Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini yoritishda axborot texnalogiyalaridan foydalanish - Fizika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	254.6KB
Xaridlar	1
Yuklab olingan sana	11 Yanvar 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Fizika

Sotuvchi

Behruzbek Matyoqubov

Ro'yxatga olish sanasi 11 Yanvar 2025

5 Sotish

Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini yoritishda axborot texnalogiyalaridan foydalanish

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
Qarshi davlat universiteti
Kurs ishi
Mavzu: “Optoelektiron
asboblarni ishlash tamoyillari
mavzusini yoritishda axborot
texnalogiyalaridan
foydalanish”
Tayyorladi: Raxmonova Nafosat
Sana: ________________
Fakultet: “Fizika”
Yo’nalish: “Fizika”
Guruh: 022-10
1

Mundarija
1. Kirish……………………………………………………………..3
2. Asosiy
2.1 Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini
yoritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
2.1.1 Optoelektron asboblarning ishlash tamoyillari haqida
umumiy tushuncha va ularning ahamiyati……….……….7
2.1.2 Optoelektron asboblarni o‘qitishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish usullari va
samaradorligi……………………………………………..8
2.1.3 Axborot texnologiyalari yordamida dars jarayonini
metodik jihatdan tashkil etish va amaliyotga tadbiq
qilish…………………………………………………….10
2.2 Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini
yoritishda axborot texnologiyalari …..………………......12
2.3 Optoelektronik qurilmalar va vositalar optoelekttronik
moslamalar …………………………………………….....16
2.4 Optoelektronika va uning rivojlanishi………………..…23
3. Xulosa…………………………………………………………....37
4. Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………..39
2

Kirish
Rivojlanish boshlanganidan beri kompyuter texnalogiyalari bir necha yil
o’tdi. Bu vaqt ichida biz hisob-kitoblarning bunday tezligini , oltmish yil
oldin hatto orzu qilishni ham iloji bo’lmagan ma’lumotlarni uzatish
tezligini oldik. Hammasi 1948 – yilda K.Shannonning “Matematik aloqa
nazariyasi “ va N.Vinerning “Kibernetika , yoki hayvonlar va
mashinalarda boshqarish va aloqa” kitoblari nashr etilishidan boshlandi.
Ular ilm – fanni rivojlantirish uchun yangi vektorni aniqladilar, natijada
kompyuterlar paydo bo’ldi : avval naycha giganti , kiyin tranzistor va
integral mikrosxemalarda, mikroprotsessorlarda va 1989-yilda paydo
bo’ldi shaxsiy kompyuter IBM. Xuddi shu yili MS- DOS dasturi , 1990-
yilda esa Windows-3.0 chiqarildi va kiyinchalik aparat va dasturiy
ta’minotning tez yaxshilanishi yuz berdi. Asr oxiriga kelib, insoniyat
kompyuter texnologiyalarning ulkan miniatizatsiyasini , kompyuter va
odam odam orasidagi masofani qisqartirishni , to’liq kirib borishni oldi
kompyuter tehnologiyalari uy xo’jaligi sohasida. 1986-yil Internetning
tug’ilishi global tarmoq,dunyoning deyarli barcha davlatlarini qamrab
olgan, har bir foydalanuvchini dolzarb ma’lumotlar bilan ta’minlaydi .
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan har bir sohada axborot
texnologiyalaridan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Axborot
texnologiyalari nafaqat bilim olish jarayonini samaraliroq va qulayroq
qilishga, balki murakkab tushunchalarni osonroq va aniqroq
tushuntirishga yordam beradi. Shu ma’noda, optoelektron asboblarni
ishlash tamoyillarini o’rgatishda axborot texnologiyalarining
imkoniyatlarini qo‘llash alohida o‘rin tutadi.
Optoelektronika - yorug‘lik va elektr energiyasi o‘zaro ta’sirini
o‘rganuvchi fan sohasi bo‘lib, bugungi kunda sanoat, tibbiyot,
telekommunikatsiya va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu yo‘nalishda ishlab chiqilgan qurilmalar, masalan, lazerlar,
yorug‘lik diodlari (LED), fotodiodlar va boshqa optoelektron
komponentlar zamonaviy texnologiyalarning ajralmas qismi hisoblanadi.
Ammo bu asboblarning ishlash tamoyillarini o‘rganish ko‘pincha
nazariy jihatdan murakkab bo‘lib, uni talabalarga tushuntirish uchun
innovatsion usullar zarur bo‘ladi.
3

Axborot texnologiyalari imkoniyatlari, xususan, multimedia vositalari,
3D modellash, virtual laboratoriyalar va taqdimot dasturlari yordamida
optoelektron asboblarning ishlash tamoyillarini aniqroq va qiziqarliroq
qilib yoritish mumkin. Bu nafaqat talabalarning mavzuga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi, balki ularning amaliy ko‘nikmalarini
shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki amaliy
mashg‘ulotlarda ma’lumotlarni to‘g‘ri vizualizatsiya qilish talabalarning
texnik tushunchalarini mustahkamlashga yordam beradi.
Ushbu kurs ishida optoelektron asboblarning ishlash tamoyillari
mavzusini o‘qitishda axborot texnologiyalaridan foydalanishning
ahamiyati va samaradorligini ko‘rsatish maqsad qilingan. Ish davomida
axborot texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinib, ular
yordamida yaratilgan uslubiy yondashuvlar hamda innovatsion ta’lim
resurslari ishlab chiqiladi.
Shuningdek, kurs ishida quyidagi asosiy masalalar yoritiladi:
1. Optoelektron asboblarning asosiy tamoyillarini o‘rganish
jarayonida duch kelinadigan muammolarni aniqlash.
2. Axborot texnologiyalarining o‘qitish samaradorligini oshirishdagi
imkoniyatlarini ko‘rsatish.
3. Optoelektron asboblarning ishlash tamoyillarini tushuntirish uchun
maxsus dasturlar va vositalardan foydalanish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida axborot texnologiyalaridan oqilona
foydalanish nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki kelajakda yuqori
malakali mutaxassislar tayyorlash uchun mustahkam asos yaratadi. Shu
bois, mazkur kurs ishi mavzusi dolzarb va amaliy ahamiyatga ega.
Bunday tezkor ma’lumotlarni qayta ishlashni qabul qilib , odamlar vaqt
va pulni sarflashni to’xtatishlari mumkin , shuningdek ushbu
ma’lumotlarni uzatishda,shuningdek kirish tezligi va ma’lumotlarni
uzatish tezligini oshirishda to’xtashlari mumkin degan xulosaga kelishdi.
Oddiy aluminiy va mis simlarini o’rnini bosadigan optik tolalar kabi
yangi aloqa turlaridan foydalanish tufayli bu mumkin bo’ldi.
4

Hozirgi vaqtda optik tolali aloqa liniyalari mavzusi dolzarbdir , chunki
sayyoramizdagi odamlar soni oshib bormoqda va yaxshi hayotga ehtiyoj
ham ortib bormoqda . Qadim zamonlardan inson takomillashmoqda : U
o’z bilimlarini yaxshilaydi , hayotini yaxshilashga ,uy ro;zg’or
buyumlarini yaratishga va modellashtirishga intiladi.
Optoelektron asboblarni tushuntirish jarayonida axborot
texnologiyalaridan foydalanish ko‘plab pedagogik yondashuvlarni
qo‘llash imkonini beradi. Masalan, interaktiv grafikalar va
simulyatsiyalar orqali talabalar murakkab fizik jarayonlarni real vaqt
rejimida kuzatishi va tajribalarni mustaqil bajarishi mumkin. Bundan
tashqari, videodarslar, onlayn testlar va masofaviy o‘qitish platformalari
orqali talabalar o‘z bilimi va ko‘nikmalarini mustahkamlashi mumkin.
Bundan tashqari, optoelektronika sohasida ta’lim sifatini oshirish uchun
yangi o‘quv metodikalari va texnologiyalarini joriy etish zarurati ham
muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, ta’lim jarayonida talabalarning o‘z-
o‘zini nazorat qilish va bilim darajasini baholashga mo‘ljallangan
dasturlarni joriy etish orqali ularda mustaqil fikrlash va ijodiy
yondashuv ko‘nikmalarini shakllantirishga erishiladi.
Ushbu dastur optoelektron asboblaming tasniflari, ulaming tuzilishi va
hisoblash usullari, asosiy turlari, fizikaviy xususiyatlari, fan tarixi va
rivojining tendensiyasi, istiqboli hamda respublikamizdagi ijtimoiy-
iqtisodiy islohatlar natijalari, hamda ishlatilish soxalari haqidagi
ma’lumotlami berish
O‘quv fanining maqsad va vazifalari
Fanni o‘qitishdan'maqsad - talabalarga optoelektron asboblarni asosiy
terlari, tuzilishi, ishlatilish ko‘lami, xisoblash asoslari va ulami muayyan
sharoitlarga mos xolda tanlash usullari bo’yieha yo’nalish profiliga mos
bilim, ko‘nikma va malaka shakllantirishdir. Fanning vazifasi - uni
o‘quvchilarga: - optoelektron asboblarni fizikaviy xususiyatlari, asosiy
kattaliklari va tavsiflari, hamda ishlatilish soxalari haqidagi
ma’lumotlami berish va o‘rgatishdan iboratdir.
Qo‘yilgan vazifalar o ‘qish jarayonida talabalaming ma’ruza va
laboratoriya mashg‘ulotlarida faol ishtirok etishi, adabiyotlar bilan
5

mustaqil ishlari va o‘qituvchi kuzatuvida mustaqil ta ’lim olish bilan
amalga oshadi.
Fan bo‘yicha talabalarning bilimi, ko‘nikma va malakasiga
qo‘yiladigan talablar.
1. Fizik kattaliklarinng ma’nosini, birliklarini va ularni taqqoslash.
Asosiy fizik qonun va tamoyillari turli sirtda sodir boiadigan
jarayonlarga qo‘llay bilish. Sirtda sodir bo‘ldigan jarayonlarni nazorat
qilish usullari bilan tanishish va ulardan foydalana bilish. Fizik jarayon
va hodisalami fizik qonun va tamoyillar asosida tavsiflashni va xulosalar
chiqarishni o‘rgatish.
2.Umumiy talab darajasidagi nazariy misollami yechish va tahlil qilish.
Tajribalar natijalami har xil o‘lchov sistemalarida hisoblashda
matematik hisoblash usullari va ulami amaliyotga qo‘llash . Boshqa
turdagi qo'rilmalar bilan birga ishlatish, optoelektron qo'rilmalar va
asboblar asosida qo‘rilmalami loyihalash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi
kerak.
3. Laboratoriya qurilmalarini sozlash, o‘lchashni bajarish va natijalami
hisoblash, eksperiment xatoliklarini hisoblash usullarini bilish va tajriba
natijalari va ulaming sifatini xulosalashni bilishlari kerak. Tajribalarda
ishlatiladigan o‘lchov asboblaridan to‘g‘ri va aniq foydalanish, ulaming
o‘lchash aniqligini bilish va xulosalar chiqarish malakalariga ega
bo‘lishni ta’minlash.
6

2.1 Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini
yoritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish
2.1.1 Optoelektron asboblarning ishlash tamoyillari haqida umumiy
tushuncha va ularning ahamiyati
Optoelektron asboblar - bu yorug‘lik va elektr energiyasi o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sir asosida ishlaydigan qurilmalardir. Ular, asosan, fotonlar
(yorug‘lik zarralari) va elektronlar o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi.
Ushbu asboblarning ishlash tamoyillari, texnologiyaning rivojlanishiga
muhim ta’sir ko‘rsatgan, chunki ular kommunikatsiya tizimlaridan
tortib, tibbiyot va ilmiy tadqiqotlarga qadar keng qo‘llaniladi. Quyidagi
optoelektron qurilmalarning asosiy ishlash tamoyillari haqida qisqacha
tushuncha beriladi:
1. Fotodiodlar – Bu qurilmalar yorug‘likni elektr signaliga
aylantiradi. Ular asosan optik aloqalar, xavfsizlik tizimlari va ilmiy
tadqiqotlarda qo‘llaniladi.
2. LED (Yorug‘lik chiqaruvchi diodlar) – Bu asboblar elektr
energiyasini yorug‘lik energiyasiga aylantiradi. LED-lar har xil
rangdagi yorug‘liklar chiqarishi mumkin va ular ko‘plab sohalarda,
masalan, maishiy texnikada, reklama panellarida ishlatiladi.
3. Lazer diodlari – Lazerlar juda kuchli va maqsadga yo‘naltirilgan
yorug‘lik nurlarini chiqaradi. Ular telekommunikatsiya, tibbiyot va
sanoat texnologiyalarida keng qo‘llaniladi.
Optoelektron qurilmalarining ishlash tamoyillari texnologik
taraqqiyotning ajralmas qismi bo‘lib, ularni o‘qitishda murakkab
fizikaviy jarayonlarni tushuntirish muhim ahamiyatga ega. Shu sababli,
ularni o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish
nafaqat ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi, balki talabalarni bu
texnologiyalarni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi.
7

2.1.2 Optoelektron asboblarni o‘qitishda axborot texnologiyalaridan
foydalanish usullari va samaradorligi.
Optoelektronika kabi murakkab fan sohalarini o‘rgatishda axborot
texnologiyalaridan foydalanish juda muhimdir. Bu texnologiyalar
talabalarga nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham
o‘rgatishda samarali vositadir. Quyidagi usullarni ko‘rib chiqamiz:
2.1.2.1 Multimediali Prezentatsiyalar va Grafiklar
Multimediali prezentatsiyalar o‘quvchilarga murakkab ilmiy
tushunchalarni yanada oddiy va samarali ravishda taqdim etishga
yordam beradi. Grafiklar, diagrammalar, video va animatsiyalar
yordamida talabalar optoelektron qurilmalarining ishlash jarayonlarini
yanada aniqroq tushunadilar. Masalan, PowerPoint , Prezi kabi dasturlar
yordamida optoelektron qurilmalarining prinsiplarini taqdim etish
mumkin. Har bir qurilmaning ishlash mexanizmini ko‘rsatadigan
animatsiyalar talabalarga texnologiyaning har bir bosqichini ko‘rish
imkonini beradi. Bu metod, o‘z navbatida, murakkab fizika qonunlarini
tushuntirishda foydalidir.
2.1.2.2 Virtual Simulyatsiyalar va Laboratoriyalar
Axborot texnologiyalari yordamida o‘quvchilarga virtual laboratoriyalar
orqali optoelektron qurilmalarning ishlashini amalda ko‘rsatish mumkin.
Masalan, Phet Simulations , Multisim , Proteus kabi dasturlar
yordamida o‘quvchilar optoelektron qurilmalarni simulyatsiya qilgan
holda, ularning ishlash tamoyillarini real sharoitda o‘rganishlari
mumkin. Bunday virtual laboratoriyalar talabalar uchun xavfsiz muhit
yaratib, ularga haqiqiy texnik vositalar bilan ishlash imkonini beradi.
2.1.2.3 Interaktiv Testlar va O‘yinlar
Yangi mavzularni o‘rganish jarayonini qiziqarli va samarali qilish uchun
Kahoot , Quizizz , Google Forms kabi platformalar orqali interaktiv
testlar va o‘yinlar tashkil etish mumkin. Bu orqali talabalar o‘z
bilimlarini baholashadi, shuningdek, o‘zaro raqobatni rivojlantiradi. Bu
metod o‘quvchilarning faoliyatini oshiradi va mavzu bo‘yicha bilimlarni
mustahkamlashga yordam beradi.
2.1.2.4 Video Darslar va 3D Modellar
8

Video darslar orqali optoelektron qurilmalarining ishlash jarayonini
yanada aniqroq tushuntirish mumkin. YouTube , Edpuzzle , yoki Khan
Academy kabi platformalarda tayyorlangan video darslar talabalar
uchun ko‘p foydali materiallar taqdim etadi. Shuningdek, 3D
modellashtirish yordamida talabalar optoelektron qurilmalarning ichki
tuzilishini ko‘rishlari mumkin. Bu metod talabalarni texnologiyaning
fizikaviy ishlash tamoyillarini tushunishga yordam beradi.
2.1.2.5 Onlayn Kurslar va O‘quv Platformalari
Onlayn ta’lim tizimlari, masalan, Coursera , Udemy , yoki EdX
platformalari yordamida talabalar optoelektronika sohasidagi eng
so‘nggi ilmiy yutuqlarni o‘rganishlari mumkin. Bu platformalar orqali
o‘quvchilar global miqyosda ekspertlar tomonidan tayyorlangan
kurslardan foydalangan holda mustaqil o‘qish va o‘z bilimlarini
mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Lazer
9

2.1.3 Axborot texnologiyalari yordamida dars jarayonini metodik
jihatdan tashkil etish va amaliyotga tadbiq qilish
Optoelektronika fanini samarali o‘rgatish uchun metodik
yondashuvlarning o‘rni katta. Axborot texnologiyalari yordamida ta’lim
jarayonini metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish, talabalarning bilim va
ko‘nikmalarini chuqurroq rivojlantirishga imkon beradi. Quyidagi
metodik yondashuvlar yordamida dars jarayonini tashkil qilish mumkin:
Darsning Strukturasi
Darsni axborot texnologiyalaridan samarali foydalanib tuzish talabalar
uchun o‘qish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Dars
tuzilishi quyidagicha bo‘lishi mumkin:
 Kirish qismi : Darsni boshlashda mavzuni tushuntiruvchi qisqa
video yoki animatsiya ko‘rsatish. Bu, talabalarni mavzu bilan
tanishtirish va ularning qiziqishini uyg‘otish uchun yaxshi
metoddir.
 Asosiy qism : Optoelektron qurilmalarining ishlash tamoyillarini
tushuntirish. Bu bosqichda grafiklar, animatsiyalar va
simulyatsiyalardan foydalanish talabalarni mavzuni chuqurroq
o‘rganishga yordam beradi.
 Yakuniy qism : Darsni yakunlashda test yoki quiz yordamida
talabalar bilimini baholash va o‘zlashtirilgan bilimlarni
mustahkamlash.
Amaliy Mashg‘ulotlar
Teorik bilimlarni mustahkamlash uchun amaliy mashg‘ulotlar va
laboratoriya ishlarini olib borish muhimdir. Talabalar virtual
laboratoriyalar yordamida optoelektron qurilmalarni sinovdan
o‘tkazishlari mumkin. Bunda Proteus , Multisim kabi dasturlar
yordamida elektron sxemalarni yaratish va sinovdan o‘tkazish
imkoniyati mavjud.
Loyihaviy Yondashuv
Loyihaviy yondashuv orqali talabalar o‘z bilimlarini amaliyotda qo‘llash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, talabalar guruh bo‘lib, o‘zlari
10

yaratgan optoelektron qurilmalarini taqdim etishlari yoki yangi
texnologiyalarni yaratish bo‘yicha loyiha ishlab chiqishlari mumkin.
Baholash va Tahlil
Dars jarayonida o‘quvchilarning faoliyatini baholash uchun turli
usullarni qo‘llash mumkin. Formativ baholash orqali talabalar dars
davomida o‘zlashtirgan bilimlarini baholash mumkin. Summativ
baholash esa yakuniy natijalar asosida amalga oshiriladi, bunda
talabalar tomonidan ishlab chiqilgan loyihalar va amaliy topshiriqlar
baholanadi.
Optoelektron asboblarni o‘rgatishda axborot texnologiyalaridan
foydalanish, ta’lim sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib, talabalar
uchun qiziqarli va samarali o‘qish jarayonini yaratadi. Bu metodlarning
samarali qo‘llanilishi, nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. O‘qituvchilar va talabalar
uchun axborot texnologiyalarini to‘g‘ri ishlatish, zamonaviy ta’lim
tizimida muvaffaqiyatga erishishda asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Optik tola
11

2.2 Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini
yoritishda axborot texnologiyalari
O‘zbekistonda pedagogik texnologiya masalalari, asosan, ta’lim
doirasida o‘rganilmoqda. Ta’lim texnologiyasi deb, o‘quv-tarbiya
jarayonida o‘quvchi maqomini o‘zgartirish, yangilash yo‘li bilan
ma’lumot mazmuniga va modellashtirish darajalari – o‘quv materiali,
o‘quv predmetiga pedagogik ishlov berish, o‘rganiladigan mavzuni
o‘quvchi-talabalarning real bilish imkoniyatlariga moslashtirish, ta’lim
natijasini qabul qilingan etalon darajasiga ko‘tarish va baholashga oid
usullar, vositalar hamda ta’limning tashkiliy shakllarini tushunamiz.
Ta’lim texnologiyasi o‘quv-tarbiya jarayonini boshqarishning hozirgi
etakchi tamoyili (subordinatsiya) ni chegaralaydi, unda koordinatsiya
o‘qituvchi (pedagog) va o‘quvchi-talaba faoliyatini o‘zaro
muvofiqlashtirishning etakchi tamoyiliga aylanadi. Koordinatsiya
ta’limni tashkil qilish, boshqarish va nazorat qilishning bosh tamoyiliga
aylanganda o‘quvchi-talaba ta’lim jarayonining o‘qituvchi (pedagog)
bilan teng huquqli sub’ektiga aylanadi, ta’lim jarayonini o‘qituvchi
(pedagog) va o‘quvchi-talaba birgalikda amalga oshiradi.
Ta’lim texnologiyasining asosiy maqsadi o‘quv predmetlarini to‘liq
o‘zlashtirishga mos keladigan ta’lim loyihasini yaratishdir. Bunday
loyiha hozirgi zamon psixologiyasi, didaktikasi va pedagogik
amaliyotining asosiy va ilg‘or g‘oyalariga tayangan holdagina yaratiladi.
Pedagog faoliyatining texnologiya darajasini professor N.Saidahmedov
quyidagi mezonlar asosida alohida ajratib ko‘rsatgan:
1. Tashxislangan maqsad – o‘quvchi-talaba tomonidan didaktik jarayon
mahsuli sifatida o‘zlashtirilgan aniq o‘lchamli tushunchalar, amallar va
faoliyat turlari.
2. Ta’lim mazmunini o‘quv elementlari yordamida bayon qilishda
abstraksiya pog‘onalari va axborotlarni o‘zlashtirish darajasining
hisobga olinishi.
3. O‘quv materiallarini o‘zlashtirish bosqichlarining etarlicha mantiqiy
qat’iyanligi – didaktik jarayon tuzilmasiga mosligi.
4. O‘quv jarayoniga yangi vositalar va axborotlashtirish usullarining
joriy etilishi.
12

5. O‘qituvchining qoidabop (algoritmli) va erkin, ijodiy faoliyatidagi
mumkin bo‘lgan chetga chiqish chegarasining ko‘rsatilishi.
6. O‘quvchi-talaba va o‘qituvchi faoliyatida shaxsiy sabablarning
ta’minlanishi (erkinlik, ijodiyot, kurashuvchanlik, hayotiy, kasbiy
mohiyat va boshqalar).
7. O‘qitish jarayonining har bir bosqichida kommunikativ
munosabatlarning, axborot texnikalari bilan muomala qilishning
maqsadga muvofiqligi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyani muntazam tahlil qilib borish,
loyihalashtiruvchi vositalarning eng zarurini tanlash metodlarining
maqsadga muvofiqligini aniqlay bilish (ta’lim metodlari), olinishi zarur
bo‘lgan natijani oldindan tahlil qilish (maqsadlarning amalga oshishiga
erishish), o‘quv jarayonining yaxlitligini ta’minlash kabi tamoyillarga
asoslanadi.
Optron asboblar deb, u yoki boshqa ko’rinishda o’zaro aloqani
oshiruvchi nurlanish manbai va qabul qilgichga (yorug’liknurlagich va
fotoqabulqilgich) ega bo’lgan yarimo’tkazgichli asbobga aytiladi. Har
qanday optronlarni ishlash prinsipi quidagilarga asoslangan.
Nurlagichda elektr signal energiyasi yorug’likka, fotoqbulqilgichda esa,
uni teskarisi yorug’lik signali elektr signaliga o’zgaradi. Amalda
tarqalgan optronlar bo’lib, qaysiki unda nurlagichdan fotoqabulqilgichga
tomon to’g’ri optik aloqaga ega bo’lganlari bo’lib, bunda elementlar
orasidagi hamma ko’rinishidagi elektr aloqalar bo’lmaydi. Optik aloqani
mavjudligi kirish (nurlagich) va chiqish (fotoqabulqilgich) orasidagi
elektr izolyasiyani ta’minlaydi. Shunday qilib, bunday asbob elektron
zanjirlarda aloqa elementi funksiyasini bajaradi, shu bilan bir vaqtda
kirish va chiqish elektr (galvanik) yechimi amalga oshirilgan.
Optoelektron asboblarni qo’llanilishi yetarlicha turli: apparat bloklari
aloqasi uchun, qaysiki ular orasida ancha katta potensiallar farqi bo’ladi;
o’lchash qurilmalarini kirish zanjirlarini shumdan himoyalash uchun va
yuqori kuchlanishli zanjirlarni sozlash, optik, kontaktsiz
boshqarish,quvvatli tiristorlar, simistorlarni ishga tushirish,
elektromexanik releli qurilmalarni boshqarishlar kiradi. “Uzun”
optronlarni (optik kanal sifatida uzun ingichka optik – tolali asboblar)
yaratilishi optron texnika maxsulotlarini qo'llashni mutlaqo yangi
yo’nalish – optik tola bo’yicha masofaviy aloqani ochdi. Optoelektron
13

asboblar sop radiotexnik sxemalar modulyasiyasi, kuchayishni
avtomatik boshqarish va boshqalarda qollaniladi. Bu yerda optik kanalga
ta’sir natijasida sxemani optimal rejimga o’tkazish uchun, kontaktsiz
rejimni sozlash va shunga o’xshashlardan foydalaniladi.
Hozirgi o’quv yurtlarida samarador o’qitish texnologiyasi – bu muam -
moli o’qitishdir. Uning vazifasi faol bilish jarayoniga undash va
tafakkurda ilmiy-tadqiqot uslubini shakllantirishdir. Muammoli o’qitish
ijodiy, faol shaxs tarbiyasi maqsadlariga mos keladi. Muammoli o’qitish
jarayonida talabaning mustaqilligi o’qitishning reproduktiv shakllariga
nisbatan tobora o’sib boradi. Muammoli o’qitish bu takomillashtirilgan
o’qitish texnologiyasidir.
Yarimo tkazgichli asboblarʻ — yarimo tkazgichlaraa yuz beradigan ʻ
elektron jarayonlar asosida ishlaydigan elektron asboblar.
Elektronikadya turli signallarni o zgartirishda, energetikada esa bir
ʻ
turdagi energiyani boshqa turdagi energiyaga aylantirishda qo llaniladi.
ʻ
Vazifasi, ishlash tarzi, materiali, tuzilishi va texnologiyasi, ishlatilish
sohasiga qarab tasniflanadi: elektr kattaliklarini ikkinchi elektr
kattaliklariga o zgartiradigan elektr o zgartirgich asboblar (diod,
ʻ ʻ
tranzistor, tiristor va boshqalar); yorug lik signallarini elektr signallariga
ʻ
va aksincha aylantiruvchi optoelektron asboblar (optron, fotorezistor,
fotodiod, fototranzistor, fototiristor, yarimo tkazgichli lazer, yorug lik
ʻ ʻ
tarqatuvchi diod va boshqalar); issiqlik energiyasini elektr energiyasiga
va, aksincha, aylantiruvchi termoelektr asboblar (termoelement,
termoelektr generator, quyosh batareyasi, termistor va boshqalar);
magnitoelektr asboblar; pyezoelektr va tenzometrik asboblar (asosiy
sinf) va h. k. Integral sxemalar (elektr o zgartiruvchi va optoelektronli
ʻ
bo lishi mumkin) ayrim sinfga kiradi. Yarimo tkazgichli asboblar
ʻ ʻ
yarimo tkazgich materialga qarab, germaniyli, kremniyli va h.k. bo lishi
ʻ ʻ
mumkin. Tuzilishi va texnologik alomatiga ko ra, Yarimo tkazgichli
ʻ ʻ
asboblar nuqtali va yassi xillarga, ishlatilish sohasiga qarab, yuqori
chastotali, yuqori voltli, impulsli va boshqalarga ajraladi.
Faol optoelektron detektorlar ichki va tashqi perimetrlarni, derazalarni,
vitrinalarni va alohida buyumlarni himoya qilish uchun ishlatiladi. Ular
aks ettirilgan oqim o'zgarganda (bitta pozitsiyali detektorlar) yoki qabul
qilish zonasida buzg'unchining harakatlanishi natijasida kelib chiqadigan
optik nurlanish energiyasini (ikki pozitsiyali detektorlar) to'xtatganda
14

(o'zgartirganda) signal signalini beradi. Detektorlarning ishlash printsipi
qabul qilingan infraqizil nurlanishni yo'naltirishga, qabul qilishga va
tahlil qilishga asoslangan.
Passiv optoelektron detektorlar
Passiv optoelektron infraqizil detektorlar eng ko'p ishlatiladi. Buning
sababi shundaki, ular uchun maxsus ishlab chiqilgan optik tizimlar
yordamida har xil shakl va o'lchamdagi aniqlash zonalarini juda oddiy
va tezda olish va ulardan deyarli har qanday konfiguratsiyadagi
ob'ektlarni himoya qilish uchun foydalanish mumkin: turar -joy, sanoat,
tijorat. va ma'muriy binolar; qurilish tuzilmalari: vitrinalar, derazalar,
eshiklar, devorlar, shiftlar; ochiq joylar, ichki va tashqi perimetrlar;
individual buyumlar: muzey eksponatlari, kompyuterlar, ofis uskunalari
va boshqalar.Detektorlarning ishlash printsipi kuzatilayotgan maydonga
kiruvchi tajovuzkordan chiqadigan infraqizil nurlanish intensivligi va
himoyalangan ob'ektdagi fon harorati o'rtasidagi farqni qayd etishga
asoslangan. Harorati mutlaq noldan yuqori bo'lgan barcha jismlar
infraqizil nurlanish manbai hisoblanadi. Bu tananing turli qismlarida
25 ... 36 ° S haroratga ega bo'lgan kishiga ham tegishli. Shubhasiz,
odamdan keladigan IQ nurlanishining intensivligi ko'p omillarga,
masalan, uning kiyimiga bog'liq bo'ladi. Shunga qaramay, agar harorat
o'zgaruvchan IQ nurlanish manbalari bo'lmagan ob'ektda odam paydo
bo'lsa, boshqariladigan hududdan umumiy IQ nurlanish oqimi ham
o'zgaradi. Bu o'zgarishlar passiv optoelektron infraqizil detektor
yordamida qayd etiladi.
15

2.3 Optoelektronik qurilmalar va vositalar optoelekttronik
moslamalar
Optoelektronika – fan va texnologiya sifatida lazer texnikasi,
energetika, elektronika, optika, arxitektura bilan chambarchas
bog’langan. Hozirgi zamon optoelektronikasining zarur va ommabop
yo’nalishlari bu – lazer va optoelektron qurilmalar, yorug‘lik texnikasi
asosida ishlaydigan qurilmalarni o’rganish va takomillashtirishdir.
Optoelektronika (optika va elektronika) — yorug lik va elektr ʻ
usullaridan foydalanib axborotlarni ishlash, saklash hamda uzatish
masalalari bilan shug ullaniladigan elektronika bo limi.
ʻ ʻ
Radioelektronika va hisoblash texnikasinish taraqqiyot bosqichi sifatida
yuzaga keldi.
Optoelektronika funktsional elektronika va mikroelektronikalarning
muhim mustaqil hududidir. Optoelektur qurilma - bu elektr signallari
ma'lumotni qayta ishlashda optik va orqaga qaytgan qurilmadir.
Optoelektronik qurilmalarning muhim xususiyati shundaki, ulardagi
elementlar optik jihatdan ulangan va bir-biridan elektr bilan ajratilgan.
Bu yuqori kuchlanishli va past kuchlanishni muvofiqlashtirish,
shuningdek, yuqori chastotali va past chastotali zanjirlarni
muvofiqlashtirishni ta'minlaydi. Bundan tashqari, boshqa afzalliklar
optoelektronik vositalarida ham ajralib turadi: yorug'lik nurlarining
fazoviy modulyatsiyasiga xos bo'lishi, ular vaqt o'tishi bilan
kombinatsiyani amalga oshiradilar (ikkitadan toza elektron zonalarda);
kanallar o'rtasidagi galvanik aloqalar bo'lmaganda engil nurlarning
sezilarli darajada rivojlanishi va kesishishi mumkinligi; Ularning ko'p
parametrlarini o'zgartirish imkoniyati (ekspertimudonlar, yo'nalishlar,
bosqichma-bosqich, polarizatsiya) tufayli engil nurlarning katta
funktsional yuki.
Optoelektronika ikkita asosiy mustaqil yo'nalishlarni qamrab oladi -
optik va elektron optik. Optik yo'nalishi elektromagnit nurlanish bilan
qattiq o'zaro ta'sirning ta'siriga asoslanadi. Bu gologramma,
fotoapmiologiya, elektrooptika va boshqa hodisalarga tayanadi. Optik
yo'nalishi ba'zan lazer deb ataladi.
Elektron-optik yo'nalish - ichki foto effekt orqali, bir tomondan, bir
tomondan, elektroluminalizmda ishlatiladigan fotovoltaik o'zgarishlar
printsipidan foydalanadi. Ushbu yo'nalishning asosi an'anaviy elektron
16

aloqani optikal ravishda optikal ravishda almashtirish hisoblanadi. Bu
sizga aloqa kanalida ma'lumotlarning zichligini, uning tezligi, shovqinli
immunitetni oshirishga imkon beradi.
Optoelektronikaning asosiy elementi Opotsomuder. Ichki bilan
opocouters (1-rasm) va tashqi (1-rasm) fotonik ulanishlar. Eng oddiy
optoroula uchta elementdan iborat (A 1, A rasm): 1, engil qo'llanma 2 va
engil qabul qiluvchi 3, muhrlangan engil harf bilan o'ralgan. Elektr
signali kirish uchun qo'llanilganda, fotosurat emissiyasi puls, pulni
tushirish yoki joriy etish kabi hayajonlanadi. Yorqin yuk mashinasida
yoritilgan oqim fotodetektorga tushadi, natijada elektr pulsi hosil bo'ladi
yoki chiqish oqimining paydo bo'ladi. Opotronning bu turi unda Ichki
foton aloqalari va tashqi elektrotexnika.
Optikning yana bir turi - elektrik ichki aloqalar va fotonikli tashqi
ulanishlar bilan, shuningdek, bitta chastota signallari ko'rinadigan
spektrli signallarga kiritilgan boshqa chastota signallari . Yengil qabul
qilgich Elektr energiyasini elektr energiyasiga o'zgartiradi.
Ikkinchisining kuchaytirgichi bilan kuchaytiriladi va yorug'lik manbai 6
ni qo'zg'atadi.
Hozirgi kunda turli maqsadlarning ko'p sonli optoelektroniy asboblari
ishlab chiqilgan. Mikroelektronika bo'yicha, qoida tariqasida, faqat
optoelektron funktsional elementlar, ularda integratsiya qilish
imkoniyati, shuningdek, ishlab chiqarish texnologiyasining tegishli
integral mikrosxemalar ishlab chiqarish texnologiyasi bilan mos keladi.
Fotosuratlar. Engil optoelektronika manbalari miniatyura, kam quvvat
iste'moli, yuqori samaradorlik va ishonchlilik, uzoq vaqt xizmat
ko'rsatish, ishlab chiqarish qobiliyati. Ular yuqori tezlikda bo'lishi kerak,
ishlab chiqaradigan qurilmalar shaklida ishlab chiqarishga imkon
berishlari kerak.
Optoelektronik ko'rinadigan, infraqizil va ultrabinafsha mintaqalarda
elektromagnit nurlanishiga sezgir, shuningdek, bunday nurlanishni
ishlab chiqaradigan yoki undan foydalanadigan qurilmalar deb
nomlanadi.Ko'rinadigan, infraqizil va ultrabinafsha mintaqalarda
nurlanish spektrning optik diapazoniga tegishli. Odatda, ko'rsatilgan
diapazonni 1 uzunligi bilan elektromagnit to'lqinlarni o'z ichiga
oladi nm 1 gacha. mm. 0,5 · 10 12 dan chastotalarga nima mos
keladi Hz 5 · 10 17 gacha Hz . Ba'zan ular tor ashyo chastotasi oralig'i
17

haqida gapirishadi - 10 dan nm 0,1 gacha. mm. (~ 5 · 10 12 ... 5 10
16 Hz ). Ko'rinadigan diapazonlar to'lqin uzunliklariga 0,38 mkm dan
0,78 mkgachagacha (taxminan 10 15) Hz ).Amaliyotda radiatsiya
manbalari (emitentlar), radiatsiya qabul qiluvchilari (fotodetektorlar) va
optocumapllers (optocouters) keng qo'llaniladi.Administrator, manba va
radiatsiya qabul qiluvchisi ham birlashtirilgan va bitta holatga
joylashtirilgan qurilma deb ataladi.Radiatsiyaviy manbalardan boshlab
LED va Lazerlar va qabul qiluvchilardan keng tarqalgan fotojorlar,
fotodlarstorlar, fototranstakchilar va fototristorkorlar keng tarqalgan.
Yuqori barqarorlik bilan lazerlar, yaxshi energiya xususiyatlari va
samaradorligi izchil nurlanish manbalari sifatida qo'llaniladi.
Optoelektronika tarkibida ixcham qurilmalarni loyihalash uchun
yarimo'tkazgichli lazerlar, masalan, an'anaviy axborot uzatish liniyalari -
sim va simli emas, balki optik tolali aloqa liniyalarida ishlatiladigan
lazer diapazon ishlatiladi. Ular yuqori tarmoqli o'tkazish qobiliyatiga ega
(elektromagnit aralashma, past yoki o'lchovlar, portlash va yong'in
xavfsizligiga chidamli. Volsning xususiyati - bu maxsus optik tolali
kabeldan foydalanish, uning tuzilishi rasmda keltirilgan. 131. Bunday
kabellarning sanoat namunalari 1 - 3 db / km / km va undan pastda.
Optik tolali aloqa liniyalari yuqori sifatli uzatiladigan rasmli telefon va
kompyuter tarmoqlarini, kabel televidenie tizimlarini qurishda
ishlatiladi. Ushbu satrlarda o'nlab minglab telefon suhbatlari va bir
nechta televizion dasturlarni imkon beradi.
Yaqinda optik integratsiyalashgan mikrosxemalar jadal rivojlanadi va
jadal rivojlanadi, ularning barcha elementlari kerakli materiallarning
substratida hosil bo'ladi.
Optoelektronikadagi istiqbolli, elektron soatda ko'rsatmalar sifatida keng
qo'llaniladigan suyuq kristallar asosida ishlatiladigan qurilmalardir.
Suyuq kristallar - bu billur xususiyatlari bo'lgan organik modda
(suyuqlik) va kristall fazasi va suyuqligi o'rtasidagi o'tishdir.Suyuq
kristallardagi ko'rsatkichlar yuqori aniqlik, nisbatan arzon, kam quvvatni
iste'mol qiladi va yuqori darajada ishlov berishda ishlaydi.
Optoelektron semitik semicluge qurilmasi - ta'siri, uning ta'siri
emissiya, uzatish yoki so'rilish hodisalaridan foydalanish, spektrning
infraqizil yoki ultrabinet mintaqalaridan foydalanishga asoslangan.
Optoelekturali qurilmalar keng tushuniladi , Ularning ishi uchun optik
18

nurlanishdan foydalanish: genery, aniqlash, axborot signalini qayta
ishlash va uzatish. Qoida tariqasida ushbu qurilmalar optoelektron
elementlar to'plamini o'z ichiga oladi. O'z navbatida, asboblarni turli
sohalarda keng tarqalgan keng tarqalgan va ma'lum bir sohaning o'ziga
xos xususiyatlarini hisobga olgan holda maxsus qurilmalar ishlab
chiqariladigan turdagi asbob turlariga bo'linishi mumkin. bosib
chiqarish.
Barcha turli xil optoelektron elementlar quyidagi mahsulot
guruhlariga bo'linadi: Rishlar va radiatsion qabul qiluvchilar,
optsyorlar, optika va tolali elementlar, shuningdek, shuningdek, tizimni
namoyish qilish va yodlab olish uchun optik ommaviy axborot
vositalari. Ma'lumki, har qanday tizimlashtirish to'liq bo'lmasligi
mumkin, ammo 1869 yilda kimyoviy elementlar qonuniy qonuni, 1869
yilda ochilgan vatandoshimiz, "1834-1907" (1834-1907), fan paydo
bo'ladi, I.E. Baholash, taqqoslash, tasniflash, naqshlarni aniqlash,
mezonlar, umumiy xususiyatlarni aniqlash. Muayyan elementlarni
tavsiflashdan oldin, hech bo'lmaganda, umumta'lim sharoitida
optoelektronik mahsulotlarning o'ziga xos xususiyati ko'rsatilgan.
Yuqorida aytib o'tilganidek, optoelektronikalarning asosiy farqlovchi
xususiyati bu ma'lumot bilan aloqadir. Masalan, agar po'lat vallar qotib
qolishi uchun ba'zi bir turda bo'lsa, lazer nurlanishidan foydalaniladi, bu
o'rnatishni tabiiy ravishda optoelektronik moslamalarga tabiiy ravishda
belgilab bo'lmaydi (manbaning o'zi to'g'ri).Odatda, Optoelektronik
odatda qattiq davlat elementlariga tegishli (Moskva energetika instituti
tarkibida "Optoelektronika" kursida "Optoelektronika" yo'nalishi va
semitograforlar qurilmalarida o'quv qo'llanmalari nashr etildi. Ammo bu
qoida unchalik qiyin emas, chunki Optoelektronikalarning alohida
nashrlarida fotomulthlers va elektron akademik vositalar turiga tegishli,
gazni lazerlar va boshqa qurilmalar bilan bog'lanadilar. davlat. Biroq,
ko'rsatilgan qurilmalar shunga o'xshash vazifalarni hal qilish, shunga
o'xshash tarzda hal qilinishi, shunga o'xshash vazifalarni hal qilishda
keng qo'llaniladi (shu jumladan semizotura) bilan keng qo'llaniladi.
Optoelektronika sohasidagi taniqli mutaxassis, Yuriy Romanovich
Nosovning so'zlariga ko'ra, uni ilmiy va texnik yo'nalish sifatida
tavsiflaydi. Optoelektronikalarning jismoniy asosi - bu optik va elektron
jarayonlarning kombinatsiyasi va uzluksizligi va uzluksizligi asosiy
19

hisoblanadi. Optelektronlashtirish moslamasi ko'rinadigan, infraqizil
(IR) yoki ultrabinafsha (UV) mintaqalarida yoki ultrabinet (UV)
mintaqalarida yoki umuman mos bo'lmagan nurlanishni chiqaradigan
qurilma sifatida belgilanadi spektakli maydonlar.
Optoelektronikalarning texnik asoslari zamonaviy mikroelektronika
tarkibiy va texnologik tushunchalarini aniqlaydi: elementlarning
miniatizatsiyasi; qattiq davlat tuzilmalarini afzal ko'rgan; Elementlar va
funktsiyalarning birlashishi.
Optoelektronikaning funktsional maqsadi informatika muammolarini hal
qilishdir: axborotni yaratish (shakllantirish (shakllantirish
(shakllantirish) tegishli elektr va optik signallargacha; ma'lumotlarni
uzatish; ushbu algoritm to'g'risidagi ma'lumotlarni qayta ishlash
(o'zgartirish); yozuv, aslida saqlash, buzish, o'qimaslik kabi jarayonlarni
o'z ichiga olgan ma'lumotlarni o'chirish; Ma'lumotni ko'rsatish, i.e.
Chiqish signallarini qabul qilingan odamga etkazish.
Ushbu ta'rifga ko'ra, optoelektronika ilmiy-texnik yo'nalish sifatida
uchta o'ziga xos xususiyatlarni tavsiflaydi.
1. Optoelektronikikaning jismoniy asoslari - bu optik va elektron
jarayonlarning kombinatsiyasi va uzluksizligi printsipial xususiyatidir.
2. Optoelektronikalarning texnik asoslari zamonaviy mikroelektronika
tarkibiy va texnologik tushunchalarini aniqlaydi: elementlarning
miniatizatsiyasi; qattiq davlat tuzilmalarini afzal ko'rgan; Elementlar va
funktsiyalarning integratsiyasi; Maxsus oliyjali materiallar uchun
yo'naltirish; Mahsulotlar guruhini qayta ishlash usullaridan foydalanish.
3. Optoelektronikaning funktsional maqsadi quyidagi vazifalarni hal
qilishdir: avlod, transfer, konversiya, saqlash va axborot displeyi.
Optoelektronik qurilmalarda keltirilgan vazifalarni hal qilish uchun optik
va elektr shakllarida ma'lumot signallari ishlatiladi, ammo optik
signallar aniqlanadi - bu sifat jihatidan yangi, bu optoelektronika bilan
ta'minlangan.
Optoelektron asboblar Qo'ng'iroq qilmoq Ko'rinadigan, infraqizil va
ultrabinafsha mintaqalarda elektromagnit nurlanishiga sezgir,
shuningdek, bunday nurlanishni ishlab chiqaradigan yoki undan
foydalanadigan asboblar.
Muayyan optoelektur qurilmasida, yuqorida ko'rsatilgan uchta
komponentning mavjudligi majburiydir, ammo ro'yxatga olingan o'ziga
20

xos xususiyatlar ko'proq yoki kamroq darajada muhojir qilinishi
mumkin. Bu sizga optomik va fotoelektron moslamalarini ajratish
imkonini beradi (fotoelektron mulmomushchilar, elektron qurilmalar).
Shaklda. 2.1 Optoelektron moslamalarining tasnifi taqdim etiladi va o'z
ishlarining asosiy effektlari ko'rsatilgan.
Amaliyotda keng qo'llaniladi manba nur (emitterlar), qabul
qiluvchilar nur (fotodetorlar) va oPROON. (Rad etish uchun kvartira).
Emitter - manba, yorug'lik oqimi yoki yorqinligi uning kiritishiga
kiradigan elektr signalining funktsiyasi.
Radiatsiyaviy manbalardan boshlab LED va Lazerlar va qabul
qiluvchilardan keng tarqalgan fotojorlar, fotodlarstorlar,
fototranstakchilar va fototristorkorlar keng tarqalgan. Opt Protrons keng
qo'llaniladi, bu LED fotodranssioneridan foydalanib, LED-
Fotootransristor, fototrist.
Emitent shaklida ishlatiladigan qurilmalar izolyatsiya
qilinadi ro'molcha (lazerlar bilan) va muvofiq
bo'lmagan (yorug'lik
chiqaradigan diodlar bilan) Optoelektronika.
Individual elementlardan individual asboblar va murakkab optoelektron
tizimlar yaratilgan. Asosiy optoelektronik elementlar:
Keraksiz optik nurlanish manbalari (yarimo'tkazgich lazer);
· Xarajsiz optik nurlanish (yorug'lik chiqaradigan diod);
Amport va passiv optik vositalar;
· Optik nurlanish qabul qiluvchilari (fotodiod);
· Optikollar (ob'ektiv);
· Tolali optik elementlar (optik tolali jabduqlar);
· Inegtik-optik elementlar (Ingliz optik oynasi).
Optoelektronika moslamalari sinfidagi funktsional maqsadlarga
muvofiq, miniatyura radiatsiyasi manbalari va bitta va ko'p-
elementlarning nurlanish qabul qiluvchilari, quyidagi qurilmalar
ajratilishi kerak.Optopar "Optotecectronecconik moslama" deb ataladi,
unda kirish kiradi va potodetektor bir-birining timsolli va elektr
aralashmalari bilan o'zaro ta'sir qiladi.Opoparas axborot signallarini,
yuqori oqim va yuqori voltli kontaktsiz almashinuvlarni uzatish va
boshqarish va tartibga solish moslamalarida sozlash fotosimentlarini
yaratish uchun keng qo'llaniladi.
Optoelektron sensorlar - Tashqi jismoniy ta'sirni amalga oshiradigan
21

asboblar: harorat, bosim, namlik, tezlashtirish, magnit maydoni va
boshqalar, - elektr signallarida. Ushbu qurilmalarning ta'siri turli
printsiplarga asoslanadi. Datchiklarga ochiq optik kanal bilan tasvir
signallari va optocouter-ni o'z ichiga oladi. Ayniqsa, ushbu yo'nalishning
jadal rivojlanishi tolali signalning tolada targ'ib qiluvchi optik signal
xususiyatlarini o'zgartiradigan optik tolali sensorlarning kelishi bilan
bog'liq.
Optik optik chiziqlar (VOLS) - moslashuvchan tolali optik yorug'lik
qo'llanmalarini (kabel shaklida) o'z ichiga olgan asboblar va tizimlar
(kabel shaklida), bittasi (uzatuvchi) tugashi va boshqa (qabul qiluvchi)
bilan.
Uskunaning jismoniy asosi tolali chiroqlar, shuningdek, yorug'lik va
qabul qilgichdagi fotoelektsiya hodisalari va fotovoltaik hodisalar
tarqalish jarayonlarini aniqlaydi.
Ko'rsatkichlar - Visual displey tizimlari uchun elektr bilan
boshqariladigan qurilmalar. Ular elektron soatlardan va mikro-
hisoblulyator, taxtalar va boshqaruv panellaridan eng keng foydalanishni
topadilar va "Man - EMM" tizimida. Axborot tipidagi moslamalarning
jismoniy asoslari elektropoluminal turdagi elektrolum turlarini tashkil
etadi (faol yoritgichli raster bo'lgan asboblar uchun) va elektrotexnika
fenomeni (passiv aks ettiruvchi raster bilan asboblar uchun).Ichki
opaelektronika mahsulotlarining tasnifiga muvofiq OEP Optelektur
signalizatsiya konversiyasi ("Elektr - yorug'lik" o'zgarishi turi bo'yicha
radiatsion, funktsional foydalanish darajasi amalga oshiriladi. va
konstruktiv ijro. Maxsus guruhlarning har biri yangi qurilmalar va
qurilmalar bilan to'ldirilganga o'xshaydi.
22

2.4 Optoelektronika va uning rivojlanishi
Optoelektronika – elektronikaning yorug’lik va elektr metodlaridan
foydalanilib axboratlarni ishlash, saqlash hamda uzatish masalalari bilan
shugyllanadigan bo’limi. Optoelektronika radioelektronika va hisoblash
texnikasining taraqqiyot bosqichi sifatida yuzaga keldi.
“Optoelektronika “ tushunchasi 1955 yillarda paydo bolib, birinchi bu
so’z bilan optik aloqali elektron sxemalar tushunildi. Keyin 1960
yillarda kogerent nurlanishlarni keng foydalanish imkoniyatini beruvchi
lazerni kashf qilinishi optik effektlarni tekshirishni yengillashtirdi va
optikani elektronikada foydalanish bo’yicha takliflar soni keskin oshdi.
Golografiyani rivojlanishi esa optikani elektronika bilan bog’lanishini
kuchaytirib yubordi. Undan tashqari, lazer texnika va yarimo’tkazgichlar
texnologiyasini rivojlanishida yangidan – yangi asboblarni yaratilishi va
bu yo’nalishlarni sintez qilishga to’g’ri keldi. Keyin informasiyani
yuqori darajada to’yinishi hisobiga uni turli ko’rinish va usullarda tez
ishliv berish zarurati tug’uli. Bular hammasi optoelektronikani
rivojlanishiga stimul bo’ldi. Optoelektronika yarimo’tkazgich va
vakuum elektronikadan o’zining zvenosi (fotonlar aloqasi) borligi bilan
farq qiladi. Fotonlar elektr jihatdan neytiral b’lganligidan optik aloqa
kanalida elektr va magnit maydonlari tomonidan uyg’otilmaydi. Bu esa
axboratlarni buzmasdan tekis uzatish va qabul qilishni ta’minlaydi.
Axboratlar yorug’lik nuri yordamida uzatilganda aloqa liniyasida
to’planib qolmaydi va sochilmaydi, shuning uchun axborot kechikmay,
buzilmay , o’z vaqtida yetkaziladi. Optik tebranishlar chastotasining
yuqoriligi (1013 - 1015 Gs) axborotlarnini ko’p va tez uzatilishini
ta’minlaydi. Optoelektronikaning asosiy elementlari – yorug’lik
mabalari ( lazerlar, yorug’lik diodlari), optik muhitlar( aktiv va passiv)
hamda fotoqabulqilgichlar. Bu elementlardan turli nisbatda va ayrim –
ayrim foydalanish mumkin. Optoelektronikani rivojlantirishning ikki
yo’li – optik ( kogerent optoelektronika) va elektrooptik (optronika)
mavjud. Hisoblash texnikasi sistemasini tuzishning yangi prinsipi va
usullari , optik aloqa, axborotlarni eslab qolish va ishlash kogerent
optoelektronika bilan bog’liqdir. Optronikaning rivojlanishi yorug’lik
manbalari va fotoqabulqilgichlardan to’g’ri foydalanishga asoslangan.
Optron sxemalar tuzilishi jihatidan yarimo’tkazgichlarga nisbatan
ixcham va oddiy bo’ladi. 28 U elektr va optik signallarni kuchaytirish va
23

o’zgartirish, almashlab ulash , modulyasiyalash va boshqalarni bajaradi.
Optika (yunoncha: optike — ko rish haqidagi fan) — fizikaning ʻ
yorug likning tabiatini, yorug lik hodisalari qonuniyatlarini, yorug lik
ʻ ʻ ʻ
bilan moddalarning o zaro ta sirini o rganadigan bo limi. Yorug likning
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
to g ri chiziq bo ylab tarqalishi qadimda Mesopotamiya va qad. Misrda
ʻ ʻ ʻ
ma lum bo lgan hamda undan qurilish ishlarida foydalanishgan.
ʼ ʻ
Tasvirning ko zguda hosil bo lishi bilan miloddan avvalgi 3-asrda
ʻ ʻ
Aristotel, Platon, Yevklidlar shug ullanishgan. O.ning rivojlanishi I.
ʻ
Nyuton, R. Guk, F. Grimaldi, X. Gyuygens va boshqalarning ishlari
bilan bog liq. 11-asrda arab olimi Ibn al-Xaysam (Algazen) O.
ʻ
to g risida risola yozgan bo lsada, yorug likning sinishi qonunini
ʻ ʻ ʻ ʻ
ifodalay olmagan. Faqat 1620-yillarda bu qonunni tajriba yo li bilan
ʻ
golland olimi V. Snellius va R. Dekart isbotladi. 17-asrdan yorug lik
ʻ
haqida korpuskulyar va to lqin nazariyalar paydo bo la boshladi.
ʻ ʻ
Yorug lik korpuskulyar (zarra) nazariyasining targ ibotchisi X.
ʻ ʻ
Gyuygens edi.
Yorug likning to lqin tabiati haqidagi tasavvurlar M. Lomonosov va L.
ʻ ʻ
Eyler tomonidan rivojlantirildi. 19-asr boshlarida ingliz olimi T. Yung
va O. Frenel ishlari yorug lik to lqin nazariyasining uzil-kesil
ʻ ʻ
g alabasiga olib keldi. O. Frenel kristallooptika hodisalariga to lqin
ʻ ʻ
nazariyasini qo lladi. T. Yung yorug lik interferensiyasi hodisasini
ʻ ʻ
kuzatdi. Bu hodisa yorug lik to lqin tabiatiga ega ekanligini ko rsatdi. O.
ʻ ʻ ʻ
Frenel yorug lik interferensiyasi asosida yorug likning to g ri chiziq
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo ylab tarqalishini, turli difraksiya xrdisalarini va boshqalarni
ʻ
tushuntirdi. Yorug likning sinishi va qaytishida yorug likning
ʻ ʻ
qutblanishini fransuz olimi E. Malyus kuzatdi (1808) va fanga
"yorug likning qutblanishi" terminini kiritdi. M. Faradey yorug lik
ʻ ʻ
qutblanish tekisligining magnit maydonda burilishini kashf qildi (1846)
va elektromagnetizm bilan O. orasidagi bog lanishni, tok kuchi
ʻ
elektromagnit birligining elektro-statik birligiga nisbati yorug lik
ʻ
tezligiga tengligini (3-10°sm/s) topdi.
J. K. Maksvell elektromagnit maydon tushunchasini rivojlantirdi,
yorug lik ham elektromagnit to lqindan iborat, degan nazariyani yaratdi.
ʻ ʻ
U yorug likning elektromagnit nazariyasiga asoslanib, yorug likning
ʻ ʻ
hatto bosimi bo lishini aytdi va uning son miqdorini nazariy aniqladi
ʻ
(1873). Uning nazariy tekshirishlari elektromagnit maydonning
24

yorug lik tezligiga teng tezlik bilan tarqalishini ko rsatdi. Italyan olimi ʻ ʻ
A. Bartoli esa 1876 yilda yorug lik bosimining termodinamik asosini
ʻ
yaratdi. 1899 yilda P. N. Lebedev birinchi bo lib tajriba yo li bilan
ʻ ʻ
yorug lik bosimini aniqladi. 1888 yil da G. Gers vakuumda
ʻ
tarqalayotgan elektromagnit maydonning tezligi yorug lik tezligiga teng
ʻ
ekanligini aniqladi va J. Maksvell nazariyasini tajriba yo li bilan
ʻ
tasdikladi.
Yorug likning modsalar bilan ta sirlashuvini 19-asr 90-yillarida juda
ʻ ʼ
ko p olimlar, jumladan, nemis olimi E. Drude, G. Gelmgols va G. A.
ʻ
Lorents tekshirdilar. Lorents modda va yorug likning elektromagnit
ʻ
nazariyasini yaratdi. Shu nazariya asosida O.dagi qator hodisalarni, mas,
yorug likning dispersiya hodisasi, dielektrik singdiruvchanlik ye ning
ʻ
elektromagnit to lqin uzunligi X ga bog liq bo lishi va h.k.ni tekshirish
ʻ ʻ ʻ
va tushuntirish mumkin bo ldi.
ʻ
Klassik elektron nazariya ayrim optik hodisalarni tushuntirib bera
olmadi va nazariya natijalari tajriba natijalariga, mas, mutlaq qora
jismning issiklik nurlanishi spektrida energiya taqsimoti va boshqalarga
mos kelmay qoldi. Bunday qiyinchilikni bartaraf qilish uchun M. Plank
yorug likning kvant nazariyasini yaratdi (1900). O.ning keyingi
ʻ
rivojlanishi kvant mexanika nazariyalari bilan bog liq. Fotoeffekt
ʻ
hodisasi uchun Plank nazariyasini A. Eynshteyn rivojlantirib, yorug lik
ʻ
kvanti — foton tushunchasini fanga kiritdi (1905). Yorug likning
ʻ
elektromagnit nazariyasi nisbiylik nazariyasining yaratilishiga mos
bo ldi.
ʻ
O. shartli ravishda geometrik O. va to lqin O.siga, fiziologik O.,
ʻ
nochiziqli O. va boshqa xillarga bo linadi. Geometrik O.da
ʻ
yorug likning qaytishi va sinishi qonunlari asosida, ya ni ikki muhit
ʻ ʼ
chegarasida yorug likning sinishi va qaytishi natijasida ob yektlarning
ʻ ʼ
tasviri hosil bo lishini tushuntirish mumkin. Unda fotometriya, yorug lik
ʻ ʻ
oqimi, yorug lik kuchi, yoritilganlik va yorug likni miqsoriy ifodalovchi
ʻ ʻ
boshqa kattaliklar qaraladi. Geometrik O. fotometriya bilan birga O.
texnikasi, ya ni optik asboblar nazariyasi va ratsional yoritish, yorug lik
ʼ ʻ
dastasini taqsimlash va yo naltirish ta limotining ilmiy asoslari bilan
ʻ ʼ
ham shug ullanadi.
ʻ
To lqin O.sida interferensiya, difraksiya va yorug likning qutblanishi
ʻ ʻ
kabi yorutlik tabiati bilan bog liq bo lgan hodisalar o rganiladi. Bu
ʻ ʻ ʻ
25

hodisalar nazariyalarining rivojlanishi yorug lik tabiatini to la ochib ʻ ʻ
berish bilan birga, yorug likning qaytishi va sinishi qonunlarini ham
ʻ
tushuntirib bera oldi.
Yorug likning modda bilan ta siri tufayli har xil effektlar — mexanik
ʻ ʼ
(yorug lik bosimi, Kompton effekti), xususiy optik (yorug likning
ʻ ʻ
sochilishi, fotolyuminessensiya), elektr (fotoelektr hodisa), kimyoviy
(foto-kimyo va fotografiya effektlari), shuningdek, yorug likning
ʻ
yutilishi va sochilishi, issiklik nurlanishi va boshqa kuzatiladi.
Yorug likning yutilishi va sochilishi rang haqidagi ta limot asosini
ʻ ʼ
tashkil qilib, rassomlik san atida keng ishlatiladi. Mas, tiniq bo lmagan
ʼ ʻ
muhitda yorug likning sochilishi fotolyuminessensiya uchun asos bo lib
ʻ ʻ
xizmat qiladi. Lyuminessensiya hodisasi hozirgi zamon gaz razryad va
lyuminessensiya yorug lik manbalarini yara-tish maqsadida qo llaniladi.
ʻ ʻ
Bu yorug lik manbalari elektr energiyani ancha tejaydi. Ulardan
ʻ
lyuminissensiyalanuvchi ekranlar tayyorlashda foydalaniladi. Bu
ekranlar rentgenologiya, televideniye, o lchov asboblari va harbiy
ʻ
texnikada ishlatiladi. Fotoelektr hodisaga asosan o lchov asboblari, har
ʻ
xil yorug lik relelari ixtiro qilindi. O. texnikasi va mashinasozlikda
ʻ
metall yoki ob yektni nazorat qilish yorug lik intenferensiyasi
ʼ ʻ
hodisasiga asoslangan. Yorug lik difraksiyasi hodisasi arxitektura
ʻ
akustikasida ultraakustik to lqinlarni optik qayd qilishga imkon beradi.
ʻ
Rentgen nurlarining molekulalar, ayniqsa, kristallardagi difraksiyasi
moddalar strukturasini tahlil qilishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga
ega.
Elektronika — fan va texnikaning elektronlar va boshqalar
zaryadlangan zarralarning elektromagnit maydon hamda turli jismlar
bilan o zaro ta siri qonuniyatlarini o rganish, bu o zaro ta sirdan
ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ
foydalanib energiyani o zgartiradigan elektron asbob va qurilmalarni
ʻ
yaratish usullarini ishlab chiqish bilan shug ullanadigan sohasi.
ʻ
Matematika, fizika, nazariy elektronika kabi fanlar E.ning nazariy
asosini tashkil qiladi. E.da axborotni diskret va uzluksiz elektromagnit
signallar ko rinishida olish va ularni o zgartirish, almashtirish masalasi
ʻ ʻ
ham o rganiladi. Elektronlarning juda kichik inersion xossaga ega
ʻ
ekanligi ularning elektron asboblar ish hajmidagi makromaydonlar bilan
ham, atom, molekula yoki kristall panjara ichidagi mikromaydonlar
bilan ham o zaro ta siridan chastotasi 1012Gs gacha bo lgan
ʻ ʼ ʻ
26

elektromagnit terbanishlarni, shuningdek, chastotasi 1012— 1020Gs
bo lgan infraqizil, optik, ultrabinafsha va rentgen nurlanishlarni samaraliʻ
generatsiyalash, o zgartirish va qabul qilish imkonini beradi. Elektron
ʻ
jarayonlar va hodisalarni, shuningdek, elektron asbob va qurilmalar
yaratish usullarini tadqiq qilish natijalari elektron texnikaning turlituman
asbobuskunalarini, hisoblash texnikasi, informatika, aloqa,
radiolokatsiya, televideniye, telemexanika va boshqalar sohalardagi
murakkab masalalarni hal qilishga mo ljallangan turli tizimlar va
ʻ
komplekslarni yaratishda o z aksini topgan.
ʻ
E.ning asosiy ilmiy masalasi vakuum, elektromagnit maydon va bir
jinsli bo lmagan muhitda zaryadlangan atom zarralarining harakati va bu
ʻ
bilan bog liq fizik hodisalarni o rganish va amaliy yo nalishini
ʻ ʻ ʻ
belgilash, amaliy masalasi esa axborotni hosil qiluvchi, o zgartiruvchi va
ʻ
uzatuvchi tizimlarda, hisoblash texnikasida, energetik qurilmalarda,
ishlab chiqarish texnologiyasida har xil vazifalarni bajaruvchi elektron
asbob va qurilmalar yaratishdan iborat.E. yutukdari radiotexnika
taraqqiyoti, tranzistorlar, uzatuvchi televizion trubkalar yaratilishi bilan
uzviy bog liq.
ʻ
Olimlar J.K.Maksvem, O.U.Richardson, T.A.Edison, T.Gers,
G .V.Rentgen, J.Tomson, X.K.Lorentsyatlsh ishlari 20-asr boshida
ʻ
E.ning fan sifatida shakllanishiga asos bo ldi.
ʻ
Rus olimlari A.G.Stoletov, A.BonchBruyevich, N.G.Basov,
A.M.Proxorov, S.V.Vavilov, A.A.Chernishev va boshqalar, amerika
olimlari Ch.Tauns, L.De Forest,Z.Varvan, R.Varman, R.Kompfner va
boshqalar bu fan taraqqiyotiga muhim hissa qo shishdi.
ʻ
Fizik E. vakuumda, elektromagnit maydonlar va boshqalar har xil
muhitlarda atom zarralari, ionlar va neytral atomlarning harakati va ular
bilan bog liq bo lgan fizik qonuniyatlarni, elektron va ion asboblar,
ʻ ʻ
qurilmalarni yasash, elektron asbob va qurilmalar yordamida
elektromagnit energiyasini olish, uzatish va qo llanish prinsiplarini,
ʻ
atom zarralari oqimlarini, ionlar, kvantlar, elektromagnit maydonning
moddalarga ta sirini nazariy va amaliy o rganish bilan shug ullanadi;
ʼ ʻ ʻ
elektron emissiya, ionlashish, energetik sathlar, yarimo tkazgichlarda
ʻ
tunnel effekti, elektron oqimlarni fokuslash kabi hodisalarni o rganadi.
ʻ
Texnik E.da elektron va ion asboblar, qurilmalar va tizimlarni fan,
sanoat, aloqa, xalq xo jaligi, transport va boshqalar sohalarda qo llash
ʻ ʻ
27

nazariyasi va amaliy hal qilish masalalari ko riladi. Texnik E.ga ʻ
elektronnurli trubka, ossillograf, rentgen qurilmalari, EHM, simobli tok
o zgartirgichlar, radiolokatorlar, integral sxemalar va boshqalar kiradi.
ʻ
Elektron apparatlarning qo llanishiga qarab, texnik E. mustaqil
ʻ
radioelektronika, sanoat, yadro E.si kabi yo nalishlarga bo linadi.
ʻ ʻ
Elektron asboblar ishlab chiqarish texnologiyasi ushbu bosqichlar ishchi
elementi materiallarini olish, ularning elektrofizik, optik, emission
parametrlarini o rganish, ularga kerakli shakl, o lcham va sirt xossalari
ʻ ʻ
berish uchun mexanik, kimyoviy va elektrokimyoviy qayta ishlash,
yarimo tkazgich materiallardan rp o tish qismlarini olishda plastik va
ʻ ʻ
kristallarni qayta ishlash, asboblarni yig ish va boshqalar o ta nozik va
ʻ ʻ
murakkab bosqichlardan tashkil topadi.
E. elektron va ionli hodisalarning tabiati va qanday muhit hamda
moddada borayotganligiga qarab, vakuum E.si, qattiq jism E.si va kvant
E. sohalariga bo linadi. Har bir soha bir necha yo nalishlarni o z ichiga
ʻ ʻ ʻ
oladi.
Vakuum E.si quyidagi qismlardan iborat: 1) emission E., 2) elektronlar
va ionlar oqimini hosil qilish va ularni boshqarish; 3) elektron
lyuminessensiya; 4) yuqori vakuum fizikasi va texnikasi; sirt hodisalari;
6) gaz razryadli asboblar fizikasi va boshqalar Vakuum E.ning asosiy
yo nalishlari: elektron lampalar, yuqori chastotali elektronvakuum
ʻ
asboblar (magnetronlar, klistronlar, yuguruvchi to lqin lampalari va
ʻ
boshqalar), elektron nurli asboblar (kineskoplar, ossillograf trubkalari va
boshqalar); fotoelektron asboblar (fotoelektron ko paytirgichlar va
ʻ
boshqalar); rentgen trubkalari, gaz razryadli asboblar (kuchli tok
o zgartirgichlari, yorug lik manbalari, indikatorlar).
ʻ ʻ
Qattiq jism E.sining asosiy qismlari: 1) yarimo tkazgich materiallar
ʻ
xossalarini va ularga aralashmalarning ta sirini o rganish; 2) kristallda
ʼ ʻ
har xil o tkazuvchanlik xossalariga ega bo lgan sohalarni hosil qilish; 3)
ʻ ʻ
zarur xossa va shaklga ega bo lgan metallyarimo tkazgich,
ʻ ʻ
dielektrikyarimo tkazgich , yarimo tkazgichkontaktli materiallarni olish
ʻ ʻ
va ularning texnologiyasini ishlab chiqish; 4) metall, dielektrik,
yarimo tkazgich va qotishmalar sirtidagi fizikkimyoviy hodisalarni
ʻ
o rganish va ularni boshqarish usullarini topish; 5) o ta kichik
ʻ ʻ
o lchamdagi asbob elementlarini olish va fundamental masalalarni
ʻ
o rganish. Qattiq jism E.si, asosan, yarimo tkazgichlar E.si bilan bog liq.
ʻ ʻ ʻ
28

Qattiq jism E.si yarimo tkazgichli asboblar (diodlar, tranzistorlar) ʻ
yaratish va dielektrik elektronika, magnetoelektronika,
akustoelektronika, pyezoelektronika, krioelektronika kabi yo nalishlarga
ʻ
ega.
Kvant E.ning asosiy yo nalishlari lazer va mazerlar yaratish, bu
ʻ
asboblarni turli amaliy masalalarni hal qilishga (masofani aniq o lchash,
ʻ
vaqt va chastota etalonlarini yaratish, energiyani uzatish, uzoq kosmik
aloqa, tibbiyot va ishlab chiqarishning ba zi sohalarida ma lum
ʼ ʼ
vazifalarni bajarishga) joriy etishdan iborat.
E. asboblari materiallarini olish va tayyorlash masalalarini
materialshunoslik fani hal qiladi. Elektron asboblar texnologiyasi
murakkab bo lganligi uchun barcha texnologik jarayonlarni
ʻ
avtomatlashtirish talab qilinadi. Elektron asboblar texnologiyasi bilan
bog liq bo lgan masalalar mashinasozlik sanoatida elektron
ʻ ʻ
mashinasozligi tarmog ining paydo bo lishiga olib keldi. E. oldida
ʻ ʻ
boshqaruv, hisoblash, aloqa va o lchash elektron tizimlarida qayta
ʻ
ishlanuvchi ma lumotlar miqdorini, integral sxemalar samaradorligini
ʼ
oshirish, stereotelevideniye prinsiplari va vositalarini ishlab chiqish,
amalga oshirish, millimetrli va santimetrli diapazonda ishlovchi o ta
ʻ
yuqori chastotali E. asboblarini yaratish, mukammallashtirish, kristall
panjara bo shliqlari — kanallarida harakatlanuvchi zarralar xossalaridan
ʻ
foydalanib generatorlar, kuchaytirgichlar kabi turli E. asboblari yaratish,
elektron asboblar texnologiyasini mukammallashtirish masalalari
turibdi. E. mehnat unumdorligini oshirishda juda qo l keladi. E.
ʻ
asboblari fan, texnika va ishlab chiqarishda keng qo llaniladi.
ʻ
E. fani va texnikasining yutuqlari inson faoliyatining deyarli hamma
sohalarida qo llanilmoqda. Elektron texnika vositalari keng ko lamli
ʻ ʻ
asbob va qurilmalarning ajralmas qismiga aylandi. Ular orasida katta
integral sxemalar (KIS) asosida yaratilgan mikroprotsessorlar alohida
o rinni egallaydi. So nggi vaqtlarda o ta katta integral sxemalar (O KIS)
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlab chiqildi; ular asosida mikro EHM lar yaratiddi. Ular xalq
xo jaligini boshqarishda, sanoatning turli sohalarida, tibbiyotda, inson
ʻ
hayoti va faoliyatining ko pgina sohalarida keng qo llaniladi. E. fani va
ʻ ʻ
texnikasi asosan ikki yo nalish: informatsiyahisoblash ta minoti
ʻ ʼ
muammolari hamda energiya olish va undan foydalanish yo nalishlari
ʻ
bo yicha rivojlanmoqda.
ʻ
29

O zbekistonda E.ning rivojlanishi G.N. Shuppe, S.V. Starodubsev va ʻ
U.O. Orifovlefning fizik E. sohasidagi i.t.lari bilan boshlangan.
Uzbekistonda E. bo yicha ilmiy tekshirish ishlari O zbekiston FA
ʻ ʻ
Elektronika instituti, Fizikatexnika instituti, Toshkent texnika
universiteti, O zbekiston milliy universiteti va boshqa ilmiy tekshirish
ʻ
muassasalarida M.S. Saidov, O .X.Rasulov, N.Y. To rayev, T.D.
ʻ ʻ
Rajabov, R. A. Mo minov, A. T. Mamadalimov va boshqalar olimlar
ʻ
rahbarligida olib borilmoqda.
Yangi davr deb ataluvchi zamonda F.ning ijtimoiy roli yanada oshdi. U
madaniyatning muhim tarmog i va texnikaning nazariy asosiga aylana
ʻ
boshladi. 16—17-asrlarda klassik fizikaning poydevori qurildi. F.ning
nazariya darajasiga ko tarilganligi tafakkurning induktiv va deduktiv
ʻ
rivojlanishiga yo l ochib berdi. Mavjud ilmiy faktlar I.Nyuton
ʻ
tomonidan dinamikaning asosiy qonuni sifatida ta riflandi. Bu
ʼ
umumlashtirilgan qonundan 16—19-asrlarda xususiy qonuniyatlar kashf
etildi. Lagranj, Eyler, Gauss va boshqa ijodi mexanikani moddiy
nuqtalar sistemasi tarzida shakllanishiga olib keldi. Mexanika F.i shu
darajada mantiqiy rivojlandiki, har xil soha olimlari unga havas qila
boshladilar va uning isbotlangan qonuniyatlaridan boshqa sohalarda ham
foydalanish harakatiga tushdilar.
Sanoatda tub o zgarishlar yuz berishi (18-asr oxiri) tufayli F.ning
ʻ
taraqqiyotida yangi bosqich boshlandi. 19-asrda fizikada yangi F.lar
(termodinamika, klassik elektrodinamika) paydo bo ldi, biol.da
ʻ
evolyutsion ta limot va hujayra nazariyasi vujudga keldi, energiyaning
ʼ
saklanish va o zgarish qonuni shakllandi, astronomiya va mat.da yangi
ʻ
konsepsiyalar rivojlandi (J.Maksvell, M. Faradey, J. Lamark, Ch.Darvin,
T.Shvann, M.Shleyden va boshqalar). Geom. sohasida inqilobiy ta limot
ʼ
yaratildi: asrlar davomida hukm surib kelgan Yevklid geometriyasi
yagona emasligi, balki noyevklid geom.lar ham borligi N.Lobachevskiy
tomonidan bayon etildi va keyinchalik isbotlandi. DM.Mendeleyevning
davriy sistemasi xar xil kimyoviy elementlar orasidagi ichki boglanishni
ifodaladi.
Mat. va fizikada 20-asrda ham katta yutuklar qo lga kiritildi, texnika
ʻ
F.larida radiotexnika, elektronika kabi sohalar paydo bo ldi. F. va
ʻ
texnikaning yanada rivojlanishiga ta siri borgan sari ortib borayotgan
ʼ
kibernetika vujudga keldi. Fizika va kimyo F.laridagi muvaffaqiyatlar
30

hujayralardagi biologik jarayonlarni yanada chuqurroqo rganishga ʻ
imkon berdi, bu hol qishloq xo jaligi va tibbiyot F.larining rivojlanishiga
ʻ
olib keldi. F.ning ishlab chiqarish bilan yaqin hamkorligi yuz berib,
uning ijtimoiy xayot bilan aloqalari mustahkamlana boshladi. Hozirgi
F.lar fantexnika inkilobinnng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
F. tizimi umuman kuyidagi katta guruhlarga bo linadi: tabiiy F.lar,
ʻ
gumanitar F.lar, texnika F.lari va ijtimoiy F.lar. Bu guruhlarning har
qaysisidan juda ko p mustaqil F. sohalari ajraladi. Mustaqil F.lar bir-
ʻ
biriga bog liq sohalarda ilmiy izlanishning yirik va istiqbolli
ʻ
muammolarini yechishga to g ri keladi, bu hol hrz. paytda fanlararo va
ʻ ʻ
kompleks tadqiqotlarni keng avj oldirishni taqozo etadi. Tabiatni
muhofaza qilish muammosi bunga yaqqol misol bo la oladi. Bu
ʻ
muammo texnika F.lari, Yer to grisidagi F.lar, biol„ mat., tibbiyot,
ʻ
iqtisodiyot va boshqalar bilan qo shilib ketgan. Bu xildagi ilmiy va
ʻ
ilmiytexnik muammolarni hal qilish uchun xoz. fanlarda tadqiqotlarni
dasturiymaqsadli tashkil etish metodi keng qo llaniladi. Ilmiy
ʻ
tadqikrtlarni 2 ga: fundamental va amaliy tadqiqotlarga ajratish qabul
qilingan. Tabiat, jamiyat, tafakkurga xos qonunlarni bilib olish
fundamental tadqiqotlarning , bu tadqiqotlar natijalarini bilim orttirish
va ijtimoiyamaliy muammolarni hal qilish uchun qo llash amaliy
ʻ
tadqiqotlarning vazifasidir. Fundamental tadqiqotlar, odatda, amaliy
tadqiqotlardan oldinda boradi va ular uchun nazariy asos yaratadi.
Fundamental va amaliy tadqiqotlar o rtasidagi o zaro bog liqlikni
ʻ ʻ ʻ
mustahkamlash, ilmiy yutuqlar natijalarini amaliyotga tezroq joriy etish
— hozirgi davr F.i uchun muhim vazifalardan biridir.
Hozirgi davrda F. jamiyat taraqqiyotini olg a siljituvchi kuch va vosita
ʻ
bo lib qolayotganligini kuzatish mumkin. Xalq va millat dunyoqarashini
ʻ
shakllantirish, ta limtarbiya, axloq normalarini vujudga keltirish,
ʼ
ma naviy barkamol insonni tarbiyalashda F. alohida o rin tutmoqda.
ʼ ʻ
Mustaqillik sharoiti Uzbekistonda F.ning rivojiga katta ijobiy ta sir
ʼ
ko rsatdi. Avvalo, F.imiz strukturasi keskin o zgardi: ma naviy F.lar
ʻ ʻ ʼ
hisoblanuvchi tasavvuf ilmi tiklandi, hadis bilimlariga yo l ochildi,
ʻ
binobarin, ziyolilarimiz, talabalarning ruhiy dunyosi ancha boyidi, yangi
oliy o quv yurtlari, un-tlar tashkil qilindi; ilm ahli chet eldagi olimlar
ʻ
bilan mustah.kam ijodiy aloqalar o rnatdi. Buning natijasida tabiat va
ʻ
texnikatexnologiya haqidagi F.larimiz xam jahon andozasi darajasiga
31

ko tarila boshladi. Olimlarimiz ilmfanning dolzarb sohalarida tadqiqotlarʻ
olib borishga kirishdilar. Tabiiy va ijtimoiy jarayonlarni matematik
modellash, informatika va hisoblash texnikasi qamda ehtimollar
nazariyasi sohasidagi, geologik jarayonlarning qonuniyatlarni,
molekulyargenetik, genhujayra sohasidagi, tibbiyot, qishloq xo jaligi,
ʻ
paxta seleksiyachiligidagi, moddalarning kompleks fizikaviykimyoviy
xossalarini o rganish bilan bog liq, energiyaning noan anaviy turlarini
ʻ ʻ ʼ
yaratish — Quyosh energiyasini kompleks va samarali suratda boshqa
turdagi energiyaga aylantirish borasidagi tadqiqotlar ana shular
jumlasidandir.
Butun fizika tarixini taxminan uchta asosiy bosqichga bo'lish mumkin:
· qadimiy
va o'rta asrlar,
· klassik
fizika,
· zamonaviy
fizika .
Fizika taraqqiyotining birinchi bosqichi ba'zida ilmiygacha deb
nomlanadi. Biroq, bunday nomni to'liq oqlash mumkin emas: fizika va
umuman tabiatshunoslikning asosiy urug'lari qadim zamonlarda ekilgan.
Bu eng uzun bosqich. Bu Aristotel davridan 17 asrning boshigacha
bo'lgan davrni o'z ichiga oladi, shuning uchun u shunday
nomlanadi qadimgi
va o'rta asrlar davri .
Ikkinchi bosqichning boshlanishi - klassik
fizika bosqichlari - aniq
tabiatshunoslik asoschilaridan biri - italiyalik olim Galiley Galiley va
klassik fizikaning asoschisi, ingliz matematik, mexanik, astronom va
fizik Isaak Nyuton bilan bog'liq. Ikkinchi bosqich 19-asr oxiriga qadar
davom etdi.
20 -asrning boshlarida klassik tushunchalar doirasida tushuntirish qiyin
bo'lgan eksperimental natijalar paydo bo'ldi. Shu munosabat bilan
mutlaqo yangi yondashuv taklif qilindi - bu diskret tushunchaga
asoslangan kvant. Kvant yondashuvi birinchi marta 1900 yilda
fizikaning taraqqiyot tarixiga kvant nazariyasi asoschilaridan biri sifatida
kirgan nemis fizigi Maks Plank (1858–1947) tomonidan kiritilgan.
Uning ishi fizika rivojlanishining uchinchi bosqichini ochadi
- zamonaviy
fizikaning bosqichi , shu jumladan nafaqat kvant, balki
klassik vakolatxonalar.
Har bir bosqichning qisqacha tavsifini beramiz. Birinchi bosqich
Aristotel tomonidan ishlab chiqilgan dunyo sferalarining geosentrik
32

tizimini ochadi deb ishoniladi. Dunyoning geotsentrik tizimi haqidagi
ta'limot halqali dunyo tuzilmalarining geotsentrik tizimidan ancha
oldinroq - 6-asrda boshlangan. Miloddan avvalgi NS. Buni Anaximander
(taxminan 610 yil - mil. Av. 547 yildan keyin), qadimgi yunon faylasufi,
Milet maktabi vakili taklif qilgan. Ushbu ta'lim qadimgi yunon
matematikasi va astronomi Evidoks Knid (miloddan avvalgi 406 -
miloddan avvalgi 355) tomonidan ishlab chiqilgan. Shunday qilib,
Aristotelning geotsentrik tizimi o'zidan avvalgilar tomonidan
tayyorlangan mafkuraviy zaminda tug'ildi.
Egosentrizmdan - insonning individual "men" ining kontsentratsiyasi
bilan ajralib turadigan dunyoga bo'lgan munosabat, geotsentrizmga
o'tish tabiatshunoslik kurtaklarining paydo bo'lishi yo'lidagi birinchi va,
ehtimol, eng qiyin qadamdir. Mahalliy ufq bilan chegaralangan
osmonning to'g'ridan-to'g'ri ko'rinadigan yarim sharini to'liq osmon
sferasiga o'xshash ko'rinmas yarim shar bilan to'ldirdi. Dunyo go'yo
aniqroq, ammo samoviy soha bilan cheklangan bo'lib qoldi. Shunga
ko'ra, Yerning (samoviy) sferik koinotning qolgan qismiga, unda doimo
o'ziga xos, markaziy pozitsiyani egallab turgani va mutlaqo harakatsiz
ekanligiga qarshi bo'lgan, o'zi sferik deb hisoblana boshladi. Faqat
antipodlar - dunyoning diametrli qarama-qarshi qismlari aholisi
mavjudligini emas, balki dunyodagi barcha er yuzidagi aholining asosiy
tengligini ham tan olish kerak edi. Asosan spekulyativ xarakterga ega
bo'lgan bunday g'oyalar ancha keyinroq tasdiqlandi - birinchi turda
dunyo bo'ylab sayohatlar va buyuk geografik kashfiyotlar, ya'ni 15-16 -
asrlar oxirida, Aristotelning geotsentrik ta'limoti. Yerning va osmonning
jismlari uchun tubdan farq qiluvchi fizika yoki mexanikaga ega bo'lgan,
o'zlarining aylanish o'qlari bilan bir-birlari bilan ifodalangan ideal bir
tekis aylanadigan samoviy sharlarning kanonik tizimi bilan so'nggi
yillarda allaqachon yashab o'tgan.
Deyarli o'n besh yuz yil davomida yunon astronomi Klavdiy
Ptolomeyning (90 - 160 yillarda) tugallangan geosentrik tizimini
polshalik matematik va astronom Nikolaus Kopernik (1473-1543) ning
mukammal geliyosentrik tizimidan (3.1-rasm) ajratib turadi.
Geliotsentrik tizimning yuqori qismini zamonaviy astronomiya
yaratuvchilaridan biri, nemis astronomi Yoxannes Kepler (1571-1630)
kashf etgan sayyoralar harakati qonunlari deb hisoblash mumkin.
33

Guruch. 3.1. Kopernik dunyo tizimi (Quyosh markazida)
Galiley Galileyning astronomik kashfiyotlari va uning fizik tajribalari,
mexanikaning umumiy dinamik qonunlari, Isaak Nyuton tomonidan
ishlab chiqilgan universal tortishish qonuni bilan birgalikda, asos
yaratdi. fizikaning klassik rivojlanish bosqichi .
Bu bosqichlar o'rtasida aniq chegaralar yo'q. Fizika va umuman
tabiatshunoslik uchun progressiv rivojlanish ko'p jihatdan xarakterlidir:
Kepler qonunlari qadim zamonlarda boshlangan juda uzoq tarixga ega
bo'lgan geliotsentrik tizimning tojidir; Nyuton qonunlaridan oldin
Kepler qonunlari va Galiley asarlari bor edi; Kepler sayyoralar harakati
qonunlarini geotsentrizmdan geliotsentrizmga mantiqiy va tarixiy
ravishda tabiiy o'tish natijasida kashf etdi, lekin Aristotel
mexanikasining evristik g'oyalarisiz.Aristotel mexanikasi er va osmonga
bo'linib ketdi, ya'ni uning asosiy birligi yo'q edi: Aristotelning Yer va
Osmon o'zaro qarama -qarshiligi, ular bilan bog'liq mexanika
qonunlarining tubdan qarama -qarshiligi bilan birga keldi. ichki qarama -
qarshi va umuman nomukammal bo'lishi.
Galiley Yer va Osmon o'rtasidagi aristotellarning qarshiliklarini rad etdi.
U Yer atrofida osmon jismlarining bir tekis harakatlanishini tavsiflovchi
Aristotelning harakatsizlik qonunini gorizontal yo'nalishda erkin
harakatlanishi bilan er jismlari uchun qo'llashni taklif qildi. Har qanday
er usti jismlarini alohida qismlarga ajratib, ular uchun Yerning
markaziga vertikal yo'nalishda erkin tushish ideal bo'lganda, ularning
massasidan qat'i nazar, teng tez (yoki teng darajada tezlashtirilgan) erkin
tushish qonunini yaratdi. shartlar, hech qanday qarshiliksiz., ya'ni
bo'shliqda. Bu qonun kanonizatsiya qilingan Aristotel ta'limotiga ziddir,
unga ko'ra "tabiat bo'shliqdan nafratlanadi" va og'ir jismlar o'ziga xos
tortishish ta'siri ostida real sharoitda tushadi, aslida ularning massasi
qanchalik tez bo'lsa, shuncha ko'p bo'ladi. Kepler va Galiley, shu tarzda
dastlabki g'oyalardan boshlab, butun mexanikani tubdan qayta ko'rib
chiqdilar. Geosentrizmdan geliotsentrizmga o'tish natijasida ular Nyuton
mexanikasini oldindan belgilab qo'ygan kinematik qonunlariga kelishdi,
u er va osmon jismlari uchun asosan bir xil, u tomonidan yaratilgan
barcha klassik dinamik qonunlar, shu jumladan universal qonun.
universal tortishish. Shu bilan birga, "Tabiiy falsafaning matematik
tamoyillari" - Isaak Nyutonning asosiy asari - xulosa qilish mumkinki,
34

uning dinamik qonunlari nafaqat Kepler va Galileyning tegishli kinetik
qonunlaridan kelib chiqadi, balki o'zlari asos sifatida ishlatilishi
mumkin. Keplerning uchta kinematik qonunlari va ikkala kinematik
qonunlari uchun ham Galiley, shuningdek, o'zaro ta'sir qiluvchi
jismlarning murakkab tuzilishi va o'zaro tortishish buzilishlari sababli
ulardan nazariy jihatdan kutilgan har xil og'ishlar.
Kepler qonunlari yangi sayyoralarni kashf qilish uchun asos bo'lib
xizmat qildi. Shunday qilib, 1781 yilda ingliz astronomi va optigi
Uilyam Xerschel (1738-1822), Uran sayyorasining harakatidagi
burilishlarni kuzatish natijalariga ko'ra, ingliz astronomi va matematigi
Jon Kuf Adams (1819-1892) va Frantsiyalik astronom Urbeyn Jan Jozef
Le Verrier (1811-1877) bir-biridan mustaqil va deyarli bir vaqtning
o'zida boshqa sayyora-zauranyum sayyorasi borligini nazariy jihatdan
bashorat qilgan, uni 1846 yilda osmonda nemis astronomi Ioxann Halle
(1812-1910) kashf etgan. ). Bu sayyoraga Neptun deyiladi. Keyin
amerikalik astronom Percival Lovell (1855-1916) xuddi shunday 1905
yilda boshqa Zauranium sayyorasi borligini bashorat qilgan va uni o'zi
yaratgan rasadxonada tizimli qidiruvni uyushtirgan, natijada 1930 yilda
yosh amerikalik astronom kerakli yangi sayyorani kashf qilgan. - Pluton.
Nyutonning klassik mexanikasi nafaqat tez sur'atlar bilan rivojlandi.
Klassik fizika bosqichi fizikaning boshqa sohalarida ham katta yutuqlar
bilan tavsiflanadi: termodinamika, molekulyar fizika, optika, elektr,
magnetizm va boshqalar. Keling, eng muhim yutuqlarni sanab o'tish
bilan cheklanaylik. Tajribali gaz qonunlari o'rnatildi. Gazlarning kinetik
nazariyasining tenglamasi taklif qilingan. Erkinlik darajalari bo'yicha
energiyani bir xil taqsimlash printsipi, termodinamikaning birinchi va
ikkinchi tamoyillari tuzilgan. Kulon, Ohm va elektromagnit induktsiya
qonunlari kashf qilindi. Yorug'likning interferentsiya, difraktsiya va
qutblanish hodisalari to'lqin talqinini oldi. Yorug'likning yutilishi va
tarqalish qonunlari o'rnatildi.
Albatta, boshqa muhim bo'lmagan yutuqlarni ham nomlash mumkin edi,
ular orasida taniqli ingliz fizigi Jeyms Klerk Maksvell tomonidan ishlab
chiqilgan elektromagnit nazariya alohida o'rin tutadi. Maksvell nafaqat
klassik elektrodinamikaning yaratuvchisi, balki statistik fizikaning
asoschilaridan biridir. U o'z nomi bilan atalgan molekulalarning statistik
35

tezlik taqsimotini o'rnatdi. Maykl Faradey (1791-1867) g'oyalarini
rivojlantirib, u elektromagnit maydon nazariyasini (Maksvell
tenglamalari) yaratdi, bu nafaqat o'sha davrga ma'lum bo'lgan ko'plab
elektromagnit hodisalarni tushuntiribgina qolmay, balki yorug'likning
elektromagnit tabiatini ham bashorat qildi. Maksvellning elektromagnit
nazariyasi bilan klassik fizikada muhimroq bo'lganini qo'yish qiyin.
Biroq, Maksvellning nazariyasi hamma narsaga qodir emas edi.
O'tgan asrning oxirida, mutlaqo qora jismning nurlanish spektrini
o'rganayotganda, radiatsiya spektrida energiya taqsimotining qonuniyligi
aniqlandi. Eksperimental taqsimot egri chiziqlari xarakterli maksimal
darajaga ega bo'lib, harorat ko'tarilib, qisqaroq to'lqinlarga qarab siljiydi.
Maksvellning klassik elektrodinamikasi doirasida mutlaqo qora jismning
nurlanish spektrida energiya taqsimlanishining qonuniyligini
tushuntirish mumkin emas edi. Eksperimental ma'lumotlarga mos
keladigan mutlaqo qora jismning nurli nurlanishining spektral zichligi
uchun to'g'ri ifodani 1900 yilda Maks Plank topdi. Buning uchun u
klassik fizikaning belgilangan pozitsiyasidan voz kechishi kerak edi,
unga ko'ra har qanday tizimning energiyasi uzluksiz o'zgarishi mumkin,
ya'ni har qanday o'zboshimchalik bilan yaqin qiymatlarni qabul qilishi
mumkin. Plank ilgari surgan kvant gipotezasiga ko'ra, atom osilatorlari
energiyani uzluksiz emas, balki ma'lum qismlarda - kvantlarda chiqaradi
va kvant energiyasi tebranish chastotasiga mutanosibdir.
Fizika rivojlanishining uchinchi bosqichining xarakterli
xususiyati zamonaviy sahna - klassik tushunchalar bilan bir qatorda
kvant tushunchalari keng joriy etilganligi, shu asosda atom, yadro va
elementar zarralar tarkibida sodir bo'ladigan ko'plab mikroprotsessiyalar
tushuntirilganligi va shu bilan birga zamonaviy fizikaning yangi
tarmoqlari paydo bo'lganligi yotadi. kvant elektrodinamikasi, qattiq
jismlarning kvant nazariyasi, kvant optikasi va boshqalar.
36

Xulosa
Hozirgi kunda optoelektronika funksional elektronika va
mikroelektronikani ahamiyatli mustaqil sohasi bo’lib qoldi.
Optoelektron asbob – axborotni qayta ishlashda elektr signallarini
optikka va teskariga o’zgartiruvchi qurilma. Optoelektron
qurilmalarning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, ulardagi
elementlar optik boglangan, elektrik esa bir biridan izolyasiyalangan.
Optoelektron asboblarni o’rganish natijasida quyidagilar xulosa qilindi.
1. Yarimo`tkazgichlarni turlari va elektr xossalari o`rganildi. Bunda
ko`pchilik yarimo`tkazgichli diodlar asosan kremniy materiyalidan,
yorug`lik diodlardan esa arsenid galliydan tayorlanishi aniqlandi 2.
Elektron - kovak o`tishlarda to’siq qatlamni hosil bo’lishi va volt- amper
xarakteristikasi o’rganildi va taxlil qilidi . 3. Elektron - kovak o`tish
asosidgi yarimo`tkazgichli asboblar strukturasi va texnologik
tayorlanishiga qarab to`g`rilagichli diodlar, yuqori va o`ta yuqori
chastotali diodlar , varikaplar va xatto tranzistorlarga bo`linishi
ko`rsatildi . 4. Optoelektronoka sohasini vujudga kelish tarixi va
rivojlanishi o’rganildi. 5. Optoelektron asboblarni sinflarga bo’linishi
bo’yicha , ular yorug’lik nurlovchi va yoruglik qabul qiluvchi turlariga
bo’linishi ko’rsatildi. 6. Ish oxirida yarimo`tkazgichli optronlarni
qo’llanilishi, yutuqlari , kamchiliklari va ba`zi bir belgilari to’g’risida
ma’lumotlar berildi.
Keyingi chorak asr davomida ilmiy – texnik taraqqiyotga nazar
tashlasak, bu davr ichida ko’pincha, ayniqsa fizika, matematika,
mexanika, kimyo, biologiya kabi aniq fanlar va shu bilan birga
texnikada tamomila yangicha sifat va tamoyillarga ega bo’lgan qonunlar,
nazariyalar va gipotezalarning vujudga kelganligini shohidi bo’lamiz.
Fanlarning o’zaro hamkorligi tezlashib, fanning yangi sohalari paydo
bo’la boshladi. Bular ta’lim mazmuniga ham sezilarli ta’sir ko’rsatdi va
bular o’z navbatida texnika – texnologiya taraqqiyoti uchun xizmat
qiladi. Ayniqsa, hozirgi kunda xalq xo’jaligini boshqarishni
avtomatlashtirish keng ko’lamda amalga oshirilmoqda. Bu borada fan -
texnika yutuqlarini o’z navbatida yoshlarga yetkazib borish, hozirgi
zamon darslarga qo’yilgan talablardan biridir.
amonaviy kadrlar oldiga qo‘yilayotgan eng muhim
37

vazifalardan biri – malakali mutaxassislar sifatida o‘zligini, o‘z
qobiliyatini, individualligi, shaxsiy fazilat hamda hislatlarni bilgan
tarzda mehnatni oqilona tashkil etish va ijtimoiy foydali
mehnatning barcha sohalarida faoliyat ko‘rsatishdir.
Hozirgi kunda ta’lim, fan va ishlab chiqarishdagi dolzarb
vazifalar kadrlarga bo‘lgan ehtiyojdan kelib chiqib amalga
oshirilayotganiga ishonch hosil qilinadi.
Ma’lumki, rivojlangan mamlakatlar taraqqiyoti eng avvalo
zamonaviy fan va texnika yutuqlaridan xalq xo‘jaligining hamma
tarmoqlarida oqilona foydalanish bilan farqlanadi. Davlatning,
iqtisodiy va ijtimoiy sohalarining rivojlanishi yetuk kadrlarga
hamda fan-texnika yutuqlaridan qanday foydalanishga
bog‘liqligini bozor iqtisodiyotining shakllanishi ko‘rsa
38

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil ʻ
2. Zaynobidinov S., Teshaboev A. Yarimo‘tkazgichlar fizikasi. T.
“O‘qituvchi”, 1999.
3. Teshaboev A., Zaynobiddinov S., Ermatov Sh., Qattiq jismlar
fizikasi . T. Moliya, 2001.
4. Teshaboev A. Va boshqalar. Yarimo‘tkazgichli asboblar . Andijon.
Hayot. 2002.
5. Teshaboyev A. Zaynobiddinov S. Musayev E. A.
Yarimo’tkazgichlar va yarimo’tkazgichli asboblar texnalogiyasi.
Toshkent.2006
6. Pasinkov V.V., Chirkin L.K. Poluprovodnikovыe priborы.M.,1987
7. Jerebsov I.P. Osnov ы elektroniki. L., 1985.
8. Turdiev N .Radioelektronika asoslari. T. 1992.
9. Nigmatov H. Radioelektronika asoslari. T.,1994
39

Optoelektron asboblarni ishlash tamoyillari mavzusini yoritishda axborot texnalogiyalaridan foydalanish

Sotib olish