Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятлари - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	67.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятлари

Купить

Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятлари

М у н д а р и ж а Кириш ……..………………………………………………………………3 I-Боб. Оилада эр-хотин муносабатларининг ўзаро мувофиқлигини таъминлаш муаммосананг психология фанида ўрганилганлиги .............9 1.1 Оилада эр – хотин муносабатларининг ўзига хос жиҳатлари ҳақида шарқ мутафаккирларининг қарашлари...............................................................9 1.2. Оилада эр – хотин муносабатларини мувофиқлаштириш муаммосининг чет эл психологиясида тадқиқ этилиши..............................................................16 1.3. Оилада эр – хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг ўзбек психологлари томонидан таҳлил қилиниши.......................................................24 Биринчи боб бўйича хулосалар… ………………………………………………29 II - Боб. Оилада эр – хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этно

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Оила мустаҳкамлиги, унда тарбияланаётган фарзандларнинг жисмоний ва маънавий жиҳатдан баркамоллиги масаласи барча даврларда долзарб аҳамият касб этиб келган. Президентимиз И.А.Каримов Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси қабул қилинганлигининг 19 йиллиги байрами муносабати билан “Бизнинг йўлимиз – демократик ислоҳатларни чуқурлаштириш ва модернизация жараёнларини изчил давом эттириш йўлидир “ номли маърузаларида 2012 йилга “Мустаҳкам оила йили” деб ном беришни таклиф этиб, “Оила соғлом экан – жамият мустаҳкам, жамият мустаҳкам экан- мамлакат барқарор. …. мустаҳкам оила ва бахтли турмуш авваламбор оила қурадиган ёшларнинг ўзига, уларнинг ақл – заковати, маънавий фазилатларига, оила, жамият олдидаги ўз бурчи ва маъсулиятини чуқур англаб етишига боғлиқдир” де

"Шарқда қадим-қадимдан оила муқаддас Ватан саналган. Агар оила соғлом ва мустаҳкам бўлса, маҳаллада тинчлик ва ҳамжиҳатликка эришилади. Бинобарин, маҳалла, юрт мустаҳкам бўлсагина, давлатда осойишталик ва барқарорлик ҳукм суради. Кўриниб турибдики, оилавий ҳаёт масалалари ҳозирги давр фани тадқиқот йўналишининг устувор соҳаларидан бирига айланиб бормоқда. Республикамизда "Оила" илмий-амалий марказининг ташкил этилиши ҳамда ҳукумат томонидан "Оила кодекси" (1998) қабул қилиниши бугунги кунда оилаларнинг мустаҳкам ва барқарорлигини сақлаш учун қилинаётган муҳим амалий ишлардан ҳисобланади. Афсуски, оила-никоҳ муносабатларининг ҳозирги даврга келиб заифлашиб бораётганлиги дунёнинг деярли кўпчилик мамлакатларида: Америка Қўшма штатлари, Англия, Франция, Германия, Болтиқ бўй

Битирув малакавий ишининг мақсади – Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятларини миллий-маданий шароитда ўрганишдан иборат. Битирув малакавий ишининг вазифалари : 1 Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятлари ёритилган адабиётларни ўрганиб таҳлил қилиш. 2 Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятларини ўзбек миллий- маданий муҳит шароитида ўрганиш. 3. Ўзбек оилаларида шахслараро муносабатлар тенглигини таъминлашнинг ижтимоий психологик механизмларини аниқлаш. 5. Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятларини аниқловчи тадқиқот усулларини танлаш ва амалда қўллаш. 6. Ўзбек оилаларида эр-хотин муносабатларини

қадриятларнинг ягоналигини белгиловчи умумилмий методологиядан: психик ҳодисаларни тадқиқ этишга комплекс ёндашиш (Б.Г.Ананьев), функционал тизимлар концепцияси (П.К.Анохин), детерминизм тамойили (С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев), тизимли ёндашиш (Б.Ф.Ломов) хизмат қилди. Шунингдек, изланишда шарқ мутафаккирларининг оилавий турмуш, эр-хотин муносабатлари ва инсон камолоти тўғрисидаги таълимотларига, Президентимиз И.А.Каримов асарларида илгари сурилган оилавий турмуш ва ундаги муаммоларни ҳал қилишга қаратилган ғояларига асосланилди. Битирув малакавий ишининг методлари: Тажрибада кузатиш, суҳбат, биография, фаолият натижаларини таҳлил қилиш анкета-тест, математик-статистика методларидан фойдаланилди. Илмий тадқиқотнинг мақсади ва вазифаларидан келиб чиққан ҳолда маълумотлар фондини бойитишга,

3. Ўзбек оилаларида шахслараро муносабатлар тенглигини таъминловчи ижтимоий-психологик механизмлар ишлаб чиқилганлиги. 4. Ўзбек оилаларида эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихологик хусусиятларига хос илмий тавсиялар илгари сурилганлиги. Битирув малакавий ишининг назарий аҳамияти. Изланиш давомида ўрганилган махсус адабиётлар таҳлили ва олинган эмпирик натижалар асосида илгари сурилган илмий-назарий ғоялар, умумлашма илмий-амалий хулоса ва тавсиялар (оригинал проекция) умумий психология, ижтимоий психология, этнопсихология, оила психологияси, оила педагогикаси, одобнома соҳаларидаги билимларни бойитишга хизмат қилади. Шунингдек, этнопсихология ва оила психологияси соҳасида юзага келган муаммоларни ечишда, психологик тавсияномалар яратишда, илмий тадқиқот ишларини йўлга қў

Битирув малакавий ишининг тузилиши ва кўлами. Битирув малакавий иши 69 бет ҳажмда компьютерда ёзилган бўлиб, кириш, икки боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва 3 та жадвал иборат.

I -Боб. Оилада эр-хотин муносабатларининг ўзаро мувофиқлигини психология фанида ўрганилганлиги. 1.1.Оилада эр-хотин муносабатларининг ў зига хос жи ҳ атлари ҳақида шарқ мутафаккирларининг қарашлари. Президентимиз И.А.Каримов алоҳида таъкидлаб ўтганларидек, "Шарқда қадим-қадимдан оила муқаддас Ватан саналган. Ҳалоллик, ростгўйлик, ор-номус, шарму-ҳаё, меҳру-оқибат, меҳнатсеварлик каби барча инсоний фазилатлар, энг аввало, оилада шаклланган" Дарҳақиқат, Шарқнинг буюк алломалари ва маърифатпарварлари ҳисобланган Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Кайковус, Юсуф Хос Ҳожиб, Алишер Навоий, Ҳусайн Воиз Кошифий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Ризоуддин ибн Фахруддин, Аҳмад Дониш, Абдулла Авлоний, Фитрат ва бошқаларнинг асарларида Марказий осиёда яшаб келаётган халқлар, жум

меҳнатсеварлик, ҳамфикрлилик, орасталик, гўзаллик, оқиллик, эътиқод, ҳурмат-эҳтиром, оила шаъни ва ғурурини ҳимоя қилиш, туғилган жойига муҳаббат, эзгуликка интилиш, ҳалол ва пок яшаш улуғланган. Бу воқеликни биз Алпомиш, Кунтуғмиш, Гўрўғли, Ойсулув, Лайли ва Мажнун, Юсуф ва Зулайҳо каби қатор ўзбек халқ достонларининг қаҳрамонлари мисолида кўришимиз мумкин. Кўриниб турибдики, халқ оғзаки ижоди ва диний ғоялар ҳамда ҳикматномалар оғзаки тарзда авлоддан-авлодга кўчиб сайқаллашган ҳолда сақланиб келган бўлса, халқимиз орасидан етишиб чиққан донишманд ва алломалар эса ана шундай қимматли маълумотларни халқ анъаналари ва қадриятларига таянган ҳолда ўз асарларида ёритган ҳолда илмий-маданий мерос сифатида келгуси авлодлар учун қолдирганлар. Улардан бири - жаҳон илм-фани ҳазинасига муносиб ҳисса

кишиларни бирлаштирган шаҳар (бизнингча, оила) фазилатли шаҳардир, бахтга эришиш мақсадида бирлашган кишилар жамоаси (бизнингча, оила жамоаси) фазилатли жамоадир" . Абу Райҳон Беруний (973-1048) ўз ижтимоий қарашларини акс эттирган яхлит ижтимоий таълимот яратмаган бўлса-да, лекин у ижтимоий масалалар бўйича ўзининг нуқтаи назарини кўпгина қомусий асарларида изҳор этишга ёки улар юзасидан танқидий фикрлар айтишга ҳаракат қилган. Абу Райҳон Берунийнинг муайян қарашлари оилавий турмуш, оила ва никоҳ, оилавий қадриятлар ва унинг аъзолари ўртасидаги муносабатларига хосдир. Бундай ишораларни Беруний ҳикматларида ҳам учратамиз. "Яхши хулқ яхшилик аломатидир" . "Бузуқ ниятли ва ёмон ахлоқли кишилар ўртага кириб олиши билан иш тўғри бўлмайди" . "Тенглик ҳукм сурган жойда со

Ушбу муаммога оид мулоҳазалар Абу Али Ибн Синонинг (980-1037) "Донишнома", "Рисолаи ишқ", "Тиб қонунлари", "Уй хўжалиги" каби қатор асарлари Марказий Осиё халқлари ахлоқ-одоби, тарбия психологияси, фалсафа ва табобат оламида алоҳида ўрин тутади. Ибн Сино оилавий муносабатларнинг турли ва муҳим томонларини ёритар экан, аввало оила бошлиғи эрнинг олдидаги масъулиятли вазифаларга эътиборини қаратади. Унинг фикрича, биринчи навбатда эр оиладаги тарбиявий ишларга доир ҳам назарий, ҳам амалий маълумотларга эга бўлиши шарт. Шундагина, у ҳақиқий оила бошлиғи бўла олади. Эр-хотин муносабати тенглик ҳамжиҳатлик ва ўзаро ҳурмат асосида қурилиши ҳақида тўхталиб, "Эркак киши оила бошлиғидир, у оиланинг барча эҳтиёжларини қондирмоғи лозим, чунки бу унинг бирламчи вази

Носоз жуфт уй учун ҳам очиқ ва ҳам яширин қўрқинчли касалликдир. Уятсиз бўлса, кўнгил ундан озорланади, ярамас бўлса, руҳ ундан азоб тортади. Тили ёмон бўлса куёвнинг кўнгли яраланади, ёмон ишлик бўлса, эрга юз қаролик келади. Майхўр бўлса, уй ободонлиги йўқолади ва бузуқи бўлса уй ичи расвогарликка айланади". Ҳусайн Воиз Кошифий (1440-1505) ўзининг ҳаётдан олган сабоқлари, тажрибалари асосида инсонпарварлик, ижтимоий ҳаёт, оилавий одоб, адолат, ҳалоллик, софдиллик, тўғрилик, ростгўйлик ҳақидаги фикрларини қизиқарли ҳикоялар, ривоятлар, панду-насиҳатлар ёрдамида баён этган. У салбий ахлоқий хислатларни қоралайди ва уларнинг инсон ҳаёти ва жамият учун катта зарар олиб келишини қатор ибратли ривоятлар билан кўрсатади. Коши- фий жамиятда, одамлар ўртасида ва оиладаги ўзаро муносабатларда

барча машаққатдан сақлайдилар, қурбилари етмаган хизматга буюрмайдилар". ХХ аср Туркистон жадидчилигининг улкан намояндаларидан бири Абдурауф Фитрат "Оила" номли асарида фарзандлар тарбияси, қизлар ҳам илм олиш кераклиги ва бу соҳада ота-онанинг вазифалари, уйланиш ва уйланмаслик, уйланишда қандай хотин танлаш лозим, бўлажак эр-хотин биринчи марта нималарга эътибор бериши лозимлиги, эр-хотиннинг қандай яшамоқлари хусусида оиланинг маишати ва идораси, эр хотинга хос сифат ва фазилатлар тўғрисида ҳаётий маълумотларга таяниб илғор ғояларни илгари суради. У "миллат тақдири мана шу миллат вакиллари яшаган оиланинг ҳолатига боғлиқдир, қаерда оила муносабати кучли интизомга таянса, мамлакат ва миллат ҳам шунча кучли ва тартибли бўлади", деб ёзади Фитрат мазкур асарининг уйлани

муқаддаслигини белгиловчи муҳим миллий-маданий ва миллий-психологик омиллар кўрсатиб ўтилган. Айниқса, оиланинг асосини ташкил этувчи эр ва хотинга хос сифат ва фазилатларнинг шаклланган бўлиши, улар оилавий бурч ва вазифаларини садоқат билан адо этишлари, бир-бирига меҳрибон ва кечиримлилиги энг муҳим қадрият сифатида эъзозланади. Оила барқарорлигини белгиловчи шахслараро муносабатлар таъсирига хос қимматли маълумотлар ҳозирги оилавий турмуш ва унинг барқарорлигини таъминлашда ҳам муҳим аҳамият касб этади.

1.2. Оилада эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштириш муоммосининг чет эл психологиясида тадқиқ этилиши Оилавий ҳаёт муаммоларининг ижтимоий-психологик хусусиятлари психология фанининг долзарб масалаларидан бири бўлиб қолмоқда. Ижтимоий психологияда оилавий ҳаёт муаммоларига доир илмий тадқиқот ишлари қанчалик кенг миқёсда олиб борилишига қарамай, унинг ҳали етарли даражада ўрганилмаган томонлари ҳам мавжуд. Булар қаторига оила барқарорлигига шахслараро муносабатлар таъсирининг ижтимоий- психологик хусусиятлари ҳам киради. Бугунги кунда никоҳ ва оилада муҳим ўзгаришлар юз бераётганини рад этиш қийин. Булар кенгроқ ижтимоий ўзгаришларни ўзида ифодалайди. Тадқиқотларнинг гувоҳлик беришича "бахтли оила" ва "фаровон турмуш" ни таъминловчи муҳим жиҳатлар тўғрисидаги ўспиринлар т

Хорижий мамлакатларда шу соҳада ўтказилган тадқиқотлар натижаларига кўра, юқори синф ўқувчиларида бахтли оила қуришлари учун уларда иккита муҳим жиҳат шаклланган (улар эгаллаган) бўлиши шарт. Биринчиси, ғоявий етуклиги (иқтисодий таъминланганликка нисбатан ҳам), иккинчиси, ўзаро муносабат ва мулоқот маданияти таркиб топган бўлиши зарур. Шу билан бир қаторда оила қураётган ёшларда яна: ўзини ўзи англаб ўзидаги қусурларни қисқартиришга интилиш, воқеа ва ҳодисаларга ўзгалар назари билан қараш, муомалада юқори маданиятлилик, бошқаларни хоҳиш ва қарашлари билан ҳисоблашиш, севгини улуғлаш, бир-бирига барқарор ишонч, бир-бирини тушунишнинг юқорилиги, бир-бирига ҳурмат ва садоқат) каби фазилатлар ҳам мужассамлашуви керак. Оилавий муносабатларни ўрганиш соҳасида эстониялик олимлар Э.Тийд ва В. Уко

оширилади. Улар оила хўжалигини бирга юритадилар, унинг масалалари ва муаммоларини бирга ҳал қиладилар ҳаттоки, то тарбиявий масалаларгача. Эстониялик олимлар Э.Тийт ва В.Уколоваларнинг кўрсатишича, оиланинг мустаҳкамлиги, ундаги муносабатларнинг аниқ мақсадларга қаратилганлиги ва йўналтирилганлиги билан ҳам белгиланади. Улар оилавий муносабатлар мақсадини кўпроқ 3 йўналишда бўлишини фарқлайдилар. Оилавий муносабатлар барқарор бўлади, қачонки: 1.Мақсад, болалар тарбияси билан боғланган бўлса; 2.Мақсад, эр-хотиннинг шахс сифатида янада ривожланиб боришини асосласа; 3.Мақсад, оила учун зарурий нарсаларни, уйни шинам ва орасталигини таъминлашга қаратилган бўлса Кўриниб турибдики, оила барқарорлиги-оила аъзоларининг ўзаро ҳурматга, севги-муҳаббатга, жавобгарлик - бурч ҳиссига ва эр-хотиннинг п

Америка Қўшма Штатларида сўров даврида 266 та оилавий муаммолар бўйича шуғулланадиган маслаҳатчилар ўрганиб кўрилганда, уларнинг қайд этишича, уларга ёрдам сўраб мурожаат қилган ҳар 10 та оиланинг 9 тасида ўзаро муносабатларда қийинчиликлар содир бўлаётганлигини тасдиқлай- дилар. Мазкур қийинчиликлардан: - коммуникатив қийинчиликлар - 86,6% ни, болалар ва уларнинг тарбияси билан боғлиқ - 45,7% ни, жинсий муаммолар - 43,7% ни, молиявий муаммолар - 37% ни, маданий муаммолар - 37,6% ни, туғишганлар билан муносабат - 28,4% ни, эр-хотин ўртасидаги ишончсизлик - 26,6% ни, хўжалик ишлари - 16,7% ни, жисмоний ҳақоратлаш - 15,6% ни ва бошқа муаммоларни ташкил этади. Худди шундай ҳолатни, яъни эр-хотин ўртасидаги ўзаро муносабатлар маданиятини америкалик тадқиқотчилар В.Метьюза ва К.Михановичлар оли

Муаммоли оилада эр-хотин ўртасида содир бўладиган қарама- қаршиликлар ёки зиддиятлар асосан унда қийин ҳаётий вазиятлар, қийинчиликлар (масалан уй-жойнинг йўқлиги, оғир ва узоқ муддатли касаллик) юз берган ҳолатларда юзага келади. Ана шундай оилалардаги эр-хотинлар улардаги ижтимоий-психологик муҳит ва ўзаро ҳурматга, ёрдамга таянган ўзаро муносабатлардан қониққандагина турмушлари мустаҳкам бўлиши мумкин (Ковалев). Оилавий қийинчиликларни келтириб чиқарувчи муҳим сабабларни ўрганган С.И.Голод (1981) оилавий қийинчиликларни қуйидаги кўринишларда: -уй хўжалигини ташкил этиш; қариндошлар билан муносабатнинг оғирлиги; болалар ва унинг тарбияси; коммуникациядаги қийинчиликлар, молиявий қийналишлар, ичимликка берилиш, қизиқиш ва эътиқодларнинг турли йўналишдалиги, рашк ва қизғаниш, жинсий номута

Тадқиқотларнинг кўрсатишича, ота-оналар ажралганидан сўнг, кўп ҳолларда болалар анча маъюс бўлиб қолганлар. Сўров ўтказилган 131 та боланинг қарийиб ҳаммаси ажралиш вақтида ўткир эмоционал ҳолатда бўлганлар. Мактабгача ёшдаги болалар баъзан юз берган воқеада айбни ўзларига олиб, хижолат ва ваҳимада бўлганлар, катта ёшдагилар эса ота-оналарининг ниятларини яхшироқ тушунсаларда, ажралиш оқибатлари ва ўзларининг келажаклари учун чуқур хавотирланишни, уларда кўпинча ўткир ғазабланиш туйғусини юзага келтиради. Е.Бургесс, П.Воллин, Л.Терман ва М.Одема, Г.Роландлар бир қатор тажрибаларга таяниб эр-хотинликдан қониқишда шерикларга хос сифатларнинг қуйидаги турларини қайд этадилар. Бахтли никоҳдаги шерикларни тавсифловчи сифатларга: 1.Эмоционал барқарорлик. 2.Ўзга кишилар билан келиша олишлик. 3.Ху

А.Кемпинский бўлса эр-хотин ҳамжиҳатлиги тўғрисидаги қизиқарли (таажжубли) концепцияни тақдим этди. Муаллиф бу концепцияни тақдим этишда (тайёрлашда) невротик оилаларга оид маълумотларга таянади. Унинг қарашларига кўра, эр-хотин ўртасидаги мутаносиблик учун муҳим (чуқур) аҳамият касб этувчи шахс хислатларига қараганда, шунчаки юзаки (иккинчи даражали) фазилатлар муҳимдир. Иккинчи даражали шахс сифатлари ситуатив хулқ-атворда намоён бўлади. Улар эр-хотин жуфтлигининг яхлит тузилма сифатида мос келишидаги вазифаларини мувофиқлаштиради ; В.Е.Семенов, Машеров, Ю.Т.Тимофеевларнинг тадқиқотларида оилада низоли вазиятларни келиб чиқиши инсон турмуш тарзининг бутунлигича қамраб олувчи соҳалардаги ўзгаришлар билан ҳам боғлиқ эканлиги кўрсатиб ўтилади. Тадқиқотдаги натижаларга кўра, ишчи аёллар учун

ҳолда, бу илмий далилларни ўзбек оилалари учун ҳам тўла тааллуқли дея олмаймиз. Энди биз ана шу нуқтаи назардан Ўзбекистон психолог олимларининг оилавий турмуш муаммоларини, хусусан, оила барқарорлигига шахслараро муносабатлар таъсирининг ижтимоий-психологик хусусиятларини ўрганишга яқинроқ масалалар бўйича олиб борилган тадқиқот натижаларини таҳлилига доир фикрларимизни баён этамиз.

1.3. Оилада эр – хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнинг ўзбек психологлари томонидан таҳлил қилиниши Ижтимоий-тарихий ва илмий манбаларнинг гувоҳлик беришича, ўзбек оиласининг ҳаёти, ундаги ўзаро муносабатлар, унинг урф-одатлари, анъаналари ва қадриятлари, турмуш тарзи, маданияти, тарбиявий муҳити ва меҳнат шарт-шароитлари жиддий илмий муаммолар сифатида XX асрнинг 60-70 йилларидан эътиборан ўрганила бошланди. Ана шу йиллардаги дастлабки тадқиқотлар кўпроқ фалсафий, тарихий, этнографик йўналишдаги ва оиланинг тарбиявий ва меҳнат шарт-шароитларини ўрганишга қаратилган бўлса, кейинги тадқиқотлар ўз характерига кўра, оиланинг маданий, ҳуқуқий, тиббий, унинг турмуш тарзи, ундаги тарбия муҳитининг аҳамияти, ўзаро муносабатларнинг психологик қонуниятларини ўрганишга қаратилганлиги билан ажрал

эътироф этади. Улар: 1) биологик қовушув, 2)психологик қовушув, 3)социал қовушув. Муаллиф тадқиқотларида оилада эр билан хотин орасида юзага келадиган келишмовчиликларни психологик таҳлил қилиб, уларнинг асосий сабаблари келин-куёвнинг касб-фаолияти ва оиланинг қадр-қимматини ўлчашлари унда етакчилик мавқеини қўлга киритиш учун курашишлари, бир-бирини психологик хусусиятларини тушуниб етмасликлари, уй-рўзғор ишларини бажаришга тайёр эмасликлари, жинсий тарбияга оид билимларнинг етарли эмаслиги, болаларни тарбиялашдаги келишмовчиликлари, мижозларнинг мос келмаслиги, жинсий масалаларда келишолмасликлари, фарзандсизлик, рашк ва ишончсизлик эканлигини кўрсатиб ўтади. Э.Ғозиевнинг (1992, 2002) оилавий ҳаёт муаммолари соҳасида олиб борилаётган тадқиқотлари диққатга сазовордир. Олимнинг фикрича,

ишлари билан танишар эканмиз, уларда ўзбек оиласидаги шахслараро муносабатнинг ўзига хослиги, оила барқарорлигининг ижтимоий-психологик мезонлари ҳақида ҳам қимматли маълумотлар борлигини кўрамиз. В.М.Каримова (1987, 1994) ўзбек ёшларида оила тўғрисидаги ижтимоий тасаввурлар шаклланиши, ўзбекларнинг оилавий психологиясининг ўзига хос томонлари ҳақида салмоқли тадқиқот ишларини олиб борган. Муаллиф тадқиқотлари давомида ўзбек халқ оғзаки ижодида, ислом динининг муқаддас манбаларида, шарқ мутафаккирлари асарларида, таниқли педагог ва психолог олимлар асарларида никоҳ ва оила, оилавий ҳаёт муаммоларига доир материалларни изчил ўрганиб, психологик таҳлиллари асосида бир қатор илмий ғояларни илгари сурган. Муаллифнинг фикрича, оилавий-ижтимой тасаввурлар мураккаб ва кўп компонентли психологик т

ва шаҳар оилалари мисолида ҳамда эркак ва аёлларда қандай кечиш ҳолатини аниқлашга эришган. Х.Каримовнинг (1994)илмий ишларида ўзбек оиласида эр-хотин орасидаги низолар бошқа миллат вакиллари (рус, украин ва бошқа) оилаларидаги низолардан фарқланиши, яъни ўзига хос этнопсихологик хусусиятларга эга эканлиги аниқланган ўзбек оилаларидаги эр-хотин орасида низоларнинг келиб чиқишига миллий-маданий муҳитига хос бўлган никоҳолди омилларининг хусусиятлари: яъни баъзида танишиш имкониятининг бўлмаслиги ёки қисқалиги ҳам таъсир этиши, натижада юзага келган низо сабабларини томонлар ўзидан қидирмаслиги, уни бартараф этишда ота-оналарга таяниш, оиладаги ўзаро муносабатлар қўполлик асосига қурилиши ва бошқа бир қатор салбий ҳолатлар юзага келиши кўрсатиб ўтилади. Х.Каримов тадқиқот ишлари натижаларига

ўртасидаги низолар ўзига хос ижтимоий-психологик ва этнопсихологик хусусиятларга эга эканлиги илмий нуқтаи назардан асосланган. О.Шамиеванинг (2000й) тадқиқотлари раҳбар аёллар шахсининг ижтимоий-психологик хусусиятларига бағишланган бўлиб, унда раҳбар аёлларнинг фаолияти уларнинг ижтимоий-психологик тузилмасини ижтимоий вазиятларга нисбатан хулқни мувофиқлаштириш жараёнида таркиб топиши, такомиллашиши ва ривожланиб бориши илмий асосланган. Шунингдек, раҳбарга хос шаклланган сифат ва фазилатлар (ижтимоий, психологик ва маданий) оилада шахслараро муносабатларнинг барқарорлашувига, ундаги тарбиявий-психологик, муҳитнинг янада яхшиланишига ижобий таъсир этиши кўрсатиб ўтилган. Н.Салаеванинг (2001) тадқиқотларида Хоразм оилаларининг этнопсихологик хусусиятлари ўрганилган. Муаллифнинг фикрига к

қолиши, ажралиш туфайли юзага келган, нотўлиқ оилалар болалари шахсига, уларнинг руҳиятига жиддий салбий таъсири илмий асосланган. I БОБ бўйича қисқача хулосалар Оилавий турмушнинг муҳим муаммолари, ундаги шахслараро муносабат масалалари, унинг барқарорлиги ва уни таъминлашни ижтимоий психологик омиллари борасида назарий ва эмпирик тадқиқот натижаларини таҳлил қилиш бизни қуйидаги хулосаларга олиб келди: 1. Мавзуга дахлдор деб ўрганиб чиқилган назарий-методологик ва илмий манбаларда оилавий турмушнинг муҳим муаммолари, эр-хотин муносабатларидаги зарур ахлоқий сифат ва фазилатлар, эр-хотиннинг бурч ва вазифалари, ота-онанинг болалар камолотдаги, хўжалик юритишдаги масъулияти, оила ва никоҳ мезонларининг амалийлиги, ҳаётийлиги, шарқ халқларидаги, хусусан ўзбеклардаги оилавий муносабатларнинг

II - Боб. Оила да эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришнингэтно психологик аспект лари 2.1.Ҳозирги замон оилаларида эр- хотин муносабатларига хос инқироз шаклланишининг ижтимоий-психологик хусусиятлари Ижтимоий-иқтисодий, маданий ва этник, шахс камолоти ўтган юз йиллик давомида оилавий муносабатлар тизимида кескин ўзгаришларга олиб келди. Бу эса замонавий оиланинг таркибий тузилмаси, ундаги шахслараро муносабатларда анча чигал муаммоларни келтириб чиқармоқда. Бошқача айтганда, ҳар ҳолда, ҳозирги пайтда оила муаммолари билан шуғулланадиган психологлар асосан, қуйидаги иккита талаб-эҳтиёжга хизмат қилишяпти: жамиятнинг базавий унсури бўлган оила сақланиб қолишини таъминлаш ва оиланинг жамият маданиятини инсонларнинг бир авлодидан бошқа авлодига етказишини текшириш. Шу билан бирга тадқиқо

(ўртача) даражаси юксалган, кишиларнинг турмуш ва моддий фаровонлик даражаси ошган сари бу таназзул янада ёрқинроқ намоён бўлмоқда. Ҳозирги оиланинг таназзули, кўпинча умуман ижтимоий ҳаётдаги катта ўзгаришлар тақозосидир. Социология ва психология оралиғида олиб борилаётган тадқиқотлар инсоннинг оила билан ва жамият билан ижтимоий алоқалари тизимидаги ўзаро муносабатлари тубдан ўзгариши кўп жиҳатдан жамият ижтимоий-гуруҳий тузилишининг мураккаблашуви натижаси эканлигини ғоят ишончли равишда кўрсатиб турибди Анъанавий жамиятларда ва анъанавий оилаларда вужудга келаётган вазиятлардан фарқли ўлароқ, ҳозирги дунёда, инсон, одатда "Мен ўзим кимман ва кимга йўлдошман?", "Менинг учун нима аҳамиятлироқ ва нима аҳамиятсизроқ, нимага интилишим керак ва нимага аҳамият бермаслигим лозим?&#

Методика тасдиқларига жавоб беришга кўра: қуйидагича баҳоланади: "тўлиқ қўшиламан" -3 балл, "умуман тўғри"-2 балл, "унчалик тўғри эмас"-1 балл, "нотўғри"-0 балл. Методикани татбиқ қилиш эр-хотинларнинг оилавий ҳаётдаги бир қатор қадриятлар аҳамияти ҳақидаги тасаввурларини баҳолашга имкон берди. Методика таркибида жинсий, эр-хотинларнинг шахс сифатидаги мувофиқлиги, маиший-хўжалик, тарбиячилик, ижтимоий фаоллик, эмоционал-психотерапевтик, ташқи жозибадорликдан иборат қадриятларга оид шкалалар ўрин олган. Методикадан олинган натижалар уч босқичда қайта ишланади: 1.Эр-хотинларнинг ролларга мослиги, никоҳга даъвогарлик ва оилавий қадриятлар шкалалари бўйича индивидуал кўрчаткичлари таҳлил қилинади. Бунда эр-хотинларда оилавий қадриятлар иерархияси ҳақидаги тасав

Замонавий оилаларда э р-хотинларнинг оилавий қадриятлар тўғрисидаги тасаввурлари 1-жадвал № Оилавий қадриятлар шкаласи Кўрсаткичлар балл ҳисобида t ва p қиймат Эр Хотин M  m2 M  m2 1. Жинсий муносабатлар 7,13  0,72 6,72  0,67 t=0,41 2. Эр-хотинларнинг шахс сифатида мувофиқлиги 6,26  0,61 8,63  0,85 t=2,37 P<0,05 3. Маиший-хўжалик 6,35  0,54 7,12  0,83 t=0,77 4. Ота-она тарбиячилик 7,14  0,82 7,85  0,96 t+=0,57 5. Ижтимоий фаоллик 6,43  0,56 7,08  0,58 t=0,73 6. Эмоционал-психотерапевтик 5,36  0,33 7,28  0,55 t=2,06 p<0,05 7. Ташқи жозибадорлик 8,20  0,68 8,61  0,81 t=1,05 1.Жинсий муносабатлар. Методиканинг биринчи шкаласи жинсий муносабатларни аниқлашга йўналтирилган бўлиб, эр-хотинларнинг жинсий муносабатлардаги мувофиқлигини, оиланинг тинч-тотувлигида уларнинг аҳамиятини

ҳолатларда жинсий уйғунликнинг етишмаслиги қадриятларни синдириб, оиланинг бузилишига олиб келмоқда. Жинсий номутаносиблик эр-хотинлар ўртасидаги физиологик жараённинг меъёрида бўлиши эмас, балки психологик ва ижтимоий психологик омилларнинг ҳам етишмаслиги оқибатидир. Руҳий таранглик эр- хотин ўртасидаги жинсий номутаносиблик, кўнгилни топа олмаслик, эмоционал қўзғалишнинг ҳосил бўлмаслиги, оилавий шарт-шароитларнинг етишмаслиги ва аёлнинг қўни-қўшни аёллар орасидаги мавқеининг шаклланганлиги билан ҳам боғлаш мумкин. Аёл ёки эрда руҳий таранглик, асабнинг бузилиши, кайфиятнинг йўқолиши, депрессия, астениклик, ғазабланиш ва норозилик ҳисларининг пайдо бўлиши кабиларни эр-хотинлар ўртасидаги жинсий номутаносиблик деб қараш ўринлидир. Номутаносиблик эса оила барқарорлигини таъминлай олмайди.

Ҳамкорлик психологияси, ўзига шерик танлаш ва биргаликда фаолият кўрсатиш кундалик турмушда учрайдиган ҳодисалар. Улар шахсларнинг маълум вақт мобайнида амалга оширадиган фаолиятларидир. Аксинча оиладаги эр-хотинларнинг биргаликдаги, ҳамкорликдаги фаолиятини қисқа муддатли бирон-бир меъёр билан чегаралаб бўлмайди. Агар меҳнат жамоасида ходимлар ўртасидаги низо сабабли бири ўзининг ишчи ўрнини бошқа жамоага ўзгартириши ёки жамоанинг бошқа аъзолари билан яхши муносабат ўрнатиш орқали ўз хатти-ҳаракатларини компенсациялаши мумкин. Оилада эр-хотин ўртасидаги келишмовчилик, низолар оқибатида эса юқоридаги тарзда иш тутиб бўлмайди. Эр-хотиннинг шахс сифатида бир- бирларини қабул қилишлари халқ орасида қўлланиладиган "эр-хотиннинг уриши дока рўмолни қуриши" нақли ҳожат қолдирмайди. Шундай

вақтни ўтказиш усулларига эга бўлиши лозим деб ҳисоблайдилар. Методиканинг ушбу шкаласидаги хусусиятларга аёллар анча ижобий қарар эканлар. Аммо аёллар турмуш ўртоқлари (эрлар) кўпинча юқоридаги хусусиятларнинг ҳаммасига ҳам аҳамият бермаслигини билдирадилар деган нуқтаи назарни илгари сурсак бўлади. Чунки замонавий оиладаги инқирозларни айнан эр-хотин ўртасидаги шахслилик идентификациясининг мужассамлашмаганлик оқибати деб қараш мумкин. Бу эса оилаларда қуйидаги ҳолатларни эътибордан четда қолаётганлигини ифодалайди: -эр билан хотинлар ўртасидаги шахслилик мувофиқлашуви доимо ҳам оила қуриш жараёнида инобатга олинмаяпти; -эрларда турмуш ўртоқлари билан умумий манфаат ва қизиқишлар ҳосил қилишга интилиш етарли эмас; -қизларнинг (аёлларнинг) эр билан идентификациялашувлари идеал режада бўли

ўқитилаётган вақтда йигит кишига (куёв болага) ижтимоий буюртма сифатида хотинни ёлғиз қолдирмаслик, асосий хўжалик таъминотини таъминлаш талабларини қўядилар. Аммо замонавий оилаларда эр- хотинларнинг маиший-хўжалик юритишдаги ролларини ўзгараётганлиги ҳам муайян низоли вазиятларга олиб келмоқда. Маиший-хўжалик фаолиятининг меъёрда бўлмаслиги оилавий муносабатларга доимо зарар етказади. Шу ўринда эр-хотинлар маиший- хўжалик фаолиятига алоқадор юмушларни бажаришда ҳамжиҳатликни, ўзаро тушунишни ва воқелик билан имкониятнинг мослигини инобатга олишлари лозим. Эр-хотинларни маиший-хўжалик юритишга тайёрликлари анъанавий ҳодисадир. Чунки, ўйланаётган ҳар қандай йигит: -хўжаликдаги жиҳозларни тузата олиш; -дурадгорлик, электр, қурилиш юмушларини уддалаш; -баъзи бир таомларни тайёрлай билиш; -у

позициялари, ота-оналик функцияларига тааллуқ тасаввурларини ифодалайди. Эр-хотинларнинг ота-оналик ҳамда тарбиячилик функциялари тўғрисидаги тасаввурлари, уларнинг шахслилик позициялари, ижтимоий талабларга масъулият, жамият ва оила муносабатларидаги ўринларини белгилайди. Бу шкала бўйича эр-хотинлар нисбатан юқори кўрсаткичларни, яъни 7,14  0,82 балл. (эрлар) ва 7,85  0,96 балл (хотинлар) (1 иловага қаралсин) билан қаноатланганликлари гувоҳлик бермоқда. Ота-оналик ва тарбиячилик функциясига уларнинг ижобий тасаввурга эгалиги ўзбек халқи- нинг азалдан "болажон"лиги натижасидир. Ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар эр-хотинларнинг бу борадаги функцияларига ўз таъсирини ўтказмасдан қолмайди. Эр-хотинларнинг фарзандларига нисбатан ота-оналик меҳри табиий асослансада, аммо тарбиявий фаолия

Натижаларда эса қуйидагича манзара кузатилади, яъни эрлар 6,43  0,56 балл, аёллар 7,08  0,58 балл тўплади. Бу эса аёлларда турмуш ўртоқларининг касб-кори, мавқеи, уларнинг қизиқишлари муайян аҳамият касб этишини кўрсатмоқда. Эркакларга аёлларини қандай фаолият мазмунига эга бўлиши (сўзсиз ўзгаришларга олиб келади) унчалик аҳамият касб этмас экан. Инсониятнинг тарихий-маданий тажрибасида ҳам эр оилани моддий жиҳатдан таъминлашнинг асосий кучи ҳисобланади. Янги оила қурилаётган вақтда, никоҳда куёв йигитдан ислом дини қоидаларига кўра бир қатор шарт- талаблар қўйилишини аниқ биламиз. Аммо, ижтимоий-иқтисодий, маданий муҳитнинг ўзгариши эр билан хотиннинг оиладаги моддий таъминотдаги функциясини ўзгариб боришига олиб келаётганлиги унинг тузилишида баъзан бузилишларни келтириб чиқармоқда. 6.

тасдиқламоқда. Бугунги оилалардаги инқирозли ҳолатларда эркакларнинг ундаги етакчилик функцияси ўзгарганлиги анча сезилиб қолмоқда. Баъзан халқ орасида "эркак кўча одами" деган одатий жумлаларни эшитамиз. Аммо оиланинг мустаҳкамлиги, ижобий-психологик муҳит, эр-хотиннинг ҳамда ундаги маънавий-ҳиссий қуллаб-қувватлашда эркакнинг ролини ошириш бугунги куннинг асосий муаммоларидан бири ҳисобланади. Натижалар бўйича корреляцион таҳлил ҳам буни яна бир бора ҳақчил хулоса эканлигини кўрсатмоқда. Аёлларнинг натижалари ўртачадан анча юқори 6,10  балл. Бу аёлнинг оиладаги лидерликни, ҳиссий-психологик муҳитни стабиллаштирувчи унда психотерапевтик роль бажараётганлигидан далолат бермоқда. Оила аъзоларининг маънавий ва ҳиссий қўллаб-қувватлашда аёлнинг ўрни юқори эканлигини тасдиқласакда, ам

даъвогарликни ким қанчалик даражада амалга ошириши шахс камолотига боғлиқ. "Ташқи" жозибадорлик шкаласига кўра эрлар ҳам, аёллар ҳам шахсий ёқимтойлик, замонавий ва ораста кийинишга интилишларидан далолат бермоқда. Деярли, ҳар икки жинс вакиллари шкала бўйича анча юқори натижани намоён қилишган, чунончи, эрлар 8,20  0,68 балл, аёллар эса 8,61  0,81 балл тўплашган. Натижаларнинг бундай юқори даражада бўлиши текширилувчиларнинг тасаввур тимсоллари маҳсули ҳамдир. Тасаввур ва хоҳиш истакларни руёбга чиқариш эса ижтимоий-иқтисодий шарт-шароит, маданий муҳит, шахснинг дунёқараши ва ҳис-туйғуларига боғлиқдир. Аммо қандай бўлишидан қатъи назар эр-хотинлар "ташқи жозибадорликка" даъвогар эканлар. Биз методика натижаларини икки босқич бўйича таҳлил қилишни мўлжаллаган эдик. Шу саб

сифатида, эҳтиёжлар, тасаввурлар, уларнинг турмуш мақсадлари муҳим ўрин тутар экан. Яна шуни айтиш жоизки, оилавий муносабатлардаги беқарорлик ота- оналик мажбуриятларига етарлича тайёр эмаслик, эътиборсизлик, ғамхўрлик ва илиқ ўзаро муносабатга, жозибадорлик ва замонавий ташқи қиёфанинг йўқлиги ҳамда маиший муаммоларни ҳал этишга имкони камлигидан далолат бермоқда. 2.2. Ўзбек оила лари да эр- хотин муносабатларини мувофиқлаштиришни таъминлашнинг ижтимоий-психологик механизмлари Шахслараро муносабатлар ижтимоий-психологик ва психологик муҳитни оптимал таъминлашга хизмат қилувчи асосий механизм

ҳисобланади. Бугунги кунда оилаларда кутилаётган психологик инқирозлар шахс камолоти, шахслараро муносабатлар улардаги ижтимоий муҳит, қадриятлар бузилиши билан боғлиқдир. Оиладаги шахслараро муносабатларда эр-хотин, ота-она билан фарзандлар, келин билан қайнона-қайнота, келин билан қайн ака, қайн ука, қайн опа, қайн сингил ва бошқа яқин қариндошлар ўртасидаги муносабат жараёнларини кузатиш мумкин. Биз юқоридаги саволларга жавоб излаш маъносида Лирининг низоли вазиятларга муносабат тестидан фойдаланишни лозим топдик. Методика ёрдамида оиладаги эр-хотинлар ва қайнота-қайноналарни тадқиқ қилишни маъқул деб ҳисобладик. Чунки, даврлар ўртасидаги номутаносиблик, дунёқарашлардаги номувофиқлик ва авлодлар орасидаги мунозаралар таҳлили муаммога муайян даражада аниқлик киритади, деб ўйлаймиз. Оилад

лидерликка мойиллик эрларда юқори бўлса-да, аммо аёлларда ҳам бу сифат қисман тенгдир. Оиланинг ҳар иккала аъзоси ҳам оилани бошқаришнинг адаптация босқичига эга, ҳаётий тажриба тўпланиб бораётганлиги ва унинг икир-чикирларида ўз шерикларидаги қайсидир етишмовчиликларни англай олганликларидан далолат беради. Бу ўринда лидерликнинг ўзи етарли эмаслиги, оилани бошқаришда тактик шарт-шароитларга сезгирлик, эр- хотинлар бир-бирини ижтимоий тан олиши, бир-бирларига ижобий ўзаро муносабатни намоён қилишларини тақозо этмоқда. Натижаларимиздан кўринаяпдики, эрларнинг "Менинг идеалимдаги эр" ((11,6  0,76)), "Менинг идеалимдаги аёл" (10,28  0,63) кўрсаткичлари бўйича ёки хотинларнинг "Менинг идеалимдаги аёл" (10,76  0,56) ва "Менинг идеалимдаги эр" (10,3  0,44) кў

нинг меъёрдан юқори натижалари истеҳзолик ва заҳархандаликни намоён қилади. "Талабчанлик муросасизлик-шафқатсизлик" тенденцияси бўйича кўрсаткичлар эр-хотинларнинг оилавий муносабатда, муросасизлик ва шафқатсизликка ўрин йўқлигини қайд қилади. Чунки улар муросасизлик, низо, ўзаро тушунмовчилик ҳеч қачон ижобий оқибатларга олиб келмаслигини ҳаётий тажрибалардан билишади. Натижаларимиз ҳам тенденция бўйича учинчи даражали кўрсаткичлар мақсадга мувофиқ эмаслигини тасдиқлади. Эркаклар "Реал мен" бўйича 10,6  0,69 балл, аёллар 7,25  0,48 баллни намоён қилдилар (t=3,80 p<0,001 га тенг бўлди). Бу эса, аёлларнинг оилада эркакнинг талабчанлиги ва шунга мувофиқ аёлни, унинг талабларига нисбатан сабр-тоқатли бўлишини талаб этар экан. Талабчанликнинг ҳам меъёрдалиги учун эр ҳам оилан

кексалар хотиннинг эрига нисбатан садоқати ва унга тобе бўлиши оилани мустаҳкамлашнинг шартларидан бири сифатидаги установкаларининг натижасидир. 4.Ишончсизлик-қайсарлик-салбийлик тенденцияси. Мазкур тенденция ишончсизлик, шубҳаланиш, рашк, жиззакилик, гина сақловчанликни аниқлашга ёрдам беради. Оиладаги шахслараро муносабатларда ишончсизлик, шубҳаланиш, рашк ва жиззакилик бузувчи омиллар сифатида иштирок этиши табиийдир. Мазкур муносабатларда тенгликни таъминлашда таъкидлаб ўтилган хусусиятлардан холи бўлган оиладаги ижтимоий-психологик муҳитни шакллантириш маъқулдир. Натижаларга мурожаат қиладиган бўлсак, эрлар ҳам аёллар ҳам иккинчи даражали натижаларга эга ("реал мен" бўйича 6,33  0,29 балл ва 7,30  0,42 баллга тенг). (t=1,90, p>0,05 га тенг)дир. Бу эр- хотинларда рашк қилиш,

тенг). Ишончсизлик-қайсарлик-негативизмда оилавий муносабатларда бузилишга замин яратади. Эр-хотинлар ва атрофдагиларнинг оила барқарорлиги учун ўз хатти- ҳаракат ва хулқ-атворларини назоратлашда, фаолиятда субъектив, яъни интериаллашган механизм юзага келгани маъқул. 5.Ён беришлик-беозор-пассив бўйсунувчанлик. Тенденция ўзига танқидийлик, вазминлик, мулойимлик, тобелик, уятчанликни баҳолаш имкониятини беради. Натижалар методиканинг хусусиятига кўра, биринчи ва иккинчи даражали кўрсаткичлар доирасидан ўрин олган: эркакларда "Реал мен" 4,45  0,27 балл, "идеалдаги эр" 7,48  0,56 балл, идеалдаги аёл 8,36  0,71 балл (t=1,41; Р-кузатилмади) аёлларда: "Реал мен" 6,46  0,45 балл, "идеалдаги эр" 7,35  0,62 балл, "идеалимдаги хотин" эса 7,52  0,7 баллни

Эр турмуш ўртоғининг ишончини қозониши, унга ҳурмат ва қувонч бахшида қилиши, эъзозлаши аҳамиятлидир. Синалувчилар "идеал" лари бўйича иккинчи даражанинг юқори чегарасидаги натижаларни намойиш қилдилар. Уларнинг тасаввурларида эр ҳам, хотин ҳам бир-бирларига ишонувчанлигидан ташқари итоаткорликка ҳам мойил бўлишларини исташар экан. ўзбек миллий психологияси эр билан хотин муносабатларида эрнинг етакчи бўлиши авлоддан-авлодга ўтиб келаётган анъана ҳисобланади. 7.Кўнгилчанлик - мустақил эмас, ён берувчан. Ушбу тенденция ўзаро ёрдам, мулоқотмандлик, эътиборлилик, хайрихоҳликни ўлчаш имкониятига эга. Тенденция натижаларига кўра, эрлар 3,61  0,21 балл ("Реал мен" бўйича ("идеал"ликда эса 4,21  0,28 балл ва 6,15  0,34 баллар)ни (t=4,41, р<0,001 га тенг) намоён қилди);

ифодаламоқдалар. Хотинлар эса атрофдагиларга муносабатда мулойим, ёқимтойлик, зарур бўлса камчиликларни кечириш ҳам муҳим хислат деган хулосани илгари суришга даъват этмоқда. Оилавий муносабатларда тенгликни таъминлашда эр-хотинларда хушмуомалалик, раҳмдиллик, фидокорлик жоизлигини эътироф этиш керакдир.

2.3 . Замонавий оилаларда эр- хотин муносабатларини гуманизациялаш имкониятлари. Яқин йилларгача жаҳон психология фанида ягона инсонпарварлик анъанаси ривожланишининг икки йўналиши: диалектикматериализм фалсафасига асосланган психология ва инсонпарвар (гуманитар)лик психологияси ўзаро фарқланар эди. Бироқ, улар ўртасида азалдан принципиал фарқ мавжуд бўлиб, уни англаб етиш ва бартараф қилиш учун фақат кейинги даврдагина (ХХ асрнинг 90-йилларида) қулай мафкуравий ва илмий шарт-шароитлар яратила бошланди. Биринчи йўналишга асосланган психологияда ҳар томонлама ривожланган баркамол шахс идеали ҳар доим пировард мақсад, идеал чегара ёки шахснинг камол топиши жараёни самараси ва ўзига хос андозаси (эталон) сифатида қараб келинди. Мазкур жараён шу андозага мувофиқ йўлга қўйилиши ва унинг барча о

ҳаётдан ажралишига асосланган қалбаки тадқиқотчилик стратегиясини четлаб ўтишга муваффақ бўлинди. Америкалик психологлар тўлақонли фаолият кўрсатувчи инсон идеалини ёки аниқроғи, бу идеалнинг эмпирик моҳиятини ҳаётнинг ўзидан излашга (топишга) ҳаракат қилдилар. А. Маслоу, К. Рожерс ва бошқа психологлар томонидан реал кишилар, жумладан: олимлар, психотерапевтлар, ўқитувчилар, маъмурлар, сиёсий арбоблар ўрганилган ва улар ҳаётда ўзларини ўзлари ва касбий фаолиятларини фаоллаштиришга нисбатан мойилликлари намоён бўлишининг тадқиқ қилиниши шахс сифатида ривожланиш ва фаолият кўрсатишнинг идеал шакллари реал ҳодисалар сифатида ўрганилиши мумкинлигини кўрсатди Шу маънода Американинг инсонпарварлик психологиясида у вужудга келган пайтданоқ "ҳаётдан идеалга" деб номлаш мумкин бўлган бошқач

давомийлиги билан ер юзида инсоният тарихий тараққиётини таъминлаш, муқаддас урф-одатларни сақлаш ва уни авлоддан-авлодга ўтказишдек вазифаларни амалга оширади. Бизнингча, оила ана шундай вазифаларни амалга ошириш учун инсонпарварлик психологиянинг асосий принципини қуйидагича ифодаласа бўлади. Фаровон турмуш ва оилавий бахт-саодатга эришиш учун оиланинг асосини ташкил этувчи эр-хотин зарур инсоний сифат ва фазилатларни эгаллаган, ҳар томонлама баркамол, бахтли-саодатли, фаровон турмушни таъминлашга қодир (тайёр) инсонлар бўлиши керак. Ушбу тамойил эр-хотин ва оиланинг бошқа аъзолари муносабатлари учун ғоят муҳимдир. Реал ҳаётдаги оилавий муносабатлар ва уларнинг барқарорлиги қандай? Барқарорликка таъсир этувчи омиллар мавжудми? Барқарорликни таъминлашнинг зарур шарт-шароитлари нималар? .

анжомларигача меъёр билан харид қилиш, тежамкорлик билан фойдаланиш, исрофгарчиликка йўл қўймаслик унинг равнақ топиши ва гуллаб яшнаши учун имкон яратади. Оилавий шахслараро муносабатлар барқарорлигида "Оила аъзоларининг онглилик ва маънавий ахлоқий мавқеи" (ўринлар йиғиндиси 1,40; 92%) ҳам муҳим ўринда туриши қайд этилди. Албатта, оила аъзоларининг онглилик ва маънавий ахлоқий мавқеи ундаги шахслараро муносабатларнинг барқарорлиги учун муҳим аҳамият касб этади. Ҳар бир онгли инсон у ёки бу нарсанинг моҳиятини, қадр-қимматини, аҳамиятини тўғри англайди ва уни муносиб баҳолай олади. Ушбу фазилат ўзаро муносабат меъёрларини сақлашга асос бўлиб хизмат қилади. Аксинча бўлса, оила аъзолари орасида келишмовчиликлар, ишончсизлик ва тушунмаслик ҳолатлари юз беради ва бунинг оқибатида улар

мустаҳкамланади. Эрнинг хотинга, хотиннинг эрга бетакаллуфлиги, бир- бирига қўпол муомаласи, оилавий турмуш билан боғлиқ иқтисодий, ташкилий, тарбиявий ва маънавий қийинчиликларни енгишдаги турли фикрлилик, келиша олмаслик ҳолатлари аста-секин ундаги шахслараро муносабатларнинг бузилишига, яъни оиланинг инқирозига олиб келади. Эр-хотиннинг оила бошқарувидаги иштироки унда роллар ёки меҳнат тақсимоти (ўринлар йиғиндиси 2,00; 80%) муҳим аҳамият касб этиши қайд қилинди. Оилавий муносабатлар маданиятининг такомиллашуви турли ижтимоий тарихий даврларда турлича хусусиятга эга бўлган. У ҳудудий, миллий ва диний ўзига хосликлар таъсирида шаклланган. Бу айниқса, халқимиз ижтимоий тарихининг турли даврларида аёлнинг жамиятда ва оилада тутган ўрнида ҳам яққол намоён бўлади. Оилада аёлнинг ўрни - онан

шаънини сақлашга чорлайди, унинг мустаҳкам ва барқарорлигини таъминлайди. Тадқиқотларимизда янги оиланинг "уй-жой билан таъминланганлиги" (ўринлар йиғиндиси 2,40; 72%) ҳам унинг барқарорлигини таъминловчи муҳим таркиб эканлиги тан олинганлиги ижтимоий-психологик воқеликдир. ўзбекларнинг миллий-маданий ва ҳудудий хусусиятларига кўра, ҳар бир оила уй-жой билан таъминланган бўлиши керак. Шу боис, ўзбек оиласида ўғил фарзанд туғилса, ота-она тезда уй-жой қуриш ташвишига тушадилар, чунки улар улғайиб турмуш қурганларида уйли-жойли бўлишлиги оиланинг тўла-тўкис фаолият кўрсатишига, унинг аъзолари эркин ва фаровон турмуш кечиришига асосдир. Уй-жой қуриш мураккаблиги сабабли ҳам хонадонли эр-хотинлар кўп вақтини иморат қуришга сарфламай, балки оиланинг моддий ва маънавий равнақи йўлида фид

нисбатан эъзоз, уларни авайлаб-асраш ҳиссининг кучлилиги, оила ғурури ва шаънини ҳимоя қилиш аъзоларнинг бурчига айланиб қолганлиги, туғилиб ўсган жойига алоҳида меҳр-муҳаббат туйғусининг мавжудлиги хосдир. Ўзбекларда оилавий низоларни келтириб чиқарувчи омилларни илмий жиҳатдан орқали ундаги шахслараро муносабатлар таъсирининг ижтимоий- психологик хусусиятларини аниқлаш мақсадида тадқиқот ишлари олиб борилди. ўтказилган анкета сўров натижаларига кўра, эр-хотин феъл- атворининг мос келмаслиги (ўринлар йиғиндиси 1,20; 96%), оилада фарзандсизлик (1,30; 94%), эр ва хотин ўртасида севги ва меҳр-муҳаббатнинг етарли эмаслиги (1,45; 91%), оила бюджетини рационал бошқара олмаслик (1,50; 90%) каби омиллар оилавий низолар келиб чиқишининг биринчи ўриндаги асосий сабаб эканлиги қайд этилди. Эр-хотинл

2.4. Замонавий о илада эр- хотин муносабат ларини мувофиқлаштиришнинг этнопсихолгик аспектлари. Социологик тадқиқотларнинг кўрсатишича, сўнгги 30 йилда ажралишлар миқдори анча кўпайган, бироқ уларни қоралаш нисбатан камайган. Ана шундай ҳолатларнинг олдини олишнинг муҳим воситаларидан бири-оилавий психотерапевтик усуллардан фойдаланишдир. Оилавий психотерапия психотерапиянинг мустақил илмий-амалий соҳаси сифатида XX асрнинг ўрталарида шаклланди. Унинг юзага келиши айни бир вақтда оила инқирозининг (кўпроқ ғарб мамлакатларида) намоён бўлиши ва унга ёрдам кўрсатишнинг янги, ноанъанавий усулларини топишга уриниш эди: "... айнан оиланинг барбод бўлиши аниқ хавфга айланган ўша даврда оилавий терапея уни даволашнинг ўзига хос услуби сифатида янги бир ички имконият сифатида намоён бўлди. Тара

аввало, ижтимоий муҳитда алоҳида йўсинда фаолият олиб борувчи инсонлар гуруҳи сифатида қаралади. Бу ерда оиланинг "нормал", "бузилган" вазифалари, таркибий тузилиши ва динамикаси таърифи билан боғлиқ масалалар биринчи ўринга чиқади. Шунинг билан бирга В. Е. Каганнинг таъкидлаганидек, психотерапиянинг (шу жумладан оилавий психотерапиянинг) вужудга келаётган янги усуллари тобора кўпроқ инсонпарварлик йўналишлари сари интилади . Оилавий психотерапия нима билан шуғулланади? Унинг предмети ва пировард мақсади нималардан иборат? Н. Пезешкиан шу саволларга жавоб берар экан, қуйидаги қадимий шарқ мақолини келтиради: Агар сен ўз мамлакатингни тартибга келтиришни хоҳласанг, дастлаб вилоятни тартибга келтир. Агар сен вилоятни тартибга келтиришни истасанг, аввалига шаҳарларда тартиб ўр

Муносабатлар хилма-хиллиги, уларга киришувчи инсон турли- туманлиги сингари, чиндан ҳам чексиз ҳолатдир. Шахслараро ва шахснинг ички муносабатлари мутлақо ноёб ва бетакрор бўлганида эди, бу соҳада ихтисослашув бўлмасди, бинобарин, умумлаштирилган билимларни тўплаш ва кишилар билан ҳамкорликнинг махсус усулларини ишлаб чиқиш мумкин бўлмас эди. Оиладаги шахслараро муносабатлардан келиб чиқадиган муаммолар эр ёинки хотиннинг характер хусусиятлари, уларнинг ўзаро муносабатларига хос маданияти билан худди шу каби оиланинг бошқа аъзолари ва яқин қариндошларнинг хулқ-атвор хусусиятлари ва уларда ўзаро муносабатларга мос равишда шаклланган муомала-муносабат маданияти даражалари ўртасидаги тафовутларни ўрганиш ва шунга хос психотерапевтик воситалардан ўринли фойдаланиш орқалигина уларни бартараф қи

3. Иқтисодий таъминотдаги камчиликлар 22 16 14 48 4. Оила бюджетини рационал бошқара олмаслик 14 17 12 57 5. Уй ишларининг тақсимоти сабабли 7 8 25 60 6. Ота-оналарнинг аралашуви 8 14 16 62 7. Бошқа бировларнинг арала- шуви 2 10 20 68 8. Рашк ва ишончсизлик 23 15 10 62 9. Севги ва меҳр-муҳаббатнинг етарли эмаслиги 6 19 11 64 10. Уй ишларининг саранжом- саришта ва ораста эмаслиги 9 6 37 48 11. Ота-она ва қариндош-уруғ- ларга муносабат 12 10 18 60 12. Фарзандсизлик 4 2 - 94 13. Яшаш шароитининг ноқу- лайлиги 14 16 6 64 14. Дунёқараш ва маслаклар- нинг номувофиқлиги 16 4 38 42 15. Гап олмаслик, келишмовчилик 6 17 19 58 16. Оила манфаатига мос ишга ишламасликлари 3 3 44 50 17. Ичиш, чекиш ва бошқа қусурлар 11 5 12 72 18. Жинсий муносабатларда зарур қоидаларга риоя қилмаслик 7 16 11 66 19. Мува

эмаслиги оиладаги шахслараро муносабатларда низоларни келиб чиқишига кучли омил сифатида таъсир этади, деб эътироф этадилар. Оиладаги шахслараро муносабатларда низолар келиб чиқишида эр-хотиннинг муносабатларига ота-оналарнинг аралашуви (8%), болалар тарбиясига муносабат (8%), уй ишларининг тақсимоти (7%), жинсий муносабатларда зарур қоидаларга риоя қилмаслик (7%), севги-муҳаббатнинг етарли эмаслиги (6%), гап олмаслик, келишмовчилик (6%) ҳам баъзан оилавий зиддиятлар учун кучли омиллар сифатида намоён бўлади. Оилавий муносабатларга бошқа бировларнинг аралашуви (2%), оила аъзоларининг унинг манфаатига мос соҳада ишламаслиги (3%), фарзандсизлик (4%) омиллари туфайли уларда кучли низолар келиб чиқиши деярли кузатилмайди. Айнан мазкур омиллар жуда кам сонли оилалардагина оилавий низолар учун &

оила бюджетини оқилона бошқара олмаслик, 53% ида феъл-атворнинг мос келмаслиги сабабли низолар вужудга келмаслиги қайд этилди. Афсуски, ана шундай салбий сифатларни (иллатларни) орттирган ёшлар ҳам барча фуқаролар қаторида оила қурадилар. Бунинг натижасида ўз ҳаёт йўлини бир умрга боғлаган эр-хотинларнинг ёки эр-хотин билан унинг бошқа аъзолари ўзаро муносабатларида уларда аввалдан орттирилган салбий- ахлоқий иллатлар оила барқарорлигининг ўзгаришига, унда зиддиятлар, келишмовчиликлар юз беришига ва ҳатто оилаларнинг бузилиб кетишига олиб келиши мумкин. Инсонларда шаклланган салбий-ахлоқий сифатларни ижтимоий- психологик асосларини ўрганиш, уларни келиб чиқиш сабабларини аниқлаш, ривожланиш қонуниятларини илмий нуқтаи назардан таҳлил қилиш унда юзага келадиган келишмовчиликлар ва зиддиятла

ёрдам бера оладиў Психологияда бир нечта соф касбий сирлар мавжуд бўлиб, улар ҳақида биз қуйида тўхталамиз: 1.Мижозга сўзсиз ижобий муносабатда бўлиш - самарали психологик ёрдам кўрсатишнинг муҳим воситаси ҳисобланади. Бу ерда энг оддий восита- мижозга шу пайтда муайян қийинчиликларни бошидан кечираётган, лекин ўз муаммоларини ҳал қилишга имкониятлари бўлган инсон сифатида муносабатга киришиш лозим. 2.Психолог ўз мижозини шунчаки тушунибгина қолмасдан, балки алоҳида бир тарзда унга ҳамдардлик қилган ҳолдагина ёрдам беради. Психолог сўзлардан кўра, улар орқасида яширинган ҳис-туйғуларга эътибор беради. Мажозий маънода айтганда, у ақл билангина эмас, балки юракдан муомала қилади. Бундай муносабат услуби мижозга ўзининг кўпинча зиддиятли, чалкаш ва сиқиб чиқарилган ҳис-туйғуларини англаб етиш

борлигига ишонган психолог-бу қандай ечим эканлигини билмайди. Мижоз эса уни ҳам, бошқасини ҳам билмайди, лекин у ўзи сезмаган ҳолда ечимни топиши мумкин, чунки у аллақачон бу ечимга эгади. II боб бўйича хулосалар 1.Оилавий шахслараро муносабатлар мураккаб тизимга эга бўлиб, унинг асосий бўғини эр билан хотин ўртасидаги муносабат ҳисобланади. Эр- хотин ўртасидаги ўзаро муносабатлар, уларнинг ҳаёти ва фаолиятида намоён бўлади. 2.Эр-хотинларнинг жинсий муносбатларига оид қадриятлар этнопсихологик ва миллий маданий муҳит таъсири остида намоён бўлиб, синалувчилар ушбу қадрият зарурлигини таъкидласаларда, лекин ҳали ҳам этник стереотиплашган хусусиятга эга. 3.Оиладаги эр-хотинларнинг ўзаро муносабатларидаги қадриятлари бир-бири билан узвий хусусиятга эга бўлиб, уларнинг шаклланмаганлиги муносаб

Х У Л О С А Л А Р Ўзбек оиласининг миллий-маданий ва ижтимоий-психологик хусусиятларини ҳисобга олмай туриб оила-никоҳ муносабатларини, оилавий турмуш фаолиятини, унинг барқарорлиги ва фаровонлигини мақсадга мувофиқ йўсинда ташкил этиш ва амалга ошириш мумкин эмас. Оила барқарорлигига шахслараро муносабатлар таъсирининг муқаддас китоблардаги баёни ва шарқ мутафаккирлари асарларидаги талқинни ўрганишимиз Ўзбекистон ҳудудида қадимдан оилавий турмуш маданияти юксак даражада ривожланган, дея хулоса чиқаришга имкон берди (Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али Инб Сино, Кайковус, Юсуф Хос Ҳожиб, Алишер Навоий, Хусайн Воиз Кошифий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Ризоуддин Ибн Фахруддин ва бошқалар). Битирув малакавий ишни ёзишда мамлакатимиз ва чет эллардаги психолог олимларнинг ўз муаммомизг

қимматли маълумотлар жамланган. Улардан ҳозирги ёшларни оилавий турмушга тайёрлашда ва оилавий турмуш амалиётида самарали фойдаланиш мумкин. 3.Тарихий манбаларнинг далиллашича, қадим-қадимдан оилага муқаддас маскан, инсон камоли, жамият тараққиёти ва барқарорлигини таъминлайдиган ижтимоий институт сифатида қаралган. Оила турмуши билан боғлиқ муаммолар унинг фаровонлиги, фарзандлар камолоти, эр- хотиннинг эзгу-истаклари ва манфаатларига мос ҳал этилган. Ўзбек халқининг оилавий турмушига хос тарихий тараққиёт давомида орттирган тажрибаси унинг муаммоларини ҳал қилиш ва турмуш тарзини мақсадга мувофиқ ташкил этишда муҳим аҳамият касб этади. 4.Жамиятнинг ижтимоий тарихий тараққиёти ва унда кечган иқтисодий, ижтимоий, сиёсий, маданий ва маърифий ўзгаришлар оила турмуш тарзига бевосита таъсир эт

шахслараро муносабатлар таъсирининг ижтимоий – психологик хусусиятларини ўрганишни тақозо этди. 7.Оиладаги шахслараро муносабатлар миллий-ҳудудий хусусиятларга узвий боғлиқ мураккаб тизимга эга бўлиб, унинг асосий бўғини эр билан хотин ўртасидаги муносабат ҳисобланади. Ундаги шахслараро муносабатлар барқарорлигини оилавий қадриятларнинг шаклланганлик даражаси белгилайди. Эр-хотинлар муносабатларига оид (жинсий муносабат, шахс сифатидаги идентификациялашганлик, маиший- хўжалик, ота-она-тарбиячилик, ижтимоий фаоллик, эмоционал психотерапевтик, ташқи жозибадорлик) қадриятлар этнопсихологик ва миллий-маданий муҳит таъсири остида бўлиб, синалувчилар бу қадриятлар зарурлигини таъкидласалар-да, лекин ҳали ҳам этник стереотиплашган характерга эга. 8.Оилавий муносабатларни инсонпарварлаштиришда инс

АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1.Каримов И.А. Баркамол авлод Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. -Т.: Ўзбекистон. 1998. - 64 б. 2. Каримов И.А Маънавият юксалиш йўлида. -Т.: Ўзбекистон. 1998. - 480 б. 3.Каримов И.А. Юксак маънавият –енгилмас куч. -Т.: Маънавият. 2008.-176 б 4 .Абдурауф Фитрат. Оила. - Т.: Маъ навият . 2000. -112 б. 5.Абу Наср Фаробий. Фозил одамлар шаҳри. -Т. , 1993 . - 224 б. 6.Абу Райҳон Беруний. Ҳикматлар .-Т.: , 1973. -174 б. 7. Алишер Навоий. Маҳбубул қулуб.Танл.ас.тўп.13т. - Т. , 1966.-244 б. 8.Бўриева М.Р. Ўзбекистонда оила демографияси. - Т.: Университет . 1997. -238 б. 9.Витек К. Проблемы супружеского благополучия:  Пер. чешс. Общ. ред. М.С. Мацеовсуого. Прогресс . 1988. –С . 72-83. 10.Давлетшин М.Г., Шоумаров Ғ.Б. Замонавий ўз6ек оиласи ва унинг психологик хусусиятлари. /

18.Ковалев С.В. Психология семейных отношений. -М.: Педагогика. 1987. -124 с. 19. Маматов М.М. Этнопсихология. –Т., 1999. -60 б. 20. Мардонова Г. Нур тўла уй. -Т.:Меҳнат. -1992. -88 б. 21. Махмудов С. Ўзбек удумлари. -Т.: Фан. 1993. -24 б. 22.Мусурмонова О. Оила маънавияти - миллий ғурур. -Т., 1999. -200 б. 23.Пезишкиан . Позитивная семйная психотерапия. –М.,1993. -123 c 24.Ризоуддин ибн Фаҳруддин. Оила. -Т.:Меҳнат. 1991. -64 б. 25. Рўзиқулов Ф. Ўзбек оилаларида ажралишнинг ижтимоий психологик асоратлари // Психол.фан. номз. … дисс. -Т., 2002. -148 б. 26. Салаева Н. Хоразм оилаларининг этнопсихологик хусусиятлари. /Психол.фан.номз. … дисс. -Т., 2001. -162 б. 27. Самаров Р. Тожик оиласида эр-хотин низоларининг ижтимоий ва этнопсихологик хусусиятлари. //Психол. Фан. номз. … дисс. -Т.,1997.-1

Купить