Organizm tarixiy rivojlanish - Биология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Биология

Organizm tarixiy rivojlanish

Купить

Reja: 1. Organizmlar individual va tarixiy r ivojlanishining parallelizmi haqida 2. A. N. Seversovning filembriogenez nazariyasi 3. Ontogenez evolyutsiyasi 4. Ontogenez bosqichlari va ulaming evolyutsiyasi www.arxiv.uz

Organizmlar individual va tarixiy r ivojlanishining parallelizmi haqida • XVII asrda V. Garvey «barcha tiriklik tuxumdan bos] nadi» degan iborani ishlatib, barcha organizmlar rivojlanishi dagi umumiylikni qayd qilgan edi. Hayvonlarning individ’V (shaxsiy) rivojlanishini o'rganishni K. Volf va ayniqsa, K. Ber boshlab berdi. Ber qiyosiy metoddan foydalanib, bir tipnl har xil sinflariga kiruvchi hayvonlarning embrion rivojlanishida awal umumiy, so’ngra xususiy va nihoyat maxsus organ, belgilar rivojlanishini, ya’ni embrion divergensiyasi ro’y berishini asoslab berdi. Evolyusion ta’limot asoschisi bo‘lgan Darvin embrion rivojlanishidagi o’xshashlik hamda embrion divergensiyasi hayvonlarning o‘zaro yaqinligi va muhit sharo- itining ta’siri bilan ularda filogenetik divergensiya ro‘y ber- gan

Charlz Darvin (1809-1882) Karl Ber (1792-1876)V. Garvey (1578-1657) www.arxiv.uz

• Darvin «Turlarning kelib chiqishi» va boshqa asarlarida ontogenez bilan filogenez o‘rtasida uzviy bog‘liqlik borligini e’tirof etdi. Uning mulohazasiga ko'ra, ontogenez turli tuzi- lish va xossalaming shakllanishiga olib keladigan murakkab va qarama-qarshi jarayondir. Ontogenezda qadimgi ajdodlar rivojlanish bosqichlarining takrorlanishi tufayli har xil organizmlaming embrion rivojlanishi umumiylikka ega bo'ladi. Embrion o‘z rivojlanishining turli bosqichlarida tabiiy tanla- nish ta’siriga beriladi. Natijada muayyan bosqichlarda yangi moslanish xossalari vujudga kelib, ular organizmning rivoj lanishi tarixiy rivojlanish doirasidan chetga chiqishiga sabab bo‘ladi. Shunga ko‘ra, ontogenez individual rivojlanish, filogenez esa ajdod rivojlanishining oddiy takrorlanishi emas. Ontogen

• Evolyutsion embriologiyaning asoschilari bo‘lgan A.O. Kovalevskiy, Mechnikovlar lansetnik, assidiya, ninatanlilar va boshqa umurtqasiz hamda xordali hayvonlar ning individual rivojlanishini atroflicha o‘rganib, ularning filogenetik bog‘lanishini aniqladilar. Ular hayvonot olami- ning har xil guruhlariga mansub vakillaming kelib chiqishi bir ekanligini isbotlash bilan bir qatorda, ontogenezning o‘ziga xos tomonlarini ham oydinlashtirib berdilar. www.arxiv.uz

• Gekkel Darvin mulohazalariga, Kovalevskiy Meehnikov- larning umurtqasiz va xordali hayvonlarning turli vakillari, shuningdek, Myullerning qisqichbaqasimonlar ustida o‘tkazgan tadqiqotlariga asoslanib, 1866-yili biogenetik qonun kashf etdi. Bu qonunga ko‘ra, ontogenez filogonezning qisqa va tez takrorlanishi (rekapitulatsiyasi) dan iborat. www.arxiv.uz

A. N. Seversovning filembriogenez nazariyasi • A. N. Seversov ontogenez bilan filogenez orasidagi rau- nosabatlar nihoyatda murakkab ekanliginn ta’kidladi. U Gekkel tomonidan ilgari surilgan palingenez va seno- genezlami farq qilish juda qiyin ekanligini, chunki filogenezda ontogenezning chetga chiqish hollari, em- briologik moslanish hamma vaqt senogenez bo‘lavermasligini, ontogenezda ro‘y beradigan ko'pgina o‘zgarishlar filogenetik ahamiyatga ega ekanligini eslatib, ulami filembriogenez deb nomladi. Filembriogenez nazari- yasini Seversov birinchi marta 1910-yili asoslab berdi. Keyin- chalik esa uni yanada rivojlantirdi. Bu nazariya organlaming filogenetik yangilanishiga olib keladigan o'zgarishi qanday yo‘liar bilan va qaysi bosqichda amalga oshishini ko‘rsatadi. Mazkur masalani

• Anaboliya yunoncha anabole — qo‘shimcha demakdir. Anaboliyada muayyan organning individual rivojlanishi xuddi ajdodlarinikiga o‘xshash amalga oshadi, lekin rivojlanishning oxirgi, bosqichida o‘zgarish, ya’ni ajdodida bo'lmagan yangi xususiyat paydo bo'ladi, bu o‘zgarish ajdodning rivojlanishiga nisbatan qo‘shimcha ravishda vujudga keladi va organning rivojlanish muddati cho‘ziladi. Seversov umurtqali hayvonlarning embrion rivojlanishini o‘rganib, filembriogenezning anaboliya usuliga ko'plab misollar keltirdi. Masalan, ot ajdodlarida barmoqlarning o‘zgarishini hozirgi zamondagi otlarning embrional rivojlanishi bilan taqqoslab, olti haftalik ot embrionining oyoqlarida uchtadan barmoq rivojlanishini, uchinchi barmoq bir oz katta, yon barmoqlar esa kichik, ulaming har biri uchtad

A. N. Seversov ( 1827 -1 885 ) www.arxiv.uz

• To‘qimalar gistogenezida, chunonchi, epiteliy to‘qimada ham shunga ocxshash qonuniyat namoyon bo‘ladi. Odam embriogenezining ma’lum bir bosqichida epiteliy bir qavat, keyinchalik ikki qavat va nihoyat, uch qavat silindrsimon hu- jayralardan tashkil topadi. Uning ustki qavat hujayralarining yadrosi yo'qolib, shoxsimon modda singadi. Voyaga yetgan lansetnik va suyakli baliqlarda esa bir qavatli epiteliyga aylansada ularga shoxsimon modda singmaydi. www.arxiv.uz

• Sarganda esa awal pastki jag‘ uzunlashib, 20 mm ga yetadigan chavog‘ida u yuqorigi jag‘dan bir necha m^rta uzun bo‘ladi. Sargan chavag'ining uzunligi 9 sm ga yetgan- dan so‘ng, yuqorigi jag‘ ham uzaya boshlaydi. Bu holat Hemiramphus avlodiga mansub baliqlarning voyaga yetgan formalarida bir umr saqlanib qolgan. Sargan balig‘ida esa yu qorigi jag‘ning uzayishi keyinchalik ham davom etadi. Bino- barin, atsrinka balig‘iga nisbatan sargan balig‘ining individual rivojlanishida ikkita qo‘shimcha bosqich — Hemiramhus va aterinka bosqichi bo‘ladi ( 2 - rasm). Xuddi shunga o‘xshash, dengiz shaytoni deb ataluvchi baliqlarda ham ko'krak suzgich qanotlari individual rivojlanishda ikki marta o‘z holatini o‘zgartiradi. Rivojlanishning birinchi bosqichida ular ko‘krak suzgich qanotining akulasi

• Deviatsiya. Ontogenezda organlar rivojlanishning o‘rta bosqichlarida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar deviatsiya deb ataladi (latincha deviatio — o‘rta demakdir). Deviatsiya natijasida ontogenezning o'rta davridan boshlab organlaming embrional rivojlanishi oldingi ajdodlarning mazkur organlari rivojlanishiga nisbatan birmuncha boshqaclia yo‘nalishda bo- radi. Akula va reptiliyalarda tangachalarning rivojlanishi deviatsiyaga misoldir. Har ikkala gruppaga mansub hayvonlar- ning embrional rivojlanishida tangachaiar ostki epidermisning qalinlashishi va uning ostida biriktiruvchi to‘qima to‘planishi hisobiga ro‘y beradi. Akulasimon baliqlarda epidermis hujay- ralari va uning ichida to'plangan biriktiruvchi to‘qima hujay- ralari tashqariga toshib chiqib, qirrali yoki uchi o‘tkir «bo‘rtma»

• Shunday qilib, deviatsiya usulida ontogenezda filogenez faqat dastlabki bosqichlarda takrorlanadi. Filembriogenezning deviatsiya usuli o‘simliklarda ko‘p uchraydi. Olimlardan A. L. Taxtadjyan ma’lumotlariga ko‘ra, o‘simliklardagi tu- gunak va piyozchalar yetuk novdadan hosil bo‘lmay, balki shu novdaning embrional davri yoki kurtakdan hosii bo‘ladi. Agar kurtakning o‘q qismi o‘ta rivojlanib ketsa, barglar yozilmasa tugunak, aksincha, kurtak, barglar rivojlanib himoya po£stiga aylansa va kurtakning o‘q qismi rivojlanmasa, piyozcha hosil bo'ladi. www.arxiv.uz

Ontogenez evolyutsiyasi • Tarixiy jarayonda ro‘y beradigan evolyutsion o‘zgarishlar tur hosil bo‘lishi, nobud bo‘lishi, organik olamning progressi, regressi bilan cheklanmay, balki organizmlar va ular individual rivojlanishning o'zgarishiga ham sabab bo‘ladilar. Bir organizmning individual rivojlanishi — ontogenez jinsiy hu- jayralarda mavjud irsiy axborotning ro‘yobga chiqishidan ibo- rat. Ontogenez evolyutsiya jarayonida dastlabki organizmlarning irsiy axboroti bilan uzviy bogiiq holda vujudga kelgan. Hozirgi biologiya fanida ontogenez bir necha usulda o‘rganiladi. Bunda organizmlardagi differensiyalanish, o‘sish, morfogenez qonuniyatlarini o‘rganish salmoqli o'rin tutadi. Tirik tabiatda individual rivojlanishning ko'rinishlari har xil. Mikroorganizmlar, zamburug‘lar, o's

• Ko‘p hujayrali organizmlar paydo bo‘lishi bilan ontogenez shakl jihatdan murakkablashib, vaqt jihatdan uzayadi. Ayrim hollarda ontogenez evolyutsiya jarayonida irsiy axborotning takomillashgan usullarning ro‘yobga chiqishi orqali rivojlanishda soddalashish hodisalari kuzatiladi. Ayrim yuksak o'simliklar, masalan, ryaskalar hayot siklining evolyutsiya jarayonida soddalashish! evolyutsiyaning qayd qilingan xiliga misol bo‘ladi. www.arxiv.uz

• Sodda hayvonlar, zamburug‘lar, ko‘p o'simliklar murak kab hayot sikli bilan xarakterlanadi. Ayrim guruh o‘simliklar, chunonchn, moxlar, paporotniklar ontogenezida jinsiy va jinssiz bo‘g‘inlar, gaploid va diploid fazalar gallanib turadi. 0‘simliklarda hayot siklining murakkabligiga qaramay, rivojlanishning na gaploid fazasi, na diploid fazasining nasi berishga qodir emas. Nasi qoldirishda rivojlanishning har xil fazalari cheklangan imkoniyatlarga ega bo‘lgani sababli, ontogenezda nasllar gallanishi organizmlarning ko‘payishi uchun yagona moslanish deb talqin etilishi kerak. Shu nuqtayi nazardan olganda, keyingi evolyutsion rivojlanishda gametofitning reduksiyalanishi hisobiga urchishning soddalashishi tasodifiy hoi hisoblanmaydi, Hayot siklining soddalashishi ontogenezdagi barcha jara

Ontogenez bosqichlari va ulaming evolyutsiyasi • Evolyutsiya kabi, ontogenez ham tirik mavjudotlarning ajralmas xossalaridan biridir. Ko‘p hujayrali organizmlarning ontogenezi rivojlanish va o'sishdan, ya’ni tuzilishining tako- millashuvi va hajmining ortishi bilan tavsiflanadi. Biroq evolyutsiyadan farq qilib, ontogenetik rivojlanish ma'lum programma (genotip) asosida amalga oshadi. www.arxiv.uz

• Tuzilishning b i r qancha bo‘g‘inlarida takomillashuv on- togenez emas, balki evolyutsion jarayon natijasidir. Voyaga yetgan hayvonning tanasi qancha murakkab tuzilgan bo‘lsa, ontogenez ham shuncha murakkab va uzoq muddatli jarayon bo‘ladi. • Zigota ko‘p hujayrali organizmlarda ontogenezning dastlabki bosqichi hisoblanadi. Ontogenezning oxirgi bosqichi to‘g‘risida turlicha fikrlar mavjud. Bu bosqichni embriolog va morfologlar jinsiy yetilish deb nomlaydilar. Chunki bu davrga kelib, to‘qima va organlaming tabaqalanishi tugallanadi, www.arxiv.uz

• Fiziologlar va shifokorlar fikriga ko‘ra, ontogenezning oxirgi bosqichi o'limdir. Golland embriologi Shmidt P. zigo tadan zigotagacha, voyaga yetgan organizmdan voyaga yetgan organizmgacha bo‘lgan hayot siklini ontogenez deb atashni taklif etadi. Agar ontogenez termini ostida organizmlarning hayot siklini tushunadigan bo'lsak, u bir-biridan farq qiluvchi davrlardan iboratligini qayd qilish kerak. Sutemizuvchilarni misolga olsak, ontogenezda embrional, postembrional Omsiy yetilishgacha) va voyaga yetgan organizm hayot davrlari farq qilinadi. Paporotniksimonlarning hayot sikli sporofit, spora, gametofit, zigotadan tashkil topgan. Ontogenezning har bir davri o‘z navbatida bir necha bosqichga bo‘linadi. Masalan, umurtqalilaming embrion davrida morulla, blastula, gastrulla, neyrulla s

Ontogenez embrionizatsiyasi • Ontogenez embrionizatsiyasi deyilganda, evolyutsiya jarayonida rivojlanish bosqichlari bir qismining ona organizm yoki maxsus tuxum yoki urug‘ qobig‘i himoyasida o'tishga layoqatlanishi tushuniladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, em brion rivojlanish tiriklikning boshlang‘ich xossasi bo‘lmay, aksincha, evolyutsiya natijasi hisoblanadi. Ontogenez embri onizatsiyasi tobora murakkablashayotgan murtakning hi- moyalanishi va muhim ichki muhitda rivojlanishiga qaratil- gan. Embrionizatsiyaning himoyalanish ahamiyatini hayvonlardagi embrion rivojlanishining har xil tiplari evolyutsi- yasi misolida ko‘rish mumkin. Chunonchi, mayda va oziq zaxirasi kam bo‘lgan tuxum qo‘yyuvchi kovakichlilar, bulut- lar, polixetalar, qisqichbaqasimonlar, chuchuk suvda ya- shovchi suyakl

• Mazkur organizmlarda murtak uzoq vaqt tuxum ichida rivojlangan, uning ozig‘i hi sobiga yashagan va qobig‘i bilan himoyalangan bo‘ladi. Sudralib yuruvchilarda va qushlarda amfibiyalarga nisbatan ontogenez embrionizatsiyasi kuchaygan bo‘lib, u rivojlanish ning dastlabki bosqichlarining suv muhitisiz taraqqiy etishiga va tuxumda murtakning to'liq rivojlanishiga qaratilgan. On togenez embrionizatsiyasining eng muhim natijalaridan bin murakkab holda bo'lgan murtakning tez va isrofgarchiliksiz rivojlanishini ta’minlashdan iborat. Murtak morfogenetik korrelatsiyalarining sistemaliligi, murakkabligi tufayli embrion rivojlanishi postembrion rivojlanishga nisbatan turg‘un va qadimiydir. Embrion rivojlanishining turg‘unligi rivojlanish darajasidan o’zgarishiga sabab bo'ladigan har qanda

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. A. T. G’ofurov, S. S. Fayzullayev Evolyutsion ta’limot – Toshkent 2009 2. http://referat.arxiv.uz 3. http://ru.wikipedia.org www.arxiv.uz

Купить

Похожие документы
Fermentlar va kofermentlar funksiyasi
Viroidlar va uning ahamiyati
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami