Ўсмирларга хос суицидал хулқнинг психологик коррекцияси - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	99.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Ўсмирларга хос суицидал хулқнинг психологик коррекцияси

Купить

Ўсмирларга хос суицидал хулқнинг психологик коррекцияси 1

М у н д а р и ж а Кириш.............................................................................................................. I-Боб.Суицидал хулқ муаммосининг психология фанида ўрганилганлик ҳолати. 1.1.Суицидал хулқнинг тарихий шарт – шароитлари................................. 1.2.Суицидал хулқ – атворнинг психологик адабиётлардаги замонавий таҳлили............................................................................................................ 1.3.Суицидал уринишларни содир этган ўсмирлар муаммосининг назарий таҳлили........................................................................................................ Биринчи боб бўйича хулосалар................................................................. II -Боб. Ўсмирлардаги суицидал хулқнинг диогностикаси хус

Кириш Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистан Республикаси Президенти И.А.Каримов "Юксак маънавият-енгилмас куч" асарида "Одобли, билимдон ва ақлли, меҳнатсевар, иймон-эътиқодли фарзанд нафақат ота-онанинг, балки бутун жамиятнинг энг катта бойлигидир" 1 - деб таъкидлаганлар. Фарзандларимиз кундалик ҳаётимизда учраб турадиган "ҳаёт синовлари"га кўникиши, керак бўлса, бардош бериши ва албатта ҳаётий тажрибаларга эга бўлган етук мутахассислар кўмагига муҳтожлик сезиши табиийдир [2; 57] . Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда ҳар йили бир миллионга яқин ўз жонига суиқасд содир этилиб турар экан, суицидал хатти-ҳаракатларга уриниш ҳолатлари эса бундан 10-20 баравар кўплиги рўйхатга олинган. Кейинги 15 йилда ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари 13-16 ёшгача

марказ ташкил этилиб, шу тариқа суицидал ҳолатлар келиб чиқишининг сабабларини ўрганишга нисбатан жиддий ёндашувлар даври бошланди Дюркгейм Э., Роджерс К., Ассаджиоли Р., Эриксон М., Амбрумова А.Г., Канн А., Ковалёв В.В., Личко А.И. ўрганганлар. Суицидал хулқ муамосини ўрганиш, унинг олдини олиш борасида республикамизда ҳам бир қатор илмий изланишлар олиб борилган. Жумладан, А.С.Ахунжанова, Н.Соғинов, Э.Усмоновлар ўз тадқиқотларида Ўзбекистонда суицид муаммосининг умумий тавсифи, хотин-қизлар ўртасидаги ўз жонига қасд қилиш ҳолатларининг ижтимоий-психологик сабабларини таҳлил этиб, ўсмир қизларда ўз жонига суиқасд қилиш муаммоларига алоҳида эътибор қаратганлар. Б.М.Умаров болалар ва ўсмирлар суицидининг ёш ва ижтимоий психологик хусусиятларини ўрганиш бўйича махсус психологик тадқиқот ишла

олдини олиш тарбиявий чора-тадбирлари етарли натижалар бермаётганлиги мутахассислар, олимлар томонидан таъкидланмокда. Шу боис, мазкур тадқиқот жараёнида ушбу муаммонинг мотивацияси, унга сабаб бўлувчи педагогик-психологик омиллар, унинг психопрофилактикаси, ўсмирлик даврига хос суицидал хулқни ўз вақтида аниқлаш ва психокоррекция қилишга оид илмий тадқиқотларнинг камлигига гувоҳ бўлдик. Бу ҳолат битирув малакавий иш мавзусини аниқлашимизга имкон берди. Битирув малакавий ишининг мақсади: Ўз жонига суиқасд қилишга уринган ўсмир суицидентларда конструктив ҳаётий фаолликни шакллантириш. Битирув малакавий ишининг вазифалари: 1. Мавзуга оид адабиётларни тўплаш, тизимлаштириш ва таҳлил қилиш. 2.Ўсмирлик даврига хос суицидал хулқнинг педагогик-психологик хусусиятларини аниқлаш. 3. Ўсмирлар суицид

Битирув малакавий ишининг методологик асоси сифатида классик психологиядаги шахсни ўрганишга ҳаққоний ва шахслилик нуқтаи назаридан ёндашиш, шахснинг фаоллиги ва тараққиёт тамойиллари ҳамда психик ҳодисаларни тадқиқ этишга комплекс ёндашиш (Б.Г.Ананьев), детерминизм тамойили (С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев), тизимли ёндашиш (Б.Ф.Ломов) ҳамда хусусий методология тариқасида А.Г.Амбрумованинг мультдисциплинар назарияси, шунингдек, А.Г. Амбрумова, И.В. Дубровиналарнинг ёшларга ижтимоий-психологик ёрдамни ташкил этишга оид назарий ё ндашувлари хизмат қилди. Ўзбекистон ҳукумати қарорлари, Республикамиз Президенти И.А.Каримовнинг баркамол авлодни вояга етказиш тўғрисидаги ғояларига асосланилди; ўзбекистонлик психологлар М.Г.Давлетшин, Ғ.Б.Шоумаров, С.А.Ахунжонова, Э.Ш.Усманов ва Б.М.Умаровларнинг и

3.Суицидент-ўсмирларга психокоррекцион усуллар мажмуи қўлланилганлиги. 4. Суицидал хулқ психопрофилактикаси юзасидан илмий-амалий тавсиялар яратилганлиги. Битирув малакавий ишининг назарий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижалари педагогик психология, тараққиёт психологияси, тиббиёт психологияси, амалий психология фанларини янги илмий маълумотлар билан бойитади. Психологик коррекциянинг суицидентларда эмоционал ҳолатлар, вазиятларнинг диагностикаси, шунингдек, салбий асоратлар олдини олишнинг ўзига хослиги тўғрисидаги маълумотлар психология ва суицидология фанлари учун муҳим ҳисса бўлиб қўшилади. Суицидал уриниш содир этган ўсмирларнинг эмоционал хусусиятлари диагностикаси натижаларидан уларнинг мотивацион-эҳтиёж соҳалари ва ҳаётий қадриятлар тизимини тадқиқ этиш материаллари билан солиштир

Битирув малакавий ишининг тўзилиши ва ҳажми. Битирув малакавий иш кириш, иккита боб, еттита парагриф, хулоса, адабиётлар рўйхатидан иборат. Унинг умумий ҳажми 75 бет. 8

I - БОБ. Суицидал хулқ - атвор муаммосининг психология фанида ўрганилганлик ҳолати 1.1. Суицидал хулқ-атворнинг тарихий шарт-шароитлари Ў з жонига қасд қилиш инсоният жамиятининг илк давридан то ҳозиргача давом этиб келаётган воқелиқдир. Бунда фақат шахснинг ҳаётдан кўнгилли равишда кетиш ҳолатига нисбатан муносабатларининг ўзгаришини кўзатиш мумкин. Ўз жонига қасд қилиш ҳолатларига нисбатан жамият тараққиётининг турли даврларида ва турли маданиятларда муносабат ўзгача бўлганлиги кўзатилади. Қадимда деярли барча халқларда урф-одат тусига кирган ўз жонига қасд қилиш маросими (ритуали) мавжуд бўлган. Қадимги одат ва русумлар орасида ўз жонига ихтиёрий қасд қилиш қариялар ва қабиланинг ҳарбий юришлари ҳамда овларда фойдаси тегмаган аъзолари томонидан содир этилиши ўзига хос қонун тариқасига к

ҳинд-орий халқларида кенг тарқалган ҳодиса бўлиб, Ҳиндистонда уларнинг ўзини ёқиш ҳолати оммавий характерга эга бўлган ҳолда яқин даврларгача сақланиб келган. Қариялар томонидан ҳосилсизлик ва қурғоқчилик йилларида ўз жонига қасд қилиниши, катта авлод вакилларининг маълум ёшга кирганидан сўнг «ўлим водийси»га йўл олишига доир тарихий далиллар ҳам мавжуддир. Ўзоқ умр кўрувчи ёшлар маълум бир ёшга етгач, ўз ихтиёрлари билан ҳаётдан кетишлари мумкин бўлган. Япон маданиятида (самурайларда) ўз жонига қасд қилиш муқаддаслик гардиши билан қамралган ва ҳар доим маросим характерига эга бўлган. Ор-номус кодекси контекстида эркакларнинг ўз жонига қасд қилишлари кўринишидаги хулқ-атвор қадимги ахдда баён этилган. Бу барча маданиятларда мавжуд бўлган ва бугунги кунда ҳам содир этилиб келинмоқда. Бундай

ҳаётдан кетиш-сансара (қайта туғилишнинг чексизлиги) ғилдирагини тўхтатмайди, аммо ҳайвон ёки иблис кўринишида қайта туғилишга олиб келади, деб таъкидланади. Антик жамиятда ўз жонига қасд қилишга муносабат чидаш ва баъзи ҳолларда рағбатлантиришдан то қонун билан ман этишгача алмашинилиб турган. Қадимги Юнонда жиноятчига оммавий қатлни ёки ўз жонига қасд қилишни танлаш имконияти берилган. Шунинг учун ўз жонига қасд қилиш ҳаёт ва ўлим ўртасида бўлган танлаш эркинлиги ижодий акти ҳисобланган. Ҳукмдор Фив Креонт томонидан тош са ғ анага қамаб қўйилган Антигона адолатсиз қатлдан кўра кўнгилли ўлимни афзал кўрганлиги учун ўз жонига қасд қилади. Қадимги Юнон файласуфи Диоген Синопский афсонага кўра, нафасини тўхтатиш билан ўз жонига қасд қилиб, ҳаётини тугатган. Юнон фалсафасида ўз жонига қасд қи

Уни ўз жонига қасд қилишга император Нерон ҳукм қилган эди. Бу даврда Қадимги Рим ҳукмдор қатлами маросимли ўз жонига қасд қилишни қонун буни қораласа-да, рағбатлантириб келган. Давлат ўз жонига қасд қилиш ҳолатларига нисбатан иккиламчи стандартларга йўл қўйишни қулчилик мавжуд бўлган давргача (бу пайтда қ уллар инсон сифатида кўрилмаган) давом эттириб келган. Рим империясининг охирги даврларига келиб зодагонлар суицидига ҳурмат билан қараб келиниши билан бир вақтда, қ уллар томонидан содир этиладиган ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари эпидемияга айлана бошлаган. Қонунларда белгиланган, қулларнинг суицидал ҳаракати муваффақиятсиз чиққанда қийноқ билан «қатл этилиши ёки тугаллангани суициддан сўнг жасадларнинг оёқ ости қилиниши хавфи ҳам инсон чидаши мумкин бўлмаган шароитларда яшашга мажбур бў

- бу ахлоқ қонунининг бўзилишидир, чунки бундай ҳаракат асосида ўз жонига қасд қилган инсон жамиятга зиён етказади; - ўз жонига қасд қилиш тангри қонунининг бўзилиши бўлиб, унга кўра инсон бўйсуниши лозим ва ҳаётдан маҳрум қилиш ҳуқуқи фақатгина худога тегишлидир. Ў рта асрлар христиан черкови ўз жонига қасд қилиш ҳолатларига нисбатан қотилли к дан кўра муросасиз муносабатда бўлган. Бунга асос сифатида эса қотил ўз қилган гуноҳига тавба қилиши мумкин, ўз жонига қасд қилган инсон эса ўзини бундай имкониятдан маҳрум қилишини келтириб ўтилган. Ислом динининг ахлоқ меъёрларида, ўз жонига қасд қилиш кечирилмас гуноҳлардан саналиб "Хадис" тўпламларида таъкидланишича: ... "Бир киши ўзини ўзи жароҳатлаб ўлдирди, шунда оллоҳ - таоло бандам мендан илгари ўз жонини ўзи олди, уни мен жанна

Бунда моддий турмуш даражаси юқори бўлган мамлакатларнинг айнан суицидлар сони бўйича етакчилик қилаётганлиги кўзатилган. Унинг бир нечта омиллари тафовутланади. 1. Ахлоқий омил . XX асрга келиб хулқ-атворнинг ахлоқий мотивациясини ўзгартириш тенденцияси юзага келди. Олдинлари унинг асосида муҳокама қилинмайдиган ҳолатлар, яъни мантиқ, ҳиссиёт, ақл- идрокка эмас, эътиқодга мурожаат этиш ётарди. Агар черков ўз жонига қасд қилишни ман этса - бу муҳокама этилмайди. Ҳозирга келиб XVIII ва XIX асрлардаги ҳодисалар таъсирида шаклланган эътиқод инқирози юз бериши аниқ бўлди. Бу маънавий ҳалокат эмас, балки ривожланишнинг табиий босқичидир. 2. Психологик омил . Н.А.Бердяев ёзганидек: «Ўз жонига қасд қилиш психологик ҳодисадир ва уни тушуниш учун ўз ҳаётини тугатишга қарор қилган инсоннинг руҳий ҳо

индивид кўзатув устиворлигини йўқотиб, назорат предметини инсоннинг ижтимоийлиги ташкил этади. 15

1.2. Суицидал хулқ-атворнинг замонавий таҳлили Суицидал хулқ тадқиқотчилар томонидан аутодеструктив (ўзини ўзи маҳкум этувч и ) хулқ тарзида кўрилиб, унинг белгиси сифатида ўз шахси ва саломатлигини онгли равишда бўзиш тенденцияси намоён бўлади. К. Ozvath фикрича, аутодеструктив хулқ-атвор бехосдан ёки ҳад д ан зиёд кучли зўриқишли (стрессли) таъсир оқибатида хулқнинг индивидуал механизмларининг панд бериши ёки етарлича эмаслиги оқибатидир. Амалга оширилган назарий таҳлил асосида R . F . Baumeister , S . J . Scher л ap аутодеструктив хулқнинг уч типини кўрсатиб ўтишади: 1. Бирламчи аутодеструкция: индивид ўзига зарар етказишга уринади ва онгли равишда уни амалга оширади. Бундай хулқ асосида кучли инсондаги салбий эмоциялар ташкил этиб, ўзининг камчиликларига диққатнинг қ аратилиши боис, ўз

психологик таъсир шахсда ўз-ўзини бошқара олиш, муамони ҳ ал этилишининг бошқа, альтернатив усул ва воситаларини излаб топиш мотивациясининг шаклланишига ёрдам беради. Когнитив соҳада ижобий ўзгаришлар эса ўз фикр ва мулохазаларидаги хатоликларни тўғри таҳлил этиш имконини беради. Ўсмирлик суицидини ўрганишга бағишланган тадқиқотларда, суицидал уриниш содир этганлар хулқи суицидолди ҳолати ва белгиларини, соматик ўзгаришларни таҳлил қилинганликларини кўрамиз. Жумладан Б.М.Умаров тадқиқотларида, пубертат олди ва кичик пубертат ёшида суицидал хулқнинг асосий мотиви бўлиб, асосан руҳий носоғломлик ва кўрқинч ҳолатларига боғлиқ бўлган низоли кечинмалар (6,9 фоиз, 30,7 фоиз) бўлса, пубертат ва пубертатдан кейинги ёш даврларида шахсий, оилавий, ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги низолар, (39,2 фоиз,

- суицидал урини шл ар - ўлим билан якунланмаган ўзини мақсадли равишда ҳаётдан жудо қилишга ҳаракат; - суицидлар (намойишкорона, аффектив ва ҳақиқий). Суицидал фикрлар босқичида суицидал жараён тўсиб қўйилиши, қ айтарилиши ёки ўзининг ривожланишини давом эттирилиши ҳам мумкин. Шу боис суицидал фаолликни келтириб чиқарувчи ижтимоий, психологик, п едагогик омилларни ўз вақтида аниқлаш, шунингдек суицидал установкаларни ҳам инобатга олиш лозим. Д.Н. У знадзе маълумотларига кў ра, установка - бу маълум бир ҳаракатларни содир этишга п сихофизиологик жиҳатдан тайёрлик бўлиб, у инсон хулқ-атворини тартибга с олади, уни мақсадга йўналтиради. Бироқ, унинг ҳаракат механизми субъект томонидан англанилмайди. Бунда фақатгина онгнинг йўлловчи жараёнлари ҳа қида гап бориши мумкин бўлади. Маълумки, уларн

- анамнезда ўз жонига қасд қилиш фикрларининг мавжудлиги;. - дисфорик ҳолат қисмлари ( ғ амгинлик, хафалик, тушкунлик ҳисси); - уйқусизлик, чарчоқлик, вегетатив ўзгаришлар каби бўзилишлар; - ўз жонига қасд қилишни амалга ошириш усуллари ҳақидаги аниқ тасаввурлар шаклланади. Суицидолди синдироми С. Enachescu , A . Retezeanu томонидан к линик психиатрия ва инсониятнинг онтологик муаммолари (критик в азиятда инсоннинг мавжудлиги муаммоси сифатида) ўртасидаги чегарада ўрганилади. Суицидолди синдромининг "продромал симтом"ли уч босқичи аж ратилиб кўрсатилали: - психик таранглик босқичи; - маргинал вазият босқичи; - психик кескинликни юмшатиш босқичи. Ўз жонига қасд қилишга муваффақиятсиз ҳаракат - инсонда ўз ҳаётини тугатиш мақсади бўлмаганлиги тасди ғ идир, деган нисбатан тўла асосли б

қарши қарашлар мавжуд. Patris J ., маълумотларига кўра, ўз жонига қасд қилишга нисбатан тўғридан-тўғри фикр билдириш суицид хавфини аниқлашга нисбатан паст кўрсаткичга эга бўлиб, ўз жонига касд қилишга та ҳ дид қиладиган шахсларнинг фақатгина 3-5 фоизгина яшашни хо ҳл амасликларини ишонч билан билдиришади. R . Pawsey , O . Krupmska маълумотларига кўра, ўз жонига қасд қилишга қадар одамлар ҳаётларини ўз жонига қасд қилиш билан тугатиш ҳақидаги истакларини тез-тез очиқ билдиришади. Ўз жонига қасд қилишни содир этган ҳар ўн кишидан тўққизтаси ўз ниятлари ҳақида билдиришган бўлиб, овоз чиқариб билдирилган истак осонлик билан эшитилади ва шунинг учун билвосита билдирилган ҳолатдан кўра, омон қолиш учун кўпроқ имконият қолдиради. А.Е.Личко, А.А.Александровлар томонидан ўтказилган тадқиқотларида

3. Вазиятли - аниқ бир вазиятдан келиб чиққан ҳолатларда амалга ошади (ота-онанинг ажралиши, оилада, тенгдошлари орасидаги ўткир ёки сурункали низолар, яқин кишисининг ўлими, жинсий зўравонлик, молиявий инқироз ва ҳ .к.). 4. Психологик бўзилишлар (депрессия, шизофрения ва ҳ .к.), соматик касалликлар (онкологик ва ҳ .к.) ёки ўсмирнинг психик ҳолатидан келиб чиқади (алкогол, гиёҳванд моддалар ва ҳ .к.). Ҳар қандай ҳолатда суицидал та ҳ дид ва суицидал тенденциянинг мавжудлиги хавф ту ғ диради. Шунинг учун ҳам ота-оналар, педагоглар ва тарбиячиларининг ўсмирлик даври суициди борасидаги психологик саводхонлигини ошириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилиши зарур эканлиги амалиётда ўз исботини топмоқда. Суицидологиянинг асосчиларидан бири Э.Шнейдман суициднинг унта умумий психологик тавсифни

- суицидал ҳаракатнинг ҳаётдаги умумий хулқ-атвор тарзига мос келиши умумий қонуниятни ташкил этади. А. Леенаарс эса суицид ва суицидентларни изоҳлашда қўшимча тавсифларни ажратиб кўрсатади: - суицидентнинг ўзини ожиз, қатъиятсиз ва дезадаптациялашган (мослаша олмайдиган) одам ҳисоблаганлиги сабабли адаптация (мослашиш)га қобилиятсизлиги; - суицидентнинг "Эго"си шикастлантирувчи ҳаётий ҳодисалар сабабли заифлашган (йўқотиш, инкор этилиш, муваффақиятсизлик, ишончининг суистеъмол қилиниши ва ҳ .к); - суицидентлар бошқа одамлар билан ўзаро муносабатларни ўрнатиш ва уларни сақлаб туришда қийинчилик сезишади; - суициднинг марказий мавзуси йўқотиш ва инкор этилиш бўлиб, у ўз н авбатида о ғ риқ ҳамда аутоагрессияга олиб келади; - суицидентнинг йўқотилган ёки уни инкор этувчи шахс ёинки ҳа

Ўсмирлик шахс ривожланишининг кескин (критик) даври сифатида хавф омили тан олинади. Проф.М.Т.Давлетшин (1993) тахрири остида чоп эттирилган "Ўзбекистон С.С.Р.да ўзбек аёлларининг ўзини ёндиришининг ижтимоий-психологик сабабларини ўрганиш" деб номланган илмий-услубий тавсияномада ўсмирларда суицидал хулқнинг келиб чиқиш сабаблари ва катталар суицидидан фарқи, унинг ўзига хослиги хақидаги фикр ва мулоҳазалар илгари сурилар экан, улардаги ёш танглиги суицидал хулқнинг келиб чиқишида алоҳида ўрин эгаллаши таъкидланган. Кўпчилик ўсмирларга импульсивлик, эмоционал беқарорлик, юқори ишонувчанлик характерлидир. Уларда ўзини ўзи таҳлил этиш ҳисси кучайиши, ҳаёт ва ўлим муаммоларига қизиқишнинг ортиши, фалсафий масалаларга берилиб кетиш кўзатилади. Ўсмирлар «қадриятларни қайта баҳолаш»га мо

1.3.Суицидал уринишларни содир этган ўсмирлар муаммосининг назарий таҳлили. Ўзбекистонда суицид муаммоси бўйича ўтказилган илк тадқиқотлардан бири Э.Ш. Усмонов (1993) томонидан амалга оширилган. Унинг "Ўзбек хотин-қизлари суицидал хулқининг (ўз-ўзини ёндириш) ижтимоий- психологик ва ёш хусусиятлари", деб номланган илмий тадқиқот ишида Ўзбекистонда содир этилаётган суицидал уринишларнинг ёш ва этнопсихологик жиҳатларининг таҳлили берилган бўлиб, ўсмир қизлар ўртасида ўз жонига қасд қилиш ҳолатларини олдини олиш борасидаги қатор илмий мулоҳазалари келтирган. М.В.Васильченко ўсмирлар ўртасида суицидал ҳаракатларнинг ортиб боришига бир қатор патологик эндоген ва экзоген омиллар: номақбул ирсият, рухий ва жисмоний шикастланишлар, асаб, психик ҳамда психосоматик касалликлар, оилавий муно

Б.Н. Алмазов таъкидлашича, фақатгина 4 фоиз суицидент ўсмирларгина жонига суиқасд қилиш нима эканлигини акт содир этаётганларида англаганлар. А.Е.Личко ва А.А.Александровларнинг тадқиқотларида маълум бўлишича, суицидал ҳаракатларнинг 49 фоизи ўткир аффектив реакция оқибатида ва ҳоказо. Соҳага оид адабиётларнинг кўрсатишича, ўзини ўзи маҳкум қилувчи ва суицидал хулқ – атворнинг шаклланишида оила омили катта аҳамиятга эга. Оиладаги эмоционал инкор этилиш, ҳимояланмаганлик, тарк этилганлик, турғун қўрқув каби салбий эмоцияларнинг юзага келиши, ижтимоийлашувнинг бузилиши, стресс ва фрустрацияга паст толерантлик, аффектив реакцияларни назорат қилишнинг пасайиши, ўз қадр – қимматини ҳис қилишнинг етарли ривожланмаслиги, шахс ҳимоя механизмининг заифлашуви, ўзининг камқадрлиги ва кераксизлигини ҳ

А.Е.Личко фикрига кўра, тарбиянинг мувозанатлашмаган (дисгармоник) шакли у ёки бу кўринишдаги характер акцентуациясининг, шу жумладан, ўзини ўзи маҳкум этувчи хулқ омилларининг шаклланиши ва мустаҳкамланишига имкон туғдиради. Суицидал тенденцияларнинг шаклланишида ота-оналарнинг шахс хусусиятлари ҳам катта роль ўйнайди. L . S . Wright маълумотларига кўра, суицидал хавфнинг юқори даражаси билан ажралиб турувчи мактабнинг юқори синф ўқувчилари ва коллеж талабалари оталари билан муносабатлари бўзилганлигини таъкидлашган. Мазкур оилалардаги ота-оналар бир-бирлари билан юқори низоларга эга бўлиб, кейинги пайтда вақтнинг катта қисмида депрессивлик ёки қизиққон ҳолатда бўлишган, гиёҳванд моддалар ёки алкоголь истеъмол қилишган. EJ . De Wilde ўз ҳаммуалифлари билан келтирган маълумотга кўра, ўз жо

эмас, балки ҳаётий муаммолардан кетишга интилиш ёти б, бу баъзи ғарблик тадқиқотчилар таъкидлашича, суицидал хулқ-атворнинг негиз (илдиз)и ҳисобланади. Ҳаётий зўриқиш (стресс)лар, айниқса, ўсмирларда суицидал хулқ-атвор хавфи таркибига киритилган. Суицидентларнинг 90 фоизи суицид олдидан биттадан кўп стрессорларнинг таъсирини ҳис қилишган. Бунда суицид билан нисбатан чамбарчас боғланган стрессорларнинг уч гуруҳи аниқланган: 1. Шахслараро муаммолар (низолар, айрилиқ, хўрланиш). Ўз жонига қ асд қилишни содир этиш учун жиддий ва етакчи мотивни психик ш и кастланиш ташкил этиб, 92 фоизида тенгдошлари билан муносабатларда белгиланган вазиятларнинг, 72 фоиз суицидентларнинг аҳамиятли муносабатлари тизимининг асосини ташкил этувчи шахсий-интим муносабатлар ҳамда низоли вазиятларга тегишли бўлган.

Суицидлар содир бўлишининг йил даврларига боғлиқлиги корреляцияли алоқадорликка эга эмас. Ўз жонига қасд қилишлар сонининг баҳор ва кўзда бир оз ўсиши кўзатилади. Шаклланган фикрларга қарамай, суицидлар сони декабрь ва байрамлар пайтида деярли амалга ошмайди ва максимал ўз жонига қасд қилишлар май ҳамда октябрга тўғри келади. Энди ўсмирларда суицидал уринишларни келтириб чиқарувчи ва қўзгатувчи сабабларга тўхталиб ўтамиз. Уларга психик бўзилишлар билан бир қаторда ўсмирнинг ўзини-ўзи баҳолашдаги низолар, долзарб эхтиёжларнинг қондирилмаслиги, ёл ғ излик, шахслараро муносабатлардаги бўзилишлар, ўзининг ташқи қиёфасидан қониқмаслик, қарама-қарши жинс вакиллари билан муносабатлардан (инкор этилган муҳаббат) кўнгли қолиши, жазоланишдан қўрқиш, кабилар тегишлидир. Кўп ҳолларда ўсмирларда бу ури

Суицидал фаолликни келтириб чиқарувучи экстраперсонал омиллар тарзида: 1) Психозлар, психик бўзилишлар; 2)Ўз жонига қасд қилиш тўғрисида вербал билдириш, такрорий суицидлар, суициддан сўнги 3 ой ( эрта постсуицид); 3) Ўсмирлик ёши; 4) Экстремал вазиятлар, бегоналашув, ёл ғ излик; 5)Оилада, жамиятда, ижтимоий мавқенинг йўқотилиши, айниқса тенгдошлари орасидаги ўз статусига (ўрнига) эга бўлмаслик; 6) Низоли ва жароҳатловчи вазиятлар; 7) Алкоголь ва наркотик моддаларни истеъмол қилишни келтириш мумкин. Суицидал фаолликни келтириб чиқарувчи интроперсонал омилар сифатида: 1) Характер акцентуацияси; 2) Эмоционал юкламаларга нисбатан чидамлиликни пасайиши; 3) Коммуникатив жараёнларнинг тўла қонли бўлмаслиги; 4) Ўзига ўзи тўғри баҳо бера олмаслик; 5) Ҳаётий қадриятлар ва установкаларнинг бўлмаслиг

- руҳий ва жисмоний азоблани шд ан қочиш; - ўзини жазолаш; - воз кечиш (капитуляция). А.А. Султанов ўсмирлар ва ёшлардаги суицидал хулқ-атвор сабабларини тадқиқ этиш натижасида асосий уч гуруҳ омилларини ажратиб кўрсатади: - ижтимоийлашувнинг бўзилиши билан боғлиқ бўлган дезадаптация; - кўпинча ўсмир томонидан оилада катта авлод қадриятлари тизимини қ абул қилмаслик натижасида келиб чиқувчи низолар; -алкогол ва гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиниши, суицидал в азиятнинг юзага келиши ва унинг тезда амалга оширилиши учун замин, ша рт-шароит сифатида. Психологик тадқиқотларда турли вақтларда "Суицидентларн и психик соғлом кишилар сифатида тан олиш мумкинми? " деган масала кўтарилган. Баъзи муаллифлар фикрича, суицидал ҳаракатлар психик бўзилишларга э га шахслар томонидан ҳам соғлом ки

омиллар бўлмаса, ҳеч қандай сабабсиз ўз-ўзини ёндиришга уринмайдилар" деб, таъкидлаган. Демак, зикр этилган психопатологик назариялар суициднинг келиб чиқиш сабабларини тушунтиришга бир ёқлама ёндошилганлигини к ўришимиз мумкин. Бизнингча, психопатологик назарияларга А.Е.Личко (1995)нинг нуқтаи н азари яқин бўлиб, ўсмирлардаги суицидал хулқ аввало, характер акц ентуацияси негизида келиб чиқувчи психопатик ва психопатик бўлмаган реактив ҳолатлар натижаси эканлиги уқтирилади. Унинг изланишларида, суицидал уриниш содир этган ўсмирларнинг 5 фоизида психоз, 20-30 фоизида психопатик реакциялар, қолган холатларда эса ёшга оид инқироз х усусиятлари мавжудлиги аниқланган. Умуман олганда, психопатолик назарияларда аниқлаган маълумотларда суицидал хулқ ва патологик ҳолатлар ўртасида аниқ бир б оғ

мумкин. Масалан, дайди ўқ эмас, ўзини тутиб бериш ёки тасодифий деб қаралган бошқа ўлим, аслида суицид бўлиши мумкинлигини истисно қилмайди. Ижтимоий психологик назариялар суицидни ижтимоий-психологик индивидуал омиллар натижаси сифатида тадқиқ этишади. В. Франки фикрича, "Суицид, аввало ҳаёт мазмунини йўқотиш оқи батида келиб чиқувчи, ожизлик, айбдорлик, бўшлиқни ҳис этилиши, экз истенциал хавотирланиш билан боғлиқликда келиб чиқади. А.Т.Амбрумова ва бошқалар суицидни шахс ички низоларидан келиб чиқувчи ижтимоий дезадаптация омили сифатида к ўришади. Ижтимоий - психологик дезадаптация бу организм ва уни ўраб турган ижтимоий муҳитининг ўзаро номутаносиблиги натижаси бўлиб, шахс томонидан мослашувчанлик даражаси лимитлаштирилган (чекланган), яъни (патологик бўлмаган), трансформациялашга

сабабларнинг шахс томонидан субъектив тарзда англаниши, ўзаро бир бирига мос келмаслиги ҳам мумкин. Боб бўйича хулоса Демак, ижтимоий дезаптация суицидни келтириб чиқарувчи асосий омиллардан бири сифатида; - суицидал ҳаракатларни содир этувчи шахслар психик б у зилишларнинг турли даражасига эгалиги, нопатологик вазиятли ҳамда акцентуациялашган характерологик ўзгаришлар сифатида номланувчи реакциялар ижтимоий - психологик дезадаптация шаклланишининг умумпсихологик ва патопсихологик механизмини акс эттиради; - ҳақиқий суицидларни кўп ҳолларда психик бўзилишлар билан о ғ рувчи шахслар содир этишади, парасуицидлар (қасддан ўзига зиён етказиш) эса к ўпинча вазиятлардан келиб чикувчи енгил психик бўзилишлар ҳолатида ёрдам сўраш шаклидаги импульсив ва намойишкорона актлар ҳисобланади; - мажбурий

II -БОБ. Ўсмирлардаги суицидал хулқнинг психологик диагностикаси хусусиятлари 2.1. Ўсмирлардаги суицидал хулқ диагностикаси ва коррекциясини ташкил этишнинг психологик тавсифлари Шарқнинг буюк мутаффакирларидан бири Абу Наср Фаробий, "Инсон ақли фақат билим билан чекланмайди, балки одат ва қарашларни ўзининг мақсадларига бўйсундира олиши ва йўналтириши, ўзгартириши ҳам мумкин ", - деган эди. Ҳар бир инсон билимларни яхши эгалламо ғ и, яхши ва баркамол тарбия олмо ғ и, энг яхши фазилатларга эга бўлмо ғ и керак. Тарбия в оситаси билан болаларда ҳосил қилинадиган барча инсоний ахлоқий фазилатлар шунга қаратилмо ғ и керак. З.Т.Ниша н ова ва ҳаммуаллифлари томонидан "Педагогик психология" н омли ўқув қўлланмада "психологик-педагогик тадқиқот вазифаларини б ажарадиган табиий

бартараф этишга йўналтирилган, психологик таъсир усул ва воситалари ёрдамида амалга ошириладиган, чора-тадбирлар мажмуасини ўз ичига олади. Шундай қилиб, психологик коррекциянинг мақсади: шахс психик к ўрсаткичларини меъёрга келтириш, инсонга жамият талаблари асосида, психик бўзилишларнинг асоратли даражага етмасдан олдин фаолият кўрсатиш учун оптимал шароитларни яратишдир. Ўсмирлар билан ў тказиладиган педагогик - психологик коррекция аввало оилада ўсмир шахси ривожланиши учун мақбул бўлган психолгик мухитни шакллантиришга эришиш, ўз-ўзини бошқариш кўникмаларини ривожлантириш, ўзаро ҳамкорлик ҳамда ҳурматга асосланган жамоани жипслаштириш, ўсмирларда ўз-ўзини намоён этиш имкониятларини топишга ё рдам бериш, уларнинг қизиқишлари ва эҳтиёжларини инобатга олинган ҳ олда ижтимоий фойдали фаол

Психологик диагностика ва коррекциянинг бир неча босқичлари мавжуд. Булар; - психологик алоқани ўрнатиш; - суицидал хавф бўлган хиссиётни очиб бериш; - хулқ-атвор муаммоларини ечиш ва адаптив кўникмаларини сафарбар э т иш; - хоҳишга кўра шартнома тўзиш. 1.Психологик алоқа ўрнатилишининг асосини ўсмирнинг хайрихо ҳ лик, сабр-тоқат билан гумонсиз ва танқидсиз тингланиши ташкил этади. Шунингдек, амалий психологнинг ўз пациенти томонидан ўсмирлик даври муаммолари хусусида чуқур билимга эга, тушунувчан, сезгир ва ишончга л ойиқ инсон сифатида қабул қилиниши, коррекцион жараённинг муваффақиятини таъминлайди. 2. Суицидал хавфга эга ҳиссиётни очиб бериш ўсмирнинг сўзсиз қабул қи нлиниши шароитида юз бериб, унинг ўзини идрок этишини оширади. Психологнинг ўсмирни хайрихо ҳ лик билан тингланиши, мавж

аҳмиятли бўлган, бошқа яқин кишилар ўртасидаги воситачилиги ҳам к елишилади. Қўллаб-қувватлашнинг асосий вазифаси - психологик диагностика ва коррекциянинг психологик аралашув босқичида амалга ошириладиган, суицидал хавфли тенденциялар фаоллигини пасайтирувчи, аффектив бўзилишларда когнитив ўзгаришларга эришилгандагина ижобий натижа ҳ исобланади. Иккинчи босқич - психологик аралашув ўзининг мақсади сифатида ўсмирнинг "б у зилган" микроижтимоий соҳасини қайта қуриш ( реконструкциялаш)ни белгилайди. Бу босқич ҳам бир неча даврлардан и борат бўлади: - муаммон и ҳал этишнинг ўзига хос янги усулларини кўриб чиқиш; -инқирозни ҳал этишнинг оптимал усулларини тўсиб қўювчи мослашмаган психологик установкаларни аниқлаш; - мослашмаган психологик установкаларни коррекциялаш; - терапевтик устан

- ўсмир микроижтимоий муҳитидаги аҳамиятли шахсларни психокоррекция ишига жалб қилиш орқали ижтимоий қўллаб-қувватлаш доирасини кенгайтириш. Мослашиш кўникмаларини шакллантириш тренинги даври- ўсмирнинг н изога нисбатан ўз позициясини ўзгартиришга қарор қилиши вақтидан бошланади. Ушбу босқичда муаммони ечишнинг янги усулларини синовдан ў т казиш ва мустаҳкамлаш содир бўлади. Бунда ҳаддан зиёд психоэмоционал ўзаро алоқаларга бўлган эҳтиёж, профессионал соҳасининг етарлича ривожланмаганлиги, фрустрация вазиятида унинг ўрнини қоплаш қ обилиятининг пастлиги каби бир қатор мослашмаган шахсий белгиларнинг коррекцияси амалга оширилади. Суицидал хулқ-атворли ўсмирлар билан ишлашнинг умумий тамойилларини қуйидагилар ташкил этади: - биринчи лаҳзадан эмпатик, интенсив-эмоционал хайрихоҳлик ту си , ўс

Бу жараёндаги қийинчилик шундаки, нисбатан қисқа муддатли пс ихологик диагностика ва коррекция жараёнида ўсмир юқори мотивацияга э га бўлишида кўринади. Суицидал хулқ-атворга эга ўсмирларда кўпинча, эмоционал алоқа и мкони пасайган, мотивация умуман намоён бўлмаган бўлади ]. Шунинг учун ҳам ўсмир билан биринчи учрашув ва суҳбат ҳар икки томон, яъни ўсмир- психолог диадик муносабатининг қийматини белгилайди. Ўсмир шаклланган инқирозли вазиятдан чиқиб кетишни хохлайди, лекин таклиф этилган ёрдамни "Қабул қилишни истамайди". Шу боис ҳам улар б илан ўзаро мақбул алоқаларни тиклаш ва ҳамкорлик шунингдек, вазият таҳлилини аниқлашга қаратилган суҳбатнинг психологик тавсифи ҳақида сўз юритмоқ жоиздир. Ўсмир хулқ-атворини ўрганишга доир суҳбатлар м уайян тамойиллар асосида тўзилиши керак. Т

к уплаб одамларнинг ҳаётида ҳам учраб туришини эҳтиёткорлик ва х ушмуомалали к билан уқтириб ўтишдан иборатдир. Тўртинчи усул - контекстга киришиш. Юзага келган қандайдир ноқулай шар оит ўсмир томонидан кутилмаган, енгиб бўлмайдиган, чорасиз вазият си фатида идрок этилади. Аммо унинг т у зилмаси ва динамикасини очиб бер иш орқали биз ўсмирнинг бу вазият ўзоқ вақт давомида шаклланганлиги, ҳаёт йўлидаги аллақачон ўз аҳамиятини йўқотган маълум бир ҳодисалар бил ан алоқадорлиги, бундан келиб чиқиб, у ўзгартирилиши мумкинлигини анг лашига ёрдам кўрсатамиз. Бешинчи усул - кескинликни бартараф этиш. Кўпинча мавжуд вазият ўс мир учун зудлик билан ҳал этилиши лозимдек бўлиб кўринади. Бу ўринда унд а яхшилаб ўйлаб кўриш ва қарор қабул қилиш учун вақт борлигини уқти риш керак бўлади. Суҳбат жараёнида

этилади . Агар коррекция тавсия этилса, психолог ва психиатр биргаликда унинг мақ сади, ў тказилиш вақти, ва методларини, шунингдек, учрашувлар сонини аниқл аштиришади. Иккинчи босқичда психологнинг 3-5 ҳафта давомида ҳафтасига ўртача учрашувдан иборат бевосита фаолиятини олиб бораётган пайтда “умумийдан аниқликка (конкретликка), аниқликдан умумийликка” ибораси билан ифодаланиши мумкин бўлган фаолиятнинг умумий режасини яратиш ўринлидир. Иккинчи босқич шартли равишда уч босқичдан иборат бўлади: - имкониятларни топиш босқичи; - умумий тонусни кўтариш; - ўсмирнинг атрофидаги оламни адекват баҳолаш қобилиятини ва малак али ёрдамга бўлган ишончини мустаҳкамлаш. Умуман, иккинчи босқич ўсмирнинг атрофидаги аниқ муаммо ва вази фаларни ечишга ў т ишига куч ва истакни беради, аниқ вазиятли ҳолат ла

ўсмирнинг психологик хусусиятлари ҳамда суициднинг типига мувофиқ ҳолда замонавий методлар ёрдамида аниқлаш ташкил этади. Ўсмирлик даврига хос суицидал хулқнинг психологик диагностикаси ва коррекцияси комплексли ҳамда дифференциал характерга эга бўлиб, бунинг учун бир қатор вазифаларнинг ҳал қилиниши талаб қилинади: - аффектив тарангликни бартараф этиш ва суицидал хавф даражасини камай тириш; - инқирозли вазиятларни ҳал этиш; - постсуицидал ҳолатларни коррекциялаш; -шахснинг ижтимоий-психологик мослашувчанлиги даражасини юкса лтириш. Юқоридагиларни таҳлил қилган ҳолда суицидал хулқ- атворнинг ўзига холисли гини инобатга олиб, амалий психологнинг суицидал ўсмирлар билан олиб боришининг қуйидаги умумий т у зилмасини қайд этиб ўтиш лозим: - энг аввало, алоқа ўрнатилганидан сўнг ўсмирларда “ а

Психокоррекция стратегиясининг беш кўриниши ажратилади: - алоҳида психик функция ва психиканинг таркибий қисмларини псих ологик коррекциялаш; - психологик коррекция таъсирининг "жозибали" стратегияси; - оила ёки индивидуалликка йўналтирилган психологик коррекция; -индивидуал ёки гуруҳий маш ғ улотлар шаклидаги психологик корре кция; -асаб-психик касалликларни комплекс даволашда клиник психотерапия компо ненти ёки ижтимоий мослашуви, хулқ-атворида "оғиш"лар намоён бўлган ўсмирга психологик таъсир кўрсатишнинг асосий ва етакчи методи психологик коррекция. Бизни охирги стратегия кўпроқ қизиқтириб, у махсус ишлаб чиқи ладиган дастурлар жараёнида самарали натижаларга эришиш имконини беради , янги ижтимоий мулоқот кўникмаларни яратишни назарда тутади. Оптимал кўникмаларни яратиш

йўлини та нлаш ётади. Бундай ёндашувда коррекциянинг мақсадини инсон онгига у ў з хаётига бахш этмоқчи бўлган мазмунни етказиш ташкил этади. Ушбу ҳолатларни қўлланилишининг асосини ўсмирга яшашдан мақсад ма змунини топишга, шахсий эркинликни, масъулиятни англашига, тўлақонли м улоқот жараёнида шахс сифатида ўз салоҳияти ва имкониятларини очишига ё рдам беришдан иборатдир. Айни вақтда ўсмир шахсини, тақдирини шак- ш убҳасиз муҳим, мавжудлигининг ўзига хос қадрият ҳисобланувчи ҳаётий ол амини сўзсиз тан олиш муҳим вазифа ҳисобланади. Якуний мақсадни зса когнитив соҳани трасформациялаш ва ўсмирнинг зарурий эҳтиёжларини қон диришига, ижтимоий-психологик мослашув шароитида юзага келувчи н изоларни муваффақиятли ҳал қилишга имкон берувчи мотивлар, эҳтиёжлар, қизи қишлар ва истаклар каби шахсий х

Классик психоанализ йўналиши негизида шаклланган, психоаналитик коррекция асосида инсондаги хулқ оғишлари сабаби, шахс томонидан ўзидаги ҳиссиётлар,э ҳ тиёжлар ва кечинмаларни нотўғри идрок этиш и ётади. Ушбу талқиндан келиб чиққан ҳ олда, психологик коррекциянинг асосий мақсади, ўсмирга ўзидаги реал воқеликка мослаша олмаслик сабабларини тўғри тушуниш, ижтимоий мослашув жараёнига кўмаклашиш талаб этилади. Психоаналитик коррекция икки асосий йўналишда олиб борилади: 1.Ўсмирга билан англанган ва англанмаган (мотивлар, ҳимоя механизмалари) мослашиш механизмлари шунингдек, реал воқеликни тўғри қ абул қилиш 2. Ўсмирга билан реал хулқ кўринишларнини шакллантирувчи унинг “ Эго ” сини кучайтириш ишларини олиб бориш - "конфронтация " ўсмирга у курқаётган, қочаётган нарсани кўрсатиш; аниқла

Амалий психологияда кенг қўлланилиб келинаётган психокоррекция йўн алишларидан бири, В.Франки томонидан ишлаб чиқилган логотерапи я бўлиб , экзистенциал психотерапия усулларидан бири ҳисобланади. Ушбу йўн алиш инсоннинг борликда мавжудлигини таҳлил қилишга асосланган ҳол да, инсон хулқини ҳаракатга келтирувчи куч-ташқи борли қ да ма вжудлигининг мақсадини топишга интилиш, б у мақсадни амалга ош иришга йўналтиришдан иборат бўлиб, унинг асосини инсон иродаси э галлайди. Психокоррекция жараёнида маънони англашга интилиш - ин сонга хос фундаментал мотивацияни ташкил этади. Яъни инсонлар ҳол атларини осойишталигига эмас, балки ҳаётий маънони англашга м у ҳт ождирлар. Маънога интилиш эҳтиёжи фрустрациялашганда экзи стенциал (вакуум) бўшлиқ ҳолати юзага келади, натижада инсонда ап атия, зерикиш ҳ

Экзистенциал психотерапия инсонни чиқиб кетиши мумкин эмас бўлиб туюлган кўпгина ҳаётий вазиятларни, депрессия, қўрқув,ёлғизлик, суици дал фикр ва суицидал хулқ кўринишларини, йўқотиш ва инқироз вазият ларни ҳал этишга ёрдам беришга қаратилган. Экзистенциал тера пия жараёнида инсонни фақат унгагина хос бўлган хусусиятларни шак лланган ҳаётий вазиятларни ўрганиш, маълум харакатлар стратегиясини қўллаш, ўз ўтмиши, бугуни, келажаги хусусида ўз ҳаракатлари учун маъс улият ва оқибатни ҳис этиш қобилиятини ривожлантириш мақсадлари амалга оширишга ёрдам беради . Шахс инқирозли вазиятларини псих ологик коррекцияси йўналишларидан яна бири хулқий йўналиш бўлиб, асос ий мақсади: ўсмир томонидан адаптив кўникмаларини шакллантиришга қаратил ган янги хулқий установкаларни шакллантириш ёки хулқнинг дезад

бўлган , ҳамда ўзаро ҳамкорлик кўринишида бошқалар билан муносабатларга кир ишиш. «Арт-терапия» ( art therapy ) илк маротаба 1940 йилларда М. Нау мбург ва А.Хилллар томонидан психик, эмоционал, жисмоний бузи лишлар кўзатилган ўсмирлар билан даволаш ва реабилитация мақсадида тасв ирий санъат машғулотларини қўллаш орқали киритилган. Арт-терапиянинг асосини ўсмир ижодий қобилиятларининг маҳсули, орқали англанмаган шахс хусусияларини аниқлаш имконини берувчи, ўз – ўзини намоён қилиши, ўз-ўзини англаши ижтимоий адаптацияга қобилиятини шаклланишига ёрдам бериш ташкил қилади. Символдрама методи таниқли немис психотерапевти профессор, Ханскарл Лёйнер (1919-1996) томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, методнинг асосини, берилган маълум бир мавзу асосида эркин ҳаёлий образлар яратиш ташкил этади. Ушбу мето

Психологик методлар таъсирининг аҳамиятли вазнга эгалиги нафақат суицидал хавф ҳолатларини тўсиб қўйиш билан балки индивидуал п рофилактиканинг теранлиги билан бо ғ ли қ дир. Унинг моҳияти шахс қ адриятлар тўзилмасини қайта қуриш ёки антисуицидал мослашув и мкониятларини сафарбар қилиш ҳисобидан шахснинг экстремал з ў риқишларга нисбатан бардошлилигини шакллантиришдан иборатдир. Айни бир вақтда психолог, ўсмирнинг ташқи дунёси билан ҳам ўзаро м уносабатга киришади. Бу ўринда ҳам бир томондан салбий, жароҳатловчи суицидоген ҳолатларни бартараф этиш, иккинчи томондан эса суицидентга таш қаридан, расмий манбалар ва мулоқотнинг норасмий соҳасидан кўмакни са фарбар этиш кўп жиҳатдан муҳимдир. Шундай қилиб, кескин стресс ҳолатига жавоб тарзида юзага келувчи, ижт имоий-психологик дезадаптация ҳол

2 .2 . Суицидал хулқ-атворли ўсмирлар шахсий ва эмоционал соҳасининг психологик диагностикаси хусусиятлари Сир эмаски, хавотирланишни шахс хусусияти сифатида баҳолаш жуда ҳ ам муҳим. Чунки айнан мана шу сифат кўп ҳолларда ўсмир хулқ-атворини б е л гилайди. Хавотирланиш кўрсаткичининг маълум даражаси - бу шахс ф ао л фаолиятининг табиий ва мажбурий хусусиятидир. Шунга кўра, ҳар бир ў смирда фойдали хавотирланиш деб номланувчи ўз оптимал ёки исталган ха вотирланиш даражаси мавжуддир. Инсонинг ўз ҳолатини баҳолаши, ўз ў зини назорат қилиши ва ўзини тарбиялашининг аҳамиятли таркибий қисми ҳи собланади. Шахс хавотирланиши остида субъектнинг хавотирланишга мойиллигини акс эттирувчи ва унда кенг доирадаги вазиятларни хавфли сифатида қабул қилиш тенденцияси мавжудлиги эҳтимолини назарда тутувчи ҳа

Ўсмирларнинг реактив хавотирланиш ҳолатини баҳолаш мақсадида Ч.Д.Спилбергер, Ю.Л.Ханин томонидан ишлаб чиқилган ва Э.Ғ.Ғозиев томонидан маҳаллий муҳитимизга мослаштирилган методикасидан фойдаланилди. Мазкур медодика ўсмир ва катта ёшдаги шахсларда х авотирланиш даражасининг намоён бўлишини тадқиқ этишга мў лжалланган. Бу жиҳатлар ўсмирлар суицидал хулқини инобатга олишда жуда ҳам мўҳим ҳисобланади. Ушбу тест ўз-ўзининг реактив хаво тирланиш ҳолатини баҳолаш воситаси сифатида синалувчининг вазиятли ш арт-шароитлар ва шахс хавотирланиши таъсири остидаги айни вақтдаги ҳо латини тавсифлаб, бу индивидиумнинг барқарор конституционал тавсифи ҳис обланади. Реактив хавотирланиш кучланиш, нотинчлик, асабийлик билан тавс ифланади. Жуда юқори реактив хавотирланиш диққатнинг, баъзан аниқ коо рдинацияни

бўлган ўсмирларда ўзига ишонч ва муваффақиятга интилиш ҳиссини ш акллантириш лозим. Уларни белгилашда ташқи талаблар, юқори аҳ амиятлилик, қатъийликдаги урғуни фаолият мазмунини англаш ва ва зифалар бўйича аниқ режалаштиришга кўчирилиши талаб этилади. Паст ҳавотирланишга эга ўсмирларда эса, аксинча, фаолликни уйғотиш, фаолиятнинг мотивацион компонентларига урғу бериш, манфаатдорликни уйғотиш, у ёки бу вазифаларни бажаришда масъулиятлилик ҳиссини намоён қилиш талаб этилади. Люшернинг ранглар танлови тести - доктор Макс Люшер томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, шахс эмоционал ҳолати, жумладан, вазиятли хаво тирланиш бўйича синалувчининг онг назоратидан холи бўлган, кенг қам ровли тавсифни бериш имкониятига эга. Аниқ инсон учун рангнинг индивидуал маъноси рангнинг “ф ункция”сида, яъни инсоннинг р

Сўровнома ММР I нинг қисқартирилган вариантини акс этиб, 71 та савол, 11 шкаладан иборат бўлиб, улардан 3 таси баҳоловчидир. Биринчи 3 баҳоловчи шкала респондентнинг самимийлиги, тест натижалари и шончлилиги ва коррекция қамровини ўлчайди. Қолган 8 та шкала эса б азисли бўлиб, шахс хусусиятларини баҳолайди. 1. Ёлгон шкаласи ( L ) - синалувчининг самимийлигини баҳолайди. 2.Ишончлилик шкаласи ( F ) - ишонч с из жавобларни аниқлайди. Бу ш кала бўйича кўрсаткичлар қанчалик юқори бўлса, натижалар шунчалик иш онч с из ҳисобланади. 3. Коррекция шкаласи (К) - тест жараёнида синалувчининг ҳаддан ортиқ эҳт иёткорлиги ва назоратлилиги натижасидаги ноаниқ жавобларни тўзатади. Бу шкала бўйича юқори натижалар хулқ-атворнинг англамаган ҳолда назорат қи линганлигидан далолат беради. Шкала (К) унинг ўлчами

аҳ амиятли қилиб кўрсатишга, қандай бўлмасин диққатни ўзларига жалб этишга интилишдир. Уларнинг ҳиссиётлари юзаки бўлиб, қизиқишлари ҳ акиқий эмас. 4.Психопатия ( Pd ). Бу шкала бўйича юқори кўрсаткичлар ижтимоий д езадап тациядан гувохдик бериб, бундай ўсмирлар одатда тажовўзкор, н изолашувчи, ижтимоий меъёр ва қадриятларга бефарқлар. Уларнинг н ияти беқарор; кек сақловчи, тез қўз ғ алувчи ва ҳиссиётга илувчандирлар. Мазкур шкала бўйича кўрсаткичларнинг қандайдир сабаб туф айли вақтинчалик кўтарилиши эҳтимоли мавжуд. 6. Паранойяллик (Ра). Бу шкала бўйича юқори кўрсаткичларга эга бўлган ўсми рларнинг асосий белгиси - юқори аҳамиятли ғояларни шакллантиришга мойил лик мавжуд бўлиб, бирёқлама, агрессив ва кекчилардир. Ким уларнинг фикр ига қўшилмаса, бошқача фикр қилса, унда у нодон ёки душма

фао лиятларини тез-тез ўзгариб туришни, атрофдагилар билан алоқада бўлишни ёқтиришади, бироқ уларнинг қизиқишлари юзаки ва беқарор бўлиб, ула рга қатъиятлилик ва чидамлилик етишмайди. Барча шкалалар бўйича юқори баҳолар ўсмининг шахс профили яратил гандан кейин 70 баллдан юқори кўрсаткичлар ҳисобланади. Паст баҳ олар эса 40 баллдан паст бўлган кўрсаткичлар ҳисобланади. Суров индивидуал тарзда, синалувчида сўровнома матни ва жавоб варақ аси тарқатилган ҳолда ҳамда улар савол бериши мумкин бўлган экс периментатор иштирокида ўтказилган. Бизнинг фикримизча, «Мини-мульт» сўровномаси индивидуал псих ологик диагностикада, нисбатан кўпсоҳали ва самарали ҳисобланади. Чунки у шахснинг муҳим аҳамиятли характеристикаси ҳақида тасаввурга эга бўли ш имкониятини бериб, у ёки бу кўринишдаги патологик оғиш

Проектив ра с мни чизишда синалувчи томонидан ўйлаб топилган графикли тасвир тадқиқотнинг асосий объекти ҳисобланади. Ушбу тимсолни шакллантиришда етакчи ролни ўсмир (шахс) эҳтиёжи, истаклари ва бутун п сихик тўзилиши ўйнайди. Бу методика кўмагида синалувчининг етакчи ҳ арактерологик хусусиятлари аникданади ва у ёки бу ҳаётий вазиятда унинг ҳ улқ-атвор реакцияси эҳтимоли прогнозланади (башорат қилинади). Проектив расм чизишда ўсмирни билишда бош бо ғ ловчи синалувчининг х а ёлот тимсоли ҳисобланади. Коммуникациянинг новербал канали муҳим тав сифи, бу унинг ҳиссиёт билан алоқадорлиги бўлиб, хаёлот тимсолини шакллантиришда белгиловчи омил ҳисобланади. Бундан ташқари проектив методикаларнинг афзаллиги шунда-ки, ўсмир паст натижа олишдан хавотирланмайди. Умумий ҳолда изоҳлаш жараёни қуйидагила

- фигуранинг контури; - расм чизиқлари (босими, чизиқчалари ва бошқалар); - бошқа деталлар (механик элиментлар билан симбиози ва бошқалар); - жонзотнинг номи. Қисқача таҳлил. Сокин, одамови қизча, 9-синф ўқувчисининг чизган расми. Одобли, ўқи шда интилувчан, аммо гўёки у синфда йўқ. Расмнинг варақда (пастки қи с мда) жойлашувидан кўрамизки, ўсмир ўзига ишонмайди, ўзини баҳолаш даражаси паст, ўзининг ижтимоий ҳо латидан манфаатдор эмас, ўзини жойини топишга интилиш тенденцияси м авжуд эмас. Бош қисми - фаолият тенденцияси, яъни у - «фаолият кишиси», бироқ ўзига ишончсизлиги туфайли у намоён бўлмайди ва аксинча жиловлаб ту рилади. Оёқлари - амалда мустақил қарор мавжуд бўлмаганлиги учун уни назо рат қилиш ҳам қийин. Ўзининг фикри йўқ. Думи - ўз-ўзини баҳолаш вазиятга боғлиқ. Қўлга киритилган

2.3.Суицидал хулқ-атворли ўсмирлар мотивацион-эҳтиёжли соҳасининг хусусиятлари Қадриятлар ҳақидаги тасаввурларни тадқиқ этишнинг нисбатан мукаммал ва услубий жиҳатдан асосланган йўналишлардан бири сифатида АҚШда ўтган асрнинг 70 йилларида М.Рокич томонидан ишлаб чиқилган “Қадриятлар йўналиши” методикаси ҳисобланади. М.Рокич, қадриятни маълум бир хулқ-атвор кўриниши ёки мавжудликнинг охирги мақсади, унга қарама-қарши бўлган хулқ кўринишига нисбатан шахсий ёки ижтимоий нуқтаи назардан олинганда афзаллигига барқарор ишонч мавжудлиги сифатида белгилайди. Инсон қадриятлари қуйи даги бош белгилар асосида тавсифланади: - инсон умумий қадриятлари миқдори қиёсланганда унчалик катта эмас; - барча одамлар турли даражада ифодаланган бўлса-да, айнан бир хи лдаги қадриятларга эга; - қадриятлар тизимда т

Бундай табақаланиш қадриятларни анъанавий тарзда қадрият – мақсадлар ва қадрият воситаларга ажратишга асослангандир. Қадриятларнинг табақалаштириш натижалари таҳлили жараёнида биз эътиборни уларни турли асосларига мувофиқ, мазмун жиҳатдан гуруҳлаштиришга қаратдик. Шунинг учун бундай вазиятда диагностика мотивацияси, текширувда ихтиёрий иштирок этиш, психолог ва синалувчи ўртасида яқин эмоционал алоқаларнинг мавжудлиги муҳим роль ўйнайди. В.В.Скворцов томонидан жуфт ҳолда таққослаш усулида ишлаб чиқ илган асосий эҳтиёжлар (бош эҳтиёжлар иерархияси) қондирилганлиги да ражасини диагностикалаш методикасига асос сифатида А.Маслоунинг модификациялаштирилган эҳтиёжлар пирамидаси хизмат қилган. Муаллифнинг тушунчасида шахс эҳтиёжлари бу инсоннинг нимагадир эҳ тиёж сезиш ҳолати ҳисобланади. Эҳтиёжл

-1-5 балл - қониқмаганлик зонаси. Клиник интервью амалий психологияда шахснинг психологик диагностикасини амалга оширишнинг оптимал усулларидан бири саналади. Бунда психологда ўсмир билан бевосита алоқага киришиш, унинг асосида уни кўзатиш, баҳолаш, шу аснода нисбатан қисқа муддат давомида кенг қ омровли маълумот тўплаш имконияти туғилади. Масалан, ўсмир онасининг ўлими уни жуда қаттиқ қайғуга солганлигини айтган ҳолда ҳам бахтли кўринса, психолог аслида унинг бошига тушган кулфатта доир ҳиссиётлари қарама-қаршилигидан шубҳаланиши мумкин. Бизнинг тадқиқотимиз доирасида клиник интервью бегоналар иштирокисиз, расмийлашмаган шаклда амалга оширилиб, бу ўз навбатида суицидал хулқ-атворли ўсмир шахсининг қуйидаги соҳаларини ёритиш имконини берди: - суицидал хулқ-атворнинг психологик тавсифини; -

А.16 ёшдаги ўсмир. Биринчи интервьюда иштирок этиш учун озода к ийинган ҳолда келган. Саволларга жавобларни ва ўзининг ҳаёти ҳақида маълумотларни секин, ҳолсиз, қарийиб ифодасиз (интонациясиз) овозда берган. Ўзини эркин тутмаган. Ўсмирнинг маълумот беришича, севган қизи билан айрилиши арафасидаги вақт мобайнида эмоционал беқарор ҳолатда бўлган. У ўз муносабатларини давом эттиришни исташлигига тўлиқ амин эмасди. Қиз эса уларнинг ўзаро яқин муносабатларининг кейинги тақдирини билишни қатъий истарди. А.нинг ёқтирган қизи унинг онасига ёқмасди. А.га икки томондан босим ўтказилар ва у ўзининг келажаги ҳақида қарор қабул қила олмасди. Ўз онаси билан бўлган бир неча келишмовчилиқдан сўнг А. ўз қизига у билан бошқа учрашишни истамаслигини айтади. А. болалигини ўз ҳаётининг энг бахтсиз даври ҳисобл

қийинлашди, ўзи бажариши лозим бўлган ишларни ҳам эсидан чиқара бошлади. У ким биландир гаплашишдан кўра кўпроқ ўз ёто ғ ида қолишни истар ва ёл ғ изликда тез-тез йи ғ ларди. Клиник интервью жараёнида тўпланган асосий маълумотдан ташқари, ўсмирнинг эҳтиёжларига, унинг бўлиб ўтган воқеалар ҳақидаги хотиралари в а бошқаларга ҳам эътибор қаратилди. Клиник интервью ўсмирдан аниқ суицидаллик ҳақида қўшимча маълумотларни олиш, суицидал хулқ-атворнинг хусусиятлари, суицидал мақсадлари (таваккал), суицидал ҳаракатлар сабаби (мотиви), суицидал хулқ- ат ворнинг психологик тавсифини тадқиқ этишга имкон берди. 62

2. 4. Ўсмирлардаги суицидал хулқ-атворни психологик диагностикаси ва коррекцияси модели Ўсмирлар суицидал хулқ-атворининг тахлили шуни кўрсатадики, амалий психологнинг масалага омилкорона ё ндашуви натижасида у кўпгина холатларда инсонинг суицидал хулқ-атворини аниқлаши ва бунинг асосида ўз жонига қасд қилишни олдини олишнинг эҳтимолли чора тадбирларини қ ўллашга қодир. Таъкидлаб ўтиш жоиз-ки, кўп ҳолларда ўз жонига қасд қ илиш сабабларини аниқлаш мушкулдир . Суицид ҳодисасини психологнинг амалий фаолиятининг нисбатан мураккаб ва масъулиятли йўналишларидан эканлигини инобатга олган ҳолда уни тадбиқ этишга тизимли ёндашув таклиф этилади. Ўсмирлар суицидал хулқ-атворининг самарали психологик диагностикаси ва коррекцияси моделини баён этишни суицидал хулқ-атвор механизми тушунчасини изохдашда

- антивитал тасаввурлар (яъни ҳаётий қадриятларнинг мавжуд эмаслиги хақида фикр юритиш, юзага келган инқирозли вазиятни ҳал этиш усул ва й ўлларини умуман макжуд эмаслигига ишонч хосил қилиш , ўсмир томонидан ўз жонига қасд қилиш юзага келган муаммони ҳал этишнинг эхтимолий усулларидан бири сифатида кўрилади ); - пассив суицидал фикрлар (ихтиёрий тарзда ўзини ҳаётдан маҳрум қ илишга аниқ истак бўлмаган ҳолда ўз ўлими мавзусида умумий тасаввурлар: "ўлсам яхши бўларди"," мени барибир хеч ким тушунмайди," "ҳаммасидан тўйдим" ва шу к абилар. Маълум вақт ўтиши билан и нқирозли вазият ўсмир учун аҳамиятини йуқотилиши билан, ёки ўсмирнинг инқирозли вазиятга нисбатан муносабатининг ўзгариши суицидал фаолликнинг пасайишиг а олиб келиши мумкин.); - суицидал ният (ўз жонига қа

Шу ўринда суицидал хулқ-атвор механизмининг шартли тасвирлаш мақсадга мувофиқдир. Бизнингча бунда; [ 1 ] - ижтимоий-вазиятли омиллар; [2]- шахсий омиллар; [3]- низолар; [4]- ижтимоий-психологик дезадаптация, когнитив бўзилишлар; [5]- қадриятлар установкасининг барбод бўлиши, ҳаёт мазмунининг йўқотилиши; [6]- қўзғатувчи ташқи омиллар; [7]- рағбатлантирувчи хавф омиллари; [8]- мотивацион тайёрлик; [9]- суицидолди ҳолатлари; [10]- суицид шакллари. Тадқиқотлар натижасида аниқланишича, суицидал хулқ-атвор қанчалик тез ёйилмасин, ҳар доим ўз динамикасининг маълум бир фазаларига эга бўлади. Бунда кўриш мумкинки, ўз жонига қасд қилишгача суицидолди ҳ олати намоён бўлади. Фикрлар пайдо бўлишидан уларни амалга оширишга ўтиш даври суицидолди деб аталади. Бу ўринда суицидолди да врининг икки типини кў

Вазиятни ҳал этиш йўлларининг камайгани сари, уни ҳал қилиб бўлмаслиги хақидаги фикрлар ту ғ ила бошлайди. Бу босқичда суицидент юзага келган шароитда яшаш о ғ ирлигини жиддий ҳис қила бошлайди ва тахминан яшаш и стаги йўқлигини қайд қила бошлайди, бироқ ўз жонига қасд қилиш тўғрисидаги фикрлар ҳимоя механизмлари томонидан тўсиб қўйилади. Бундай шароитда ҳали инсоннга ёрдам кўрсатиш ва уни қўллаб-қувватлаш, боши берк кўчадан олиб чиқиш имконияти сақланиб қолади. Агар суицидент инқироздан чиқиб кетиш йўлини топа олмаса, ёрдам ва қўллаб-қувватлашга эришмаса, унинг дезадаптациясининг чуқурлашуви содир бўлиб, суицидолдининг суицидал фазаси бошланади. У шу билан тавсифланадики, инсонда суицидал фикрлар пайдо бўлиши, кейинроқ эса, суицид шаклини ўйлаб кўриш бошланади. Когнитив жараёнларнинг аҳам

ҳисобланувчи, психопатология доирасидан чиқувчи, дифференциал диагностика зарурлигини исботлади. Бунда суицидал хулқ-атворни инқироз доирасида, қуйида келтирилган холатлар оқибати сифатида янада батафсилроқ кўриб чиқишни талаб этади: - стрессга нисбатан жиддий реакция; -руҳий жароҳатланишдан кейинги (посттравматик) стрессли б у зилишлар; - ёшга оид инқирозлар; - экзистенциал ёки маънавий-руҳий инқироз; - диний си ғ иниш таъсири. Психологик диагностика ва коррекция психопрофилактик чора- тадбирларни яратиш ва етарли даражадаги малакали психологик ёрдамни белгилаш, суицидал ҳаракатларнинг ижтимоий-психологик детерминантларини аниқлаш, суицидал хулқ-атворни, суицидал хавф даражаси ва омилларини тадқиқ этиш заруратини таъминлайди. Бизнинг тажрибамиз шуни кўрсатдики, психологик диагностика мето

- суицидал хавф даражаси ва омили ҳамда хавотирланиш даражасини хисобга олган ҳолда психологик аралашув йўналишини аниқлаш. Шундай қилиб, комплекс тадқиқот натижасида суицидал хулқ- ат ворнинг сабаби ва мотивларини аниқлаш, ҳақиқий мотивларини (суициднинг психологик мазмунини) топиш, аниқ бир ўсмирни суицидал и стакларга етакловчи шахс қадриятлари тўзилмасини аниқлашга имкон ту ғ илади. Тўпланган маълумотлар нафақат маълум бир вақт давомида суицидал ҳаракатдан тўхтатиб туриш, кучли хавотирланиш ҳолатларини бартараф қилиш, балки ўсмирнинг шахслилик соҳасининг психологик к оррекциясини самарали ўтказишга имкон бериб, бу кейинчалик унинг к огнитив ва хулқ-атвори соҳасида ўз-ўзини назорат қилиш хусусиятини қ айта тиклашга кўмаклашади. Суицидаллик даражасининг аниқланиши ўсмир учун зарур бўлган

- руҳий шикастланиш (посттравматик) вазиятларига нисбатан ўсмирнинг муносабатни ўзгартириш; - ўсмирнинг индивидуал ва ижтимоий ҳаётда мавжудликнинг кейинги мазмунини топиши, келажак мақсад ва режалар тўзиш; - ижтимоий-психологик мослашувининг тикланилиши. Психологик коррекция моделини баён этишда суицидал хулқ-атвор учун характерли бўлган икки асосий белги - бу амбивалентлик ва ниятлар ҳақида маълумот беришнинг мажбурийлигини инобатга олиш лозим, зеро, улар психокоррекция нишони сифатида муҳим аҳамият касб этади. Амбивалентлик, бу ўринда ўсмирдаги жиддий суицидал мақсадлар мавжудлиги ҳолатида ҳам бир вақтнинг ўзида икки ўзаро қарама-қарши истак: ўлиш ва қутқариб қолиниш бўлади. Шунинг учун бу вазиятда ўсмир ёнида бўлган инсоннинг агар у иккинчи белгини баҳолай олишга қодир бўлса, қутқариб

Боб бўйича хулосалар Кескин стресс ҳолатига жавоб тарзида юзага келувчи ижтимоий- п сихологик дезадаптация ҳолатида бўлган ўсмирларга ёрдам кўрсатишга й ўналтирилган ва хулқ-атворнинг ўз-ўзини ҳалок қилиш шаклларини, б иринчи навбатда ўз жонига қасд қилиш ҳаракатларини олдини олишга мўлжалланган психологик усул ва методлар тўпламидан иборат бўлиши е ерак. Уни аниқлаштириш комплекс тарзда ташкил қилиниб, қисқа муддат мобайнида ўсмирнинг шахс хусусиятлари, суицид хавфи ҳақида кенг маълумот олишнинг диагностик методикалари ва психологик коррекциясини а малга оширишнинг нисбатан самарали «нишон»ларини белгилаб олиш и мкониятини беради. Суицидал хавф эҳтимоли бўлган ўсмир билан ишлашда психологик ко ррекцияни суицидал хавф ҳолати билан ишлашнинг мақбул шакли сифатида қўллаш зарур. Психологик ко

ХУЛОСА Тадқиқотда ўтказилган ўсмирлар суицидал хулқ-атворининг сабаблари ва шароитлари таҳлили суицидал хавф омилларини аниқлашга имкон бериб, суицидал хулқ-атворнинг педагогик-психологик диагностикаси ҳисобланади. Шунингдек, реал суицидал хавфни аниқлаш жараёнида, фақат суицид хавфини шакллантирувчи омилларни ҳисобга олибгина қолмасдан, балки ўсмирни суицидал хулқ кўринишларининг намоён бўлишидан тўхтатиб қолувчи педагогик,психологик, ижтимоий -психологик омилларни аниқлаш ва фаоллаштириш имкониятларига ҳам алоҳида эътибор берилди. Суицидентлар хулқ-атвори педагогик, ижтимоий-психологик белги ва т у зилмасини аниқлаш асосида ўсмирлар суицидал хулқ-атвори педагогик - психологик коррекциясининг қўлланилиши танланган мақсад, белгиланган вазифаларнинг амалга оширилганлиги изланиш фаразини тас

диагностикани амалга оширишда, психологик-педагогик таъсир доираси, усул ва воситаларини аниқ танлаш ётади. Ўсмирларда ўз-ўзини намоён эта олиш имкониятларини топишга ёрдам бериш, уларнинг қизиқишлари ва эҳтиёжларини инобатга олган ҳолда ижтимоий фойдали фаолиятга йўналтириш, истиқболли мақсадларга интилиш мотивациясини шакллантириш, коррекцион тадбирларни режалаштиришнинг мақсад ва вазифаларини белгилайди. 5.Психологик профилактик тадбирлар замонавий психология фанидаги мавжуд илмий назарияларга асосланган бўлиб, педагоглар, ота-оналар, амалиётчи психологлар, маҳалла фаоллари, тиббиёт ва ижтимоий хизмат ходимларига ўсмир ҳаёти ва саломатлиги учун масъулият ҳиссини юклайди. Тадқиқот натижалари асосида таълим муассасалари амалиётчи психологлари, ота-оналар, педагоглар, вояга етмаганлар била

5. Таълим-тарбия ишларини режалаштириш ва ташкил этишда ушбу ёш даврининг ижтимоий-психологик хусусиятларни чукур ҳамда атрофлича ўрганиб чиқиш. 6.Ўсмирларда ҳаёт мазмунини англаш, ўз-ўзига баҳо бериш кўрсаткичини кўтариш, низоли вазиятларга нисбатан муносабатини ўзгартириш. 7.Оммавий ахборот воситалари, интернет сайтлари орқали соғлом турмуш тарзи, ўзаро ҳурмат, тушуниш, ҳамдардлик руҳини шакллантирувчи, ўсмирлар руҳиятига хос эшиттиришлар, мунозаралар, фильмлар намойишларини ташкил этиш. 8. Ўсмирларни ижтимоий фойдали фаолиятга жалб этиш, уларнинг ижтимоий фаоллигини ошириш. 9. Ўсмирнинг тенгдошлари билан ижобий шахслараро муносабатлар ўрнатилишига эришиш имкониятини бериши мумкин бўлган, унинг қизиқиш ва эҳтиёжларини эътиборга олган ҳолда ташкил этилган турли тадбирларда фаол иштирокини

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1 .Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.Тошкент.-"Ўзбекистон".- 2008. 2.Амбрумова А. Г., Тихоненко В. А. Диагностика суицидального поведения // М.: Минздрав, 1990. - 106 с. 3.Баркер Ф. Мспользование метафор в психотерапии. Воронеж; НПО «МОДЭК» 1995,-224с. 4. Ғозиев Э.Шахс психологияси ва касб танлаш-Тошкент:Ўзбекистон 1987- 30 б 5. Еникеева Д.Д. Пограничн ые состояния у детей и подростков. – М,, 1998. 97 с. 6. Нишонова З.Т. Дўстмуҳаммадиева Ш.А. Тулаганова Ш.Т. Педагогика – психология (ўқув қўлланма) Тошкент 2001 й 7. Осипова А. Введение в психокоррекцию. Воронеж, 2000.-320 с512. 8. Попов Ю.В.Концепция саморазрушаю щего подения как проявления дисфункционального состояния личности // Оброзрение психиатрии и медицинской психологии им. В.М.Техтерева.

14. Усмонов Э.Ш. Ўзбек хотин – қизлари суицидал хулқининг (ўз – ўзини ёндириш) ижтимоий – психологик ва ёш хусусиятлари. : Психол. ...фанлари номзоди дис.Тошкент: ТДПИ, 1993. – 21-23б. 15. Шнедйдман Э. (Shneidman E.S) Душа самоубийцы: Пер.с англ. – М.: Смысл, 2001. – 315 с. 16.Эйдемилер Э.Г. Диагностика суицидального риска в семье – СПб.: Питер, 2002. – 37 с 17.J.John Mann, MD – A Current Perspective of Suicide and Attempted Suicide, 2002, 136:302 -311. 18. Mann J.J. Waternaux C,H, a,G, Malone KM.Toward a clinical model of suicidal behaviour in psychiatric patuents. Am J Psychiatry. 1999; 156:181-9/ 19. Paris J., MD – Chronic Suicidality Among Patients With Borderline Personality Disorser, 2002, 53:738 – 742/ 20.Rutz W., Walinder J., Von Knorring L., Rhilgren Z., Philgren H. Prevention of

Купить