Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 50.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Personalni ijtimoiy-psixologik boshqarish

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI UMUMIY PSIXOLOGIYA KAFEDRASI KURS ISHI MAVZU: Personalni ijtimoiy-psixologik boshqarish Ta’lim yo‘nalishi: – Psixologiya (amaliy psixologiya 3-kurs kechki) Fan: Boshqaruv va ijtimoiy soxalarda psixologik xizmat Ilmiy rahbar: ___________ Toshkent-202 4 1 MUNDARIJA KIRISH I.Bob. PERSONALNI BOSHQARISHDA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK YONDASHUVNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Personalni boshqarish tushunchasi va uning moxiyati …………………………….6 1.2 Shaxsiy va gurux psixologiyasining boshqaruvdag i o’rni ………………….. ………10 1.3. Ijtimoiy-psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar… ……………..13 II.BOB. PERSONALNI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK BOSHQARISH USULLARI VA VOSITALARI . 2.1. Ijtimoiy-psixologik boshqarish tamoyillari va ahamiyati… ……………………. 17 2.2. Ijtimoiy-psixologik boshqarishning asosiy usullari ……………………………..…21 2.3. Konfliktlarni boshqarish va ularning oldini olish usullari ……………………….24 XULOSA... ............................................................................................................. ........27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………………...28 3 KIRISH Zamonaviy iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarda korxonalar va tashkilotlarning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan personal boshqaruvining samaradorligiga bog‘liq. Personalni boshqarish tizimi nafaqat texnik va tashkilot tamoyillariga, balki insonning shaxsiy xususiyatlari, psixologik holati va ijtimoiy munosabatlariga asoslangan boshqaruvni talab qiladi. Personalni ijtimoiy-psixologik boshqarish inson resurslarining potentsialini to‘liq ishga solish, ishchi-xodimlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash va mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayon shaxsiy motivatsiya, guruh dinamikasi, muloqot va munosabatlar psixologiyasi, shuningdek, stress va konfliktlarni boshqarish usullarini o‘z ichiga oladi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, bugungi kunda ko‘plab tashkilotlar nafaqat texnik va iqtisodiy omillarni, balki insoniy omillarni ham boshqaruvning muhim elementi sifatida ko‘rib chiqmoqda. Xodimlarning qoniqish darajasi va psixologik farovonligi tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun asosiy omillardan biridir. Ishning maqsadi — personalni ijtimoiy-psixologik boshqarishning nazariy asoslarini o‘rganish va amaliyotda samaradorlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Vazifalari: 4 1. Personalni boshqarishning ijtimoiy-psixologik tamoyillarini o‘rganish. 2. Xodimlarning motivatsiyasi va munosabatlarini shakllantirish usullarini tahlil qilish. 3. Tashkilotlarda ijtimoiy-psixologik boshqaruvning samaradorligini baholash. 4. Personalni boshqarishda yuzaga keladigan konfliktlarni aniqlash va ularni boshqarish usullarini taklif qilish. Tadqiqot obyekti: Korxona yoki tashkilotlarda xodimlarning ijtimoiy-psixologik boshqaruvi jarayoni.Tadqiqot predmeti: Xodimlarning psixologik holati, motivatsiyasi va ijtimoiy munosabatlarini shakllantirish va boshqarish tamoyillari. 5 I.Bob. PERSONALNI BOSHQARISHDA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK YONDASHUVNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Personalni boshqarish tushunchasi va uning moxiyati. Yaqin paytlargacha bizning boshqaruv amakiyotimizda personalni boshqarish tushunchasi bo’lmagan. To’g’ri har bir tashkilotning boshqaruv tizimi kadrlarni boshqarish va jamoani ijtimoiy rivojlantirish funksional quyi tizimga ega bo’lsada biroq bu ishlarning kata qismini bo’linma raxbarlari amalga oshiradi. Personalni boshqarish (yoki “kadrlarni boshqarish”) tushunchasi fan sifatida XX asrning boshlarida shakllana boshlagan. Bu davrda sanoat inqilobi natijasida tashkilotlarda ishchi kuchini samarali boshqarish va muvofiqlashtirish zarurati paydo bo‘ldi. Dastlab, bu soha “ilmiy boshqaruv” (Scientific Management) deb nomlangan yondashuv bilan bog‘liq edi. Ushbu yondashuv asoschisi Frederik U. Teylor bo‘lib, u 1900-yillarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlar olib bordi. Keyinroq, 1920–1930-yillarda Elton Mayo va uning Hamxon Xotorn tadqiqotlari natijasida insoniy omillarni hisobga olishga asoslangan yondashuvlar rivojlandi. Shu davrdan boshlab personalni boshqarish alohida yo‘nalish sifatida tashkilot nazariyasida o‘z o‘rnini topdi. 1960-yillardan e’tiboran esa bu tushuncha “inson resurslarini boshqarish” deb qayta nomlana boshladi va zamonaviy usullarni qamrab oldi. Bugungi kunda personalni boshqarish nafaqat ishlab chiqarish, balki xizmat ko‘rsatish va boshqa sohalarda ham muhim ahamiyatga ega. 6 Tashkilotda kadrlarni boshqarish bo’yicha asosiy tarkibiy bo’linma xodimlar bo’limi xisoblanadi, uning zimmasiga xodimlarni ishga olish, ishdan bo’shatish, shuningdek, o’qishini tashkil qilish, malaka oshirish va qayta tayyorlash bo’yicha vazifalar yuklatilgan. Zamonaviy tadqiqotlarning ko’rsatishicha, xodimlar bo’limlari kadrlar bilan ishlashning na uslubiy, na axborot va na muvofiqlashtiruvchi markazi xisoblanadi. 1 Personalni boshqarish - bu tashkilotning inson resurslarini samarali tashkil etish, boshqarish va rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayondir. Bu jarayon tashkilotning strategik va operatsion maqsadlariga erishish uchun xodimlarning malakasi, tajribasi, qobiliyatlari va ehtiyojlarini hisobga olib, ularni to‘g‘ri yo‘naltirishni nazarda tutadi. Personalni boshqarish jarayoni shaxsiy va guruhiy darajadagi inson resurslarini boshqarish bilan bog‘liq bo‘lib, xodimlarning samaradorligini oshirish, ularning qoniqishini ta’minlash va ish muhitini yaxshilashga yo‘naltirilgan. Personalni boshqarishning asosiy maqsadi 1. Tashkilot uchun zarur bo‘lgan inson resurslarini jalb qilish va rivojlantirish. 2. Xodimlarning mehnat faoliyatini muvofiqlashtirish va samaradorligini oshirish. 3. Ishchi-xodimlarning ijtimoiy, iqtisodiy va psixologik ehtiyojlarini qondirish. Personalni boshqarishning asosiy funksiyalari 1. Rejalashtirish: Tashkilotning hozirgi va kelajakdagi ehtiyojlariga mos ravishda kadrlarni rejalashtirish. 2. Tanlash va yollash: Lavozim talablariga mos xodimlarni aniqlash va ishga qabul qilish. 3. Motivatsiya va rag‘batlantirish: Xodimlarni ishga jalb qilish, ularni maqsad sari yo‘naltirish va rag‘batlantirish tizimlarini ishlab chiqish. 1 “personalni boshqarish” Oybek Xayitov, Sayyora Djalalova. 7 4. Rivojlantirish: Xodimlarning malakasini oshirish va ularning professional o‘sishini ta’minlash. 5. Baholash va nazorat: Xodimlarning mehnat natijalarini baholash va samaradorlik darajasini kuzatish. 6. Konfliktlarni boshqarish: Tashkilot ichidagi nizolarni aniqlash va ularni hal qilish. Personalni boshqarish jarayonida xodimlar tashkilotning asosiy resursi sifatida qaraladi. Ularning malakasi, bilimlari va qobiliyatlari tashkilotning rivojlanishi va raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Shuningdek, bu jarayon xodimlarning shaxsiy ehtiyojlari va tashkilot maqsadlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi. personalni boshqarish nafaqat tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyatini, balki xodimlarning individual rivojlanishini ham ta’minlaydigan muhim boshqaruv funksiyasi hisoblanadi. Ki9chik va o’rta tashkilotlarda personalni boshqarish bo’yicha ko’plab vazifalarni asosan chiziqli menedjerlar amalga oshiradi. Yirik tashkilotlarda esa, bu funksiyalarni amalga oshirish bo’yicha mustaqil bo’linmalar tashkil etiladi. 2 Personalni boshqarish nafaqat tashkilotning ishchi xodimlari faoliyatini tashkil etishga qaratilgan jarayon, balki insoniy resurslarni samarali rivojlantirish va ularning qoniqishini ta’minlash orqali tashkilot maqsadlariga erishishga xizmat qiladi. Samarali personal boshqaruvi mehnat unumdorligini oshirish va tashkilotning raqobatdoshligini ta’minlashning asosiy omillaridan biridir. Personalni boshqarish tashkilot faoliyatining markaziy elementi hisoblanadi. U nafaqat ishchi-xodimlarning mehnatini tashkil qilish, balki insoniy resurslarni strategik boshqarish orqali korxonaning samaradorligini oshirishga qaratilgan. Inson tashkilotning eng muhim va qayta tiklanmaydigan resursidir. Texnika va texnologiyalardan farqli ravishda inson o‘zining bilim va tajribasi orqali tashkilotning raqobatbardoshligini oshiradi. Personalni boshqarish jarayonida inson qobiliyatlarini to‘liq amalga oshirish, ulardan to‘g‘ri foydalanish va 2 “boshqaruv psixologiyasi” Oybek Xayitov, Sayyora Djalolova. 8 tashkilot maqsadlariga yo‘naltirish bosh maqsad hisoblanadi. Har bir insonning individual ehtiyojlari va maqsadlari bor. Personalni boshqarishda xodimlarning ushbu ehtiyojlarini aniqlash va ular asosida motivatsiya tizimini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Motivatsiya xodimlarning ishga bo‘lgan munosabatini, samaradorligini va ishonchini oshirishning asosiy vositasidir. Tashkilot madaniyati xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni, ular orasidagi ijtimoiy dinamikani belgilaydi. Ijobiy ijtimoiy-psixologik muhit yaratish orqali tashkilot o‘z xodimlarining mehnat samaradorligini oshirishi mumkin. Ijtimoiy madaniyatni rivojlantirish esa xodimlarni birlashtiruvchi omil sifatida xizmat qiladi. Xodimlarni boshqarishda shaxsiy va guruhiy ehtiyojlarni muvozanatlash muhimdir. Shaxsiy yondashuv individual ehtiyojlarni aniqlash va rivojlantirishga qaratilgan bo‘lsa, guruhiy yondashuv xodimlar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish va guruh samaradorligini oshirishni maqsad qiladi. Personalni boshqarishda tashkilotning xodimlarga bo‘lgan ijtimoiy mas’uliyati ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlarning farovonligi, ular uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratish va ularning sog‘lig‘iga e’tibor qaratish – bu nafaqat insoniy omil, balki tashkilotning uzoq muddatli muvaffaqiyatiga olib keluvchi omildir. Personalni boshqarishning asosiy funksiyalari 1. Rejalashtirish. Personalni rejalashtirish tashkilotning uzoq muddatli maqsadlariga mos keluvchi inson resurslariga ehtiyojni aniqlash, ularning lavozimlarga taqsimoti va rivojlanishini boshqarishni o‘z ichiga oladi. 2. Xodimlarni tanlash va joylashtirish. Bu jarayon ish o‘rinlariga mos keluvchi bilim, tajriba va ko‘nikmalarga ega xodimlarni qidirish va jalb qilishdan iborat. To‘g‘ri tanlov xodimlarning ish faoliyatida yuqori natijalar ko‘rsatishiga yordam beradi. 3. Motivatsiya va rag‘batlantirish. Motivatsiya tizimi xodimlarni samarali ishlashga undashga qaratilgan. Bu jarayonda moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish usullari qo‘llaniladi. Rag‘batlantirish tizimining adolatli va samarali bo‘lishi xodimlarning mehnatga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. 9 4. O‘qitish va rivojlantirish. Xodimlarning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali ular faoliyatining samaradorligini oshirish mumkin. Doimiy o‘qitish dasturlari va treninglar tashkil etish orqali xodimlarning innovatsion fikrlashi rivojlantiriladi. 5. Ijtimoiy-psixologik boshqaruv. Tashkilot ichida qulay ijtimoiy muhit yaratish va stresslarni kamaytirish, xodimlarning ruhiy holatini boshqarish orqali ularning farovonligi ta’minlanadi. 6. Nazorat va baholash. Xodimlar faoliyatini nazorat qilish va mehnat natijalarini baholash orqali tashkilotning umumiy samaradorligini oshirishga erishiladi. Personalni boshqarishning ijtimoiy-psixologik aspektlari. Ijtimoiy-psixologik boshqaruv personalni boshqarishning muhim qismi bo‘lib, xodimlarning motivatsiyasi, stressga chidamliligi, guruhiy dinamikasi va tashkilotga sodiqligini shakllantirishga qaratilgan. Ushbu aspektning asosiy tamoyillari: 1. Motivatsion boshqaruv: Xodimlar ehtiyojlarini aniqlash va qondirish orqali ularni ishlashga undash. 2. Konfliktlarni boshqarish: Ish jarayonida yuzaga keluvchi ziddiyatlarni aniqlash va ularga yechim topish. 3. Psixologik maslahat: Xodimlarning individual va guruhiy muammolarini hal qilishga ko‘maklashish. Personalni boshqarish bu tashkilotning strategik rivojlanishini ta’minlovchi murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Samarali personal boshqaruvi orqali tashkilot mehnat unumdorligini oshirishi, innovatsiyalarni joriy qilishi va raqobatbardoshlikni ta’minlashi mumkin. Xodimlarning ehtiyojlari va motivatsiyasini tushunish, ijtimoiy-psixologik muhitni yaxshilash va mehnatni adolatli taqsimlash orqali tashkilot o‘z maqsadlariga tezroq erishadi. 10 1.2 Shaxsiy va gurux psixologiyasining boshqaruvdagi o’rni . Shaxsiy va guruh psixologiyasi boshqaruv jarayonlarida muhim o‘rin tutadi, chunki har qanday tashkilotning samaradorligi undagi insonlarning motivatsiyasi, o‘zaro munosabatlari va xulq-atvorlariga bog‘liq. Quyida bu ikki sohaning boshqaruvdagi o‘rni batafsil tushuntiriladi: Shaxsiy psixologiyaning boshqaruvdagi o‘rni:  Xodimlarni tushunish: Har bir insonning shaxsiyati, qiziqishlari, ehtiyojlari va motivatsiyasi boshqacha. Rahbarlar shaxsiy psixologiyani bilish orqali xodimlarning kuchli va zaif tomonlarini aniqlab, ularga individual yondashuv qo‘llashi mumkin.  Motivatsiya va rag‘batlantirish: Shaxsiy ehtiyojlar va maqsadlarni tushunish orqali xodimlarni samarali rag‘batlantirish mumkin (Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi bunga misol). Motivatsiya orqali boshqarish xodimlarning ehtiyojlari, qiziqishlari, fayfiyatlari, shaxsiy maqsadlarini o’rganish, shuningdek motivatsiyani ishlab chiqarish talablari va tashkiliy maqsadlar bilan birlashtirish qobiliyatiga asoslanadi.  Stressni boshqarish: Shaxsiy psixologiya rahbarga xodimlar duch keladigan stress, charchoq yoki boshqa psixologik muammolarni aniqlash va bartaraf etishda yordam beradi.  Rahbarlik uslublari: Rahbar o‘z xodimlarining individual xususiyatlarini tushunib, ular uchun eng samarali boshqaruv uslubini tanlaydi (masalan, avtoritar, demokratik yoki liberallik uslubi). 11 Guruh psixologiyasining boshqaruvdagi o‘rni:  Ijtimoiy o‘zaro munosabatlarni boshqarish: Tashkilot ichida ijobiy ish muhitini yaratish uchun xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni boshqarish muhim. Guruh psixologiyasi rahbarga nizolarni hal qilish, guruhda ishonch va hamkorlikni oshirishga yordam beradi.  Jamoa ishining samaradorligi: Guruh a’zolarining o‘zaro bir-biriga ta’sirini o‘rganish orqali jamoaning umumiy natijadorligini oshirish mumkin (masalan, Belbinning rollar nazariyasiga ko‘ra, har bir xodimning rolini aniqlash).  Rahbar va guruh munosabatlari: Guruh psixologiyasi rahbar va xodimlar o‘rtasidagi muloqotni samarali yo‘lga qo‘yishga imkon beradi. Masalan, jamoada kuchli liderlik o‘rnatish orqali guruhni yagona maqsad sari yo‘naltirish osonlashadi.  Nizolarni boshqarish: Guruh ichidagi nizolarni tushunish va ularni hal qilishda psixologik yondashuvlar samarali bo‘ladi. Shaxsiy va guruh psixologiyasi boshqaruv sohasida quyidagi natijalarga olib keladi:  Ishchilar motivatsiyasi oshadi.  Nizolar kamayadi va ijobiy ijtimoiy muhit yaratiladi.  Jamoaning samaradorligi va ijodkorligi kuchayadi.  Xodimlarning tashabbuskorligi va tashkilotga sadoqati ortadi. Shaxsiy va guruh psixologiyasini boshqaruvga qo‘llash rahbarlarga nafaqat jamoaning individual ehtiyojlarini qondirish, balki tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda ham yordam beradi. Shu sababli zamonaviy boshqaruv fanida bu yo‘nalishlar asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Shaxsiy psixologiya inson xulq-atvori, fikrlashi va hissiyotlarini o‘rganadi. Har bir shaxsning xulq-atvori boshqacha bo‘lgani sababli, rahbar individual yondashuvni qo‘llashi kerak. Masalan, tajribali xodimga erkinlik berish kerak bo‘lsa, yangi ishchiga ko‘proq nazorat va yo‘naltirish talab qilinadi. 12 Qaror qabul qilish qobiliyati: Shaxsiy psixologiyani bilish rahbarga xodimlarning qaror qabul qilishdagi xulq-atvorini tushunishga yordam beradi. Masalan: Ba’zi xodimlar tavakkal qilishga moyil, boshqalari esa ko‘proq ehtiyotkor. Shaxsiy va guruh psixologiyasini o‘rganish rahbarlarga nafaqat xodimlar bilan munosabatlarni yaxshilash, balki tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda ham yordam beradi. Zamonaviy boshqaruvda inson omilini to‘g‘ri boshqarish eng muhim ustuvorliklardan biri sanaladi. Personal bilan ishlovchi mutaxasislar quyidagi ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak: muayyan lavozimga davogar qanday fazilatlar va kasbiy ko’nikmalarga ega bo’lishi kerakligini yaxshi bilishi kerak. Ya’ni u har bir ish joyi uchun professiogramma tuza olishikerak. Professional muoqot qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. Ishga qabul qilish suxbattan boshlanadi, unung muvaffaqiyati xodimning keying muvaffaqiyatli ishlashiga kalit bo’la oladi. Professiogramma- kasblar va ularning bir-biridan farqlanuvchi ixtisoslar tomonidan inson oldiga qo’yiladigan talablarni bayon qilish majmuasi tushuniladi. Professigrafiya- bu biror bir soxa egasining shaxsiy xislatlariga, psixologik qobiliyatlariga, psixologik va fiziologik imkoniyatlariga qo’yilgan talablarini o’rganish usullari. Professiogrammaning muxim tarkibiy qismi- psixogramma bo’lib, u mutaxasissning motivatsion, iroda va emotsional soxasining tavsifi xisoblanadi. Professiografiyaning asosiy tamoyillaridan biri kasbiy faoliyatni o’rganishda differensial yondashuv tamoyili hisoblanadi. Bu tamoyining moxiyati professiografiyaning aniq amaliy masalalarini yechishga bo’ysinishdir. Masalan, kasbiy konsultatsiya va kasbiy tanlov uchun shunday kasbiy muxum belgilarni ajratish kerakki, ular sinovdagilarning kasbiy layoqatiga ko’ra farqlashi lozim. Professiogrammaning maqsadlari quyidagi faoliyat sohalari bilan bog’liq bo’lishi mumkun: 1. Ishchilar attestatsiyasi. 13 2. Yangi kasblar mutaxassisliklarni loyihalashtirish. 3. Optantlar profkonsultatsiyasi va mutaxassislar tanlovi. 4. Kasbiy ta’lim malaka tayyorgarligi va malaka oshirishni takomillashtirish. 5. Shaxs kasbiy rivojlanishi bo’yicha ilmiy tadqiqotlar. 1.3. Ijtimoiy-psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar. Shaxsiy va guruh psixologiyasi boshqaruv jarayonlarida muhim o‘rin tutadi, chunki har qanday tashkilotning samaradorligi undagi insonlarning motivatsiyasi, o‘zaro munosabatlari va xulq-atvorlariga bog‘liq. Shaxsiy va guruh psixologiyasini boshqaruvga qo‘llash rahbarlarga nafaqat jamoaning individual ehtiyojlarini qondirish, balki tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda ham yordam beradi. Shu sababli zamonaviy boshqaruv fanida bu yo‘nalishlar asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Shaxsiy va guruh psixologiyasining boshqaruvdagi o‘rnini yanada kengroq tushuntirish uchun quyidagi asosiy jihatlarni yoritamiz: Ilmiy nazariyalar va usullar: Boshqaruvda shaxsiy va guruh psixologiyasini tushunishda yordam beruvchi asosiy nazariyalar: 1. Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi: Shaxsiy ehtiyojlar asosida motivatsiya. 2. Herzbergning ikki omil nazariyasi: Motivatorlar va gigiyenik omillar orqali ish samaradorligini oshirish. 3. Elton Mayoning Xotorn tadqiqotlari: Ijtimoiy omillar (insoniy munosabatlar) ish samaradorligiga katta ta’sir qiladi. 4. Tuckmanning guruh rivojlanish bosqichlari: Har bir guruh shakllanish, nizolar, barqarorlik va samaradorlik bosqichlaridan o‘tadi. 5. Lewinning o‘zgarish nazariyasi: Guruh va tashkilot o‘zgarishlarni qabul qilish uchun tayyorlanishi kerak. 14 Rahbarlar shaxsiy va guruh psixologiyasini boshqaruvga qo‘llash orqali quyidagi natijalarga erishadi: • Ishchilar motivatsiyasi va mahsuldorligi oshadi. • Jamoa ichidagi ijobiy ijtimoiy muhit saqlanadi. • Nizolar qisqaradi yoki samarali hal etiladi. • Innovatsion fikrlash va ijodkorlik rivojlanadi. • Tashkilotning umumiy samaradorligi ortadi. Ijtimoiy psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar boshqaruv jarayonlarida insonlarning xulq-atvori, munosabatlari va ijtimoiy munosabatlarning ahamiyatini o‘rganadi. Ushbu yondashuvlar inson omilini boshqarishda asosiy strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Quyida ijtimoiy psixologik boshqarish modellariga oid asosiy nazariy yondashuvlar va ularning mohiyati keltiriladi. Tizimli yondashuv (System Approach) Tizimli yondashuv ijtimoiy psixologiyani butun bir tizim sifatida ko‘rib chiqadi va unda har bir elementning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganadi. Asosiy xususiyatlari: • Insonlarni tashkilotning umumiy tizimidagi elementlar sifatida ko‘radi. • Guruh va shaxslar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni boshqaradi. • Tizimda har bir qismning roli va funksiyasini aniqlashga yordam beradi. Amaliy qo‘llanilishi: • Tashkilotdagi xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarni muvofiqlashtirish. • Muammolarni tizimli tarzda hal qilish. Misol: Ish jarayonida barcha bo‘limlar o‘z vazifalarini aniq bajarishi uchun rahbar tizim ichidagi barcha bog‘lanishlarni aniqlab, ularni muvofiqlashtiradi. 1. Ijtimoiy almashinuv nazariyasi (Social Exchange Theory) 15 Ushbu nazariya insonlar o‘rtasidagi munosabatlar almashuv jarayoni sifatida qaraladi. Almashuv moddiy va nomoddiy resurslar (masalan, maosh, hurmat, e’tirof) asosida shakllanadi. Asosiy g‘oyasi: Insonlar faqat o‘z manfaatlari qondirilgan taqdirda jamiyatga yoki tashkilotga hissa qo‘shadi. Almashuvning muvozanati saqlansa, munosabatlar barqaror bo‘ladi. Amaliy qo‘llanilishi: Rahbar xodimlar mehnatini rag‘batlantirish va ularning motivatsiyasini oshirish uchun almashuv nazariyasidan foydalanadi. Masalan, xodim yaxshi natija ko‘rsatsa, u mukofotlanadi va motivatsiyasi oshadi. Davranishshunoslik modeli (Behavioral Model) Davranishshunoslik modeli xodimlarning xatti-harakatlarini boshqarishga e’tibor qaratadi. Bu model xodimlar xulq-atvorini aniqlovchi omillarni o‘rganadi va ularni o‘zgartirishga yo‘naltiriladi. Asosiy yondashuvlar: B.F. Skinnerning operant shartli refleks nazariyasiga ko‘ra, xulq-atvor rag‘batlantirish va jazolash orqali boshqarilishi mumkin. Rag‘bat va jazolash tizimi orqali xodimlarning samaradorligi oshiriladi. Amaliy qo‘llanilishi: Rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqish (bonuslar, mukofotlar). Nizolarni oldini olish uchun qoidalarni joriy etish. Motivatsiya nazariyalari. Motivatsiya nazariyalari insonning ichki va tashqi ehtiyojlarini tushunish orqali xodimlarni samarali boshqarishga yordam beradi. Eng mashhur nazariyalar quyidagilar: Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi: Ehtiyojlarni 5 darajaga ajratadi: jismoniy, xavfsizlik, ijtimoiy, hurmat va o‘zini anglash. Rahbar xodimlarning ehtiyojlarini tushunib, ularga mos sharoit yaratishi kerak. Herzbergning ikki omil nazariyasi: Motivatorlar: e’tirof, yutuq, rivojlanish imkoniyatlari. Gigiyenik omillar: maosh, ish muhiti, xavfsizlik. Motivatorlarni oshirish orqali ish samaradorligini kuchaytirish maqsad qilingan. 16 Vrumning kutish nazariyasi (Expectancy Theory) Xodim o‘z mehnati natijasida qanday mukofot olishini kutadi. Agar mukofot kutilganidan past bo‘lsa, motivatsiya tushadi. Guruh dinamikasi modeli (Group Dynamics Model) Bu model guruh ichidagi munosabatlar, rollar va nizolarni boshqarish orqali samaradorlikni oshirishga qaratilgan. Asosiy yondashuvlar: Guruhning rivojlanish bosqichlari (Tuckman nazariyasi): Shakllanish: Guruh birinchi marta yig‘iladi. Nizo: Guruh ichida qarama-qarshiliklar yuzaga keladi. Me’yorlash: O‘zaro kelishuvlar shakllanadi. Ijro: Guruh samarali faoliyat ko‘rsatadi. Rollar nazariyasi: Guruh ichidagi har bir shaxsning roli va mas’uliyatini aniqlash. Amaliy qo‘llanilishi: Jamoaning samaradorligini oshirish uchun guruhni to‘g‘ri tashkil qilish. Konfliktlarni boshqarish va muvofiqlikni ta’minlash. Konfliktlarni boshqarish modeli (Conflict Management Model) Konfliktlarni boshqarish rahbarning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, quyidagi usullar qo‘llaniladi Thomas-Kilmann modeli: Konfliktlarni hal qilish uchun 5 strategiya: 2. Raqobat (hakamlik qilish). 3. Hamkorlik (kelishuvga erishish). 4. Murosa (kompromiss). 5. Chekinish (konfliktdan qochish). 6. Moslashuv (qarshi tomonni qo‘llab-quvvatlash). Liderlik nazariyalari (Leadership Theories) Liderlik modeli rahbarning ijtimoiy muhitda qanday rol o‘ynashini aniqlaydi. Asosiy nazariyalar: 17 X-Y nazariya (Douglas McGregor): X nazariya: Xodimlar tabiatan dangasa va qochib qolishga moyil. Rahbar qat’iy bo‘lishi kerak. Y nazariya: Xodimlar o‘z ishlariga qiziqadi va o‘z-o‘zini boshqarishi mumkin. O‘zgaruvchan liderlik nazariyasi (Transformational Leadership): Rahbar xodimlarning motivatsiyasini oshirib, ularga ilhom beradi. Ijtimoiy psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar tashkilot ichidagi inson munosabatlarini samarali boshqarishga yordam beradi. Ushbu nazariyalar rahbarlarga: • Xodimlarni motivatsiya qilish. • Guruh dinamikasini boshqarish. • Konfliktlarni hal qilish. • Umumiy samaradorlikni oshirishda strategik qarorlar qabul qilish imkoniyatini beradi. 18 II.BOB. PERSONALNI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK BOSHQARISH USULLARI VA VOSITALARI. 2.1. Ijtimoiy-psixologik boshqarish tamoyillari va ahamiyati . Ijtimoiy-psixologik boshqarish tamoyillari boshqaruv jarayonlarida insonlarning xulq-atvori, ijtimoiy munosabatlari va guruh ichidagi dinamikani boshqarishga yo‘naltirilgan asosiy qoidalarni belgilaydi. Ushbu tamoyillar samarali boshqaruvni tashkil qilishda rahbarlarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi. Quyida asosiy tamoyillar batafsil yoritiladi. 1. Ijtimoiy muvofiqlik tamoyili. Rahbar va xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarda o‘zaro ishonch va hurmatni ta’minlash muhim. Ushbu tamoyil quyidagilarni nazarda tutadi. Ijtimoiy aloqalar muvofiqligi. Rahbar xodimlarning qadriyatlari, maqsadlari va manfaatlarini hisobga olib, umumiy manfaatga mos bo‘lgan qarorlarni qabul qilishi kerak. Tashkilotdagi har bir a’zo o‘z o‘rnini aniq his qilishi va boshqalar bilan muvofiq ishlashi uchun shart- sharoit yaratish. Amaliyotda qo‘llanilishi: Jamoaviy ishlarni tashkil qilish. Xodimlarni umumiy maqsadlarga jalb qilish. 2. Psixologik moslashuv tamoyili. Har bir xodimning shaxsiyati, qobiliyatlari va ehtiyojlarini hisobga olib, boshqaruv uslubini moslashtirish zarur. Individuallik: Xodimning shaxsiy ehtiyojlari va psixologik holatini tushunish orqali u bilan samarali ishlash. Moslashuvchanlik: O‘zgaruvchan vaziyatlarda rahbarlik uslubini moslashtirish (masalan, yangi loyiha boshlanishida qat’iylikni qo‘llash, ammo keyinchalik erkinlik berish) Amaliyotda qo‘llanilishi: Tajribali xodimlarga mustaqillik berish, yangi 19 xodimlarga esa ko‘proq yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish. Stressni kamaytirish uchun moslashtirilgan sharoit yaratish. 3. Guruh birdamligi tamoyili Jamoaning birdamligi va ichki hamkorligini ta’minlash boshqaruvning asosiy vazifalaridan biridir.Hamkorlik: Guruh ichida o‘zaro qo‘llab-quvvatlash va hamkorlikni rivojlantirish. Nizolarni boshqarish: Guruhdagi nizolarni konstruktiv ravishda hal qilish va umumiy maqsadga yo‘naltirish. Amaliyotda qo‘llanilishi:Guruh ichidagi rollarni aniqlab, ularni muvozanatlash. Jamoaviy tadbirlar tashkil qilish orqali birdamlikni oshirish. 4. Xodimlarni motivatsiyasini oshirish tamoyila Xodimlarning ishga bo‘lgan qiziqishini oshirish uchun ularning ehtiyojlari va maqsadlarini inobatga olish zarur. Moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish: Maosh, mukofotlar va e’tirof orqali motivatsiyani oshirish. E’tirof va qadr: Xodimlarning mehnatini tan olish va ularni tashkilotning muhim qismi sifatida his qildirish. Amaliyotda qo‘llanilishi: Motivatsiya tizimini ishlab chiqish (bonuslar, sertifikatlar, lavozim ko‘tarilishi). Xodimlarning rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etish. 5. O‘zaro muloqot tamoyiliIjtimoiy-psixologik boshqaruvda samarali muloqot asosiy ahamiyatga ega. Bu tamoyil rahbar va xodimlar o‘rtasida axborot almashinuvini osonlashtirishni ta’minlaydi. Ochiq muloqot: Rahbar xodimlarning fikrlarini tinglaydi va ularga ochiq bo‘ladi.Teskari aloqa: Xodimlarning fikr-mulohazalarini qabul qilish orqali qarorlarni yaxshilash. Amaliyotda qo‘llanilishi: Muloqot madaniyatini rivojlantirish (yig‘ilishlar, suhbatlar orqali). Har bir xodimning fikrini hisobga olish. 6. Ijtimoiy mas’uliyat tamoyili. Rahbar va xodimlar tashkilot ichida ham, tashqarisida ham o‘z ijtimoiy mas’uliyatlarini anglab ish ko‘rishi kerak. Tashkilotning faoliyati jamiyatga foyda keltirishi kerak. Xodimlarning ijtimoiy himoyasi: Xodimlarning huquqlari va farovonligini ta’minlash. Korporativ ijtimoiy mas’uliyat dasturlarini ishlab chiqish. Xodimlarning oilaviy va shaxsiy muammolarini hisobga olish. 20 7. Shaxs va guruh o‘rtasidagi muvozanat tamoyili. Boshqaruv jarayonida shaxsiy ehtiyojlar va guruh maqsadlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlash zarur. Xodimlarning individual hissasini tan olish. Guruhning ustuvorligi: Jamoaviy maqsadlarni ustuvor qo‘yish orqali umumiy samaradorlikni oshirish. Guruh va shaxsga mos ravishda vazifalar taqsimoti. Guruh yutuqlarini jamoaviy tarzda nishonlash. 8. Inson omilini hisobga olish tamoyili. Inson omili boshqaruvning markaziy qismi hisoblanadi. Bu tamoyil har bir qaror insonlarga qanday ta’sir qilishini hisobga olishni talab qiladi. Psixologik holat: Xodimlarning psixologik farovonligini ta’minlash.Professional rivojlanish: Xodimlarning malakasini oshirish uchun sharoit yaratish. Amaliyotda qo‘llanilishi: Xodimlarning fikrini hurmat qilish. Treninglar va malaka oshirish dasturlarini tashkil qilish. Ijtimoiy-psixologik boshqarish tamoyillari tashkilotda inson omilini boshqarishga yordam beradi va rahbarga jamoani samarali boshqarish uchun yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi. Ushbu tamoyillarni to‘g‘ri qo‘llash orqali: • Ishchilarning motivatsiyasi oshadi. • Jamoaviy birdamlik mustahkamlanadi. • Nizolar kamayadi va samaradorlik oshadi. • Tashkilotning umumiy muvaffaqiyati ta’minlanadi. Bu tamoyillar rahbar uchun boshqaruvda samaradorlik va insonparvarlikni uyg‘unlashtirish imkonini beradi. 21 2.2. Ijtimoiy-psixologik boshqarishning asosiy usullari Ijtimoiy-psixologik boshqarishning asosiy usullari tashkilotdagi xodimlar va guruhlarning ijtimoiy munosabatlari, psixologik holati va xulq-atvorini boshqarishga qaratilgan vosita va yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Bu usullar rahbarlarga samarali boshqaruvni amalga oshirishda yordam beradi. Quyida ijtimoiy-psixologik boshqaruvning asosiy usullari batafsil bayon etiladi: 1. Rag‘batlantirish usuli Xodimlarning ishga qiziqishini oshirish va ularda faol motivatsiya yaratish uchun qo‘llaniladi. Moddiy rag‘batlantirish: Maoshni oshirish, mukofotlar, bonuslar va imtiyozlar orqali motivatsiya berish. Nomoddiy rag‘batlantirish: E’tirof etish, maqtov, sertifikatlar yoki xizmatni tan olish kabi usullar. Maqsadi: Xodimlarni tashkilot maqsadlariga intilishga va samaradorlikni oshirishga undash. 2. Muloqot usuli. Tashkilot ichida samarali muloqotni ta’minlash uchun qo‘llaniladi. • Rasmiy muloqot: Yig‘ilishlar, xodimlar bilan individual suhbatlar, hisobotlar va email orqali axborot almashish. • Norasmiy muloqot: Norasmiy uchrashuvlar, jamoaviy tadbirlar va do‘stona suhbatlar orqali bog‘lanish. • Teskari aloqa: Xodimlarning fikr-mulohazalarini tinglash va ular asosida qarorlarni yaxshilash. Maqsadi: Jamoa ichida ochiq va ishonchli muhitni yaratish. 3. Psixologik ta’sir usuli 22 Xodimlarning psixologik holatini boshqarish va ularga ruhiy dalda berish. • Shaxsiy yondashuv: Har bir xodimning ehtiyojlarini va hissiy holatini tushunib, ularga yordam ko‘rsatish. • Qaror qabul qilishda ishtirok: Xodimlarni muhim qarorlarni qabul qilish jarayonlariga jalb qilish orqali ularda mas’uliyat hissini shakllantirish. • Stressni boshqarish: Ish jarayonida yuzaga keladigan psixologik bosimni kamaytirish uchun mos muhit yaratish. Maqsadi: Xodimlarning ruhiy holatini barqarorlashtirish va ular uchun qulay ish muhitini yaratish. 4. Guruh dinamikasini boshqarish usuli Jamoa ichidagi munosabatlarni mustahkamlash va birgalikda ishlashni samarali tashkil qilishga qaratilgan. Rol taqsimoti: Guruh ichida har bir xodimning rolini aniqlash va ular o‘rtasida vazifalarni taqsimlash. Guruh birdamligini oshirish: Jamoaviy tadbirlar, treninglar va sport musobaqalari orqali jamoaning birligini mustahkamlash. Nizolarni hal qilish: Jamoa ichidagi nizolarni aniqlash va ularni konstruktiv tarzda hal qilish. Maqsadi: Guruh a’zolari o‘rtasida o‘zaro hurmat va ishonchni rivojlantirish. 5. Axloqiy ta’sir usuli Xodimlarning axloqiy qadriyatlariga ta’sir qilish orqali tashkilotning umumiy maqsadlariga erishishni ta’minlash. Shaxsiy namuna: Rahbarning o‘zi axloqiy qadriyatlar va tashkilot madaniyatiga mos ravishda harakat qilish orqali boshqalarga o‘rnak ko‘rsatishi. Axloqiy me’yorlarni shakllantirish: Tashkilotning axloqiy qoidalarini ishlab chiqish va ularga amal qilishni targ‘ib qilish. Maqsadi: Tashkilot ichida sog‘lom axloqiy muhit yaratish. 6. O‘qitish va rivojlantirish usuli Xodimlarning professional va psixologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladi. Malaka oshirish treninglari: Xodimlarga yangi ko‘nikmalarni o‘rgatish va ularning bilimlarini yangilash. Shaxsiy rivojlanish dasturlari: Stressni 23 boshqarish, vaqtni boshqarish va ijtimoiy ko‘nikmalarni oshirish bo‘yicha treninglar tashkil qilish. Maqsadi: Xodimlarni yanada samarali va malakali bo‘lishiga ko‘maklashish. 7. Ijtimoiy ta’sir usuli Xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilash va ularni jamoaning bir qismi sifatida his qilishlarini ta’minlash uchun qo‘llanadi. Madaniy, sport va ko‘ngilochar tadbirlar orqali xodimlarni birlashtirish. Xodimlarning ijtimoiy muammolarini hal qilishga yordam berish (masalan, sog‘liqni saqlash, moddiy yordam). Maqsadi: Xodimlarning tashkilotga sodiqligini va jamoaga aloqadorlik hissini oshirish. 8. Nizolarni boshqarish usuli Nizo yoki kelishmovchilik yuzaga kelganda ularni konstruktiv ravishda hal qilish usullari. Kelishuvga erishish: Nizolarni ikki tomon uchun ham maqbul bo‘lgan yechim topish orqali hal qilish. Vositachilik: Nizoli tomonlarni murosaga keltirish uchun vositachi sifatida ishtirok etish.Preventsiyalash: Kelishmovchiliklarning oldini olish uchun dastlabki chora-tadbirlarni qo‘llash. Maqsadi: Ish muhitini sog‘lom saqlash va nizolar ta’sirini minimallashtirish. 9. Madaniy ta’sir usuli Korporativ madaniyat va qadriyatlarni shakllantirish hamda targ‘ib qilish. Madaniy tadbirlar: Xodimlarning tashkilotga nisbatan ijobiy munosabatini oshirish uchun an’anaviy tadbirlarni tashkil qilish. Korporativ qadriyatlarni rivojlantirish: Tashkilotning asosiy qadriyatlari va tamoyillarini xodimlar orasida targ‘ib qilish. Maqsadi: Tashkilot madaniyatini rivojlantirish va xodimlarning birlashuvini ta’minlash. Ijtimoiy-psixologik boshqarish usullari tashkilot ichida inson omilini samarali boshqarish va sog‘lom ish muhitini yaratishga xizmat qiladi. Ushbu usullarni to‘g‘ri qo‘llash orqali: 24 • Xodimlar va rahbarlar o‘rtasida samarali hamkorlik yo‘lga qo‘yiladi. • Motivatsiya oshadi va ish samaradorligi ortadi. • Tashkilotda innovatsion va ijobiy muhit shakllanadi. 2.3. Konfliktlarni boshqarish va ularning oldini olish usullari Konfliktlarni boshqarish va ularni oldini olish . Konfliktlar (nizolar) har qanday jamoa va tashkilotda uchrashi mumkin bo‘lgan tabiiy hodisadir. Ularni samarali boshqarish va oldini olish rahbarlarning asosiy vazifalaridan biridir, chunki hal qilinmagan nizolar tashkilot samaradorligini pasaytirishi, xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarni buzishi va umumiy muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Quyida konfliktlarni boshqarish va ularni oldini olish usullari haqida batafsil ma’lumot keltiriladi. Konfliktlarni boshqarish jarayoni. 1. Konflikt sabablarini aniqlash: Nizoning kelib chiqish sababi va ishtirokchilarni aniqlash zarur. Sabablar madaniy farqlar, noto‘g‘ri muloqot, resurslar uchun kurash yoki shaxsiy nizolar bo‘lishi mumkin. 2. Tahlil qilish: Konfliktni chuqur tahlil qilish orqali uning turini (funktsional yoki disfunktsional), ko‘lamini va salbiy oqibatlarini baholash kerak. 3. Tashkillashtirilgan aralashuv: • Konfliktni boshqarish quyidagi usullar yordamida amalga oshiriladi: • Murosaga keltirish: Har ikki tomon uchun maqbul yechim topish. • Muzokaralar olib borish: Tomonlar o‘rtasida ochiq muloqotni tashkil etish. • Vosiylik: Betaraf vositachi yordamida nizoni hal qilish. • Majburiy chora: Rahbarning qat’iy qaror qabul qilib, nizoni hal qilishi. 4. Chora-tadbirlar ko‘rish: Konflikt oqibatlarini bartaraf etish uchun reja tuzish va tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tiklash. 25 Konfliktlarni boshqarish usullari : Hamkorlik strategiyasi: Tomonlar o‘zaro manfaatlar asosida hamkorlik qilishga undaladi. Bu usul ijobiy natija berib, nizoni bartaraf etadi va tomonlarni qoniqtiradi. Murosaga keltirish: Tomonlarning maqsadlariga qisman erishishi orqali nizoni hal qilishga qaratilgan usul. Masalan, qarama-qarshi fikrlarni birlashtirib, har ikkala tomonni qoniqtiradigan qaror qabul qilish. Raqobatni boshqarish: Agar nizoni boshqa usullar yordamida hal qilib bo‘lmasa, kuchli tomon qarorni qabul qilib, uni amalga oshiradi. Ushbu yondashuv qisqa muddatli yechim sifatida qo‘llaniladi. Kelishuvni rag‘batlantirish: Tomonlarning kelishuvga erishishi uchun rag‘batlantirish mexanizmlaridan foydalaniladi (mukofotlash, motivatsiya berish va boshqalar). Nizolarni bartaraf etish: Odatda rahbar tomonidan nizoni kuchaytiradigan sabablarni bartaraf qilish orqali amalga oshiriladi (masalan, resurslarni teng taqsimlash, o‘zgartirishlar kiritish). Konfliktlarni oldini olish usullari . Konfliktlarni oldindan bartaraf etish uchun quyidagi tamoyillar va choralarni qo‘llash muhim: Samarali muloqotni ta’minlash: Ochiq va shaffof kommunikatsiya tizimini yaratish. Xodimlar o‘rtasida noto‘g‘ri tushunmovchiliklarni oldini olish. Aniq vazifalar va majburiyatlarni belgilash: Har bir xodimning mas’uliyatlari aniq belgilangan bo‘lsa, nizolar kelib chiqish ehtimoli kamayadi. Jamoani birlashtirish: Jamoaviy treninglar va madaniy tadbirlar o‘tkazish orqali birdamlikni mustahkamlash. Jamoa a’zolari o‘rtasidagi do‘stona munosabatlarni rivojlantirish. Motivatsiyani oshirish: Xodimlar o‘zlarini tashkilot uchun muhim his qilishlari uchun moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish tizimini rivojlantirish. 26 Konfliktga olib keladigan omillarni bartaraf etish: Tengsizlik, resurslar taqchilligi yoki adolatsiz qarorlar kabi muammolarni oldini olish. Rahbarlik ko‘nikmalarini rivojlantirish: Rahbarlar konfliktlarni oldindan payqash va bartaraf etish uchun tegishli treninglardan o‘tishi lozim. Psixologik muhitni yaxshilash: Xodimlar o‘rtasida o‘zaro hurmat va ishonchni rivojlantirish. Stress va ish bosimini kamaytirish uchun qulay muhit yaratish. Rahbar va tashkilotlar konfliktlarni boshqarish va oldini olishda yuqorida keltirilgan usullarni qo‘llagan holda, xodimlarning mehnat unumdorligini oshirish va ijobiy muhitni yaratishga erishishlari mumkin. 27 Xulosa Personalni boshqarish bu tashkilotning strategik rivojlanishini ta’minlovchi murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Samarali personal boshqaruvi orqali tashkilot mehnat unumdorligini oshirishi, innovatsiyalarni joriy qilishi va raqobatbardoshlikni ta’minlashi mumkin. Xodimlarning ehtiyojlari va motivatsiyasini tushunish, ijtimoiy-psixologik muhitni yaxshilash va mehnatni adolatli taqsimlash orqali tashkilot o‘z maqsadlariga tezroq erishadi. Shaxsiy va guruh psixologiyasini o‘rganish rahbarlarga nafaqat xodimlar bilan munosabatlarni yaxshilash, balki tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda ham yordam beradi. Zamonaviy boshqaruvda inson omilini to‘g‘ri boshqarish eng muhim ustuvorliklardan biri sanaladi. Shaxsiy va guruh psixologiyasini o‘rganish rahbarlarga nafaqat xodimlar bilan munosabatlarni yaxshilash, balki tashkilotning strategik maqsadlariga erishishda ham yordam beradi. Zamonaviy boshqaruvda inson omilini to‘g‘ri boshqarish eng muhim ustuvorliklardan biri sanaladi. Ijtimoiy psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar tashkilot ichidagi inson munosabatlarini samarali boshqarishga yordam beradi. Ushbu nazariyalar rahbarlarga: • Xodimlarni motivatsiya qilish. • Guruh dinamikasini boshqarish. • Konfliktlarni hal qilish. • Umumiy samaradorlikni oshirishda strategik qarorlar qabul qilish imkoniyatini beradi. Personal bilan ishlovchi mutaxasislar quyidagi ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak: muayyan lavozimga davogar qanday fazilatlar va kasbiy ko’nikmalarga 28 ega bo’lishi kerakligini yaxshi bilishi kerak. Ya’ni u har bir ish joyi uchun professiogramma tuza olishikerak. Glossary 1. Personalni boshqarish - bu tashkilotning inson resurslarini samarali tashkil etish, boshqarish va rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayondir. Bu jarayon tashkilotning strategik va operatsion maqsadlariga erishish uchun xodimlarning malakasi, tajribasi, qobiliyatlari va ehtiyojlarini hisobga olib, ularni to‘g‘ri yo‘naltirishni nazarda tutadi . 2. Motivatsiya- bu tashqi (stimullar) va ichki(motivlar) omillarning murakkab ta’siri bilan belgilanadigan shaxsning o’ziga xos xatti-xarakat turlarini ongli jarayoni 3. Konflikt- (lotincha to’qnashuv) ijtimoiy o’zaro ta’sir jarayonida yuzaga keladigan manfaatlar, maqsadlar qarashlar qarama-qarshiligi natijasida yuzaga keladigan nizolar. 4. Xodimlar-bu korxona xodimlarining kasbiy malakasi, ijtimoiy-psixologik, Yoshi va boshqa tarkibiy xususiyatlari bilan tavsiflangan majmui. 5. Professiografiya- kasblar va ularning bir-biridan farqlanuvchi ixtisoslar tomonidan inson odiga qo’yilgan talablarni bayon qilish majmuasi tushuniladi. 6. Professigrafiya- bu biror bir soxa egasining shaxsiy xislatlariga, psixologik qobiliyatlariga, psixologik va fiziologik imkoniyatlariga qo’yilgan talablarni o’rganish usuli. 7. Psixogramma- professiogrammaning tarkibiy qismi. Mutaxasisning motivatsion, iroda va emotsional sohasining tavsifi . 8. Lider- (inglizcha boshqaruvchi) gurux uchun muhum vaziyatlarda qaror qabul qilish huquqi jamoa a’zolarining o’zi tomonidan ishonib topshiriladigan gurux a’zosin ya’ni eng obroli, jamoadagi shaxslararo munosabatlar, birgalikdagi faoliyatni tashkil etishda asosiy va eng muhim rolni o’ynaydigan shaxs. 29 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Базаров Т.Ю. Управления персоналом. М.,2002 2. Еринова Е.Л. Управления персоналом в социальных учреждениях. Екатеринбург. 2008 3. Вайнштейню Л.А., И.В.Гулис. Психология управления. Минск.2016 4. Xayitov.O., Djalalova.S. Boshqaruv psixologiyasi. 2008 5. Boymurodov. N. Raxbar psixologiyasi. Toshkent “tangi nashr avlodi” 2007 6. Barotov.R. psixologik xizmat. Toshkent “navroz nashriyoti” 2018. 30

MUNDARIJA

Kirish

I.Bob. PERSONALNI BOSHQARISHDA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK YONDASHUVNING NAZARIY ASOSLARI

1.1 Personalni boshqarish tushunchasi va uning moxiyati

1.2 Shaxsiy va gurux psixologiyasining boshqaruvdagio’rni

1.3. Ijtimoiy-psixologik boshqarish modellariga nazariy yondashuvlar

II.BOB. PERSONALNI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK BOSHQARISH USULLARI VA VOSITALARI

2.1. Ijtimoiy-psixologik boshqarish tamoyillari va ahamiyati

2.2. Ijtimoiy-psixologik boshqarishning asosiy usullari

2.3. Konfliktlarni boshqarish va ularning oldini olish usullari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить