“Ўсмирлик даври психологияси” мавзусини ўқитиш методикаси

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	186.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

“Ўсмирлик даври психологияси” мавзусини ўқитиш методикаси

Купить

1 “ Психология ” йўналиши бўйича қайта тайёрлаш ва малака ошириш курси тингловчиси Мавзу: “Ўсмирлик даври психологияси” мавзусини ўқитиш методикаси БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ

2 МУНДАРИЖА КИРИШ.......................................................................................................... I -БОБ.ЎСМИРЛИК ДАВРИ ИЖТИМОИЙ-ПСИХОЛОГИК МУАММО СИФАТИДА 1.1. Ўсмирлик даврининг ўзига хоc психологик хусусиятлари................. 1.2 “ . Ўсмирлик даври психологияси “ мавзусини ўқитишда инновацион тажрибалар II -БОБ. ЎСМИРЛИК ДАВРИ ПСИХОЛОГИЯСИ МАВЗУСИНИ ЎҚИТИШДАТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ. 2.1. Онтогенез ва дифференциал психология фанининг ўқув дастури............. 2.2. Ўсмирлик даври мавзуси бўйича маъруза матни ва дарс ишланмаси....... 2.3. Ўсмирлик даври психологиясидан кейслар ......................................... 2.4. Назорат топшириқлари (ЖН,ОН,ЯНлар бўйича саволлар ва тестлар)... ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР......................................................

3 КИРИШ. Битирув лойиха ишининг долзарблиги . Ўзбекистоннинг ижтимоий- иқтисодий ривожланишининг ҳозирги босқичида янги ижтимоий муносабатларга эркин кириша оладиган, умуминсоний қадриятларни эътироф этадиган, маънавий қадриятларга ҳурмат билан қарайдиган ижтимоий фаол ёшларни тарбиялаш долзарб муаммолардан саналади. Ўзбекистон Республикасида таълимий ислоҳотлар ва таълим-тарбиявий муносабатларининг ёш даврларга хос шаклланиши, аҳолининг ижтимоий психологик саводхонлиги, фаоллиги жамият тараққиётининг мухим шарти бўлиб хисобланади. Бу ислоҳотларнинг муваффақияти пировард натижасида нафақат ҳукуматнинг саъи-ҳаракатига, балки аҳоли томонидан онгли равишда қабул килинишга боғлиқ бўладики, бунда таълим тизими муҳим аҳамият касб этади. “Ҳар қандай одам ҳам ўсмирлик чоғида, эндигина вояга етиб к

4 этиш, фан юзасидан электрон ўқув модули ишланмасини шакллантириш ҳамда ўқитишни такомиллаштириш бўйича хулосалар ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Битирув лойиҳа иши мақсадидан келиб чиқиб қуйидаги вазифалар белгилаб олинди: Биринчидан, ўсмирлик даврининг ижтимоий-психологик хусусиятларини илмий-назарий таҳлил қилиш. Иккинчидан, Психология йўналишида ўқитилаётган “Онтогенез психологияси” фани дан “ўсмирлик даври психологияси” мавзусини ўқитиш жараёнини назарий ва амалий таҳлил қилиш; Учинчидан, “ Ўсмирлик псих ологияси” мавзуси ни ўқитишда инновацион таълим технологиялари ва илғор хорижий тажрибалардан фойдаланиш йўлларини ёритиш; Тўртинчидан, “ Ўсмирлик даври пс ихологияси” мавзуси юзасидан ўқув дастури мазмун моҳиятини очиб бериш; Бешинчидан, “ Ўсмирлик даври психологияси” мавзус ида

5 I -БОБ.ЎСМИРЛИК ДАВРИ ИЖТИМОИЙ-ПСИХОЛОГИК МУАММО СИФАТИДА 1.1. Ўсмирлик даврининг ўзига хоc психологик хусусиятлари. Бизнинг мураккаб, шиддат билан ўзгарад иган даврда инсонга катта бир куч керак. Уянги ижтимоий-ижодий шароитларда ўзининг ўрнини топиши, маънавий бойликлар кўзга ташланмаётган бир пайтда ўзининг уникал ҳ аётининг маьносини аниқлаш, э ски идеаллар синган пайтда депрессив тенденсиялар ўз домига тортиб олишига йўл қўймай, ўзида ишонч, интилиш, ҳ аёт хурсандчиликларини сақлаб қолиши зарур. Агар бундай ички куч е тишмасачи? У холда ап а тияга, касалликка чалиниши муқаррар. Ўсмирлик ёшининг классик тадқиқотига назар солсак, унда турли хил назариялар, фаразлар ва фундаментал изланишлар борлигининг гуво ҳ и бўламиз. Ўсмирлик ёшига хос ёрқин п сихологик консеп ц иялардан бири ХХ ас

6 болаларда 13-9 ўсмирлик давридагача давом этиб, унинг биринчи босқичи 14-17 ўсмирлик давридага тўғри келиб, бу ёшда болаликдан қутулиш содир бўлишини изохлади. У ўзининг ўсмирлик ёшининг маданий-психологик консепциясида ривожланишнинг уч типи мавжудлигини ажратади. Биринчи тип- кескин, кризисли, шиддатли кечади ва ўсмир ўзининг иккинчи туғилишини хис этади, оқибатда янги «Мен» вужудга келади. Иккинчи тип- ўсмирнинг катталик хаётида босиқлик, сокинлик, узлуксизлик сезилиб, унинг шахсиятида чуқур ва жиддий ўзгаришлар рўй бермайди. Учинчи тип- бу риволаниш жараёнининг шундай босқичики, ўсмир ўз ички кечинмалари ва кризисларини матонат билан енгиб, ўзини фаол англаган холда шакллантиради ҳамда тарбиялайди. Шундай қилиб, Э.Шпрангер мазкур ёшнинг ташкил этувчилари ўз индивидуаллигини англаш, р

7 хаёлларга берилиш, яқин дўстга эхтиёж сезиш ва «дўстни ишлаш»га уринишда ижобий босқичга ўсиб ўтишини таькидлайди. E.Шпрангернинг издошларидан бири В.Штерн ўсмирлик ёшини шахс шаклланишининг асосий босқичларидан бири деб қарайди. В.Штерн «Дўстингни кўрсатсанг, кимлигингни айтаман» деган нақлга «Ҳаётингдаги энг қимматли кечинмангни айт, мен сенинг кимлигингни айтаман» деган маьно бериб, уни изоҳлашга ҳаракат қилади. Чунки ўсмир ҳаётининг мазмунини ташкил этувчи кечинмалар таъсирида унинг шахси шаклланади. қимматга эга кечинмалар эса унинг шахсини типларга ажратишга ёрдам беради. Шу тариқа В.Штерн олтита типни ажратади: а) назарий тип-шахснинг барча интилишлари борлиқни англашга қаратилади; б) эстетик тип-бундай шахс учун обьектив борлиқни англаш ёт бўлиб, у индивидуал танланганликка эга;

8 фикрлар ҳосил бўлиши туфайли у муаян тартиб-коидаларга танқидий кўз билан қарайди. Ўсмирда психик жараёнларнинг кескин ўзгариши билан аклий фаолиятида ҳам бурилишлар сезилади. Шунинг учун шахслараро муносабатда, ўқувчи билан ўқитувчи мулоқотида, катталар билан ўсмирларнинг муомаласида қатьий ўзгаришлар жараёнида қийинчиликлар пайдо бўлади. Булар аввало таълим жараёнида рўй беради: янги ахборот, маьлумотларни баён қилиш шакли, услуби ва усуллари ўсмирни қониқтирмай қўяди. Хўш, ўсмирларнинг психик ўтишини харакатга келтирувчи куч нима?- Ўсмирнинг психик ўсишини харакатга келтирувчи куч - унинг фаолиятини вужудга келтирган янги эҳтиёжлар билан уларни қондириш имкониятлари ўртасидаги қарама- қаршиликлар тизимининг намоён бўлишидир. Вужудга келган зиддиятларни психологик камолотини таьминлаш,

9 устозларига кўрсатишга интиладилар. Бу ҳ олатни мактаб ўқитувчиси кундалик дарс жараёнида кузатиши мумкин. Ўсмирлик ёшига хос бўлган психологик хусусиятларни ўргана туриб, ўсмирлар шахсининг шаклланиб, ривожланиб камолга е тиш йўлларини ва унга таъсир этадиган биологик ва ижтимоий омилларни бевосита таъсирини ҳамда аҳамиятини тушунишимиз мумкин. Бу даврда ўсмир бахтли болалик билан хайрлашган лекин, катталар ҳ аётида ҳ али ўз ўрнини топа олмаган мураккаб ҳ олатда бўлади. Шунинг учун ҳам, ўсмирлик даври “Ўтиш даври”, “Инқироз даври” (кризис), “Қалтис давр”, “Қийин давр”, “Бало ғ ат даври” каби номларни олган психологик кўринишла р билан характерланади. Ўсмирлик дарида катталарга нисбатан агрессив муносабатнинг пайдо бўлиши, негативизм сингари нохуш хулқ атвор аломатлари ўз–ўзидан келиб чи

10 мураккаб ҳаётий масалаларни ҳал қилишга уринади, аммо фикр юритиш қобилияти юзаки бўлганлиги сабабли кундалик ҳаётида қатор камчиликларга йўл қўяди. Лекин у ўз хатосини тан олишдан кўра катталар билан баҳслашишни афзал кўради. Танқид қилган кишиларни ёқтирмайди, ҳар бир танқид гуёки уни менсимаслик белгиси, атайин қилинаётган иш бўлиб кўринади. Бунинг натижасида ўсмирнинг психик фаолиятида салбий ўзгаришлар юзага келади. У мустақил, ўзбошимчалик билан иш тутишга уринади, катталарнинг маслаҳатига эътибор бермайди. Айрим ўсмирлар ўзининг катталар сафига кўшилганлигини намойиш қилиш учун турли хил одатларга ўргана бошлайдилар. Ота-оналар ва педагоглар ўсмирлар билан алоҳида ишлаб, уларнинг кўнглини топиши ва ҳатти –ҳаракатларини ўз вақтида тўғри йўлга солишлари лозим. Ўсмирлик ёши дунёқара

11 Ўсмирнинг энг муҳим хусусиятлардан яна бири мустақил фикрлаш, аклнинг танқидийлиги тез ривожланишидир. Бу эса ўсмирнинг ақлий фаолиятида янги давр бошланганини билдиради. Ақлнинг танқидийлиги айрим ҳолларда ўқитувчи билан ўқувчи ўртасида «англашилмовчилик ғ ови»ни вужудга келтиради. Аклнинг танқидийлиги ўсмирнинг асосий хусусиятларидан бири бўлиб, ўзгалар мулоҳозасидан, дарсликдан хато ва камчиликлар топишга, ўз гапида туриб, айрим фикрларга қатьий эътироз билдиришга уриниб ва баҳслашишига мойил бўладилар. Тафаккурнинг мустақиллиги инсон учун катта аҳамиятга эга. Ўқитувчи дарс жараёнида ва дарслардан ташкари ва қ тларда, ҳ ар кандай о ғ ир шарт- шароитларда ҳам турли усуллар билан бу хислатни қў ллаб қ увватлаши, унинг ривожланиши учун имконият яратиши керак. Ўсмирларнинг ҳулқига доимий

12 баҳони эса бутун бир шахсга нисбатан тадбиқ қиладилар. Натижада кишининг қадр-қийматига унинг ижобий ва салбий сифатлари ҳакида кўпинча нотўғри хулоса чиқарадилар. Уларнинг ўз-ўзига баҳо бериши ҳам ҳар доим холис бўлавермайди. Масалан: улар ўртоқларинг қўполлиги ёки писмиқлиги тўғрисида гапирадилар-у, аммо буни ўзларида сезмайдилар. Ҳамма ўсмирлар ҳам ўз-ўзини танқид қилиш, ўз хатоларини виждонан ва рўйи- рост бўйнига олишни уддасидан чиқавермайди.Ўсмир атрофдагиларнинг унга берган баҳосига нисбатан сезгир бўлади. Унинг кайфиятидаги ранжиш, иккиланишнинг сабаби ана шунда. Тасодифий муваффақият ёки катталарнинг мақтаб қўйиши, ўсмирларни ўзига ортиқча баҳо беришига, ўзига ҳаддан ташқари ишонувчанликка, мақтончоқликка олиб келади. Ҳатто вақтинча, тасодифий муваффаққиятсизлик ўсмирда ўз куч

13 берган ҳолда ўсмирда шеър ёки текстларни муваффақиятли эсда қолдириш йўлларини излаб топиш керак, бир-бирига боғлаб ўрганиш йўлларини ўргатиш зарур.Айрим катта кишилар ўсмирлар билан, уларни кичкина бола деб, менсимай муносабатда бўладилар. Уларга илтифотсизлик қиладилар. Бу ўсмирларга қаттиқ таъсир қилади. Боланинг катта бўлганлигини англаш. Улар билан жиддий муносабатда бўлиш ва унга масьулиятли ишларни топшириш қувонарли нарсадир.Ўсмир иродасини тарбиялаш унинг ўз-ўзини тарбиялашда катта рол ўйнайди. Бунга эҳтиёж ўсмирлик ёшида пайдо бўлади. Ўсмирлар ўз олдига маьлум талабларни қўймоғи мумкин, улар ўзларига танқидий қарашга қобилдирлар. Ўзлари идеал деб ҳисоблаган хислатларни тарбиялашга интиладилар. Бироқ киши ўз-ўзини тарбиялашга кейинроқ етуклик ёшида чинакам интилади. Ўсмирнинг ў

14 5210200 Психология (фаолият турлари бўйича) б акалавриаттаълим йўналиши талабалари учун “ Онтогенез ва дифференциал психо логия ” Фанидан СИЛЛАБУС Қарши – 2015 5210200 Психология (фаолият турлари бўйича) бакалавриат таълим йўналиши талабалари учун “Онтогенез ва дифференциал психология” фанидан Силлабус Фаннинг қисқача тавсифи ОТМнинг номи ва жойлашган манзили: Қарши давлат университети Кўчабоғ кўчаси-17 Кафедра: Психология Педагогика факультети таркибида Таълим соҳаси ва ёъналиши: 5210200- Психология Психология (фаолият турлари бўйича) Фанни (курсни) олиб борадиган ўқитувчи тўғрисида маълумот: Д.Р.Шукурова шукурова@у маил.уз Дарс вақти ва жойи: Педагогика факультети Курснинг давомийлиги 02.09.2014-20.01.2015

15 биноси 318 аудитория : Индивидуал график асосида ишлаш вақти: чоршанба, пайшанба ва жума кунлари 8:30 дан 12:40 гача Фанга ажратилган соатлар Аудитория соатлари Мустақил таълим: 81 Маъруза: 46 Амалиёт 20 Фаннинг бошқа фанлар билан боғлиқлиги (пререквизитлари) : Умумий психология, Педагогик психология, Девиант психология, Психофизиология, Экспериментал психология, Психодиагностика, Физиология Фаннинг мазмуни Фаннинг долзарблиги ва қисқача мазмуни: Фанни ўқитишдан мақсад - талабаларда психология фани, психика, шахс, фаолият, мулоқот, билиш жараёнлари, иродавий сифатлар, ҳиссий ҳолатлар, индивидуал-хусусиятларга доир билим, кўникма ва малакаларни шакллантиришдир, ҳамда бўлажак педагог мутахассислар тамонидан психик тараққиёт қонуниятлари, даврлари, механизмлари, омиллари ва шарт- шароитлар

16 талаблар муносабатда бўлиш; - университет ички тартиб - интизом қоидаларига риоя қилиш; - уяли телефонни дарс давомида ўчириш; - берилган уй вазифаси ва мустақил иш топшириқларини ўз вақтида ва сифатли бажариш; - кўчирмачилик (плагиат) қатъиян ман этилади; - дарсларга қатнашиш мажбурий ҳисобланади, дарс қолдирилган ҳолатда қолдирилган дарслар қайта ўзлаштирилиши шарт; - дарсларга олдиндан тайёрланиб келиш ва фаол иштирок этиш; - талаба ўқитувчидан сўнг, дарс хонасига - машғулотга киритилмайди; - талаба рейтинг баллидан норози бўлса эълон қилинган вақтдан бошлаб 1 кун мобайнида апелляция комиссиясига мурожат қилиши мумкин Электрон почта орқали муносабатлар тартиби Профессор-ўқитувчи ва талаба ўртасидаги алоқа электрон почта орқали ҳам амалга оширилиши мумкин, телефон орқали баҳо масаласи

17 творчество». М., Наука, 2003. 4. Биологическое и социалное в развитии человека. Под ред. Б.Ф.Ломова, М, Наука. 2000. 5. Б ру шлински й А.В. П ро блеми псих о л о гии с у бек т а. М. 2001. 6. В.А К рут е ц к ий . Ўқ у вч и ла р н и нг таълим ва т а р б иясипси х о л о г ияси . 1976. 7. М. ГД а вл е тши н. Ёшпси х ологиясив а п е д а гогикпси х ологи я . Т . , 1974. 8. Климова Е.А. Какую психологию и как преподаватбудушим психологом //Вопроси психологии, 1998, «2, С.57-60». 9. Немов Р.С. Психология: Пособи е для учашихся: 10-11 классов- М.: Просвешение 1995 г. 10. Немов Р.С. Психология: В 3 кн.-ВЛАДОС, 1995. 11. Немов Р.С. Психология: Учебник для студентов висшей учебное заведений.М. 3 здание,ВЛАДОС, 1998. 12. Кудрина Г.Й. Сборник задач по детской психологии.- Иркутск, 1986г. 13. Ляудис В

18 Якуний назорат - семестр якунида муайян фан бўйича назарий билим ва амалий кўникмаларни талабалар томонидан ўзлаштириш даражасини баҳолаш усули. Якуний назорат ёзма шаклда ўтказилади . Жорий назорат: Оғзаки – 3 0 бал Мустақил таълим – 1 0 бал Оралиқ назорат: К оллоквиум - 1 5 бал (кодекс асосида) Т ест - 1 5 бал Якуний назорат: ЯН – ўқув жараёни графигида белгиланган вақтдаёзма иш шаклида ўтказилади - 30 бал № Назорат турлари Ў тказиш Ва қ ти БАЛЛАР Изох мак сар. 1. ЖН № 1 31.10.2015 15 1ва 2 жорий1ва 2 жорий назоратназорат ларлар оо ғғ закизаки ўтказилади.ўтказилади. 3-жорий3-жорий назорат ёзманазорат ёзма ўтказилади.ўтказилади.2. ЖН № 2 14.11.2015 15 3. ЖН № 3 ( м устақил таълим) 18.11.2015 10 4. ОН № 1 07.11.2015 30 Т ест шаклидаў ткази лади . 5 . ЖН+ОН Саралаш 70 39 6 . ЯН Ўқув жара

19 Талабанинг фан бўйича ўзлаштириш кўрсаткичини назорат қилишда қуйидаги мезонлар тавсия этилади: а) 86-100балл учун талабанинг билим даражаси қуйидагиларга жавоб бериши лозим :  фаннинг мохияти ва мазмунини тўлиқ ёрита олса;  фандаги мавзуларни баён қилишда илмийлик ва мантиқийлик сақланиб, илмий хатолик ва чалкашликларга йўл қўймаса;  фан бўйича мавзу материалларининг назарий ёки амалий аҳамияти ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлса;  фан доирасида мустақил эркин фикрлаш қобилиятини намоён эта олса;  берилган саволларга аниқ ва лўнда жавоб бера олса;  конспектни пухта тайёрланган бўлса;  мустақил топшириқларни тўлиқ ва аниқ бажарган бўлса;  фанга тегишли қонунлар ва бошқа меъёрий-х уқуқий хужжатларни тўлиқ ўзлаштирган бўлса;  фанга тегишли мавзулардан бири бўйича илмий мақола чоп эт

20 г) қуйидаги ҳолларда талабанинг билим даражаси 0-54 балл билан баҳоланиши мумкин:  фан бўйича машғулотларга таёргарлик кўрилмаган бўлса;  фан бўйича машғулотларга доир ҳеч қандай тасаввурга эга бўлмаса;  фан бўйича матнларни бошқалардан кўчириб олганлиги сезилиб турса;  фан бўйича матнда жиддий хато ва чалкашликларга йўл қўйилган бўлса;  фанга доир берилган саволларга жавоб олинмаса;  фанни билмаса. 8. Ўқув фанининг талаблари: “Онтогенез ва дифференциал психология” фанини ўзлаштириш жараёнида амалга ошириладиган масалалар доирасида талаба: - “Онтогенез ва дифференциал психология” фанининг назарий ва амалий соҳаларда эришилган асосий ютуқлари, муаммолар ва уларнинг ривожланиш истиқболлари ҳақида тасаввурга эга бўлиши; психология фанлар тизими тузилиши, уларнинг ривожланиш истиқболл

21 7 -§ . Ўсмирлар тафаккурининг ўсиши Ҳозирги даврда ўсмирларни вояга етказишнинг ўзига хос хусусиятлари, қонуниятлари, имкониятлари, хатти-ҳаракат мотивларининг ифодаланиши ва вужудга келишининг мураккаб механизмлари мавжуд. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, ўсмирларни камол топтиришда уларнинг хусусиятларини тўла хисобга олган ҳолда таълим-тарбиявий тадбирларни қўллаш шахслараро муносабатда англашилмовчиликни вужудга келтирмайди, синф жамоаси ўртасида илиқ психологик мухитни яратади. Турғунлик йилларидаги сўз билан ишнинг «номувофиқлиги», ахлоқ тарбиясидаги қўпол хатолар ўсмирларнинг руҳий дунёсига салбий таъсир кўрсатди. Инсоннинг руҳий дунёсини тубдан қайта қуриш, шахсни шакллантиришни инсонпарварлаштириш ҳаракати бошланган ҳозирги кунда ўсмирлар тақдири масаласи хам ғоят жиддий тус олд

22 уларга танқидий муносабатда бўлади. Унинг фикрича, катталарнинг талаблари, кўрсатмалари мантиқан ихчам, далилларга асосланган, етарли объектив ва субъектив омилларга эга булиши керак. Ўсмирда шахсий нуқтаи назарнинг вужудга келиши сабабли у катталарнинг, ўқитувчининг қайғуриши, койишига қарамай, ўзининг фикрини ўтказишга ҳаракат қилади. Унинг ўз қадр-қиммати ҳақидаги тасаввури, нарса ва ҳодисаларга муносабати оқилоналикдан узоқлаша бошлайди, у айрим маълумотларни тушунтириб беришни ёктирмайдиган бўлиб қолади. Серзардалик кундалик хатти-ҳаракатнинг ажралмас қисмига айланади. Ўсмир хулқидаги бундай ўзгаришлар тажрибасиз ўқитувчи ёки ота-онани қаттиқ ташвишга солади, асабийлаштиради ва уларнинг ўқувчига муносабатини ўзгартиради. Натижада келишмовчиликлар, англашилмовчиликлар, низолар келиб

23 Ҳозирги ўсмирлар ўтмишдошларига нисбатан жисмоний, ақлий ва сиёсий жихатдан бирмунча устунликка эга. Уларда жинсий етилиш, ижтимоийлашув жараёни, психик ўсиш олдинрок намоён бўлмоқда. Шу сабабли бизда ўғил ва қизларни 10-11 дан 14—15 ёшигача ўсмирлик ёшида деб хисобланади. Веналик психолог З.Фрейд ва унинг шоғирдлари ўсмирлик даврини бахолашда инсонга азалдан берилган қандайдир илк майл нишонаси сифатида вужудга келадиган ўз мавқеини белгилашга онгсиз интилишни энг муҳим асос деб хисоблайдилар. Бу интилиш гуёки худбинлик бошқа кишиларни менсимаслик пайдо булишига, атроф-мухит билан келиша олмасликка, ҳатто низоларга олиб келар, онгсизлик эхтиёжлари ва майллари шахснинг фаоллигини белгилар эмиш. Собик совет психологлари З.Фрейд назариясининг мутлақо асоссизлигини таъкидлаб, ўсмирда имкон

24 Шу билан бирга, ўсмирнинг жисмоний ўсиши хусусиятлари, жинсий етилишининг иқлим ва миллий-этнографик омиллари хам бор. 2 - § . Ўсмирларнинг биологик ўсиши Ўсмирлик инсоннинг балоғатга етиш даври бўлиб, ўзига хос хусусияти билан камолотнинг бошқа поғоналаридан кескин фарқланади. Ўсмирда р ў й берадиган биологик ўзгаришлар натижасида унинг психик дунёсида туб бурилиш нуқтаси вужудга келади. Балоғат даврига 11 (12) -15 ёшли қизлар ва ўғил болалар киради. Камолотнинг мазкур палласида жисмоний ўсиш ва жинсий етилиш амалга ошади. Боланинг буйи 11-12 ёшида 6 -7 см, хатто 10 см гача ўсиши мумкин. Бироқ бу боскичда қизлар ўғил болаларга қ араганда тезроқ ў садилар. Ўсмир 13-14 ёшга т ў лгандахар иккала жинс ўртасида буйнинг ўсиши карийб бараварлашади. Ў н беш ёшга к а дам қў йганда эса ўғил бола

25 кучаяди. Калқонсимон без ишлаб чиқарадиган тироксин гормони организмда модда алмашинуви ва энергия сарфини кескин орттиради. Марказий нерв системасида Кузгалувчанлик ўзгаради натижада яккол ҳис-туйгулар тўғила бош лайди. Калқонсимон без фаолиятининг кучайиши кузгалувчанлик асабийлашиш ва толикишни келтириб чиқаради. Бош мия кобигада тормозланиш жараёнининг сусайиши шиддатли эмоционал ке-чинмаларни вужудга келтиради, хулқ-атворда парокандалик Фафл- ритабиийлик пайдо бўлади. Калқонсимон без функциясининг ўзгариши ва модда алмашинувининг бўзиши сабабли ўсмирда семириш руй беради. Мазкур ёш даврида жинсий безлар фаолияти кучаяди. Балоғатга етишнинг бирламчи ва иккиламчи аломатлари уса бошлайди: утал болаларда овоз ўзгаради, йугонлашади, муйлов ва сокол пайдо бўлади, қизларда эса куқоак безл

26 ифодасини топади. Ўсмир кичик мактаб ёшидаги ўқувчидан фарқли равишда ҳаётни илк бор шахс сифатида фаол илмий билишда иштирок эта бошлайди, биринчи галда факат нарса ва хрдисаларнинг айрим аломатларини эмас, балки уларнинг умумий ва объектив қонуниятларини англаб етиш, тушуниш имкониятига эга бўлиб боради. Шахснинг хар томонлама, уйгун ривожланишига мехнат фаолияти салмокли таъсир кўрсатади. Ўсмирларнинг синф ва мактаб ер участкасидаги мехнат фаолияти уз мохияти билан зарур ахборот ва маълумотлар бериб, мураккаблашиб, уларнинг кучига куч, гайратига гайрат кушиб, мехнат самарасидан, махсулидан лаззатланиш хис-туйғуларини шакллантира бошлайди. Ўсмирлик даврида хам уйин фаолияти маълум вактгача шахснинг камолотида уз ахамиятини саклаб қолади. Жамоа бўлиб амалга ошириладиган уйинлар ва улар

27 мамла-катларда хам бир текис руй бермокда. Иккинчи томондан, шахар мухитидаги қизлар ва ўғил болалар кишлок болаларига Караганда тезрок вояга етиши курилмокда, вахоланки, кишлок одамлари куёш нурида купрок тобланадилар. Демақ ҳозирги даврда гелиоген назарияеи зиддиятларга сабаб бўлмоқда. Умуман офтобда тобланишни акселерация жараёнининг мухим жихатларидан бири дейиш нотўғридир. Гетерозия назарияеи. Ун тукқизинчи аср охири йигирманчи аср бошларидан буён ижтимоий ҳаётда, турмушда кескин ўзгаришлар содир булгани инсонлар ўртасидаги ижтимоий, диний, миллий, иркий тафовутларнинг камайишига олиб келди. Турли миллат вакил-ларининг аралаш никохга кира бошлагани бунга ёркин мисолдир. Диний эътиқодлар, иркий фарқлар, этник ва миллий хусусиятлар, характер, анъаналар, урф-одатлар, маросимлар, расм-

28 Нурланиш назарияеи. Бу назария намояндаларинииг фикрича, ер юзида рентген курилмаларининг купайиши, атом, водород ва нейтрон бомбаларининг портлаши натижасида инсонда радиоактив моддалар, радиация нурланиши даражасининг сезиларли даражада ортишига олиб келади. Ер куррасига таркалган зарядлар билан инсон организмининг нурланиши ўсишни кучайтиради, яъни акселерация жараёни юзага келади. Шунинг учун бу назариянинг химоячилари турли хусусиятга эга булган нурларнинг аник дозаси организмга таъсир этиши, таркалиши емирилишга сабаб булмаса, инсоннинг жисмоний ўсиши жадаллашиши учун имконият яратар эмиш. Маълумки, меъёридан ортик рентген нуридан фойдаланиш хам организм учун зарарлидир. Ана шу мулоҳазага асосланиб организм айрим қисмларининг ривожланиши нурлар билан богликдир, деган хулоса чиқари

29 Юқорида курилган акселерация назарияларини алоҳида олиб каралса, мазкур жараённи тушунтириш имконияти тораяди. Шунинг учун уларнинг ижобий жихатларини танлаб, муайян тизимни барпо этиш ва шу яхлит тизимдан фойдаланиб, акселерациянинг мохияти ва уни келтириб чиқарувчи омилларни тушунтириш мумкин. 4- § . Ўсмирлик ёшида шахснинг шаклланиши Ўсмирлик ёши дунёқараш, эътиқод, нуқтаи назар, позиция, узлигини англаш, баҳолаш ва хрказолар шаклланадиган давр Хисобланади. Кичик мактаб ёшидаги бола катталарнинг кўрсатмалари ёки ўзининг тасодифий, ихтиёрсиз орзу-истаклари билан ҳаракат килса, ўсмир уз фаолиятини муайян принцип, эътиқод ва шахсий нуқтаи назари асосида ташқил кила бошлайди. Ўсмир шахсининг таркиб топишида ахлоқўзига хос, онг алоҳида ахамият касб этади. Бунда ўқувчиларнинг ахлоқий тушун

30 тутадиган, сўзи билан иши мое ўсмирлар; 2) ахлоқий тушунчалари киликларига мое келадиган ўсмирлар; 3) хатти-ҳаракатлари ахлоқий нормалар ҳақидаги билимлари билан ажралиб турадиган, шу билимларга мое ҳаракат килмайдиган ўсмирлар; 4) узлари биладиган ахлоқий талаблар билан, кундалик хулқ-атворнинг алокасини тушунмайдигаи ўсмирлар. Илмий тадкикотлар ва ҳаёт тажрибалари айрим ахлоқий тушунчаларни нотўғри тушуниб, шахснинг баъзи фазилатларини нотўғри бахолаб, мустақилликка интиладиган, уз иродасини намойиш қилишга ҳаракат қиладиган ўсмирлар узларида салбий сифатларни устиришга ўринишини кўрсатди. Хатто улар узларида шаклланган ижобий хислатларни йукотишга хам ҳаракат қиладилар. Ўқитувчи ва ота-оналарнинг асосий вазифаси уларнинг нотўғри карашларига зарба бериш ва ўсмирларнинг адашишларига йў

31 ўсмирлар орасидаги "англашил-мовчилик гови"ни йуқотади.Ўсмирлар билан муносабатда уларнинг мустақиллиги, фаоллиги, ташаббускорлиги, ўзини бошқаришини хисобга олиб, ортикча Хомийлик гамхурлик килмаслик ижобий самаралар беради. Ўсмирлик даври хусусиятларини тадкик килган Д.Б.Эльқонин ва Т.В.Драгуновнинг таъкидлашича, ўғил ва қизларнинг бу ёшда уртоклари билан муносабатларга интилиши, тенгдошлари жамоасининг ҳаётига қизиқиши ёркин намоён бўлади. Ўсмирларнинг уртокдик ва дустлик туйгулари узаро муноса-батларини урганган И.В.Страхов, уларнинг узаро муносабатларини учта шаклга: улфатчилик уртокдик ва дустликка бўлади. Хар бир юксак туйгуни психологик жихатдан таърифлаб, уларнинг ри-вожланишини баён қилади, юксақ инсоний туйгуларнинг шаклланиш суръати, барқарорлиги ўғил болалар билан қ

32 маъноли умумлаштиришни амалга оширишга ҳаракат қилади. Таълим жараёнида анчагина мавхум тушунчалар, масалан, математикада — нуқта, чизиқ тенглик.., физикада — куч, солиштирма огарлик тезлик ампер, вольт..., географияда — экватор, кутб, кенглик узунлик зона, плато..., тарихда — кул, давр, шахсий мулқ бойлик эксплуатация ва хоказолар вужудга келади. Ўсмирлик даврида ўқувчиларда аналитик-синтетик фаолият етарлича ривожланмагани, фикр юритиш усуллари тупик эмаслиги учраб туради. Шунинг учун геометрик масалани ечиш усулини ёки исботлаш йўлини кўрсатиб берилмаса, қийинчиликлар тўғилади, ўқувчилар масалани энг оддий усулда "таваккал" еча бошлайдилар. Ўсмирлар фикр юритиш фаолиятининг хусусиятларидан бири — яккол- образли, кўрсатмали тафаккур таркибининг мухим роль уйнашидир. Уларда мав

33 хулоса чиқариш, мулоҳаза юритиш каби аклнинг турли шаклларидан фойдаланиш ўсмирларда акдий фаолият кўникма ва малакаларини устиради, натижада жадал ривожланиш палласи амалга ошади. Юқоридаги вазифаларни бажариш учун аввало ўсмирлар олдига турли объектларни мустақил холда таккослаш, улардаги ухшаш ва тафовутли жихатларни топишни юклаш керак Бунинг учун уларнинг диккатини қуйидаги саволларга жавоб беришга каратиш максадга мувофивдир: "Бу холатда кандай умумийлик мавжуд?", "Ушбу нарсалар кайси белги ва жихдтлари билан бир-биридан фарқданади?" "Мазкур нарсалар ва ходисалар ўртасида кандай ухшашлик белгиси бор?" ва хоказолар. Ботаника дареларида ўқувчиларга мох (йусин) билан сув утини, замбуругнинг пояси билан илдизини таккослашни тавсия этиб, поянинг илдиздан, споран

34 фаолиятидаги камчиликлари: акдий фаолият усулларидан кенг фойдалана билмаслик энг мухим билим, кўникма ва малакаларни эгаллашдаги ўзилишлар; мактаб фаолиятидаги камчиликлари: укитишдаги нуксонлар, тарбиявий чора ва тадбирлардаги хатолар хам шулар жумласига киради. Мактабдан ташқари мухитнинг таъсиридаги нуксонлар, чунончи, оилада педагогик-психологик билимларнинг етишмаслиги, оилавий низолар, ажралиш, ота-онанинг ичкиликка ва шахвоний ҳаётга берилиши, балоғатга етмаган тенгкурларининг таъсири, маданий-маърифий ишлаб чиқариш жамоалари хамда жамоатчилик куршовидаги камчиликлар ҳам тарбияси кийин ўсмирлар купайишига сабаб бўлади. Тарбияси кийинларни урганишда кинолавҳалар, юридик варака, ишонтириш, рагбатлантириш, буйсундириш, куркитиш, "сунъий Кийин ҳолатни яратиш" сингари усуллар

35 Тарбияси кийин ўсмирлардаги хусусиятларни урганишнинг яна бир йўли алоҳида-алоҳида сухбат ўтказиш орқали уларнинг руҳий кечинмалари билан танишишдир. Сухбат кезида яхши ва ёмон хулқ,- атвор, хатти-ҳаракатлар юзасидан кенг маълумотлар тупланади. Мазкур жараёнда амалга ошириладиган хар хил хатти-ҳаракатларни баҳолаш, уларни шархлаб бериш лозим. Хатти-ҳаракатни баҳолашда ўсмирга куиилган айб ё тан олинади ёки у мутлақо инкор этилади. Бироқ ўтказилган сухбатлар ўсмирнинг психик дунёсига шундай нозик таъсир қилиши керакки, натижада унда виждон азоби, унгайсизлик туйгуси вужудга келсин. Ўсмир шахсиятига тегадиган муомала қилиш ман этилади. Хамма вакт сухбат давомида илик психологик иқлим, дустона муносабат, кулай миқоомухит булмоги шарт. Факат шундагина мавжуд имкониятлардан унумли ва самарал

$36 усуллар билан амалга оширадилар, сунг килмишларига афсус- надоматчекадилар, рухан эзиладилар. Лекин мазкур кечинмаларни тез унутадилар, уларнинг шахсий эхтиёжлари \\ар кандай юксак хислардан, хохишлардан устун туради. Ахлоқка хилоф хатти-ҳаракатлар ачиниш \\ исси тарзида намоён бўлади, холос. Инжиктабиатли ўсмирлар туртинчи гурухга мансуб бўлиб, улар синф жамоасида уз ўринларини топа олмаганидан қайғурадилар. Бундай ўқувчилар гинахон, аразчи бўладилар, шунинг учун синф жамоасида камситилаётгандеқ кечинмалар билан яшайдилар. Бундай хрлатнинг вужудга келишига асосий сабаб шахсий имкониятлардан кура интилиш, майл ва обру кетидан кувишнинг устунлигидир. Улар жамоа аъзоларининг хурматига сазовор булишни хохлайдилар. Купинча тундлик билан иш тутадилар, бирор нарсага хайри-хохликлари яқкол куз$