l l ar dan ekanl i gi ni ko‘r sat i b beri shgan. O‘ rt a Osi yodagi axl oq, odob, oi l a haqi dagi qar ashl ar ni ng boshi da xal qni ng o‘ l m as dahosi yor qi n nur sochi b t ur adi . «M

m uqaddas f azi l at l ar di r . Shuni ng uchun ham O‘r t a Osi yo xal ql ar i , j um l adan, o‘ zbek xal qi ni ng o‘ sha qabi - l achi l i k hayot t ar zl ar i ni aks et t ir uvchi eposl ar i da m ar dl i k, j asur l i k, kam t ar l i k, sevgi ga sadoqat , do‘ st l i k va bir odar l i k, t i nch- t ot uv yashash uchun kur ash, insoni y qadr - qi m m at , hal ol va pok t ur m ush oi l ada pokl i k ul ug‘ l angan. Bi z bu ul ug‘ g‘ oyal ar ni ng «Al pom i sh», «Kunt ug‘ m i sh», «Go` r o` g‘ l i » t ur kum i dagi bar cha dost onl ar da, aj oyi b xal q er t akl ar i da t al qi n et i l gani ni ko‘ r am i z. Shuni si di qqat ga sazovor ki , qadi m i y eposl ar i m i zda ayol l ar er kakl ar bi l an t eng m avqeda t asvi r l angan, ul ar ham bar cha sohal ar da er kakl ar bi l an t eng j asor

hayot i y t aj r i bal ar i ga suyani b odob- nor m al ar , nasi hat nom al ar va axl oqqa doir qi m m at l i asar l ar qol dir i shgan. Abu Nasr F arobi y bol al ar ni axl oql i , nazokat l i qi l i b t ar bi yal ashda m usi qa bi l i m i ni ng aham i yat i haqi da bunday deydi : “Bu f an shu m a ’ noda foydal i ki , ki m ni ng f e ’ l – at vor i m uvozanat i yо ‘ qol gan bо ‘ l sa, u t art i bga kel t ir adi , kam ol t opm aganl ar ni kam ol ga yet kazadi va m uvozanat l i bо ‘ l ganl ar ni m uvozanat i ni uzoq m uddat ga saql aydi . Musi qa r uhni davol aydi , uni ng sozl ar i ni ng t a ’ si r i bi l an r uhi y quvvat l ar uyg ‘ unl ashadi va t ar bi yaga, m uvozanat ga kel adi ”. Far obi y о ‘ zi ni ng “ I so al - ul um ” ki t obi ni ng oxir gi bо ‘ l i m i da: “I nson aql i f aqat bil

j am i yat l ar i paydo bo‘ l di ...»1 Shunga ko‘r a, u j am i yat ni i jt i m oi y foydal i m ehnat f aol i yat i si z t asavvur et a ol m asdi . For obi y baxt t ushunchasi ni ki shi l ar ni ng t ur m ushdagi saodat ga eri shuvi , deb t ushunadi . Yaxshi l i k va yom onl i k, bur ch va vi j don, nom us va adol at kabi kat egori yal ar dan f ar ql i o` l ar oq ya’ ni um um i yl asht i r i l gan baxt kat egor i yasi ni ng yangi qir r asi m aydonga chi qadi ; u boshqa bar cha kat egor i yal ar ni o‘ z i chi ga ol adi . Uni ng f i kr i cha,—«baxt ga eri shi sh uchun foydal i bo‘ l gan ham m a nar sa va baxt ga er i shi l i shi da i shga sol i nadi gan ham m a nar sa... yaxshi l i kdi r ... va baxt ga bi r on- bi r dar aj ada t o` sqi nl i k qi l adi gan ham m a nar sa — m ut l aqo yom onl i

Abu Rayhon Ber uni y - j ahon aql - zakovat i , t af akkur il m ! t ar i xi da al ohi da o‘ r i n t ut gan buyuk m ut af akkir . U fanni ng m a t em at i ka, ast r onom i ya, ast r ol ogi ya, j ug‘r of i ya, geof i zi ka, antr o pol ogi ya, et nogr af i ya, ar xeol ogi ya, f i l osof i ya, m i ner al ogi ya ij t i m oi y sohal ar i ni ng yir i k bi li m doni edi . Uni ng ko‘ pchi l i k asar l ar i da insonni ng axl oq va odobi xususi da m ukam m al fi kr l ar bayon et i l gan. Mut af akki r ni ng «Mi ner al ogi ya», «Geodezi ya», «Hi ndi st on», «O‘ t gan avl odl ar obi dal ar i » nom l i yir i k asar l ar i da i nson shaxsi , uni ng axl oqi y kam ol ot i , aql- i dr oki , xal ovat va l azzat , sabr- t oqat va kam t ar l i k, go‘ zal l i k va di d, pokl i k va jo` shqi nl i k kabi t ushun

yuvi sh, ko‘ z va qovoql ar ni t oza t ut i sh, ul ar ga sur m a qo‘ yi sh, sochni esa zar ur bo‘ l ganda bo‘ yash, t ir noql ar ni ol i b t ur i sh va si l l i ql ash» kabi xi sl at l ar si hat - sal om at l i kdan t ashqar i i nsonni ng go‘ zal l i gi va pokl i gi ni ham t a’m i nl aydi , deydi . Axl oq- odob egasi bo‘ l uvchi i nson eng avval o o‘ zi ni ng yur i sh- t ur i shi , m uom al a m adani yat i da, hayot kechi r i shi da, oi l a bar qar orl i gi da nam una bo‘ l i sh ker akl i gi ni uqt ir adi : «...I nson o‘ z eht ir osl ar i ga hukm r on, ul ar ni o‘ zgar t i r i shga qodir , o‘ z j on va t ani ni t ar bi yal ar ekan, sal bi y j i hat l ar ni m aqt agudek nar sal ar ga ayl ant i r i shga, uni m a’ navi y shi f okor l i k bi l an davol ashga ham da ast a- seki n, axl oq haqi d

odat l ari va xat t i- har akat l ar i da qanday bo‘ l i shi l ozi m l i gi xususi dagi f andi r . Ol i m O‘ r t a Osi yo xal ql ar i hayot i ni chuqur o‘ r gani sh or qal i ul ar ni ng axl oq m adani yat i dagi um um i yl i k va o‘ zi ga xosl i kl ar ni bel gi l aydi ; an’ anal ar , odat l ar dagi m usht ar akl i k – t o‘ y m ar osi m l ari m a’ r akal ar , tur m ush t ar zl ar i ga keng t o‘ xt al adi . U axl oqqa doi r ko‘ pl ab m uam m ol ar ni odam i i ng r uhi y hol at i va m a’ navi y hossal ar i ni ng hi s- hayaj onl i paydo bo‘ li shi asosi da t al qi n et adi . Ibn Si no: «E ng yuksak sevgi - bu i nsoni y sevgi bo‘ l i b, bunday sevgi ki shi ni sahovat l i qi l adi , uni oqko‘ ngi l va j ozi bal i ki shi ga ayl ant ir adi » deb t a’ ki dl aydi . Mut af akki r ni ng ayt i shi cha,

Yusuf Xos Hoj i b. XI asr ni ng at oql i shoi r i va buyuk m ut af akki ri Yusuf Xos Hoji bdi r . Doni shm anddan bi zgacha yet i b kel gan asar i - saodat ga el t uvchi bi l im - «Qut adg‘ u bi l i g»di r . Asar o‘ sha davr adabi yot i ham da adabi y t i l i ni ng nodi r obi dasi hi sobl anadi . Unda O‘r t a Osi yo xal ql ari , j um l adan, o‘ zbek xal qi ni ng i j t i m oi y hi ssi y va axl oqi y- t a’ li m i y qar ashl ar i o‘ zi ni ng badi i y i f odasi ni t opgan. Dost on t ur ki y t il da bit i l gan bo‘ l i b, zam onasi ni ng odob, axl oq va yaxshi l i k t om on yet akl ovchi odobnom asi edi . Shu sababl i tur l i xal ql ar va m am l akat l ar or asi da t ez t ar qal di : uni ng nom l ani shi quyi dagi cha at al di : «... bu ki t ob yavl oq azi z t ur ur . Chi n hoki m l ar ni ng a

(«Saodat ga ol i b bor uvchi bil i m ») deb ayt m i shl ar , “Pandnom ai m ul uk» («Xukm dor l ar pandnom asi ») dem i shl ar ...» Ko‘r i nadi ki , bul ar ni ng bar chasi f eodal t uzum i davr i i dor a i shl ar i va xal qni ng axl oq- odob qoi dal ar i ga doi r ekan. Shuni ng uchun ham Yusuf Xos Hoj i b yozgan edi : Ki t ab at i ur dum «Qut adgu bi l i g», Qut adgu o‘ qugl i qa tut su el i g. Bu bayt ol i m Q.Kar i m ov t om oni dan «Ki t ob oti ni «Qut adgu bi l i g» qo‘ ydi m ; o‘ quvchi ga baxt k e l t ir si n, q o` l i dan t ut si n» deb hozir gi o‘ zbek t i li ga ag‘ dar i l adi . Dar haqi qat , har ki m ushbu ki t obda t i l ga ol i ngan xi sl at l ar ga, fazi l at l ar ga ega bo‘ l sa, undagi pand- nasi hat , yo` l - yo` r i ql ar ga am al qi l i b i sh ko‘r sa, baxt - saodat unga

bi l im doni , t ur ki y xal ql ar , el at l ar va qabi l al ar ni ng urf - odat l ar i , t il i ni atr of l i cha o‘ r gangan ol im si f at i da m ashhur edi . Ayni qsa, Mahm ud Qoshg‘ ar i y yet uk el shunos ( et nogr af) va ti l shunos ol i m si f at i da t i ni m si z i zl andi . Mahm ud Qoshg‘ ar i y zukko t ar i xchi si f at i da i j odi y i zl ani b, o‘ zbek, xususan, t ur ki y qabi l al ar ni o‘r gani shda t ar i xi yl i kka am al qil di . XI asr da qar l uql ar , t angutl ar , basm i l kabi qabi l al ar va ul ar ni ng o‘ zar o f ar ql ar i ham da t i l xususi yat l ar i ni , urf - odat l ar i ni ko‘ r sat i b ber di . Bul ar kat t a t ar bi yavi y aham i yat ga ega edi Ol i m ushbu asar i da, o‘ sha payt l ar da but un Tur ki st on doi r asi ; cho` zi l gan kat t a hududda yashovc

Dal i m ovni ng yozi shi cha, Qobusni ng zul m kor l i gi ni Muham m ad Xovand Mi r xond «Ravzat us saf o»ni ng t o‘ r t i nchi j i l di da haqqoni y bayon qi l i b ber gan. Qobusni ng bu i st i bdodi ni L at if Al i bek Ozar I sf axoni y o‘ zi ni ng Bom bayda «Ot ashkada Ozar » nom i bi l an nashr et il gan «T azkir ai ot ashkada» asar i da quyi dagi cha bayon qi l gan: «...Ayon l ashkar r o ba gunohi andak ba qat l r asoni di . Oxi ri l am ir um ar o i t t if oq kar da: ur o az sal t anat xal ’ ba m ahbas f ir i st odand, f ar zandash Manuchehr bi nni Kobusur o bar t axt hukum at ni shoni da». Tar j i m asi : «...L ashkar ayonl ar i ozgi na gunoh qi li shsa, o‘ l im ga yubor ar di . Ni hoyat , am i r l ar i t t if oq qi l i shi b, uni sal t anat dan ol i b t ashl ab, hi bsga yubor di l a

Mut af akki r ot a- ona xal qi ni bi l m ak xususi da g‘ oyat m uhi m bi r f i kr ni bayon et adi : «Ni m a eksang, shuni o‘ r asan» degan o‘ zbek va t oj i k xal ql ar i uchun m usht ar ak bo‘ l gan m aqol ni i shl at i b, oil ada bol a t ar bi yasi ni ng qo‘ yi l i shi ana shu m uhi m m aqol asosi ga qur i l sa m os i sh t ut il gan bo‘ l adi , deb hi sobl aydi . Asar ni ng yi gir m a yet ti nchi bobi — «Far zand par var i sh qi l m oq zi kr i da» deb nom l anadi . Bunda asosan, yoshl ar ni ng axl oq- odob, t ar bi ya, hunar va m ehnat ga m unosabat i bayon et i l gan. Kaykovus yoshl ar ga kasb va hunar o‘ r gani shni t ashvi q qi l i shdan t ashqar i , ul ar ga j i sm oni y t ar bi ya bi l an shug‘ ul l ani shni ng foydal i ekanl i gi ni t ar g‘ i b qi l adi . U yoshl ar ga har bi y i l

Kaykovus yozadi : «Ki shi suxandon, suxango` y ( noti q) bo‘ li shi ker ak. Am m o, ey f ar zand, sen suxango` y bo‘ l gi l va l eki n dur ug‘ guy (yal g‘ onchi ) bo‘ l m agi l . Rost go` yl i kda o‘ zi ng shuhr at qozongi l , t oki bi r or vaqt zar ur at yuzi di n yol gon so‘ z desang qabul qi l gayl ar ». Xot am i bn T oy. «Xot am nom a». Xot am t oy nom i t ur ki y xal ql ar ayni qsa, o‘ zbek xal qi or asi da saxi yl i k va odam i yl i k t i m sol i si f at i da m ust aqi l o‘r i n t ut adi , l at i f al ar da, hi koyat l ar da uchr aydi . I nsof u adol at bi l an ayt ganda, j ahon xal ql ari or asi da eng nazar i t o‘ q, ochi q, ko` ngl i pok, saxi y va sodda xal q o‘ zbekl ar dir . Bi r so‘ z bi l an ayt ganda, eng qaysar , gung, t am ap» o‘ zbekka ham bi r og‘ i z shi r i n kal om ,

O‘ qi t uvchi asar ni ng o‘ zgal ar ga yom onl i k qi l uvchi l ar ni ayanchl i t aqdir l ar i , r ost guyl i k, ol i j anob i nsoni y f azi l at ekanl i gi ni ul ug‘ l ovchi «Yom onl i k qil m agi l , agar qi l sang, yom onl i kni t opasan» va «Rost ayt quchi ga ham i sha rohat ol ddadur »2 bobl ar i ni o‘ qi b t ahl i l qi l i b ber sa, ayni m uddao bo‘l adi . O‘ qi t uvchi Xot am T oy obr azi , hat t o bobokal on shoi r Al i sher Navoi y qal bi ni ham r om et i b, bu ul ug‘ saxovat l i insonni o‘ zi ni «Xam sa» asar i ni ng bi ri nchi dost oni — «Xayr at ul Abr or », ( «Yaxshi ki shi l ar ni ng xayr at l ani shi ») da «Xot am Toyi hi koyat i » nom i bi l an bayon qi l gani ni al ohi da uqt ir i b o‘ t adi . Al i sher Navoi y. «Mahbub- ul- qul ub». Buyuk Navoi y j ahon m adani yat i va

Shu ji hat dan, ham suhbat l ar ni va do‘ st - yor l ar ni bu hol l ar dan ogoh, xabar dor qi l m oq voj i b ko‘ r i ndi ki , t oki ul ar da ham har t oif ani ng xi sl at i haqi da bi l i m l ar i va har t abaqani ng ahvol i haqi da t ushunchal ar i bo‘ l gay. Ul ar ham m unosi b ki shi l ar xi zm at i ga bel bog‘ l ab, nom unosi b odam l ar suhbat i dan, azob- uqubat l ar i dan o‘ zni t or t i sh l ozi m l i gi ni bi l gayl ar va m axf i y si rl ar i ni har ki m saga so‘ zl am agayl ar , shayt onsi f at odam l ar ni ng hi yl a- nayr angl ar i ga al dani b qol m agayl ar »1, deb m a’ l um ot ber adi . Al i sher Navoi y t ur m ush va axl oq- odob m uam m ol ar i bi l an bog‘ l i q bo‘ l gan di dakt i k asar i ga «Mahbub- ul - qul ub», ya’ ni «Qal bl ar ni ng sevgi si » deb nom qo‘ yi shi b

II- BO B. O l i y makt abda tarbi ya j arayonini t ashki l et i shning psi xol ogi k xususi yat l ari . 2.1. Ta ’ l im – t arbi ya jarayoni da t al abal arni ng dunyoqarashi va e ’ ti qodi ni shakl l ant i ri sh Insonning dunyoqarashi bu tevarak atrofdagi borliq, tabiat haqidagi, ongning borliqqa munosabati, boshqa odamlar va о ‘ zi haqidagi bilimlar, qarashlar, maslaklar sistemasidir. Dunyoqarash inson faoliyati, о ‘ zaro munosabatlari uchun muhim ahamiyatga ega. Dunyoqarash tabiat va jamiyatning umumiy qonuniyatlarini ochib, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni tezlashtiradi yoki aksincha, unga salbiy ta ’ sir etadi. Shaxs dunyoqarashi murakkab psixologik tuzilma bо ‘ lib, uning faoliyati maqsadlari, motivlari va barcha sifatlari rivojlanishiga ta ’ sir kо ‘ rsatadi. Ilmiy dunyoqarash kishiga

tо ‘ laligi, kengligi, chu q urligi jihatidan ham farqlanadi. Dunyoqarash ma ’ lum qarashlar, e ’ tiqod va ideallarning umumlashgan tizimi bо ‘ lib, u kishining tabiiy va ijtimoiy muhitga munosabatini ifodalaydi. Dunyoqarash kishidagi bilim, tajriba va hissiy kechinmalarning birlashmasi, kishining butun faoliyati va hayotining g ‘ oyaviy yо ‘ nalishini belgilaydi. Dunyoqarash о ‘ zining psixologik tuzilishiga kо ‘ ra bilimlar, qarashlar va maslaklarni о ‘ z ichiga oladi. Bu tarkibiy qismlar obyektiv va subyektiv xususiyatga ega. Dunyoqarashning obyektiv xususiyati shundaki, u bilimlar, ilmiy haqiqatlar tizimidan iboratdir. U tabiat va jamiyat hodisalarining obyektiv jihatlarini anglash, tushunish bilan bog ‘ liq bо ‘ lib, hamma odamlar tomonidan bir xil qabul qilinishi, tushunilishi mumkin

mustahkamligi insonga har qanday sharoitda ham о ‘ z fikrida qolishga imkon beradi. Talabalarda dunyoqarashni shakllantirish uchun ularni ilmiy bilimlar bilan qurollantirish, ularda g ‘ oyaviy e ’ tiqodni rivojlantirish jamiyatga, tabiatga, shaxsga mehnat faoliyatiga ilmiy qarashlarni shakllantirish, jamiyatning rivojlanish qonuniyatlarini tushunish, davlat siyosatini amalga oshirishda о ‘ z rolini anglash, kelajakka ishonch, dunyoqarash bilan tarbiyalash zarur. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish bu xulosalari fan asoslaridagi bilimlarga tayanishi, zamonaviy ta ’ lim nuqtai nazaridan asoslangan shaxsiy xulosalarga aylanishi zarur. Bir guruxdagi talabalarning dunyoqarashi har xil bо ‘ ladi. Ba ’ zilarda ular qarama-qarshi bо ‘ lib maqsadga yо ‘ naltirilgandir. Ularning ilmiy qarashlari hayo

biri idealdir. Ideal bu eng yuksak kamolotni anglash va uning oliyjanob maqsadga, eng yuksak orzu va tilakka, yashashdan maqsadga aylanishidir. Talabalarning dunyoqarashi haqidagi bilimlarni mustaqil о ‘ rganish va foydalanish e ’ tiqodni shakllantirishning muhim shartidir. Shunday qilib, dunyoqarash talabalar faoliyati va ruhiyatida muhim о ‘ rin egallaydi. О ‘ qituvchidan bilimlarni berishda /mazmunlilik, mantiqiylik, hissiylik, hayot bilan bog ‘ liqlik,/ g ‘ oyaviy e ’ tiqod, shaxsiy namuna kо ‘ rsatish, ish va sо ‘ z birligi talabalar faoliyatiga mohirona rahbarlik talab etiladi. Talabalarda dunyoqarashni shakllantirishning muhim sharti dunyoqarash haqidagi bilimlar, g ‘ oyalarning shaxsiy qarashlar va maslaklarga aylanishi hisoblanadi. Talabalar va о ‘ quvchilarda qarash, e ’ tiqod va

Talabalarning bilimi sayoz chala-chulpa, rejasiz bо ‘ lsa, dunyoqarashni о ‘ stirishga, salbiy ta ’ sir etadi. О ‘ rta va oliy maktablarda berilayotgan bilimlar ularning qarashi, e ’ tiqodi va maqsadiga aylanishi uchun ta ’ lim-tarbiya ishlarini tashkil etishda quyidagilarga e ’ tibor berish zarur: -talabalarda dunyoqarshni shakllantirishga imkon yaratadigan nazariy xulosalar, aktlarning barchasi ilmiy jihatdan isbotlangan, mantiqan ishonarli bо ‘ lishi, biri ikkinchisini rad etmasligi lozim. Buning uchun biror о ‘ quv materialini bayon etayotganda aniq, ishonchli faktlarga asoslanish va uni chuqur tahlil qilish kerak; -ishlab chiqarishning о ‘ sishi bilan ijtimoiy taraqqiyot о ‘ rtasidagi о ‘ zaro aloqadorlikni ochib berish ham dunyoqarashni shakllantirish uchun muhimdir; - shakllanayotga

2.2.Talaba shaxsining kasbga yо ‘ nalganligini shakllantirish Talaba oliy о ‘ quv yurtida turli fanlarni о ‘ rganish natijasida unda kasbiy yо ‘ nalganlik shakllanadi, ya ’ ni о ‘ z bilim, tajriba va qobiliyatini tanlagan kasbi sohasida qо ‘ llash uchun shaxsiy intilish paydo bо ‘ ladi. Shaxsning kasbiy yо ‘ nalganligini takomillashtirish istagi, о ‘ z kasbi sohasida mehnat qilib, moddiy va ma ’ naviy ehtiyojlarni qondirish istagini о ‘ z ichiga oladi. Kasbiy yо ‘ nalganlik - kasbiy faoliyat maqsad va vazifalarini tushunishni va qabul qilishni о ‘ z ichiga oladi. Kasbiy yо ‘ nalganlik mazmunidagi ijobiy о ‘ zgarishlar bо ‘ lg ‘ usi kasb bilan bog ‘ liq bо ‘ lib, motivlar mustahkamlanishida kо ‘ rinadi: ish bo`yicha о ‘ z majburiyatlarini yaxshi bajarishga intilish, bilimdon mutaxassis sifa

davlat va oila oldida о ‘ z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni nazarda tutadi. О ‘ quv-tarbiya ishlari jarayonida talabalarni ijodiy fikrlashga, о ‘ zgaruvchan vaziyatlarga о ‘ rgatish, erkin raqobat asosida faoliyatni tashkil etish hamda ularning amaliy mashg ‘ ulotlarda axborot texnologiyalari, elektron darsliklar, versiyalar va multimedialardan foydalana olishi muhimdir. Bu esa talabalarda mustaqillik, erkin fikrlashni tarbiyalash, о ‘ quv faoliyatini tahlil qilish, istiqbolda kasbiy mahorat va kompyuter savodxonligini orttirish ularning ichki ehtiyojiga aylantirilishini talab etadi. Malakali kadrlar tayyorlash tizimini uzluksiz ravishda rivojlantirish ehtiyoji va turli ishlab chiqarish sohalarida katta ish staji bilan faoliyat yuritayotgan shaxsning о ‘ z imkoniyatla

V)kasbga о ‘ rgatishda shaxs sifatlarini shakllantirish imkoniyatining mavjudligi haqidagi savollarga javob olishga intiladi. Muallifning fikricha, о ‘ spirinning kasbga yaroqliligini aniqlanganda uch muhim narsaga e ’ tibor qilish maqsadga muvofiqdir: kasbga munosabat, qobiliyat, kо ‘ nikma va malakalardan iboratdir. Talabalik davri о ‘ spirinlik davrining о ‘ ziga xos murakkab bosqichlaridan biri hisoblanadi, chunki aynan mana shu davrda shaxsda kasbiy bilim, kо ‘ nikmalar bilan bir qatorda muhim kasbiy sifatlar ham tarkib topib boradi. Talabalik davrida kasbiy sifatlarning shakllanishi muammosi qator tadqiqotlar doirasida о ‘ rganilgan. Kо ‘ pgina jahon va xorij olimlarining ta ’ kidlashicha, bugungi kunda kasbiy sifatlarni shakllanishi о ‘ zining ahamiyatlilik darajasiga kо ‘ ra inson

sinmaslik uchun, farovon kelajakni ta ’ minlash uchun bо ‘ lajak mutaxassis, ya ’ ni talaba doimiy rivojlanishda bо ‘ lishi, qolaversa, ijtimoiy va mehnat sharoitida о ‘ zining mavqeini tahlil qilib borishi lozim. Shuning uchun kasbiy sifatlarni tadqiq qilishning zamonaviy yо ‘ nalishi shaxsning ijtimoiy va kasbiy taraqqiyoti jarayoni bilan bog ‘ liq jihatlarni о ‘ rganish hisoblanadi. Kasbiy shakllanish talabaning mutaxassisga aylanishi sifatida insonning о ‘ zi haqidagi, kasbiy va ijtimoiy muhitdagi mavqei haqidagi tasavvurlarining о ‘ zgarishi, qolaversa, yangi kasbiy sifatlarni о ‘ zida tarkib toptirishi, keng ma ’ noda aytadigan bо ‘ lsak - shaxsning kasbiy о ‘ z-о ‘ zini anglashi bilan hamohanglikda kechadigan jarayondir. Kasbiy shakllanish inqirozlari davrida kasbiy sifatlar yaqqol

qadriyatlarni anglashga qaratiladi. Kasbiy sifatlarning shakllanish jarayoni talabaga kasbiy о ‘ z-о ‘ zini boshqarish imkonini beruvchi kasbiy taraqqiyotni ta ’ minlaydi. K.Mak-Goven va L.Xartlar asosiy urg ‘ uni о ‘ z tarkibiga kasbiy rollarni amalga oshirish va yangi qadriyatlarni, ustanovkalarni va kasbiy sifatlar tarkibini rivojlanishi uchun talab etiladigan maxsus bilim va kо ‘ nikmalarni о ‘ zlashtirishni qamrab oluvchi ijtimoiy о ‘ rganish jarayoniga qaratadilar. Pedagoglarning kasbiy shakllanishini tadqiq qilish natijasida quyidagicha tahliliy xulosaga kelingan: pedagog-talabalar tanqidiy tafakkur, shaxslararo munosabatlar, nizolarni bartaraf etish kabi sohalar yuzasidan maxsus bilim, kо ‘ nikmalarni о ‘ zlashtirishlari, qolaversa, kompyuter texnologiyalari va turli metodlarni qо

qolaversa, shaxsiy kasbiga nisbatan subyektiv munosabatlar bilan hamohang tarzda kechuvchi shaxsning mehnat jamoasida tutgan о ‘ rni haqidagi tasavvurlari kasbiy identifikatsiyaning asosini tashkil qiladi. Bu g ‘ oyalar talabalardagi kasbiy identifikatsiya kognitiv-motivatsion va axloqiy komponentlar bilan yaxlitlikni tashkil qilishi kо ‘ rsatib berilgan va empirik tadqiqotlarda о ‘ z isbotini topgan. Kasbiy identifikatsiyaning kognitiv komponentiga nisbatan an ’ anaviy yondashuv D.N.Zavalishinaning yozishicha, talabalarning mutaxassislar guruhidagi normalar, qadriyatlar va an`analarni, zaruriy bilimlarni о ‘ zlashtirishi bilan belgilanadi. Ushbu voqelik kasbiy identifikatsiya sifatida namoyon bо ‘ ladi: «...Hech qanday kasbiy faoliyat na shaxsiy taraqqiyot kasblar dunyosini va о ‘ z- о ‘

faoliyatning psixologik tizimi komponentlarining о ‘ zaro aloqasi va mazmunini о ‘ zlashtirishni о ‘ z ichiga qamrab oladi. Bu jarayonni boshqarishning asosiy mexanizmlaridan biri о ‘ zi haqidagi tasavvurlarning, «Men-mutaxassis» obrazi va mutaxassis modelining namunasini shakllanishi, qolaversa, bu tasavvurlarning muvofiqligi, ular orasidagi qarama- qarshiliklarni aniqlash va tahlil qilish hisoblanadi. Kо ‘ rsatib о ‘ tilgan subyektiv modellarning roli qator tadqiqotlarda о ‘ z aksini topgan bо ‘ lib, ular: «stereotiplashgan kasbiy namunalar shaxs tajribasining tо ‘ liq integratsiyasiga yо ‘ l qо ‘ ymaydi, bu vaziyatda kasbiy shakllanish shaxs taraqqiyoti uchun tо ‘ siq bо ‘ lib xizmat qilishi ham mumkin», degan g ‘ oyani tasdiqlaydilar. Faqatgina individuallashtirilgan, qolaversa, shaxsn

faoliyatga moslashish jarayonini psixik boshqarish mexanizmlari va shaxsning mavjud imkoniyatlari hamda kasbiy talablar orasidagi muvofiqlikni psixologik tahlil qiladi, qolaversa, obrо ‘ li kasb va faoliyat turlarining psixologik xususiyatlarini prognozlaydi. Ommaviy va obrо ‘ li kasbiy faoliyat turlarini psixologik tahlil qilishning samaradorligi faoliyatni rejalashtirishdagi texnik va texnologik qarorlar va shu bilan bir qatorda, shaxsga nisbatan kasbiy talablar xarakteri hamda faoliyatning psixologik nazariyalarini ahvoli haqidagi ma ’ lumotlar yordamida aniqlandi. Shaxs taraqqiyoti sifatida - bu talabaning faollik darajasiga bog ‘ liq va yetakchi faoliyat xarakteriga asoslangan holda aniq bir yosh davrida namoyon bо ‘ ladi. Psixik taraqqiyot eng avvalo, mehnat motivlarining shakllanish

ijtimoiy qadriyatlar ijodkori, har tomonlama kamol topgan shaxs, oliy toifali mutaxassis sifatida shakllanish jarayonlarida aks etadi. Shaxs tuzilishining holati va maxsus qobiliyatlar, shaxs taraqqiyotida faoliyatning roli haqidagi ma ’ lumotlar, faoliyatning dinamik tuzilishi va mazmuni hamda bu jarayon bilan bog ‘ liq ravishda shaxsga nisbatan qо ‘ yiladigan kasbiy talablar keyinchalik kasbiy shakllanishning va bu tizim asosida mutaxassislarni psixologik saralashning takomillashtirish jarayonini yangi qirralarini о ‘ rganishni belgilab beradi. Bu qarashlar eksperimental asoslangan bо ‘ lib, uning negizida talabalardagi kasbiy yaroqlilikni baholashga nisbatan strukturaviy-dinamik yondashuv tamoyili yotadi. Talabaning kasbiy shakllanishi taraqqiyot jarayoni sifatida mutaxassisning qator y

kasbiy sifatlari, bilim, kо ‘ nikma va malakalarini shakllantirib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Bо ‘ lajak pedagoglarning yaxshi tashkilotchi, uddaburon xodim, adolatli rahbar, tadbirkor mutaxassis bо ‘ lishlari uchun ularda atrofdagi odamlarning psixologik xususiyatlarini tezda payqab olish, insonlarning xulq-atvorini xatti- harakatlarini tahlil qila olish boshqalar qobiliyati, tashkilotchilikka xos bо ‘ lgan kо ‘ nikma va malakalarni egallash, atrofdagi odamlarga sо ‘ z va ifoda kuchi bilan ta ’ sir etish, tashkil qilinayotgan har bir guruh a ’ zosining о ‘ ziga xos xususiyatlariga mos munosabat usullarini tanlay olish qobiliyatlarini shakllantirib borish kerak. Pedagogik faoliyat muvaffaqiyatini ta ’ minlovchi shaxsning kasbiy sifatlarini rivojlantirish uchun ta ’ lim-tarbiya jarayo

Pedagogik kasblarni tanlagan talabalar birinchi semestr davomida “О ‘ qituvchilik ixtisosiga kirish”ni о ‘ rganadilar. Bu kursning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: - pedagogik kasbning shaxsiy va ijtimoiy qimmati, ahamiyatini, bozor iqtisodiyoti qonunlariga asoslangan demokratik jamiyatda uning о ‘ rni, vazifalari va xususiyatlarini ochib berish; - о ‘ qituvchini pedagogik faoliyatga tayyorlashning tizimi, mazmuni, shakl va metodlarini bayon etish; - oliy maktabda ta ’ lim – tarbiya jarayonining tashkil etilishini, mustaqil ishlash metodikasini о ‘ rganishdan iborat. “О ‘ qituvchilik ixtisosiga kirish” kursini о ‘ rganish pedagogik kasbning mohiyatini chuqur anglashga, mustaqil о ‘ qish, ilmiy ishlar, jamoat ishlarida ongli ravishda va faol qatnashishga yordam beradi. Bu fanni о ‘

boshqa tadbirlar ham mо ‘ ljallanadi. Bu ish alohida diqqatga saz o vordir. Chunki u mutaxassislar tayyorlash sohasida amalga oshirilgan barcha ishlar natijasining samaradorligini aniqlashga, xususan universitetni tamomlab chiqqan yosh о ‘ qituvchilarning axloqiy sifatlari shu kundagi talablarga qay darajada mos kelishini aniqlashga yordam beradi. Talabalarning barkamol shaxs sifatida rivojlanishi – uning faolligiga bog ‘ liq. Talabalar bajaradigan kasbiy о ‘ quv – biluv mehnati, ijtimoiy foydali ishlar, unumli mehnat yoshlarda kasbiy malaka va kо ‘ nikmalarni, qobiliyat va xarakterni, boshqa shaxsiy sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. О ‘ qish va ijtimoiy foydali mehnat natijasida shaxsning fuqarolik qiyofasi tarbiyalanadi, shaxs va jamiyat manfaati yо ‘ lida xizmat qilish kо ‘ nik

Kasbiy – pedagogik bilimdonlik pedagogik voqelikni izchil idrok eta olish va unda izchil harakat qila olish malakasini qamrab oladi. Bu xislat pedagogik jarayon muntig ‘ ining yaxlitligicha va butun tuzilmasi bilan bargalikda kо ‘ ra olish, pedagogik tizimning rivojlanish qonuniyatlari va yо ‘ nalishlarini tushunish imkoniyatini ta ’ minlaydi hamda maqsadga muvofiq faoliyatni konstruksiyalashn osonlashtiradi. Bilimdonlik oliy maktab о ‘ qituvchisi uchun о ‘ ta muhim bо ‘ lgan 3ta holat bilan bog ‘ langan zamonaviy pedagogik texnologiyalarni egallashni taqozo etadi: odamlar bilan о ‘ zaro aloqada bо ‘ lishda, madaniy muloqotda bо ‘ lish; fan sohasi bо ‘ yicha axborotlarni qabul qila bilish va uni о ‘ qitish mazmuniga moslab qayta ishlash va undan mustaqil tahsil olishda foydalana olish; о ‘

istagi va malakasidir. Kreativlik о ‘ qituvchiga innovatsion о ‘ zlashtirishlar oqimiga moslashib olishga yordam beradi. Har qanday darajadagi kasbiy bilimdon pedagog refleksiyaga qodirdir. Refleksiya – fikrlashning maxsus usuli bо ‘ lib, pedagogik voqelikka, tarixiy – pedagogik tajribaga, muayoyan kasbiy mavqening tashuvchisi bо ‘ lgan о ‘ z shaxsiyatiga qayta nazar tashlashdir. Yuqoridagi kasbiy pedagogik bilimdonlikni tashkil etuvchi barcha komponentlar murakkab tuzilmani hosil qilib, mutaxassisning “ideal modeli”ni shakllantira boradi va natijada zich birlashib ketadi hamda о ‘ qituvchi shaxsi faoliyati tasnifini belgilaydi. Bilimdonlik faqat faoliyat jarayonida va faqat konkret kasb doirasida nomoyon bо ‘ ladi va baholanadi. Talabalarni kasbiy yо ‘ naltirish oliy maktab oldida turgan

2.3. Tal abal arda yuksak hi sl arni shakl l ant i ri shda t arbi yani ng rol i . О ‘ zbekiston Respublikasi “Ta ’ lim tо ‘ g ‘ risida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ta ’ lim muassasalarida joriy etish bо ‘ yicha bir qator ijobiy ishlar amalga oshirildi. Ular qatorida ta ’ lim samaradorligini oshirish uchun о ‘ quvchi – yoshlarda hissiy irodaviy sifatlarni tarkib toptirish borasida qator ishlarni amalga oshirib kelmoqdalar. О ‘ zbekiston Respubliksi Prezidenti I.A.Karimov bu borada shunday deydi: “Erkin fuqaro ma ’ naviyatini shakllantirish masalasi oldimizda turgan eng dolzarb vazifadir. Boshqacha aytganda biz о ‘ z haq – huquqlarini taniydigan о ‘ z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan, atrofda sodir bо ‘ layotgan voqea – hodisalarga mustaqil munosabat bilan yondashadiga

tanishish jarayonida kо ‘ z yoshgacha о ‘ ta ta ’ sirlangani, xushini yо ‘ qotgani haqida ma ’ lumotlar mavjudligini qayd etadilar. Negaki, barcha turdagi ijodiy faoliyat va uning mahsullarida о ‘ ziga xos estetika, shakl nafosati, kompazitsion tartiblashganlik, tizimlilik elementlarini topish mumkin. Tadqiqotlarda kreativlik kо ‘ pincha odamning о ‘ ziga ishonchi keng ma ’ noda gо ‘ zallikni his eta olish, qiziquvchanlik, shaxs sifatida yetuklikning yuqori darajalariga erisha turib, olamni bolalarcha idrok etishga moyillik singari xususiyatlar bilan yaqin aloqadorlikda bо ‘ lishini isbotlagan. Estetik hislar borliqqa estetik munosabatning kо ‘ rinishidir. Estetik hislar turlicha: qoniqish, zavqlanish, qahramonlikni his qilish, nafratlanishni his qilish va boshqalar kiradi. Bu hislar talab

Axloqiy – ma ’ naviy jihatdan barkamol inson sifatida shakllanishning msuhim shartlaridan biri bu axloqiy о ‘ z – о ‘ zini anglashdir. Talabalar faoliyatining sharoitlari, vazifalari, ularning hissiy jarayonlarida aks etadi. Talabaning hissiyoti uning ichki dunyosini boyitadi, uning idrokini yorqin va mazmunli qiladi, faollikka undaydi, qiynchiliklarni yengishga undaydi. Fanda hissiy holatlarda organizmdagi о ‘ zgarishlar yaxshi о ‘ rganiladi. Talabalar faoliyatida, ayniqsa, zо ‘ riqish paytlarida /oliy о ‘ quv yurtiga topshirayotgan, davlat imtihonlari va hokazo/ hissiyot maqsadga erishishda va kuchlarni bir joyga tо ‘ plashda muhim о ‘ rin egallaydi, psixik faollikka undovchi va kuchaytiruvchi о ‘ ziga xos boshqaruv vazifasini bajaradi. О ‘ quv va jamoat vazifalarini bajarish qaror qabul

Tal abani ng ij obi y hi ssi y hol at l ar i ni qо ‘ l l ab – quvvat l ashda о ‘ qi t uvchi ni ng r ol i kat t a. Tal abani tushuni sh, har akat l ar ni ng r ej al i li gi , о ‘ yl anganl i gi ul ar da i j obi y psi xi k hol at l ar i , sababl ar i va m ohi yat i ni bi l gan hol da, о ‘ qi t uvchi ni ng t al abal ar faol i yat i ni boshqar i shi m ahsul dor bо ‘ l i shi m um ki n. 5 1

Xul osa О ‘ zbeki st on Respubl i ka si m ust aqi l l i kka er i shgach xal q t a ’ l i m i t i zi m i da yangi vazi f al ar ni hal qi l i sh yuzaga kel di . Bugungi kunda Respubl i kam i zda qobi l i yat l i , i st e ’ dodl i , о ‘ z – о ‘ zi ni t о ‘ l i q angl agan va m ust aqi l dunyoqar ashi keng e ’ t i qodl i , i r odal i yoshl ar ni t ar bi yal ashga eht i yoj sezm oqda. О ‘ si b kel ayot gan yosh avl odni bar kam ol shaxs qi l i b t ar bi yal ash har qanday i j t i m oi y t i zi m ni ng asosi y vazif asi di r . Bi t i r uv m al akavi y i shi m i zni t ayyor l ashda m avzuga oi d adabi yot l ar ni chuqur о ‘ r gani b t ahl i l qi l i b, quyi dagi xul osal ar ga kel di k: 1. Tar bi ya j ar ayoni va uni psi xol ogi ya f ani da о ‘ rgani l ganl i k hol at i о ‘ r gani l di , t ahl i l

F oydal ani l gan adabi yot l ar rо ‘ y x at i Kar im ov I .A. «О ‘ zbeki st on m ust aqi l l i kka eri shi sh ost onasi da» Toshkent . О ‘ zbeki st on. 2011 y – 439 b Kar im ov I .A. Bar kam ol avl od- О ‘ zbeki st on t ar aqqi yot i ni ng poydevor i T.: “Shar q” 1998 y - 64 b. Kar im ov I . T ar i xi y xot i r asi z kel aj ak yо ‘ q. T .: Shar q, 1998. - 31b. Kar im ov I .A. Bar kam ol avl od or zusi . T.: Shar q 1998 y- 182 b. Davletshin M.G. Jalilova S.X. Oliy maktabda ta ’ lim jarayonini samaradorligining psixologik tomonlari. – T., 2001. – 10 b. Davletshin M.G. va boshqalar. “Yosh davrlar va pedagogik psixologiya” T.TDPU. 2009. Karimova V.M. Auditoriyada baxs munozarali darslarni tashkil etishning psixologik texnikasi. T. – 2000. – 166. Karimova V.M. Sunnatova R.I., Tojiboyeva R.N. M

Купить