Pedagogik mahoratning psixologik xususiyatlari - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	103.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Pedagogik mahoratning psixologik xususiyatlari

Купить

Pedagogik mahoratning psixologik xususiyatlari

Mundarija Kirish........................................................................................................................ 3 I- Bob. Pedagogik mahoratning nazariy asoslari va uning о‘qituvchi faoliyatida tutgan о‘rni...........................................................................................5 1.1. Pedagogik mahoratning asosiy tarkibiy qismlari...............................................6 1.2. Xorijiy pedsgoglar va buyuk sharq mutafakkirlari pedagogik mahorat haqida......................................................................................................................12 1.3. О‘qituvchining pedagogik mahorati va qobiliyatlari........................................7 II- Bob. Muloqot – pedagogik mahoaratning namoyon bо‘lish jarayonining obe’kti va

Kirish Mavzuning dolzarbligi: Respublikamizda ko`pgina mavhum masalalar qatorida ta`lim – tarbiya ishini tubdan o`zgartirish, uni yangi zamon talablari darajasiga ko`tarish, sog`lom barkamol avlodni kamol toptirish, bugungi eng dolzarb masalalardan biridir. Bu borada qabul qilingan “ta`lim to`g`risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” asosida jiddiy ishlar amalgam oshirilmoqda. Talim tizimidagi yangilanish, asosan, “Davlat ta`lim standartlari”ni ishlab chiqishnigina amalgam oshirmay, balki ta`lim jarayoni orqali o`quvchini o`z kelajagini yorqin tasavvur qila oladigan, bu borada o`z taqdirini va o`z shaxsiga ongli munosabatda bo`lib, turli faoliyatlarda o`z – o`zini rivojlantira oladigan erkin, faol va mustaqil shaxsni shakllantirishni ko`zda tutadi. Maktab – jamiyatning ijtim

vaqtida jim o`tirish, savollarga albatta qo`l ko`tarib, ruxsat b е rilsa javob b е rish, o`qituvchining ko`rsatmalarini so`zsiz bajarishi orqali ish yuritadilar. Bunday o`qituvchilar o`quvchilarning qiziqish, layoqat, xohish – istaklarini hisobga olib, asosan o`quv r е jaga amal qiladilar. Dars jarayonida е tarli p е adagogik mahoratni egallagan bunday o`quvchilar uchun ta'limda o`quvchi shaxsini shakllantirish emas, balki fan asoslarini o`rgatishi, chu?urro? bilim b е rish ahamiyatlidir. Shuning uchun bunday o`qituvchilar uchun o`quvchilarning mustaqil fikrlari emas, balki o`rganayotganlarini o`zlashtirish muhimdir. R е spublikamiz Pr е zid е nti I.A.Karimov O`zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisi IX – s е ssiyasida so`zlagan nutqida shunday d е ydi: “O`qituvchi va o`quvchi munosaba

2. Xorijiy hamda sharq mutafakkirlarining pedagogik mahorat haqidagi qarashlarini o`rganish, tahlil qilish. 3. O`Qituvchining pedagogik mahorati va qobiliyatlarining o`zaro bog`liqligini o`rganish. 4. Muloqo va pedagogik mahorat munosabatlarini o`rganish. 5. O`qituvchilarda p е dagogik t е xnikani shakllantirish usullarini tadqiqetish. 6. Ilg`or p е dagogik t е xnologiyalarni amaliy qo`lanishida p е dagogik mahoratning o`rnini aniqlash. Bitiruv malakaviy ishining ob'еkti. Pеdagogika kollеji o`qituvchilari, umumiy o`rta ta'limi maktabi o`qituvchilari. Jami 30 nafar. Bitiruv malakaviy ishining prеdmеti . O`qituvchilarda pеdagogik mahoratni egallaganlik jarayoni o`rganiladi. Bitiruv malakaviy ishining mеtodlari. Bitiruv malakaviy ishini tayyorlashda su h bat, kuzatish, tajriba, tеst v

I- Bob. Pedagogik mahoratning nazariy asoslari va uning о‘qituvchi faoliyatida tutgan о‘rni 1.1.Pedagogik mahoratning asosiy tarkibiy qismlari. Pedagogik mahoratga erishish uchun aynan pedagogika faniga oid bilim, kо‘nikma va malakalarni egallashgina emas, balki psixologiya fanini ham chuqur о‘rgangan kishigina pedagogik faoliyati davomida pedagogik mahoratga erishishi mumkin. Shuni unitmaslik kerakki, pedagogik mahoratga erishish uchun bо‘lajak pedagoglar pedagogika va psixologiya fanini ham nazariy, ham amaliy jihatdan puxta о‘rganish lozim. Ta’lim – tarbiyadan kо‘zlangan maqsadni anglash va ular tizimida yangi bilimlar berish – bolalarni tо‘g‘ri tarbiyalash shartidir. Bunda о‘qituvchilarning beg‘araz mehnati, bolalarni sevish va ularga jon fido aylashlari tarbiya samaradorligini ta’minl

Bu ta’rifni yaxshi tushunib, uning ma’no mohiyatini tahlil etadigan bо‘lsak, ushbu ta’rifda pedagogik mahorat tushunchasi mazmuniga kiradigan quyidagi masalalarni ajratish mumkin bо‘ladi: 1.Umumiy madaniyatning yuqori darajasi, bilimdonlik va aql – zakovatning yuksak kо‘rsatgichi; 2. О‘qitayotgan faniga doir keng va chuqur bilim sohibi; 3.Pedagogika, umumiy, yosh va pedagogik psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlar bilan qurollanganlik, ularda о‘qitish va tarbiyalash ishlari tajribasida erkin va ustunlik bilan foydalana bilish; 4. о‘quv tarbiya ishlari metodikasini mukammal egallaganlik. О‘qituvchi hozirgi zamon talablariga javob beradigan yuksak axloqiy – ma’naviy sifatlarga ega bо‘lgan, chuqur bilim va mahorat egasi bо‘lishi lozim. О‘quvchilarda bilimga qiziqish va ishtiyoqni tarbiya

pedagogga tarbiyalanuvchilar kо‘rib va eshitib turgan narsalar orqali о‘z fikrlarini yetkazish imkonini beradi. О‘qituvchining kо‘p qirrali va murakkab faoliyati zaminida yosh avlodni odobli, e’tiborli qilib tarbiyalash, ularni ilmiy bilimlar bilan qurollantirish kabi vazifalar yotadi.bularni amalga oshirish esa о‘qituvchining xilma xil faoliyatiga bog‘liq: yoshlarni о‘qitish, maktabdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil eta bilish va о‘tkazish, ota – onalar о‘rtasida pedagogik targ‘ibot ishlarni tashkil eta bilish hamda о‘tkazish va hakozo. Bularning barchasi о‘qituvchidan chuqur bilimlarga ega bо‘lishni, о‘z sohasini mukammal bilishni, bolalarni sevishni talab etadi. Shu boisdan, jamiyatda yosh avlodni muayan darajada о‘qimishli, ahloqan barkamol, jismoniy sog‘lom va ma’navi

О‘qituvchilik dunyodagi eng qadimgi kasblardan biridir. Uning ijtimoiy ahamiyati hech qachon kamaymaydi, sо‘nmaydi. О‘qituvchilik kasbi bir qator muhim talablarga javob berishi kerak. Pedagogik mahorat asosan о‘qituvchining faoliyatida namoyon bо‘ladi. О‘qituvchi о‘z faoliyatida pedagogik mahoratga erishish uchun о‘z faoliyatini boshqarish qobiliyatida pedagogik mahoratga erishish uchun о‘z faoliyatini boshqarish qobiliyati, yuqori bilim, yetarli malaka va kо‘nikmalar bо‘lishi talab qilinadi. Pedagogik mahoratni egallash uchun о‘qituvchi doimo о‘z ishini tahlil qila bilishi, о‘ziga о‘quvchilar nazari bilan qaray olishi va kamchiliklarni tuzatish uchun tinimsiz izlanishi zarur. О‘qitish jarayonida pedagog о‘z faoliyatining samarali bо‘lishi uchun pedagogik texnologiyani yaxshi bilishi, unin

о‘quvchi – talabalarga kо‘rsatadi, ya’ni kishilik jamiyati tomonidan bor hamda bunday bilimlarga ega bо‘lmagan bola ongida vositachilik qiladi. О‘qituvchining faoliyati tufayli ta’lim puxta uylab chiqilgan maqsad, mazmun va dasturlar asosida olib boriladigan jarayonga aylanib, kutilgan natijalarni beradi. О‘quvchi – talabar ta’lim jarayonida olamni bila borib, о‘zlari uchun ilgari noma’lum bо‘lgan, biron fan kashf etgan va odamlarning ijtimoiy tarixiy amaliyotda tekshirib kо‘rilgan yangi narsalarni bilib oladilar. Demak, о‘quvchilar ta’lim jarayoni orqali bilim bilanqurollanadi. О‘quv jaryoninig samarali tashkil etilishi va ta’limdan kо‘zlangan maqsadga erishish kо‘proq о‘qituvchi faoliyatiga, uning pedagogik mahoratiga bog‘liqdir. Shu boisdan, о‘qituvchi pedagogik mahoratining asosi о‘z u

avvalambor har tomonlama ma’naviy va axloqiy fazilatlarga ega bо‘lgan barkamol inson bо‘lishi zarur. О‘qituvchi mahorati, unga qо‘yilgan talablar va pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish haqida “Ta’lim tо‘g‘risida” gi Qonunlar va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida ham keltirilgan. Pedagogik faoliyatda о‘qituvchi mehnatining nufuzini oshirish va yoshlarni barkamol inson qilib tarbiyalashning ma’suliyatliligini e’tirof etgan holda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi о‘qituvchishaxsiga ham katta talablar qо‘yilmoqda: 1.О‘qituvchi hozirgi zamon talablariga javob beradigan yuksak axloqiy – ma’naviy sifatlarga ega bо‘lgan, chuqur bilim va mahorat egasi bо‘lishi lozim. 2. Vatan t arixi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni chuqur biladigan, ma’naviy komil inson bо‘lishi; 3.О‘z fani doirasida chuqu

1.2. Xorijiy pedagoglar va buyuk sharq mutafakkirlari pedagogik mahorat haqida. Pedagogik mahoratning asosiy poydevorini kasbga doir bilimlar tashkil etadi. Bunday bilimlar mazmuni esa о‘qitilayotgan fan mazmuni, metodikasi, pedagogikasi va psixologiyasiga doir bilimlarni о‘z ichiga oladi. Shuning uchun ham О‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida” gi Qonunida (5-modda). “Tegishli ma’lumot, kasb tayyorgarligi, boy va yuksak axloqiy fazilatlarga ega bо‘lgan shaxslar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega”, deb ta’kidlangan. “Ta’lim tо‘g‘risida” gi Qonun talablarini bajarish pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishni, demak, bо‘lajak о‘qituvchilardapedagogik mahoratni shakllantirishni talab etadi. “Tarbiya san’ati shunday xususiyatga egaki, - degan edi K.Ushinskiy, -

Pedagogik mahoratni shakllantirishda о‘qish san’atining roli haqida Emil Tage shunday degan edi: “О‘qish san’ati о‘zganing kо‘magi yordamida fikr yuritish san’atidir. О‘qish о‘zga bilan birgalikda fikrlash, о‘zganing fikrini mulohaza qilib kо‘rish, о‘zimizning fikrlarimizni о‘lchash va unga zid fikrlarni xayoldan о‘tkazish demakdir”. Andrey Morua esa, A.Navoiy kabi, kasbni kamolga yetkazish haqida gapirib: “Agar inson biror kasbni mukammal egallasa, mehnat unga huzur bag‘ishlaydi, baxt keltiradi” deb yozgan edi. Bu haqida A.navoiy shunday yozgan edi: Kamol et kasbim olam uyidan, Senga farz о‘lmag‘ay g‘amnok chiqmoq. Jahondin notamom о‘tmak biaynih, Erur hammomdin nopok chiqmoq. Quyida biz buyuk sharq mutafakkirlarining pedagogik mahoratga doir ayrim fikrlarini ketiramiz. Buyuk mutafakkir M

beruvchilar, о‘stoz va muallimlardir. Ulardan biri bolalarga mehribonlik va yaxshi sо‘zlar bilan tarbiya bersa, ikkinchisi majburiy ravishda tarbiyalaydi”. Ungacha, pedagoglik kasbi bilan о‘zida 12 tug‘ma xislatni mujassamlashtirgan kishilar shug‘ullanishi lozim: 1. Barcha organlari mukammal taraqqiy etgan; 2. Barcha masalani tez va tо‘g‘ri tushuna oladigan; 3. Xotirasi kuchli bо‘lgan; 4. Zehni о‘tkir bо‘lgan; 5. Nutqi ravon bо‘lgan; 6. Bilish va о‘qishga muhabbati kuchli bо‘lgan; 7. Kо‘zi tо‘q, pokiza bо‘lgan; 8. Haqiqatparvar bо‘lgan; 9. G‘urur va vijdonli bо‘lgan; 10. Pulni sevmaydigan; 11. Adolatli; 12. Qat’iyatli, qо‘rqmas va jasur kishilar. Shu bilan birga u “ta’lim – tarbiya ahllari ham о‘z bilimlarining darajasiga qarab” bir – birlaridan farq qilishlari, ortiq – kam bо‘lishlari, ba

mallollik va sabrsizlikka olib keladi. О‘quvchi fandan – fanga о‘tib tursa, turli bog‘larga yurganga о‘xshaydi. Birini kо‘rib ulgurmay, boshqasi boshlanadi va о‘quvchi har bir yangi narsadaо‘ziga yarasha lazzat bor – deyilgandek, ularni kо‘rishga qiziqadi va kо‘zdan kechirishni istaydi. Bir xil narsa charchatadi, xotiraga malol keltiradi”, - deb yozgan edi. Beruniy о‘qitish jarayonida quruq yodlashni qoralaydi. U “Tushunish yodlashdan yaxshiroq va afzaldir”... “Kuzatishning kо‘pliginarsalarni eslab qolish qobiliyatini yaratadi”, deb uqtiradi. U о‘zining “Osor al - boqiya” asarida “Butun kuchumni yig‘ib, bor imkoniyatni ishga solib, goh eshitish, goh kо‘rish va qiyos qilish orqali, bilimim yetganicha u narsani bayon etishga bel bog‘ladim”, deb yozar ekan, har bir pedagogning ham ana shunday

Bu san’at – hunarlar bilan u mol – dunyo yig‘a beradi. Burhoniddin Zarnudjiy (1150 y) “О‘qituvchiga ta’lim yо‘lida qо‘llanma” asarida bilimlarni tez va puxta о‘zlashtirish uslublarini ishlab chiqdi, uningcha: “о‘rganuvchilar zimmasida barcha fanlar orasida eng muhimlarini tanlash vazifasi turadi. ... bilimlarga bо‘lgan qiziqish shuni talab etadiki. U о‘qituvchisiga va о‘rganayotgan faniga. Kitobiga nisbatan tо‘la qanoatli bо‘lsin, toki muvaffaqiyatsizlikni о‘zidan yiroqlashtirish, bilimning maxsus bо‘limiga nisbatan ham shunday ish tutmoq kerak. Bilimlarni chuqur о‘zlashtirishning 6 sharti mavjud: aql farosat, kuchli istak, chidam, oziq – ovqat, о‘qituvchi va bilim olish uchun yetarli vaqt. Mashg‘ulotlar damomida о‘qituvchilar muallimdan bir о‘q – yoy masofada о‘tirishsin, shunda о‘quvchin

1.3. O'qituvchining pedagogik mahorati va qob1liyatlari Qobiliyatlar muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma'lum darajada tadqiq qilingan muammolardan biridir. Bu muammo yuzasidan qadimdan to shu kunga qadar olimlar izlanishlar olib borganlar. Insonnning imkoniyatlarini o'rganishga Sharq mutafakkirlari (Forobiy, Beruniy, Abu Ali ibn Sino), Rossiya psixologlari (B.M.Teplov, B.G.Anan'ev, N.V. Kuzmina. S.L.Rubinshteyn, A.G.Kovalev, V.N.Myasishev), arb olimlari (A.Bine, T.Simon. F. Gal`ton, V.Shtern, U. Olloport, K.Rodjers) kabilar katta xissa qo'shganlar. Ushbu muammo ustida O'zbekiston psixolog olimlari (E.G`oziev, R.Gaynutdinov, M.G.Davletshin, B.R.Qodirov, V.A.Tokareva va boshqalar) ham izlanish olib borganlar. Ma'lumki, turli kishilarni bir xil sharoitlarga

Ushbu tushunchaning yangiligi va to'laliligi nimada? Ushbu tushunchada qobiliyatlar bilim, ko'nikma va malakalarga tenglashtirilmay, ularga nisbatan insonning munosabati, bilim, malaka va ko'nikmalarini o'zlashtirish yengilligi, tezligi va chuqurligi hamda ularni ma'lum bir faoliyatini yengil o'zlashtirishida va shu faoliyatning muvaffaqiyatli bajarishda namoyon bo'ladi. Shunday qilib, qarama-qarshiliklarni yengish hamda haqiqatni izlash oqibatida olimlar quyidagi xulosaga keldilar. "Qobiliyatlar shaxsning individual psixologik xususiyati bo'lib, unga bilimlar, ko'nikmalar va malakalarni o'zlashtirilishining to'liqligi tezligi, yengilligi, chuqurligi hamda turli faoliyatni o'zlashtirish va uni muvaffaqiyatli bajarishga bog'liqdir"

TABIIY QOBILIYATLAR – bu idrok, xotira, tafakkur va boshqa oddiy psixik jarayonida namoyon bo'lish qobiliyatidir. Ular inson va hayvonlarda tabiiydir. Insonda ijtimoiy muhitga moslasha olish qobiliyati mavjuddir. Bu umumiy va maxsus aqliy qobiliyatlar, nutq va mantiqdan foydalanganda, shaxslararo, predmetlararo munosabatlarda namoyon bo'ladi. UM UMIY QOBILIYATLAR – insonni turli faoliyat yo'nalishlarda muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Maxsus qobiliyatlar insonni biror-bir maxsus faoliyat yo'nalishidagi muvaffaqiyatini ta'minlaydi va uning namoyon bo'lishi uchun maxsus layoqat bo'lishi lozim. Bunday qobiliyatlarga musiqaviy, matematik, texnik, adabiy-ijodiy, pedagogik va bshqalar kiradi. Musiqaviy qobiliyatlar B.M.Teplov tomnidan o'rganilib, “Psixologiya muzo

sintetik tahlil qilish, qayta ishlash xususiyati "joyida" masalani tizimini idrok etib, uni asosiy munosabatlarini ochadilar deb hisoblaydi. Matematikaga alohida iste'dodi bo'lgan o'quvchilar o'ziga x os "matematik aql" bilan xarakterlanadilar-ular borliqning mantiqiy matematik mazmunini topa oladilar, ulardagi mantiqiy va matematik kategoriyani aniqlaydil ar, ko'pincha hodisalarni matematik munosabatlar nuqtai-nazariyasi orqali qabul qiladilar. Tasviriy san'atga xos qobiliyatlari psixologiyasi kitobida tasviriy qobiliyatning psixologik tahlili berilgan. Tasviriy faoliyatda idrokning xususiyatlarini o'rganish jarayonida V.I.Kirnenko tasviriy san'atda qobiliyat hodisalarini yaxlit va sintetik ko`rinishida idrok etishda namoyon bo'lib, u ba

v) umumiy xususiyatlar (kirishimlilik, rivojlanishning umumiy darajasi, amaliy aql, kuzatuvchanlik, faollik, tashabbuskorlik, qat'iylik, tashkilotchilik, o'z-o'zini boshqara olishi). g) maxsus xususiyatlar (tashkilotchilik xissi, psixologik kashfiyotchilik, psixologik takt: emosional - irodaviy ta'sir etish, talabchanlik, tanqidiylik, tashkilotchilik faoliyatiga moyillik): d) shaxsiy individual xususiyatlar. Pedagogik qobiliyatlarni N.V.Kuz'min, F.N. Gonobolinlar tadqiq etgan. Ular pedagogik qobiliyatlarning tizimida quyidagi qismlarni kiritganlar. a)didaktik qobiliyatlar - o'quv materialini o'quvchilarga tushunarli, aniq, yoshiga mos holda o'qitish, talimga qiziqishini uyg'otish, ularda mustaqil fikrlashni shakllantirish: b)akademik qobiliyatlar-turli f

g) nutqiy qobiliyati- fikrlarni to'g'ri, aniq, emosional nutq orqali yetkaza olish; d) avtoritar qobiliyatlar-bevosita o'quvchilarga emosional-irodaviy ta'sir ko'rsata olish va shu asosda hurmat, e'tiborga erishish: j) kommunikativ qobiliyatlar-bolalar bilan muloqotga kirisha olish qobiliyati, pedagogik tajribaga ega bo'lish: z) pedagogik hayol - bu maxsus qobiliyat turi bo'lib tashxis qo'ya olish qobiliyati asosida o`quvchi kelajagiga, uning rivojlanishini oldindan ko'ra olish orqali zamin yaratiladi. i) diqqatni taqsimlay olish qobiliyati - bir vaqtning o'zida diqqatni turli faoliyatlar orasida taqsimlay olishdir. Texnik qobiliyatlar muammosi bilan M.G.Davletshin shug'ullangan. Texnik qobiliyatlar tizimida muallif yordamchi, tayanch va yeta

qiziqarli"-deydi kishi). Bilvosita qiziqishlar biron bir narsa (masalan, ta'lim olish)ning real ijtimoiy ahamiyati bilan uning shaxs uchun sub'ektiv ahamiyati bir- biriga mos kelgan. (Bunday holda kishi: "Bu meni qiziqtirgani uchun ham qiziqamanda!"-deydi) taqdirda paydo bo'ladi. Mehnat va o'qish faoliyatida hamma odam ham bevosita hissiy jozibaga ega bo'lavermaydi. Shuning uchun ham mehnat jarayonini ongli tashkil etishda yetakchi rol o'ynaydigan bilvosita qiziqishlarni tarkib toptirish muhimdir. Qiziqishlar o'zining kengligi bo'yicha ham farq qiladi. Bir xil odamlarda qiziqishlar bir sohaga qaratilgan bo'lishi mumkin, boshqalarda esa barqaror ahamiyatga ega bo'lgan ko'plab ob'ektlarga bo'lingan bo'ladi. Qiziqishlarning t

Shaxs qobiliyatining mayllar va qiziqishlar bilan bog'liqligi. Qobiliyat va bilim, malaka mahoratining o'zaro aloqadorligi. O'quvchilar qobiliyatini diagnostika qilish, qobiliyatni tarkib toptirishga individual yondoshish masalalari. Qobiliyatlarning tarkib topib borishi va rivojlantirishning shart-sharoitlari. O'quvchi qobiliyatlarini rivojlantirishda o'qituvchining roli. O'qituvchining pedagogik qobiliyatlari. PEDAGOGIK QOBILIYAT TARKIBI QUYIDAGICHA: 1. Didaktik qobiliyat (murakkab bilimlarni tinglovchilarga tushuntirishga o'quvchanligi), 2. Akademik qobiliyat (barcha fanlar yuzasidan muayyan bilimga ega bo'lishligi) 1. Perseptiv qobiliyat (qisqa daqiqalarda auditori holatini idrok qila olish fazilati). 3. Nutqiy qobiliyat (ixcham, ma'noli, ohangdor, m

natijasini oldindan aytish qobiliyati). 14. Gnostik qobiliyat (Tadqiqotga layoqatlilik). 1. DIDAKTIK QOBILIYATLAR- bu bolalarga o'quv materialini aniq va ravshan tushuntirib oson qilib yetkazib berish, bolalarda fanga qiziqish uyg'otib, ularda mustaqil faol fikirlashni uyg'ota oladigan qobiliyatlaridir. Didaktik qobiliyatga ega bo'lgan o'qituvchi zarurat tutilganda qiyin o'quv materialini-osonroq, murakkabrog'ini soddaroq, tushunish qiyin bo'lganini tushunarliroq qilib o'quvchilarga moslashtirib bora oladi. O'qituvchining mana shu xislatlarini bilib olgan o'quvchilar odatda: "O'qituvchining eng muhim tomoni ham uning hamma narsani aniq-ravshan va tushunarli qilib berishida-da. Bunday o'qituvchining qo'lida mazza qilib o'qiging

Qobiliyatli, tajribali o'qituvchilar esa o'zlarini o'quvchi o'rniga qo'yib, kattalar uchun aniq-ravshan va tushunarli bo'lgan material o'quvchilar uchun noaniq va tushunarsiz bo'lishi mumkin degan nuqtai nazarda bo'ladilar. Shuning uchun ham bunday o'qituvchilar materialning xarakteri va uni bayon etish usullarini alohida o'ylab ko'rib rejalashtiradilar. Materialni bayon etish jarayonida qobiliyatli o'qituvchi turli o'quvchilarning qanday tushunayotganliglari va zarur dars bayoniga alohida e'tibor berishga intilayotganliklari kabi qator belgilarga qarab to'g'ri tasavvur qilib, xulosa chiqara oladi. Ana shunday pedagogik qobiliyatini aniqlash uchun psixolog N.Gonobolin juda qulay test tavsiya etadi. Bu testga ko'ra bili

qoldirish, o'quvchilarda katta qiziqish uyg'ota olish uchun u yuksak madaniyatli, har tomonlama mazmunli, keng erudisiyali (bilimdon) odam bo'lmog'i lozim. Sunday o'qituvchilar haqida o'quvchilar: "Maxmud aka xuddi professorning o'zginasi-Y. Biz uning bilmagan birorta sohasi bormikan deb tez-tez o'ylab turam''.. Darslarga u butun vujudi bilan kirishib ketadi" deydilar. Ba'zan o'quvchilar o'z o'qituvchisi haqida "Baqir-chaqir qiladi-yu, ammo zarracha bilimi yo'q" deb butunlay teskarisini aytsalar juda alam qiladi. 3.PERSEPTIV QOBILIYATLAR -bu o'quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira bilish, psixologik kuzatuvchanlik, o'quvchi shaxsning vaqtinchalik psixik holatlari bilan bog'liq nozik tomon

nutqi hamma vaqt o'zining ishonchliligu jozibadorligi kabi ichki quvvat bilar alohida ajratib turishi lozim. O'qituvchi nutqi, uning talaffuzi aniq-ravshan, oddiy va o'quvchilar uchun tushunarli bo'lishi kerak. Beriladigan axborotlar shunday tuzilishi kerakki, bunda o'quvchilarning fikru-zikri va diqqat-e'tiborini yuqori darajada faollashtiradigan bo'lsin. Buning uchun esa o'qituvchi o'rtacha savol tashlab, asta-sekinlik bilan o'quvchilarni to'g'ri javobga olib keladi, o'quvchilarning diqqat-e'tiborini faollashtiruvchi ("Bunda ayniqsa ziyrak bo'llng!", ''o'ylang, yana o'ylab ko'ring!") kabi so'z va iboralarni o'z me'yorida ishlatadi. O'qituvchi uzun jumlalarni, murakkab og'zaki i

o'quvchilarning asabiga tegib, ularni tez toliqtiradi, muhofaza qiluvchi tormozlanishni yuzaga keltiradi. Mana shu yerda Sharq mutafakkirlaridan Nosiriddin Tusiyning "... o'qituvchi nutqi hech qachon va hech qaerda zaharxandali, qo'pol yoki qattiq bo'lishi mumkin emas. Dars paytida o'qituvchining o'zini tuta olmasligi ishni buzishi mumkin..." degan nasihatini keltirishimiz juda o'rinli bo'lardi. O'qituvchining bo'sh, sekin ovozi yomon eshitiladi. Nutqi imo- ishoralar, turli keskin harakatlar o'quvchilarni jonlantiradi. Bu tariqa imo-ishora va harakatlar tajribali o'qituvchilarda o'z me'yorida ishlatiladi. Lekin bir xildagi tinimsiz harakatlarning xaddan tashqari ko'p bo'lishi kishining asabiga tegadi. TASHKILOTCHLLIK Q

vaqtni nazorat qilish uchun belgilar olib borishni tavsiya etadilar. Jumladan: darsning 10, 20, 30 va boshqa daqiqalari davomida maboda ko'zda tutilmagan vaqt ortib qolgan taqdirda foydalanish uchun qanday qo'shimcha materiallarni tayyorlash yoki vaqt etmay qolgan taqdirda qanday materialni keyingi darsga qoldirish mumkinligi haqida maslahat beradilar. OBRO'-NUFUZGA EGA BO'LISHLIK QOBILIYATI- bu o'quvchilarga bevosita emosional-irodaviy ta'sir etib, ularda obro' orttira bilishdan iborat qobiliyatidir. (Garchan, obro' mana shu asnodagina qozonilmaydi, albatta, balki o`qituvchining o'z fanini mukammal bilishi, sezgirligi va xushmuomalaligi asosida qozoniladi). Avtoritar qobiliyat o'qituvchining rostgo'yligi, irodaviy uddaburonligi, o'zini tuta

maktabimizdan ketganiga biz xursand bo'ldik. U bizni do'q-po'pisa, baqiriq qichqiriq, buyruqbozlik bilan qo'lga olaman deb o'ylardi-yu, ammo bizni bardosh berishgagina majbur etardi, xollos". Bunda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning maktab ta'limi jarayonida olib borilayotgan ishlarning ahvoli to'g'risida juda achinib aytgan fikrlarini keltirish o'rinli bo'lur edi: "Mabodo biror bir o'quvchiga e'tiroz bildirilsa, o`rtaga u hech kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi". Maktablardagi jarayonda o'qituvchi hukmron. U boladan faqat o'zi tushuntirayotgan narsani tushuna bilishni talab qiladi. Pirnsip ham tayyor: "mening aytganim-aytgan, deganim-degan". Shu bilan bir qatorda o'quvchilar o&#39

kimga qanday yondashishni bilar edi ”; “Eng yomoni – o`qituvchining o`quvchilar oldida xushomadgo`ylik qilishdir. Bizning zoologiya o`qituvchimiz Farida opamlar shundaylardan edi: ular nimaiki qilmasin, u bolalarni o`ziga qaratish uchun xushomadgo`ylik qilardi! Nega ular o`zini shunchalik kamsitib yerga uradi? Deb o`ylar edim. Axir ular o`z fanini yaxshi bilardiku”; “Ibrohim aka esa, qarabsanki, hech narsadan hech narsa yo`q kishi diliga ozor berar, tushurib qolar yoki buhudaga urishib, koyib berar edi”. Pedagogik taktning yo`qligi ko`pincha og`ir oqibatlarga olib keladi. PEDAGOGIK HAYOL -bu kishining o'quvchilar shaxsini tarbiyaviy tomondan loyihalashtirishda o'z ish-harakatlarining natijasini oldindan ko'ra bilishida namoyon bo'ladigan maxsus qobiliyatidir. Bu qobiliyat o

II- Bob. Muloqot – pedagogik mahoaratning namoyon bо‘lish jarayonining obe’kti va subyekti sifatida. 2 .1. Muloqot va pedagogik mahorat. Pedagogik muloqot — pedagogik ta'sirning ajralmas sifatidir. Bu o'qituvchi va o'quvchining ta'lim-tarbiya jarayonidagi professional muloqoti bo'lib, unda ma'lumot almashinadi va o'quvchilarga o'quv-tarbiyaviy ta'sir o'tkaziladi. Bunda ikki yoqlama muloqot yuzaga kelishining asosi sifatida o'zaro hurmat va ishonch xizmat qiladi. Pedagog o'quvchilar bilan muloqotga kirishish jarayonida ulardan hurmat kutadi. O'quvchilar ham o'qituvchidan hurmat va ishonchni talab etadilar. Bu pedagogik ta'sirning samarali yo'li bo'lib, tajribali pedagoglar bolaning o'z- o'zini hurmatlashiga asoslang

muloqotda bo'lishi, nostandart usullarini izlab topishi kerak. Pedagogik ta'sir ham pedagogik muloqotdagi ijodiylik orqali amalga oshiriladi. Ijodiylikni amalga oshirish uchun quyidagilarga ahamiyat berish lozim: —bir necha o'qituvchilarning darslarini kuzatish, unda o'quvchilarning kayfiyatini, o'qituvchining bolalar bilan bo'ladigan munosabatlarini o'rganish; — o'qituvchining darsda qanday usullarni qo'llashi, muloqotni qanday tashkillashtirish, o'quv-tarbiyaviy muammolarni yechishini aniqlash; — o'zining muloqot texnologiyasini boshqa o'qituvchining texnologiyasiga taqqoslashi; — tajribali o'qituvchilarning tarbiyaviy soatlarida qatnashish orqali muloqot jarayonidagi o'quvchilarning individual xususiyatlarini aniqlash; — o'zini

— sinf bilan aloqani yo'lga qo'yishda zudlik bilan harakat qilish; — tashkiliy ishlardan dars jarayonining muhim bosqichiga tezlik bilan o'ta olish; —sinfning ijtimoiy-psixologik yakdilligini, «biz» hissini shakllantirish; — vaziyatga qarab bolalar bilan muloqot usullarini qo'llash; — butun sinf jamoasi bilan yaxlit aloqani tashkillashtirish; — latofat, samimiylik, sofdillikni o'zida shakllantira olish, darsda namoyon qila olish; —taqiqlangan pedagogik talablarni kamaytirish, vaziyatga qarab ish tutish; —mimika (yuz ifodasi), pantomimika (harakatlar), ko'z bilan ta'sir qilish (noverbal muloqot) ni faol qo'llash; —o'zaro bir-birini tushunishni his qilish (V.A. Kan — Kalik). Kasbiy-pedagogik muloqotning muvaffaqiyatli bo'lishida o'qituvchining komm

qilishiga yordam beradi. Pedagogik muloqot -o'quv jarayonining muhim qismi hisoblanadi. O'qituvchi, tarbiyachi va pedagog konimunikativ faoliyati pedagogik faoliyatdagi muloqo t da muhim rol o'ynaydi. Konimunikativ ko'nikma quyidagi shakllarda namoyon bo' l adi: 1. Kishilar bilan muloqotda bo'lish ko'nikmasi; 2. O'quvchilar bilan birgalikdagi ijodiy faoliyatni tashkillashtirish ko'nikmasi; 3. Maqsadga yo'naltirilgan muloqotni tashkillashtirish va boshqara olish ko'nikmasi (uquvi). Konimunikativ qobiliyatlarning asosiy tarkibiy qismi muloqot chanlikning turlicha namoyon bo'lishidir. Muloqotmand kishilar oson, tezkorlik bilan muloqotni tashkillashtiradilar. Bunday kishilar har doim kommunikativlikning markazida turadilar. Pedagogik faoliyatdagi

shaxs fazilati sifalida pedagogik muloqotning mahsuldor bo'lishini ta'minlaydi. Muloqotchanlikning uchta tarkibiy qismini ko'rib chiqisn lozim: muloqotga ehtiyoj, muloqot paytida va muloqotdan keyin yaxshi kechinmalar his qilish, kommunikativ ko'nikma va malakalar. Muloqotchanlik hissiy tabiatga ega bo'lib, ular kommunikativ va altruistik hislardir. Kommunikativ hislarga fikr almashish, hayajonlanish, simpatiya (yoqtirish) his qilish, muloqotda bo'layotgan hamsuhbatni hurmat qilish kabilar kiradi. Altruistik hislar esa kishilarga quvonch keltirishni xohlash, boshqalar quvonchidan xursand bo'lish, hamdardlik bildirish kabilardan iborat. Pedagogning kommunikativ faoliyatiga uning qobiliyatlari ham kiradi. Jumladan, didaktik (mavzuni tushunarli, sodda tilda bayon q

Psixologik ishlar yo'nalishi pedagogning ijodiylik hissi, intellektual, emotsionaljihatini tashkil etadi. Pedagogning ijodiylik hissi, ayniqsa, adabiyot darslarida kuchli namoyon bo'ladi. Shu bilan birga pedagogning tajribasi ham muhim rol o'ynaydi. Tajribasi ortib borgani sari pedagog dasilabki materiallardan ko'ngli to'lmaydi, yangi-yangi materiallarni dars jarayonida qo'llashga harakat qiladi. Buning uchun esa ijodiylik hissi shakllangan bo'lishi lozim. Ijodiylik hissi bo'lsa, pedagog izlanadi imkon topadi. O'zini darsga hissiy tayyorlash pedagogda ijodiylik tuyg'usini keltirib chiqaradi. Ijodiylik hissili shakllanlirishda quyidagilarga e'tibornt qaratish lozim: — material bilan ishlashda undagi asosiy o'rinlarni qidirib topish; — auditori

— men ishonch bilan dars o'ta olaman; — bolalar meni tinglashadi; — men darsga yaxshi tayyorlanganman; — dars juda qiziqarli bo'ladi; — bolalarning men bilan birga bo'lishlari juda qiziqarli; — kayfiyatim yaxshi; — menga darsda ishlash yoqadi. Kasbiy-pedagogik muloqot uslubi va uning turlari Biz ko'z oldimizga birinchi darsni keltira olsak, o'sha paytdagi hayajonni, quvonchni, ijodiylik hissini tuyamiz. Bolalar bilan bo'lgan damlarimiz esda qolishi, xotiramizda undan iz qolishi, muloqot uslubiga bog`liq. Pedagog kommunikativ muloqotining mahsuldor bo'lishi pedagogik ta'sir kuchining tizimlarini, uning har bir qismini bilishi zarur. Dars jarayonida o'qituvchi qaysi usulni qo'llayotganini eslab turishi kerak. Buning uchun pedagog ikkita muhim muammoni

1. Hamkorlikdagi ijodiy faoliyatga qiziqish asosidagi muloqot . 2. Do'stona munosabatlar asosidagi muloqot. 3. Masofadan turib muloqotga kirishish. 4. Qo'rqitish (qo'rquv) asosidagi muloqot, 5. Soxta obro'-e'tibor qozonish uchun tashkil qilinadigan muloqot. Birinchi uslub asosini pedagogning yuqori kasb etikasi (axloqi) tashkil etadi. Bu uslub haqida M.O. Knebel, I.P. Volkov, V.F. Shatalovlar o`z flkrlarini bildirganlar. Ularning fikricha, bolalar bilan bo'ladigan munosabat va pedagogik hissiyotlar mana shu uslub asosida shakllanadi. Ikkinchi uslub asosan do'stona munosabatlar, o'quv-tarbiyaviy fooliyatda shakllanadi. Do'stona munosabatlar muloqotning boshqarilishini ta'minlaydi. Maroqlilik bilan do'stona munosabat birgalikda rivojlanadi. Pedagog

kommunikativ madaniyat yetishmaydi. Demak, pedagoglarning fikricha, birinchi va ikkinchi uslub asosida muloqotga kirishishigina yaxshi natijalarga olib keladi. Kasbiy-pedagogik muloqot texnikasi va treningi Kasbiy-pedagogik muloqotning 5 ta bosqichi bor. Bular: 1. Muloqot jarayonida mo'ljal olish. Bu bosqichda pedagog muloqotining anglanganligi yuzaga chiqadi. Shuningdek, muloqot uslubini yangi kommunikativ faoliyat sharoitida aniqlash ham yuzaga chiqadi. Psixolog Sh.A. Amonashvili bolalar maktabga kelmasidan avval ularga xat yozgan. Masalan, “Salom, qadrli.... Men sening o'qituvchingman. Mening ismim Shalva Aleksandrovich. Maktabga kirayotganing bilan tabriklayman. Umid qilamanki, sen bilan do'st bo'lib ketamiz. Sening 35 ta o'rtog'ing bo'ladi. Seni sinfda kuta

— tanaffus qilish; — harakatli (doskaga yozish, ko'rgazmani osish); — aralash usul (yuqoridagilarni birgalikda qo'llash). Darsda ko'pincha aralash variant usulidan foydalaniladi. Olimlarning fikricha, yuz ifodasi va imo-ishoralar orqali ma'ruzada 40% axborot beriladi. 3. Obektning (kishi) qalbini zabt etish bosqichi pedagogik muloqotni tashkillashtirishda katta ahamiyatga ega. Mohiyati jihatidan bu bosqich kommunikalsiyani o'ziga xos izlash bosqichidir. Masalan, yangi materialni bayon etishda pedagog bolalarni muloqotga tayyorlab oladi. O'qituvchining o'quvchini tushunishi kasbiy-pedagogik muloqotning kaliti hisoblanadi. 4. Pedagogik muloqotning yana bir bosqichi bu verbal muloqot, ya'ni o'qituvchining yangi materialni o'quvchilarga og'zaki bayon

chiqing. Bu harakatlarni yana bir marta qaytaring, tezda kirish, tezda chiqishni o'rganing. 2-bosqich — pedagogik faoliyat jarayonida muskullar erkinligini shakllantirish. Qo'llaringizni qimirlating, his qiling, qayerga sizning q uvvatingiz boryapti (bo'yningizgami, boshqa barmog'ingizgami, qo'lingizgami); ortiqcha og'irlikni (zo'riqish) yo'qotishga harakat qiling. Barmog'ingizni qattiq ushlang bo'yningizni, keyin yelkangizni bo'sh qo'ying, qo'lingiz erkin harakat qilsin, ko'rsatgich barmog'ingiz esa qattiq tursin. 10 gacha sanab barcha muskullaringizni bo'shatishga harakat qiling, boshingizdan boshlab to oyoq barmoqlaringizgacha. Keyin 5 gacha sanab barcha muskullaringizni yana bo'shatishga harakat qiling. Bosimni (zo&#39

tinglovchilar diqqatini o'zingizga qarating, Tinglovchiga turli ta'sirlar orqali (iltimos, talab, ogohlantirish, rag'batlantirish, yumor, savol, buyruq kabilar) murojaat qiling. Tashabbusni boshqarish (A.A. Leontev bo'yicha). Siz bir kishi bilan gaplashyapsiz. Siz tinglayapsiz, u gapiryapti, tashabbusni qo'lingizga olib endi siz gapiring. Darsda oxirgi stolda o'tiradiganlardan ko'zingizni uzmang. Pedagogik muloqotni boshqarish. Tasavvur qiling, siz guruh rahbarisiz, darsdan so'ng guruhdagilar bilan metall chiqindilari yig'ish haqida gaplashing. Guruhdagilar bir-birini xafa qilib qo'yishdi, siz ular bilan dildan suhbatlashing, Imo-ishoralarni tanlash. Har bir vaziyatda ham imo-ishoralar kerakmi? Guruh a'zolarini bir juftdan qilib bir-biriga qarama

muallimning har bir harakati, barcha ishlarini inson sifatida kuzatib boradi, his etadi, axloqiy jihatdan baholaydi, qabul qiladi yoki rad etadi. Xullas, ta’lim – tarbiya ishlarining natijasi, о‘qituvchi faoliyatining ta’sirchanligi pedagogik jarayonda sodir bо‘ladigan muomala odobiga, pedagogik jarayon ishtirokchilarining axloqiy – ruhiy holati, kayfiyatiga bog‘liqdir. Muomala odobi о‘z tabiati, mohiyatiga kо‘ri ijtimoiy hodisadir. Ijtimoiy qonuniyatlar pedagogik jarayondagi muomila odobida namoyon bо‘ladi. Pedagogik odob jamiyatda qabul qilingan ma’naviy, umuminsoniy va milliy – axloqiy qadriyatlarga asoslanadi. Ijtimoiy munosabatlar pedagogik jarayonda qatnashuvchilar о‘rtasidagi muomala odobini tartibga solib, boshqarib boradi. Ijtimoiy munosabatlarning har biri о‘ziga xos xususiyatga

vazifalariga bog‘liq. Ular pedagogik jarayondagi muomala odobida, unda qatnashayotgan kishilarning xulqi, xatti – harakatlarida ifodalanadi. Bu xatti – harakatlar pedagogik jarayon qatnashchilarining ta’lim – tarbiya maqsad, vazifalari, usul va vositalarni, axloqiy qadriyatlarni qay darajada qabul qilishlari shaklida namoyon bо‘ladi. Muomala odobining tuzilishi juda murakkabdir. U pedagogik faoliyatda subyek – obyekt munosabatlari shaklida ifodalanadi. Subyek – obyekt munosabatlari muallim о‘zining kasbiy burchini bajarayotganida о‘quvchilar, kasbdoshlari, ota – onalar, jamoat tashkilotlarining vakillari bilan о‘qituvchi о‘rtasidagi aloqalarda vujudga keladi. U о‘zaro hurmat darajasi, ishonch, talabchanlik, xayrixohlik, tashabbuskorlik, о‘zaro g‘amhо‘rlik, har birlarining inson sifatida qa

muomalasi bu kishilarning о‘zaro bir – birlariga bо‘lgan shaxsiy insoniy munosabatlari sifatida ham qaraladi., ular pedagogik jarayon qatnashchilarining xatti – harakatlarida, xulqida, ish shakli va usullarida namoyon bо‘ladi. Ular о‘rtasidagi о‘zaro axloqiy baholashlar ham muhim rol о‘ynaydi. Pedagogik jarayonda о‘qituvchi axloqiy munosabatlarning subyekti hisoblanadi. U pedagogik jarayonning asosiy kishisi – figurasi sifatida о‘quvchilar, kasbdoshlari, ota – onalar bilan muomalada bо‘lgan. Pedagogik muomala odobi tizimida о‘qituvchi asosiy figuradir. О‘quvchilar, kasbdoshlari, ota – onalar, pedagoglar jamoasi va jamoat tashkilotlarining vakillari shqituvchi uchun pedagogik muomala – munosabatlarning obyekti hisoblanadi. Ular bilan bо‘ladigan aloqalar yosh avlodga ta’lim – tarbiya berish

2.2. Pedagogik texnikani shakllantirish uslublari va uning psixologik xususiyatlari. Pedagogik texnologiya usulining о‘ziga xos xususiyati shundaki, unda ta’limning rejalashtirilgan maqsadiga erishishni kafolatlaydigan о‘qiv – bilish (о‘zlashtirish) jarayoni loyhalashtiriladi. Maqsadni kо‘zlash, joriy natijalarni tekshirib borish, о‘quv materialini ayrim bо‘laklarga ajratib – о‘quv jarayonini tashkil etishning bu belgilari – qayta ishlab chiqiladigan (takrorlanadigan) ta’lim sikliga xos xususiyatlaridir. Boshqacha aytganda, takrorlanadigan ta’lim siklining asosiy qismlari quyidagilar: - ta’lim maqsadlarini umumiy belgalash; - umumiy maqsadni oydinlashtirib о‘quv maqsadlariga aylantirish; - о‘quv amallari majmui; - ta’lim natijasini baholash. О‘quv jarayoni bunday takrorlanadigan shaklga eg

4. maqsadlarga erishish usullari. Ta’lim maqsadining aniq ifodalanishi, о‘qish davomida о‘quvchi bilimni qanchalik о‘zlashtirganidan xabardorlik, talabaning harakatlari (faoliyati)ga asoslanib о‘qitish - pedagogik texnologiyaning muhim jihatidir. О‘qituvchi о‘z oldiga, odatda, talaba о‘quv materialining mazmunini tushunishi, о‘zlashtirib olishi va amalda qо‘llay olishni unga о‘rgatish maqsadini qzyadi. Jamiyatning ta’lim sohasidagi buyurtmasi (maqsadi) umumiy tarzda davlat hujjatlarida, davlat boshlig‘ining asarlari, nutqlarida ifodalanadi. Hatto о‘quv dasturlarida kо‘rsatilgan maqsadlar ham umumiy tarzda bir – ikki jumlada ifodalanadi, ulardan aniq bir narsani anglash qiyin. Agar jamiyat – davlat buyutmasidan – ta’lim tizimining maqsad – vazifalariga, undan shu о‘quv yurtining, о‘quv pred

- har bir vazifani “sanab kо‘rsating, ayting, eslang, nomoyish eting, bajarib kо‘rsating, tanlang, hisoblab chiqing” fe’llari vositasida ifodalash; - har bir vazifani о‘quvchining faoliyati atamasi bilan qо‘yish; - har bir vazifa ta’limning aynan bir natijasini kо‘zda tutsin (bir savolga ikki – uchta javob berish mumkin bо‘lmasin); - har bir vazifani о‘zlashtirish natijasini, maqsadga erishilganini о‘lchash mumkin bо‘lsin. О‘quv vazivalari biror о‘quv masalasini: mavzu bilim yoki pretmetni о‘rganib chiqilgach, talabaning bilam va kо‘nikmalarini obyektiv baholash (og‘ziki; yozma yoki test usulida) ga imkon yaratishi lozim. Chet elik pedagog olimlar pedagogik texnologiya masalasida ta’limning yuqoriroq darajalari uchun ham о‘quvchilar faoliyatini tashkil etish usullarini ishlab chiqmoqdalar.

1. Kerakli bilimlarnigina yetkazish. 2.Dastlabki reproduktiv darajada kо‘nikmalarni shakllantirish. 3. Bola bajaradigan ish – harakatini yaxlit holda va qismlari bо‘yicha namoyish etish. 4. Malaka hosil qilishni soddalashtirish (topshiriqni qismlarga ajratib bajarish). 5. Talaba mustaqil bajarayotganidan doimiy xabardor bо‘lib, maqullab, uni rag‘batlantirib borish. 6. Maxsuldor, tadqiqiy bosqichga о‘tish. 7. Xilma – xil muammoli vaziyatlarni tashkil etish – nostandart vazifalarni bajarish. 8. о‘quvchi о‘z faoliyatini tahlil etib, о‘qituvchi (guruh) bilan qanday bajarganini muxokama etib borish. Amerikalik olim F.S.Keller oliy о‘quv yurtlari uchun pedagogik texnologiya usulining individuallashtirilgan tizimini ishlab chiqdi. Keller rejasining muhim belgilari quyidagilar: 1. О‘quv materiali

etish uchun savollar majmui keltirilgan bо‘ladi. Ishlash tartibini о‘qish shaklini talabaning о‘zi tanlaydi. О‘zlashtirilgan bо‘lim bо‘yicha imtihondan oldin har bir talabani yordamchi – assistent о‘qituvchi ishlab chiqqan aniq talab – mezonlarga binoan “о‘tadi”, “о‘tmaydi” shaklida sinovdan о‘tkazadi. Sinovdan о‘tmagan talaba yordamchining tavsiyasiga binoan о‘quv materialini qо‘shimcha ishlab chiqadi. Sinovdan о‘tish keyingi bо‘limni о‘rganish uchun о‘ziga xos ruxsatnoma hisoblanadi. Ma’ruzalar soni juda kam (bir semestrda 6 tadan oshmaydi), ularga qatnashish majburiy emas. Keller rejasi AQShdagi oliy о‘quv yurtlarida tabiiy – ilmiy fanlarni, shuningdek ijtimoiy – gumanitar fanlarni о‘qitishda qо‘llaniladi. 70-80 yillarda pedagogik eksperimentlar Keller rejasi an’aanviy ta’lim usuliga ni

2.3. Ilg‘or pedagogik texnologiyalarni amaliy qо‘llanilishida pedagogik mahoratning о‘rni. Pedagogika fani va ta’lim – tarbiya amaliyotida turli yondashuvlar qо‘yiladi. An’anaviy yondashuv, tizimli yondashuv texnologik yondashuv, tadqiqiy yondashuv, funksional, kompleks, faoliyatli yondashuvlar shular jumlasidandir. AN’ANAVIY YONDASHUV . Uning asosiy xususiyati – о‘qituvchi ma’lum axborotni gapirib beradi, tushuntiradi, talaba esa bu bilimni xotirasida saqlaydi. “Bilim” tushunchasi xotirada saqlanadigan axborot ma’nosida tushuniladi. Talabada bilim bor – yо‘qligi imtixonda shu axborotga doir berilgan savolga yoddan bergan javobiga qarab aniqlanadi. Bunda bilim degani asosan esda qoldirishning natijasidir, u kо‘pincha yuzaki bilishi ham mumkin. Bunday bilim xotirada uzoq saqlanmaydi. Talaba

pedagogik tizim kabi tushunchalar shaklada ham qо‘llaniladi. Tizim tushunchasi odatda ayrim belgilarga kо‘ra turlarga ajratiladi: moddiy narsalar tizimi, mavhum tushunchalar, faraziyalar, nazariyalar, ilmiy bilimlar tizimi kabilar. Tizimli yondashuv ilmiy bilish metodologiyasi va pedagogik amaliyotning bir yо‘nalishi sifatida universal tavsifga ega, pedagogikada keng qо‘llaniladi, ta’lim – tarbiyaga ham pedagogik tizim sifatida qarash lozim. “Tizimli yondashuv” tushunchasi kо‘pincha “tizimli metod”, “tizimli tahlil usuli” tushunchalari bilan uzviy bog‘liq holda qо‘llaniladi. Chunki tizimli tahlil usullari ham obyektni yaxlit tizim sifatida о‘rganishni nazarda tutadi. Tizimli yondashuv, ayniqsa, tuzilishi – vazifasiga kо‘ra bajaradigan tahlilga juda yaqin. Tizimli tahlilning obyektni yaxlit

nazariyasi va metodikasi; maxsus pedagogika; jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi; madaniy – ma’rifiy ishlar pedagogikasi, ijtimoiy pedagoika kabilar kiradi. Shuningdek, ta’lim – tarbiyaning maqsadi, shakl – usllari tizimi; ta’lim – tarbiyaning yо‘nalishlari, turlari tizimi; uzliksiz ta’lim tizimi; ta’im muassasalari tizimi; pedagogik ixtisosliklar tizimi; о‘quv vazifalari, о‘quv axborotlari tizimi kabilar ham pedagogik tizim tarkibiga kiradi. TEXNOLOGIK YONDASHUV. Texnologiya yunonchasо‘z bо‘lib, texne – mahorat,san’at, logos – tushuncha, ta’limot ma’nolarini anglatadi. Texnologiya tushunchasi – tayyor mahsulot olish uchun ishlab chiqrish jarayonlarida qо‘llaniladigan usul va metodlar majmui; shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va takomillashtiruvchi fan sifatida ta’riflanadi

Reproduktiv darajasi uchun pedagogik texnologiya usulida ta’lim – takror ishlab chiqiladigan konveyrerli jarayon sifatida tashkil etiladi, undan kutilgan natija ham mufassal tasvirlanib, aniq qayd etiladi. О‘quv materiali aniq ifodalangan о‘quv maqsadiga mos qayta tuzib, ishlab chiqiladi, ayrim bо‘lak (qism. modul)larga ajratiladi, о‘quv materialini о‘rgatishning alternativ yо‘lari nazarda tutiladi, har bir bо‘lakni о‘rganish test yordamida nazorat etilib, hato, kamchiliklar tuzatilib, tо‘g‘irlab boriladi. О‘quv ishi etalonda kо‘rsatilgan natijaga erishishni nazarda tutadi. Bu, bolalarni qiziqtirish, musobaqa va о‘zaro yordamlashtirishni inkor etmaydi. Ta’lim reproduktiv xarakterda olib borilgani uchun ham bu usul bilim, kо‘nikma va malakalarning zarur minimumini egallashda kо‘proq samara

qiladi. Bu о‘z navbatida pedagogik xodimlardan ta’lim sohasiga texnologik yondashuvni, pedagogik texnologiya usulini egallashni va О‘zbekistonning milliy, ma’naviy – madaniy xususiyatlari, tarixiy ilg‘or an’analarini hisobga olgan holda pedagogik amaliyotda qо‘llash va rivojlantirishni talabetadi. Texnologik yondashuv mavjud an’anaviy о‘quv jarayoniga faqat kopleks tarzdagina emas, pedagoglar tomonidan о‘zlashtirilishi, metodik qо‘llanmalar, о‘quv – moddiy baza yaratilishiga qarab bosqichma – bosqich, ayrim elementlari amalga oshirilaverishi ham mumkin. Bu birichi navbatda pedagogik texnologiyaning muhim qismi – predmetlar va mavzular bо‘yicha ta’lim maqsadlarini aniqlash usullariga taaluqlidir. Pedagogik tadqiqotchilar ta’lim – tarbiya hodisalarini о‘rganganda ma’lum darajada bu yondashuv

Купить