Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 491.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pdf
Раздел Дипломные работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Bohodir Jalolov

Panjaradagi bir zarrachali Schr¨odinger operatori spektri va unga mos giperbolalar oilasi

Купить
MUNDARIJA
1 Hilbert fazolarida o'z-o'ziga qo'shma operatorlarning ba'zi xossalari 4 1.1 Ichki ko'paytmali Vektor fazolar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4
1.2 Hilbert fazolari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
1.2.1 Hilbert fazosida qism to'plamlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
1.2.2 Chekli va cheksiz o'lchamli Hilbert fazolari . . . . . . . . . . . . . .13
1.2.3 Hilbert fazosining qism fazosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16
1.3 Hilbert fazosida chiziqli operatorlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17
1.4 O'z-o'ziga qo'shma operatorlarning xossalari . . . . . . . . . . . . . . . . .26
1.5 Musbat operatorlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28
1.6 Kompakt operatorlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29
1.7 Hilbert fazolarida aniqlangan operatorlarning spektri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31
1.8 Unitar ekvivalent operatorlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35
2 Panjaradagi ikki zarrachali sistemaga mos diskret Schrodinger operatori 38
2.1 Koordinata tasviri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38
2.2 Impuls tasviri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42
3 H
 (
k ) operatorning xos qiymatlari soni va ularning joylashgan o'rni 45
3.1 H
 (
k ); k 2T operatorning muhim spektri. . . . . . . . . . . . . . . . .45
3.2 H
 (
k ); k 2T operatorga mos Fredgolm determinanti. . . . . . . . . . .46
3.2.1 D(;  ;k; z ) determinantning nollari soni va joylashgan o'rni . . .51
3.3 Asosiy natijalar bayoni va ularning isbotlari. . . . . . . . . . . . . . . . . .58 Kirish
Masalaning qo'yilishi. Bir o'lchamliZpanjarada ^ v
 ; ; 
2R;
potensial yordamida tasirlashuvchi ikki zarrachali sistema energiya oper-
atoriga mos diskret b
H  (
k ) = b
H 0(
k ) + b
V  Schrodinger operatorlarining
keng sinni tadqiq qilish. Bir o'lchamli panjaradagi ikki zarrachali b
H  (
k ) Schrodinger operatori
tashqi ta'sir energiyasi ; 2R parametrlar orqali berilganda har bir
k 2 T uchun uning 
ess (b
H  (
k )) muhim spektridan tashqaridagi xos qiy-
matlarining aniq sonini va joylashgan o'rnini topishga doir teoremalarni
isbotlash. Mavzuning dolzarbligi. Ikki zarrachali diskret Schrodinger operator-
larining spektral xossalari keyingi yillarda faol o'rganilmoqda (masalan [1],
[7], [8], [14], [21]larni qarang). Uzluksiz Schrodinger operatori muhim spektrning chapida yotuvchi disk-
ret spektri (xos qiymatlari)ning mavjudligi faqat zarrachalar ta'sir ener-
giyasi b
V ;  > 0 ga bog'liq bo'ladi ([3]-[5]).
Ammo, ikki zarrachali diskret Schrodinger operatorlari uchun xos qiy-
matlarning mavjudligi va soni faqatgina ta'sir potentsiali b
V ga bog'liq
bo'lmasdan balki sistema kvazi-impulsiga ham bog'liqdir.
O'lchami d 3 bo'lgan panjarada ikkita ixtiyoriy zarrachali sistemaga
mos diskret Schrodinger operator b
H (k ) ning diskret spektri mavjudligi sis-
tema kvazi-impulsining barcha qiymatlari uchun [1] da o'rganilgan. Uch o'lchamli panjaradagi Schrodinger operatorlari uchun xos qiymat-
larning mavjudligi va xos qiymatlar o'rnining kontakt va qo'shni tugun-
larda juft-jufti bilan o'zaro ta'sirlashuvchi potentsialga bog'liqligi [20] da
keltirilgan. Schrodinger operatori b
H (k ) ning xos qiymatlari soni uchun chegaralar
[3] va [4] maqolalarda keltirilgan. Xususan, b
H (k ) operatorning muhim
spektridan chapda xos qiymatlarning mavjudligi ko'rsatilgan. Dissertatsiya ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu magistrlik dis-
sertatsiya ishida bir o'lchamli panjaradagi ikki zarrachali b
H  (
k ) Schrodinger
operatori tashqi ta'sir energiyasi ; 2R parametrlar orqali berilganda
2 har bir
k2 T uchun uning 
ess (b
H  (
k )) muhim spektridan tashqaridagi
xos qiymatlarining aniq sonini va joylashgan o'rnini topish haqida teore-
malarni isbotlash. Ilmiy yangiligi. Bir o'lchamli panjaradagi ikki zarrachali b
H  (
k ) Schrodinger
operatori tashqi ta'sir energiyasi ; 2R parametrlar orqali berilganda
har bir k2 T uchun uning 
ess (b
H  (
k )) muhim spektridan tashqaridagi
xos qiymatlarining aniq sonini va joylashgan o'rnini topish haqida teore-
malar isbotlangan. Tadqiqot usullari. Matematik zika va funksional analiz usullaridan
foydalanildi. Dissertatsiyaning tuzilishi. Magistrlik dissertatsiyasi kirish, uchta
bob, xulosa va adabiyotlar ro'yxatidan tashkil topgan. Kirish qismida masalaning qo'yilishi, qo`yilgan masalaning dolzarbligi
va olingan natijalarning ilmiy yangiligi asoslangan. Birinchi bobda asosiy natijalarni olishda zarur bo'lgan tushuncha, ta'rif
va teoremalar, jumladan chiziqli fazo, ichki ko`paytmali fazo, Hilbert fazo-
lari hamda, Hilbert fazolarida aniqlangan chiziqli chegaralangan, o'z-o'ziga
qo'shma operatorlarning ba'zi xossalari keltirilgan. Ikkinchi bobda bir o'lchamli Zpanjarada ^ v
 ; ; 
2R;potensial yor-
damida ta'sirlashuvchi ikki zarrachali sistema energiya operatoriga mos
diskret b
H  (
k ) = b
H 0(
k ) + b
V  Schrodinger operatorining koordinata va
impuls ko'rinishlari keltirilgan, hamda uning `2
;e
(Z ) Hilbert fazosida chiz-
iqli chegaralangan, o'z-o'ziga qo'shma operator ekanligi ko'rsatilgan.
Uchinchi bobda bir o'lchamli panjaradagi ikki zarrachali b
H  (
k ) Schrodinger
operatori tashqi ta'sir energiyasi ; 2R parametrlar orqali berilganda
har bir k2 T uchun uning 
ess (b
H  (
k )) muhim spektridan tashqaridagi
xos qiymatlarining aniq sonini va joylashgan o'rnini topish haqida teore-
malar keltirilgan va isbotlangan.
3 BOB 1
Hilbert fazolarida o'z-o'ziga qo'shma
operatorlarning ba'zi xossalari
1.1 Ichki ko'paytmali Vektor fazolar
Faraz qilamiz, Vto'plamda elementlarni qo'shish va kompleks (haqiqiy)
songa ko'paytirish amallari kiritilgan bo'lsin. Agar Vto'plamda kiritilgan qo'shish amali uchun ushbu
1.Yopiqlik: 8x; y 2V uchun, x+ y2 V,
2.Kommutativlik: 8x; y 2V uchun, x+ y= y+ x,
3.Assotsiativlik: 8x; y; z 2V uchun, ( x+ y) + z= x+ ( y+ z) ,
4.Neytral yoki nol element mavjudligi: 9 2V :8x 2 V ; x +  =
 + x= x,
5.Qarama-qarshi element mavjudligi: 8x 2 V uchun 9 Misol 1.1.1.
Z1
d
o'lchamli tor Td
da aniqlangan, Haar ma'nosida o'lchovga ega va
Z
T d j
f (q )jp
dq < 1
shartni qanoatlantiruvchi barcha f:T d
! Cfunksiyalarning chiziqli fa-
zosini qaraymiz, bunda integralda o'lchov Haar ma'nosida olinadi va p
tayinlangan musbat son. Elementlarni qo'shish va songa ko'paytirish odatdagi
funksiyalarni qo'shish va songa ko'paytirish kabi, ya'ni 1.1.7 misoldagidek
kiritiladi. Hosil bo'lgan fazo L
p(
T d
) kabi belgilanadi. Demak, bu fazoning
elementlari Rd
da aniqlangan va har bir o'zgaruvchisi bo'yicha 2 davrga
ega bo'lgan funksiyalardir. Bu yerda ham ushbu fazo qo'shish va songa ko'paytirish amallariga nis-
batan yopiq: agar f2 Td
bo'lsa, integralning xossalariga ko'ra ixtiyoriy
8  2 C uchun f2L
p(
T d
) bo'ladi. 8f ; g 2L
p(
T d
) uchun f+ g2 L
p(
T d
)
ekanligi esa Minkovskiyning integral tengsizligidan kelib chiqadi. Nol ele-
ment (x)  0kabi, f() ga qarama-qarshi element Misol 1.1.5.
`
p(
Z d
) fazoda norma
kf k
p =
p
s X
x 2 Zd j
f (x )jp
kabi kiritiladi.
Misol 1.1.6. L
p(
T d
); p > 0fazoda normani quyidagicha kiritish mumkin:
k f k
p =
p
v
u
u
t Z
T d j
f (q )jp
dq:
V chiziqli fazo bo'lsin.
Ta'rif 1.1.1. Agar(; ) : VV ! Cfunksional 8x; y; z 2V va8 2 C
uchun ushbu munosabatlarni qanoatlantirsa:
1. (x; x ) 0;(x; x ) = 0  !x= 0 ;
2. (x + y; z ) = ( x; z) + ( y; z);
3. (x; y ) =(x; y );
4. (x; y ) = (
y; x ),
u holda Vvektor fazo ichki(skalyar) ko'paytmali fazo deyiladi.(; )
funksional esa ichki ko'paytma yokiskalyar ko'paytma deyiladi.
Misol 1.1.7. Rn
da
(x; y ) = n
X
k =1 x
ky
k
funksional ichki ko'paytmani aniqlaydi.
Misol 1.1.8. Cn
da
(x; y ) = n
X
k =1 x
k y
k
funksional ichki ko'paytmani aniqlaydi.
Misol 1.1.9. `
2(
Z d
) da ichki ko'paytma quyidagicha kiritiladi:
(f ; g ) = X
s 2 Zd f
(s ) g
(s ):
7 Misol 1.1.10.
L
2(
T d
) da ichki ko'paytma quyidagicha kiritiladi:
(f ; g ) = Z
T d f
(p ) g
(p )dp:
Izoh 1.1.1. AgarTd
da Haar o'lchovidan boshqa biror sanoqli-additiv 
o'lchov kiritilgan bo'lsa, hosil bo'lgan fazo L
2(
T d
; d )kabi belgilanadi.
Ichki ko'paytma kiritilgan fazolarda xva yelementlar uchun ( x; y) = 0
tenglik ba jarilsa, ular ortogonal elementlar deyiladi. AgarVichki
ko'paytmali fazoda fx
g 
Vvektorlar sistemasi ( x
; x
) = 1 va (
x
; x
) =
0 ;  6
=  munosabatlarni qanoatlantirsa, u holda bu sistema ortogonal
normalangan sistema (qisqacha ONS) deyiladi.
Ushbu belgilashni kiritamiz: kx k = p (
x; x ) .
Teorema 1.1.1 (Pythagoras teoremasi ). Faraz qilamiz, fx
ng N
n =1 
V ichki
ko'paytmali Vfazodagi ONS bo'lsin. U holda istalgan xuchun
k x k2
= N
X
n =1 j
( x; x
n)
j2
+ kx Natija 1.1.1
(Bessel tengsizligi ). Faraz qilamiz fx
ng N
n =1 
V ONS bo'lsin.
U holda istalgan x2 V uchun
kx k2
 N
X
n =1 j
( x; x
n)
j2
tengsizlik o'rinli.
Natija 1.1.2 (Schwartz tengsizligi ). ichki ko'paytmali fazodagi istalgan x
va yvektorlar uchun
j( x; y )j  k xkk yk
tengsizlik o'rinli.
Isbot 2. Agary= 0 bo'lsa tenglik o'rinli, aks holda y=ky k vektor ortonor-
mal sistema hosil qiladi. Bessel tengsizligiga binoan
kx k2
 j (x; y= ky k)j2
= j
( x; y )j2 k
y k2 :
Bu yerdan j( x; y )j  k xkk yk .N
Teorema 1.1.2. Istalgan ichki ko'paytmali Vfazo kx k = p (
x; x )norma
yordamida normalangan fazo bo'ladi.
Isbot 3. Ichki ko'paytmaning xossalaridan normaning 1-2 shartlari ba jaril-
ishi kelib chiqadi. 3-shartning ba jarilishini isbotlaymiz. Aytaylik, x; y2V.
U holda Schwartz tengsizligiga ko'ra:
kx + yk2
= ( x+ y; x +y) = ( x; x) + ( x; y) + ( y; x) + ( y; y) =
= ( x; x ) + 2 Re(x; y ) + ( y; y)
 (x; x ) + 2 j( x; y )j + ( y; y )
( x; x ) + 2( x; x)1
=2
(y; y )1
= 2
+ ( y; y ) =
= ( kx k + ky k)2
:
Demak, kx + yk  k xk + ky k: N
Ushbu teoremadan ichki ko'paytmali fazoda kiritilgan ichki ko'paytmadan
foydalanib, normani aniqlash mumkin ekanligi kelib chiqadi. Normalangan
fazolarda esa kiritilgan normadan foydalanib, ichki ko'paytmani aniqlash
masalasi quyidagi ayniyatga asoslanadi:
kx + yk2
+ kx Teorema 1.1.3.
Normalangan fazoda ichki ko'paytmani berilgan norma
orqali kiritish uchun parallelogram ayniyatining bajarilishi zarur va yetarli;
bu holda ichki ko'paytma norma orqali quyidagicha ifodalanadi:
kompleks normalangan fazolar uchun
(x; y ) = 1 4
f
(k x + yk2
1.2.1 Hilbert fazosida qism to'plamlar
Faraz qilamiz, H- Hilbert fazosi bo'lsin. Ushbu
B (x
0; r
) = fx 2 H :kx zich. Haqiqatan ham haqiqiy qiymatli
g(x ) funksiya uchun barcha x2 Td
larda g(x ) Misol 1.2.3.
Faraz qilaylik, H
1 va
H
2 Hilbert fazolari bo'lsin. Birinchi
elementi H
1 dan va ikkinchi elementi
H
2 dan olingan, mumkin bo'lgan
barcha juftliklar to'plamini qaraymiz:
fhx; y i:x 2 H
1; y
2H
2g
:
Bu to'plamda qo'shish va songa ko'paytirish kompleks sonlarda aniqlan-
ganidek aniqlanadi:
hx
1; y
1i
+ hx
2; y
2i
= hx
1+
 x
2; y
1+
 y
2i
:
Agar ichki ko'paytmani (h x
1; y
1i
; hx
2; y
2i
) = ( x
1; x
2)
H 1+ (
y
1; y
2)
H 2
kabi kiritsak, hosil bo'lgan fazo Hilbert fazosi bo'ladi va u H
1va
H
2Hilbert
fazolarning to'g'ri yig'indisi deyiladi hamdaH
1
H
2 kabi belgilanadi.
Izoh 1.2.1. Bu ta'rifdan chekli yoki sanoqli sondagi Hilbert fazolarining
to'g'ri yig'indisini kiritishda ham foydalanish mumkin.
1.2.2 Chekli va cheksiz o'lchamli Hilbert fazolari
Chiziqli fazoning o'lchami odatda unda mavjud bo'lgan chiziqli bog'lan-
magan elementlarning maksimal soni bilan aniqlanadi. Agar biror n2 N
uchun Vchiziqli fazoda nta chiziqli erkli vektor topilib, istalgan n+ 1 ta
vektor chiziqli bog'langan bo'lsa, u holda bu fazoni no'lchamli chiziqli
fazo deymiz. Agar istalgan natural nuchun Vda nta chiziqli erkli
vektor mavjud bo'lsa, bu vektor fazo cheksiz o'lchamlideyiladi. Misol
uchun Cn
fazo no'lchamli (chekli o'lchamli) Hilbert fazosi, L2
(T ) esa
cheksiz o'lchamli chunki unda
f1;cos t;sin t;cos 2 t;sin 2 t; : : : g
vektorlar sistemasi chiziqli bog'lanmagan. Ma'lumki, no'lchamli fazoda ix-
tiyoriy chiziqli bog'lanmagan nta vektor yordamida shu fazoning bazisini
qurish mumkin. Bunda bazisdeganda shunday vektorlar sistemasi tushuni-
ladiki, sistema chiziqli erkli va fazoning istalgan elementini shu sistema ele-
mentlarining chiziqli kombinatsiyasi sifatida ifodalanadi. Cheksiz o'lchamli
Hilbert fazolari ham bunday xossaga egami? Quyida shu savolga javob
beramiz.
13 Teorema 1.2.1
(Gram-Schmidtning ortogonallashtirish jarayoni ). Faraz
qilamiz, f1; f
2; : : : ; f
n; : : :
(1.2.1)
H Hilbert fazosidagi chiziqli bog'lanmagan(erkli) elementlar sistemasi bo'lsin.
U holda Hda shunday
1; 
2; : : : ; 
n; : : :
(1.2.2)
sistema topiladiki, u ushbu munosabatlarni qanoatlantiradi:
1. (1.2.2) sistema ortonormal;
2.har bir 
n vektor ushbu
f
1; f
2; : : : ; f
nvektorlarning chiziqli kombinat-
siyasidan iborat:
n =
a
n1f
1 +
a
n2f
2 +
: : : +a
nn f
n; a
nn6
= 0;
3.har bir f
n vektor ushbu

1; 
2; : : : ; 
nvektorlarning chiziqli kombi-
natsiyasidan iborat:
fn =
b
n 1
1 +
b
n 2
2 +
: : : +b
nn 
n; b
nn6
= 0;
bu yerda a
nk va
b
nk ; k
= 1;2 ; : : : ; n lar haqiqiy sonlar. (1.2.2)ning har
bir elementi 1-3 shartlar asosida 1 ko'paytuvchi aniqligida bir qiymatli
aniqlanadi.
(1.2.1) sistemadan (1.2.2) sistemaga o'tish Shmidtning ortogonallashtirish
jarayoni deyiladi. Ravshanki, bu sistemalar yordamida hosil qilgan (sis-
temalardan tug'ilgan) fazolar ustma-ust tushadi. Shuning uchun ular bir
vaqtda to'la yoki to'la emas.
Separabel va separabel bo'lmagan Hilbert fazolarinig farqi nimada? Bunga
ushbu teorema oydinlik kiritadi.
Teorema 1.2.2. Har qanday separabel HHilbert fazosida chekli yoki sanoqli
ortogonal normalangan bazis (ONB) mavjud.
Bu teorema Shmidtning ortogonallashtirish haqidagi teoremasining nati-
jasidir. Haqiqatan ham agar  
1;  
2; : : :
sistema Hda zich sanoqli to'plam
bo'lsa, u holda bu sistemadan to'la sistemani a jratib olish mumkin. Buning
uchun  
n vektorlar orasida
 
i; i < n
elementlarning chiziqli kombinat-
siyasi shaklida yozish mumkin bo'lganlarini chiqarib tashlash kifoya. Hosil
qilingan sistemani ortogonallashtirib, to'la ONS ga ega bo'lamiz.
14 Aslida istalgan Hilbert fazosida ONB mavjud. Lekin separabel Hilbert
fazolarida bu ONB elementlari soni chekli yoki sanoqli bo'ladi. Faraz qilamiz fx
ng
vektorlar sistemasi Hseparabel Hilbert fazosidagi
biror ONS bo'lsin. Bessel tengsizligiga ko'ra 8x 2 H uchun kx k2

P
n j
( x; x
n)
j2
: c n= (
x; x
n) deb belgilash kiritamiz. Ushbu
c
1; c
2; : : : ; c
n; : : :
sonlar xelementning fx
ng
sistema bo'yicha Fourier koetsiyentlari
deyiladi. Bessel tengsizligiga ko'ra, ushbu X
n j
c
n j2
(1.2.3)
yig'indi chekli.
Ta'rif 1.2.6. Agarfx
ng
sistemani o'zida saqlovchi eng kichik qism fazo
H ga teng bo'lsa, u holda fx
ng
sistema to'ladeyiladi.
Misol uchun feint
gn2 Z1
sistema L2
(T 1
) da to'la sistema bo'ladi.
Ta'rif 1.2.7. Agar8x 2 H uchun
k x k2
= X
n j
( x; x
n)
j2
(1.2.4)
tenglik bajarilsa, u holda fx
ng
sistema yopiqdeyiladi. (1.2.4)tenglik esa
Parseval{Steklov tengligi deyiladi.
Yopiq va to'la sistemalar orasida quyidagicha bog'lanish bor:
Teorema 1.2.3. Separabel Hilbert fazosida har qanday to'la ortogonal nor-
malangan sistema yopiq va aksincha har qanday yopiq ortogonal normalan-
gan sistema to'la.
Yuqorida ko'rdikki, separabel Hilbert fazosining istalgan elementining
Fourier koetsiyentlaridan tuzilgan (1.2.3) qator yaqinlashuvchi. Bu tas-
diqning teskarisi ham o'rinli ekanini ushbu teorema ko'rsatadi:
Teorema 1.2.4 (Riesz Lemmasi ). Faraz qilamiz, f
ng
sistema Hsepa-
rabel Hilbert fazosidagi ONB bo'lsin va fc
n g
ketma-ketlik uchun ushbu
X
n j
c
n j2
< 1 (1.2.5)
shart bajarilsin. U holda yagona f2 H mavjudki,
c k = (
f ; 
k)
15 va
X
n j
c
n j2
= ( f ; f ) = kf k2
tengliklar bajariladi. Bu teoremadan quyidagi natija kelib chiqadi.
Natija 1.2.1. Separabel Hilbert fazosi Hda biror fx
ng
ortonormal sis-
tema to'la bo'lishi uchun Hfazoda uning hamma elementlariga ortogonal
bo'lgan elementning faqat nol bo'lishi yetarli va zarur.
Hilbert fazolarida bazislarga misollar keltiramiz.
Misol 1.2.4. L2
(T d
) fazoda
 n(
x ) = 1 (2
)d=
2ei
( n;x )
; x 2Td
; n 2Zd
; (n; x ) = d
X
k =1 x
kn
k
ortonormal sistema bazis tashkil qiladi. Ixtiyoriy f(x ) 2 L2
(T d
) funksiyan-
ing ushbu bazisdagi Fourier koetsiyentlari quyidagicha hisoblanadi:
^
f (n ) = 1 (2
)d=
2Z
T d e
Misol 1.2.7.
L
2(
T d
) da biror L2 Td
uchun f(x ) = f(L Ta'rif 1.3.2.
Agar ixtiyoriy x; y2H
1 va
;  2C lar uchun
A (x + y ) = Ax + Ay
tenglik bajarilsa, u holda Aoperator chiziqli deyiladi.
Chiziqli operator butun fazoda aniqlangan yoki uning aniqlanish sohasi
butun fazoning biror qismi bo'lishi mumkin. Misol uchun
A:`
2 
X
x 2 Z d 2(
jv (x )f (x )j2
+ j v (x )g (x )j2
) = 2 kAf k2
+ 2 kAg k2
< 1;
ya'ni f+ g 2D(A ). Shuningdek,
A (f + g )(x) = v(x )( f (x ) +  g(x )) =
= v (x )f (x ) +  v(x )g (x ) = (Af )(x) + (Ag )(x);
demak, A tengsizlik bajarilsa,
Achegaralangan operator deyiladi. Agar istalgan
M soni uchun shunday x
M 2
H
1 element mavjud bo'lib,
kAx
Mk
H 2 >
M kx
M k
H 1 munosabat o'rinli bo'lsa,
Achegaralanmagan operator dey-
iladi.
Agar Aoperator chegaralanmagan bo'lsa, uning normasi 1ga teng
deb qabul qilamiz.
Misol 1.3.4. A:C n
Ta'rif 1.3.7.
Xva Ynormalangan fazolar va A:X Misol 1.3.6.
L
2(
T d
) fazoda aniqlangan ko'paytirish operatorini qaraymiz:
( Af )(x) = "(x )f (x ); f 2L
2(
T d
); x 2Td
;
bunda "(x ) Bunda
(x; s ) = d
P
i =1 x
is
i. Bu operator chegaralangan.
Misol 1.3.9. Xuddi shunday, L
2(
T d
) fazoni `
2(
Z d
) fazoga akislantiruvchi
teskari Fourier akislantirishi F Teorema 1.3.11.
A2L(H ) operator uchun kA k < 1tengsizlik o'rinli
bo'lsa, A Qo'shma operatorlar
Ta'rif 1.3.11. HHilbert fazosida aniqlangan chegaralangan Toperator
va 8x; y 2H uchun
(T x; y ) = (x; T
y )
tenglikni qanoatlantiruvchi T
operator Toperatorning Hilbert qo'shmasi
deyiladi. Bundan buyon operatorning qo'shmasi deganda uning Hilbert qo'sh-
masini tushunamiz.
Lemma 1.3.2. A:H Misol 1.3.12.
A:L
2(
T d
) Teorema 1.4.1.
A; B2L(H ) 1.5 Musbat operatorlar
H Hilbert fazosi, A2L(H ) bo'lsin. 1.6.2 teoremaga ko'ra ( Ax; x) kvadratik
forma haqiqiy qiymatlar qabul qiladi. Bundan foydalanib, musbat operator
tushunchasini kiritish mumkin.
Ta'rif 1.5.1. Agar 1)A= A
, 2) 8x 2 H uchun (Ax; x ) 0munos-
abatlar o'rinli bo'lsa, Aoperator nomany operator deyiladi. AgarA
nomany operator va barcha 06
= x2 H uchun (Ax; x )> 0bo'lsa, A
musbat operator deyiladi.
Teorema 1.5.1. AB2L(H ) 1.6 Kompakt operatorlar
Faraz qilamiz, H
1; H
2 elementni mos qo'yamiz. Barcha
f
to'plamini I
deb belgilaylik. Ko'rsa-
tish mumkinki, bu to'plam A(I ) uchun "=2 to'r tashkil etadi. Haqiqatdan
ham shartga binoan
kf 
Teorema 1.6.4.
HHilbert fazosi bo'lsin. Agar Akompakt, Bchegaralan-
gan operator bo'lsa, u holda ABvaBA operatorlar kompakt bo'ladi.
Bu teorema Ava Boperatorlar har xil fazolarda aniqlanib, AByoki
BA mavjud bo'lgan holda ham o'rinlidir.
Natija 1.6.1. Cheksiz o'lchamli fazolarda har qanday chegaralangan kom-
pakt operator chegaralangan teskariga ega bo'la olmaydi.
Teorema 1.6.5. Achegaralangan chiziqli operator kompakt bo'lishi uchun
A 
A operatorning kompakt bo'lishi yetarli va zarur.
Natija 1.6.2. Achiziqli, chegaralangan operator bo'lsin. Agar A
A kom-
pakt bo'lsa, u holda AA
ham kompaktdir.
Natija 1.6.3. Musbat kompakt operatorning kvadrat ildizi ham kompaktdir.
Darhaqiqat, Amusbat ekanligidan A1
=2
mavjud va A1
=2
= ( A1
= 2
)
.
Lemmaga asosan A= A1
=2
(A 1
=2
)
kompakt. 1.8.5 teoremaga ko'ra esa
A 1
=2
ham kompakt.
Teorema 1.6.6. Achiziqli chegaralangan operator bo'lsin. Aoperator
kompakt bo'lishi uchun A
operatorning kompakt bo'lishi yetarli va zarur.
1.7 Hilbert fazolarida aniqlangan operatorlarning spektri
H - Hilbert fazosi, A:H 3.
A bo'lishini ko'rsatamiz. Ixtiyoriy
z2 Cn M
ni qaraymiz. Bu to'plam ochiq
va q= dist (z; M
)> 0bo'ladi. Bu holda 8f 2 `
2(
Z d
) uchun
k (A Teorema 1.7.2.
kA k = max fjm j; jM jg.
Ma'lumki, (A ) kA k radiusli doira ichida saqlanar edi. O'z-o'ziga qo'shma
operatorlar uchun esa bu baholash yanada aniqroq.
Teorema 1.7.3. (A ) [m; M ]. Shuningdek, m; M2(A ) .
Natija 1.7.1. Har qanday chegaralangan o'z-o'ziga qo'shma operatorning
spektri bo'sh emas.
Teorema 1.7.4. O'z-o'ziga qo'shma operatorning har xil xos qiymatlariga
mos keluvchi xos vektorlari ortogonal.
Teorema 1.7.5. Ao'z-o'ziga qo'shma operator bo'lsin. zsoni Aoperator
uchun xos qiymat bo'lishi uchun R
(A Natija 1.7.3.
Kompakt operatorning xos qiymatlari to'plami noldan farqli
limitik nuqtaga ega emas.
Teorema 1.7.10.(Phillips) Agarz2 C soni Akompakt operatorning
xos qiymati bo'lsa, z
2 C soni A
ning xos qiymati bo'ladi.
Teorema 1.7.11. Ava A
kompakt operatorlarning zva z
xos qiymat-
lariga mos keluvchi xos qism fazolarining o'lchamlari teng.
Teorema 1.7.12. A2L(H ) Unitar operatorning quyidagi ekvivalent ta'ri ham ishlatiladi.
Ta'rif 1.8.2. AgarU:H
1 kabi belgilash kiritsak,
Voperator quyidagi ko'rinishga keladi:
( V f )(p) = (2 ) BOB 2
Panjaradagi ikki zarrachali sistemaga
mos diskret Schrodinger operatori
2.1 Koordinata tasviri
Faraz qilaylik Z-bir o'lchamli panjara va `2
(Z ) kvadrati bilan jamlanu-
vchifunksiyalarning Hilbert fazosi hamda `2
;e
(Z ) - kvadrati bilan jamlanu-
vchi juft funksiyalarning qism fazosi bo'lsin. Ikkita kvant zarrachaning ^ vpotensial maydondagi o'zaro ta'sirini ifo-
dalovchi ikki zarrachali Hamiltonian b
H  (
k ) ning koordinata tasviri `2
;e
(Z )
fazoda quyidagicha aniqlangan:
b
H  (
k ) = b
H 0(
k ) + b
V  ; ; 
2R; k 2T (2.1.1)
bu yerda (b
H 0(
k ) ^
f )( x) = X
s 2 Z ^
E k(
x ^
v
 (
s ) = 8
<
: ;
js j = 0 ;
 2
;
js j = 1 ;
0 ; js j > 1; (2.1.6)
Lemma 2.1.1. b
H  (
k ) operator, `2
;e
(Z )da chiziqli, chegaralangan va o'z-
o'ziga qo'shma operatordir.
Proof. 1)b
H  (
k ) operator chiziqli operator, ya'ni 8;  2C va 8^
f ; ^
g 2
` 2
;e
(Z ) lar uchun
( b
H  (
k )(  ^
f + ^
g ))( x) = X
s 2 Z ^
E k(
x Faraz qilaylik 1
p < 1bo'lsin. U holda,
k K gk
p =  
X
x 2 Z j
( K g)( x)jp !
1 p
=
= 0
@ X
x 2 Z 




 X
y 2 Z K
(x ^
v 2 `1
(Z ) ekanligidan ^ vfunksiya Zda chegaralangan bo'ladi, ya'ni
9 M > 0;8 x 2 Z! j ^
v (x )j < M bo'ladi, u holda
k b
H  (
k ) ^
f k2
 M2X
x 2 Z j
^
f (x )j2
= M 2
k ^
f k2
` 2
(Z )
Bundan b
H  (
k ) operatorning chegaralanganligi kelib chiqadi.
3) b
H  (
k ) operatorni o'z-o'ziga qo'shma operator ekanligini ko'rsatamiz.
8 f ; g 2`2
(Z ) bo'lsin. U holda
(b
H  (
k ) b
f ; b
g )
`2
(Z ) = X
s 2 Z (
b
H  (
k ) b
f )( x) b
g (x ) =
= X
x 2 Z  
X
s 2 Z ^
E k(
x 2.2 Impuls tasviri
Faraz qilaylik, T; bir-o'lchamli tor bo'lsin, ya'ni, ( (
H
0f
)( p) = ( Fb
H 0(
k )F operatorlarga ega bo'lamiz.
44 BOB 3
H  (
k ) operatorning xos qiymatlari
soni va ularning joylashgan o'rni
3.1 H
 (
k ); k 2T operatorning muhim spektri.
H 0(
k ); k 2T operator Tda aniqlangan uzluksiz haqiqiy qiymatli E
k(
p )
funksiyaga ko'paytirish operatori bo'lganligi uchun uning spektri faqat
muhim spektrdan iborat bo'ladi:
(H
0(
k )) = 
ess (
H
0(
k )) = [ E
min (
k ); E
max (
k )] ; (3.1.1)
bu yerda Emin (
k ) := min
q2 T d E
k(
q ) = 2(1 3.2
H
 (
k ); k 2T operatorga mos Fredgolm deter-
minanti.
Ixtiyoriy ( ; )2 R2
va k2 T, uchun L2
;e
(T ) da Birman-Schuinger
operatorini quyidagicha aniqlaymiz
B (
k; z ) = Proof.Zaruriyligi.
Faraz qilaylik, ixtiyoriy ; 2R va k2 T uchun
z 2 Cn[E
min (
k ); E
max (
k )] soni H
 (
k ) operatorning xos qiymati bo'lsin,
ya'ni
H (
k )f = zf
tenglama L2
;e
(T ) fazoda noldan farqli yechimga ega bo'lsin.
U holda quyidagi munosabatlar o'rinli:
"k(
p )f (p ) + 1 2
 Z
T(
 + cos pcos q)f (q )dq =zf (p );
( "
k(
p ) C
2 ning aniqlanishiga ko'ra quyidagilarga ega bo'lamiz:
C2= 1 2
 Z
T cos
qf(q )dq = 1 2
 Z
T cos
q (
"
k(
p ) U holda yuqoridagi tenglamadan quyidagi sistemani hosil qilamiz.
(C1(1 +
a(k; z )) + C
2b
(k; z ) = 0
C 1b
(k; z ) + C
2(1 +
c(k; z )) = 0 :
Bu yerda C
1 6
= 0 va C
2 6
= 0 ekanligidan D(;  ;k; z ) = 0 ga kelamiz.
Demak zsoni H
 (
k ) operator uchun xos qiymat bo'lar ekan va unga mos
xos funksiya
f(p ) = c
(k; z ) := 1 2
 Z
T cos
2
tdt E
k(
t) 1
2
 Z
T dq 2
j
t
1 j
< 1
tengliklarga ega bo'lamiz. Bundan kelib chiqadiki, yuqoridagi integral quyidagi
ko'rinishga keladi:
1 2
i cos k 2
2
i 1 2
p B
2
Quyida
; 2R uchun H
0(
k ) va H
0 (
k ) operatorlarning xos qiymat-
lari mavjudligi va ularning joylashgan o'rni uchun bazi natijalarni keltirib
o'tamiz.
Lemma 3.2.5. (i) Ixtiyoriy 6
= 0 vak2 T lar uchun H
0(
k ) operator
yagona xos qiymatga ega:
agar  >0, bo'lsa, +
(; k ); xos qiymat (E
max (
k ); + 1 )da yotadi,
agar  <0, bo'lsa,  3.3 Asosiy natijalar bayoni va ularning isbotlari.
Fikserlangan k2 Tn f g uchun, Natija 3.2.1 da aniqlangan C (
ii) Ixtiyoriy (;  )2 G
10(
k ) = G D
(;  ;k; z
2(
;  ;k )) = 0
bo'ladi. Bulardan kelib chiqadiki, Lemma 2.3.1 ga ko'ra H
 (
k ) operatorning
( XULOSA
Ushbu magistrlik dissertatsiya ishida bir o'lchamli Zpanjarada ikki
zarrachali sistema energiya operatoriga mos diskret b
H  (
k ) = b
H 0(
k ) + b
V 
Schrodinger operatorlarining keng sin tadqiq qilingan. Ikki zarrachali sis-
temaga mos bir o'lchamli panjaradagi ikki zarrachali b
H  (
k ) Schrodinger
operatori tashqi ta'sir energiyasi ; 2R parametrlar orqali berilganda
har bir k2 T uchun uning 
ess (b
H  (
k )) muhim spektridan tashqaridagi
xos qiymatlarining aniq sonini va joylashgan o'rnini topish haqida teore-
malar keltirilgan va isbotlangan. Magistrlik dissertatsiyasining natijalarini olishda funksional analiz, ma-
tematik analiz, kompleks o'zgaruvchining funksiyalari nazariyasi, chiziqli
operatorlar spektral nazariyasi fanlari metodlaridan, hamda Birman-Schwin-
ger printsipidan foydalanilgan. Ushbu magistrlik dissertatsiyasida olingan natijalar ilmiy xarakterga
ega bo'lib, bu natijalar Schrodinger operatorlarining spektral nazariyasiga
qo'shilgan hissa bo'ladi. Magistrlik dissertatsiyasida olingan natijalardan talabalar, magistrant-
lar va ilmiy xodimlar kvant mexanikasi va qattiq jismlar zikasidagi ba'zi
masalalarni yechishda foydalanishlari mumkin.
61 FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR
[1] S. Albeverio, S. N. Lakaev, K. A. Makarov, Z. I. Muminov: The Threshold Eects
for the Two-particle Hamiltonians on Lattices, Comm.Math.Phys. 262(2006), 91{115
[2] V. Bach, W. de Siqueira Pedra, S. Lakaev: Bounds on the Pure Point Spectrum of
Lattice Schrodinger Operators, Preprint mp-arc/c/11/11-161.
[3] Faria da Veiga P. A., Ioriatti L., and O'Carroll M.: Energy-momentum spectrum
of some two-particle Hamiltonians, Phys. Rev. E (3) 66, 016130, 9 pp. (2002). Poincare
Phys. Theor. 67, 91{107 (1997).
[4] Klaus M. andB.Simon: Coupling constants thresholds in non-relativistic quantum me-
chanics. I. Short range two body case. Ann. Phys. 130, 251{281 (1980).
[5] A.A.Pankov: Lecture notice operators on Hilbert space. New York: Nova Science Publish-
ers, 2007.
[6] M.Reed andB.Simon: Methods of modern mathematical physics. IV: Analysis of Oper-
ators, Academic Press, New York, 1979.
[7]S.N.Lakaev, S.X.Abduxakimov: Panjaradagi ikki fermionli sistemaga mos diskret Schrodinger operatori xos qiymatlari mavjudligi, SamDU ilmiy axborotnomasi.3, (2017).
[8]S.N.Lakaev, A.T.Boltayev: Threshold phenomena in the spectrum of the two-patricle Schrodinger operator on a lattice, Theoretical and Mathematical Physics, . 1983, 2019,
pp.363-375.
[9]J.I. Abdullayev, S.N. Lakaev. Asymptotics of the discrete Spectrum of the three-particle
Schrodinger dierence operator on a lattice // Theor. and Math. Phys.136:3, 231{245
(2003).
[10]S. Albeverio, F. Gesztesy, R. Hegh-Krohn. The low energy expansion in nonrelativistic
scattering theory // Ann. Inst. H. Poincare sect. A. 37:1, 1{28 (1982).
[11]S. Albeverio, R. Hegh-Krohn, T.T. Wu. A class of exactly solvable three-body quantum
mechanical problems and universal low energy behavior // Phys. Lett. A.83:1, 25{27 (1971).
[12]S. Albeverio, S.N. Lakaev, Z.I. Muminov. Schrodinger operators on lattices. The Emov
eect and discrete spectrum asymptotics // Ann. Henri Poincare.5, 743{772 (2004).
[13]S. Albeverio, S.N. Lakaev, A.M. Khalkhujaev. Number of eigenvalues of the three-particle
Schrodinger operators on lattices // Markov Proc. Relat. Fields.18:3, 387{420 (2012).
[14]V. Bach, W. de Siqueira Pedra, S.N. Lakaev. Bounds on the discrete spectrum of lattice
Schrodinger operators // J. Math. Phys.59:2, 022109 (2017).
62 [15]P.A. Faria da Veiga, L. Ioriatti, M. O'Carroll.
Energy-momentum spectrum of some two-
particle Hamiltonians // Phys. Rev. E.66:3, 016130 (2002).
[16]M. Klaus. On the bound state of Schrodinger operators in one dimension // Ann. Phys.
108 :2, 288{300 (1977).
[17]Yu.G. Kondratiev, R.A. Minlos. One-particle subspaces in the stochastic X Ymodel // J.
Statist. Phys. 87:3-4, 613{642 (1997).
[18]S.N. Lakaev. The Emov eect in a system of three identical quantum particles // Funct.
Anal. Appl. 27:3, 15{28 (1993).
[19]S.N. Lakaev, Sh.M. Tilavova. Merging of eigenvalues and resonances of a two-particle
Schrodinger operator // Theor. and Math. Phys. 101:2, 235{252 (1994).
[20]S.N. Lakaev, I.N. Bozorov. The number of bound states of a one-particle Hamiltonian on a
three-dimensional lattice // Theor. and Math. Phys. 158:3, 425{443 (2009).
[21]S.N. Lakaev, Sh.U. Alladustov. Positivity of eigenvalues of the two-particle Schrodinger
operator on a lattice // Theor. and Math. Phys. 178:3, 390{402 (2014).
[22]D.C. Mattis. The few-body problem on a lattice // Rev. Modern Phys.58, 361{379 (1986).
[23]R.A. Minlos, Y.M. Suhov. On the spectrum of the generator of an innite system of inter-
acting diusions Comm. Math. Phys. 206, 463{489 (1999).
[24]A. Mogilner. Hamiltonians in solid state physics as multi-particle discrete Schrodinger op-
erators : Problems and results. Many{Particle Hamiltonians: Spectra and Scattering , Ad-
vances in Soviet Mathematics, 5, eds. R. A. Minlos, AMS, Providence, RI, 139{194 (1991).
[25]Yu.N. Ovchinnikov, I.M. Sigal. Number of bound states of three-particle systems and E-
mov's eect // Ann. Phys. 123, 274{295 (1989).
[26]M. Reed, B. Simon. Methods of modern mathematical physics. IV: Analysis of Operators ,
Academic Press, New York, 1979.
[27]B. Simon. The bound state of weakly coupled Schrodinger operators in one and two dimen-
sions // Ann. Phys. 97, 279{288 (1976).
[28]A.V. Sobolev. The Emov eect. Discrete spectrum asymptotics // Comm. Math. Phys.
156 :1, 101{126 (1993).
[29]H. Tamura. The Emov eect of three-body Schrodinger operators: Asymptotics for the
number of negative eigenvalues // Nagoya Math. J.130, 55{83 (1993).
[30]V. Hoang, D. Hundertmark, J. Richter, S. Vugalter. Quantitative bounds versus existence
of weakly coupled bound states for Schrodinger type operators // arXiv:1610.09891v2 [math-
ph], 22 May (2017).
[31]D.R. Yafaev. On the theory of the discrete spectrum of the three-particle Schrodinger oper-
ator // Math. USSR-Sb. 94(136):4(8), 567{593 (1974).
[32]P.R. Xalmosh. Gilbertovo prostranstvo v zadachax , Izd. Mir. MOskva, (1979).
[33]G.M. Fixtengols. Kurs dierensialnogo i integralnogo ischisleniya. II , Nauka, Moskva,
(1968).
63

Panjaradagi bir zarrachali Schr¨odinger operatori spektri va unga mos giperbolalar oilasi

Купить
  • Похожие документы

  • Bolalar tarbiya jamoasi - yagona pedagogik jarayonning asosiy shakli
  • Bolalar bog‘chasida psixologik-ijtimoiy va reabilitatsion yordamning ijtimoiy pedagogik xizmati
  • Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)
  • Hikoya qilib berish turlari va metodlari. O‘yinchoq va predmetlarga qarab hikoya qilishga o‘rgatish. Bolalarni rasmga qarab hikoya tuzishga o‘rgatish. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda bolalar adabiy
  • Ijtimoiy pedagogik faoliyatning bolalarning moslashuv ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha