Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 51.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Aprel 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Milliy istiqlol g'oyasi

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan “Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy marifiy islohotlar

Sotib olish
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG ’ BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “PEDAGOGIK TA’LIM’’ KAFEDRASI Milliy g’oya ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo’nalishi 1-bosqich talabalari Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan “Yangi O zbekiston taraqqiyotʻ strategiyasida ma’naviy marifiy islohotlar” mavzusidagi KURS ISHI TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................... .........3-6 I BOB. YANGI O ZBEKISTON TARAQQIYOT STRATEGIYASINING ʻ MA’NAVIY-MA’RIFIY ASOSLARI ................................................................................................................. ............7-13 1.1. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasining mohiyati va ma’naviy-ma’rifiy ʻ islohotlarning ustuvor yo’nalishlari ................................................................................................................ ..............7-10 1.2. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbuslari doirasida ma’naviy uyg’onish va milliy qadriyatlarni tiklash siyosati ........................................................................................................................ ....11-13 II BOB. MA’NAVIY-MA’RIFIY ISLOHOTLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY AHAMIYATI VA AMALIY NATIJALARI ............................................................................................................. ...............14-20 2.1. Ta’lim, tarbiya va ma’naviyat sohasida yangi tizimlar: davlat dasturlari va ularning samaradorligi .............................................................................................................. .............14-17 2.2. Jamiyatda ma’naviy immunitetni mustahkamlash va yoshlar ongida milliy g’ururni shakllantirish mexanizmlari .............................................................................................................. ............18-20 XULOSA ..........................................................................................................21-24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ......................................25-26 ʻ 2 KIRISH Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi mamlakatimiz siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy-ma’rifiy hayotini tubdan yangilashga qaratilgan davlat miqyosidagi tarixiy islohotlar majmui bo’lib, mazkur jarayonning markazida inson manfaatlari, milliy o’zlikni anglash, ma’naviy tiklanish va ma’rifiy taraqqiyot tamoyillari ustuvor o’rin egallaydi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan olib borilayotgan strategik siyosatning eng asosiy jihatlaridan biri – O’zbekistonni yangilash jarayonini faqat iqtisodiy yoki siyosiy islohotlar bilan cheklab qo’ymasdan, balki ularni ma’naviy-ma’rifiy uyg’onish bilan uzviy bog’liq holda olib borish zaruratini qat’iy belgilab berganidir. Chunki ma’naviy poydevori mustahkam bo’lmagan jamiyat hech qachon barqaror taraqqiyot sari intila olmaydi, milliy o’zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash, xalqning intellektual salohiyatini yuksaltirish kabi masalalar esa davlatning uzoq muddatli rivojlanish istiqbolini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi. Ayni shu nuqtai nazardan, Yangi O’zbekiston strategiyasida ma’naviy-ma’rifiy islohotlar alohida ustuvor yo’nalish sifatida qaraladi va ular jamiyatning har bir qatlamiga ta’sir qiluvchi keng ko’lamli o’zgarishlarni nazarda tutadi. Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab ma’naviyat masalasiga doimo yuksak e’tibor qaratib kelingan bo’lsa-da, bugungi globallashuv sharoitida ushbu yo’nalish tamomila yangi bosqichga ko’tarildi. Axborot oqimlarining keskin kengayishi, yoshlar ongiga turli g’oyaviy tahdidlarning kirib kelish ehtimoli, ma’naviy bo’shliqlarning yuzaga chiqishi hamda zamonaviy mafkuraviy jarayonlarning murakkablashuvi davlat tomonidan ma’naviy-ma’rifiy siyosatni strategik darajada qayta ko’rib chiqishni taqozo etdi. Shu bois “Yangi O’zbekiston – yangicha dunyoqarash va yangicha taraqqiyot yo’li” tamoyili asosida shakllangan davlat siyosati ma’naviy qadriyatlarni tiklash, milliy an’analarni asrab-avaylash, zamonaviy bilim va texnologiyalarni o’zlashtirgan, mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual salohiyatga ega yosh avlodni voyaga yetkazish kabi dolzarb vazifalarni ilgari suradi. Yangi O’zbekistonning ma’naviy- 3 ma’rifiy siyosati o’z mohiyatiga ko’ra, tarixiy ildizlar va zamonaviy modernizatsiyaning uyg’unlashuvi jarayonini ifodalaydi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, ma’naviyat – bu xalqning tomiri, uning baquvvatligi, mustahkamligi va kelajak sari dadil yuksalishining bosh omilidir. Shu sababli davlat siyosati doirasida ma’naviy-ma’rifiy masalalarning tizimli ravishda o’rganilishi, zahmatkash xalqning tarixiy merosiga munosib baho berilishi, milliy o’zlikni anglashning yangi bosqichga ko’tarilishi, xalqning tafakkur doirasini kengaytirishga qaratilgan ko’plab dasturlarning qabul qilinishi ushbu yo’nalishning naqadar muhim ekanini tasdiqlaydi. Bu o’z navbatida jamiyatning ma’naviy immunitetini kuchaytirish orqali barqaror taraqqiyotga erishish imkonini beradi. Yangi O’zbekistonni barpo etish jarayonida inson kapitali ustuvor qadriyat sifatida e’tirof etilib, har bir fuqaroning intellektual imkoniyatlarini ro’yobga chiqarish uchun keng sharoit yaratilmoqda. Bu esa o’z navbatida ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning iqtisodiy-siyosiy islohotlar bilan uyg’un holda olib borilishining naqadar muhimligini tasdiqlaydi. Chunki ma’rifatsiz taraqqiyot, ma’naviy poydevorsiz modernizatsiya bo’lishi mumkin emas. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha o’zgarishlarning markazida “inson qadri” turadi va ma’naviy-ma’rifiy siyosat aynan shu tamoyilning yanada chuqurlashuviga xizmat qiladi. Yangi O’zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyoti, avvalo, jamiyatda sog’lom fikrni shakllantirish, xalqning tarixiy xotirasini tiklash, yoshlarni jahon miqyosida raqobatbardosh bo’lishga tayyorlash, ta’lim sifatini yuksaltirish, uzluksiz ma’rifat tizimini yaratish kabi vazifalarni o’z ichiga oladi. Shu bois mazkur kurs ishida Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasining ma’naviy-ma’rifiy asoslari, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan islohotlarning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati, ularning mazmun-mohiyati, amaliy natijalari hamda istiqboldagi ustuvor yo’nalishlari keng ilmiy asosda tahlil qilinadi. Mazkur mavzuning dolzarbligi , eng avvalo, bugungi globallashuv sharoitida milliy o’zlikni asrash, qadriyatlarni tiklash, jamiyatning ma’naviy salohiyatini oshirish masalalari bilan bevosita bog’liqdir. Zero, dunyoda 4 mafkuraviy raqobat kuchaygan hozirgi vaziyatda ma’naviy-ma’rifiy siyosat davlat xavfsizligining eng muhim tarkibiy qismiga aylandi. Yangi O’zbekiston davlatchiligi aynan kuchli ma’naviyat, yuksak tafakkur, milliy o’zlik va mustahkam intellektual salohiyat poydevorida barpo etilmoqda. Shu sababli ushbu kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, u nafaqat ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning mohiyatini tahlil qiladi, balki Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasining falsafiy-metodologik asoslarini, jamiyat hayotiga ta’sirini ham chuqur ilmiy yondashuv asosida o’rganadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi – Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasida belgilangan ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning mazmun-mohiyati, ularning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati, amaliy natijalari va istiqboldagi vazifalarini ilmiy jihatdan asoslashdan iborat. Tadqiqotning vazifalari esa ma’naviyat tushunchasining metodologik asoslarini tahlil qilish, ma’naviy-ma’rifiy siyosatning ustuvor yo’nalishlarini o’rganish, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan loyihalar samaradorligini aniqlash, zamonaviy globallashuv sharoitida ma’naviy tahdidlar va ularga qarshi kurash mexanizmlarini ko’rib chiqish kabi masalalarni o’z ichiga oladi. Shuningdek, ushbu ishda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan yangicha mafkuraviy yondashuvlar, jamiyatni uyg’otishga qaratilgan islohotlar, yoshlar tarbiyasiga oid strategik tashabbuslar va ma’naviy-ma’rifiy muhitni mustahkamlashga qaratilgan davlat dasturlari keng ko’lamda tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning o’rni qanchalik muhim va dolzarb ekanini ilmiy asosda ko’rsatib beradi. Shu bilan birga ushbu mavzu zamonaviy davlat qurilishida ma’naviy siyosatning ahamiyatini yanada kengroq tushunishga, ma’naviy barqarorlikning jamiyat hayotidagi o’rnini anglashga xizmat qiladi. Mazkur kurs ishining maqsadi – jamiyatni erkinlashtirish va davlat qurilishini demokratlashtirish jarayonida milliy g’oyaning nazariy hamda amaliy ahamiyatini chuqur tahlil qilish, ushbu jarayonlarning zamonaviy O’zbekiston sharoitida tutgan o’rnini ilmiy asosda yoritishdan iborat bo’lib, bu yo’nalishda milliy g’oya nafaqat mafkuraviy tamoyillar tizimi, balki davlat va jamiyat 5 taraqqiyotining metodologik asosini belgilovchi strategik omil sifatida baholanishi bilan izohlanadi. Kurs ishining vazifalari  Ma’naviyat tushunchasining metodologik asoslarini tahlil qilish , uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini ilmiy jihatdan asoslash.  Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida belgilangan ma’naviy-ma’rifiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini o‘rganish va ularning mazmun- mohiyatini ochib berish.  Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy loyihalar va dasturlarning samaradorligini aniqlash , ularning amaliy natijalarini tahlil qilish.  Globallashuv sharoitida yuzaga kelayotgan ma’naviy tahdidlarni aniqlash va ularga qarshi kurash mexanizmlarini ilmiy asosda ko‘rib chiqish.  Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan yangicha mafkuraviy yondashuvlarni tahlil qilish , ularning jamiyat hayotiga ta’sirini baholash. Kurs ishining vazifalari sifatida , avvalo , jamiyatni erkinlashtirish va demokratlashtirish tushunchalarining nazariy asoslarini keng qamrovda o ’ rganish , ushbu nazariy tushunchalarning tarixiy shakllanishi va rivojlanish dinamikasini tahlil qilish vazifasi qo ’ yiladi . Shuningdek, jahon tajribasida erkinlik va demokratiya tamoyillarining shakllanishi, ularning turli siyosiy tizimlarda qo’llanilishi, jamiyat barqarorligiga ko’rsatgan ta’siri qiyosiy tahlil etiladi. Bunda rivojlangan demokratik davlatlar tajribasi, ularning siyosiy institutlari, konstitutsiyaviy tizimlari, fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining o’ziga xos jihatlari milliy taraqqiyot modeli bilan taqqoslab o’rganiladi. O’zbekiston Respublikasida demokratik davlat qurilishi va jamiyatni erkinlashtirish jarayonlari tanlanadi. Mazkur jarayonlar zamonaviy 6 davlatchilikning nazariy va amaliy asoslari bilan bevosita bog’liq bo’lib, ularning har biri milliy g’oyaning rivojlanishida, siyosiy tizimning yangilanishida va fuqarolik jamiyatining shakllanishida hal qiluvchi omil bo’lib xizmat qiladi. Tadqiqot predmeti esa milliy g’oyaning jamiyatni erkinlashtirish va davlat qurilishini demokratlashtirishdagi o’rni, uning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga ta’siri, milliy taraqqiyot modeli sifatidagi metodologik ahamiyatini o’zida mujassamlashtiradi. Shunday qilib, ushbu kurs ishi dolzarb ijtimoiy-siyosiy muammoni ilmiy jihatdan tahlil qilishga qaratilgan bo’lib, milliy g’oyaning zamonaviy O’zbekiston taraqqiyotidagi o’rni, uning demokratik jarayonlarga ta’siri, davlat qurilishidagi metodologik ahamiyati chuqur yoritiladi va ushbu yo’nalishning nazariy hamda amaliy jihatlari asoslab beriladi. 7 I BOB. YANGI O ZBEKISTON TARAQQIYOT STRATEGIYASININGʻ MA’NAVIY-MA’RIFIY ASOSLARI 1.1. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasining mohiyati va ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning ustuvor yo’nalishlari Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasining mazmun-mohiyatini anglash, avvalo, mamlakatda amalga oshirilayotgan keng ko’lamli islohotlarning nazariy asoslari, ma’naviy-mafkuraviy poydevori va ularni shakllantirayotgan ijtimoiy- siyosiy omillarni chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Zero, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ishlab chiqilgan modernizatsiya siyosati iqtisodiy, huquqiy, ijtimoiy yo’nalishlardagi o’zgarishlar bilan cheklanmay, balki ularning negizida jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy uyg’onishiga tayanadigan yagona rivojlanish modelini taklif etadi. Ushbu strategiyaning markazida “inson qadri” tamoyili turadi, bu tamoyil esa o’z navbatida ma’naviy yuksalishni davlat siyosatining bosh maqsadi sifatida belgilaydi. Chunki har qanday demokratik jamiyatni barpo etishning eng asosiy omili – ma’naviy jihatdan yetuk, fikrlash madaniyatiga ega, ongli, mas’uliyatli, dunyoqarashi keng insonni tarbiyalashdir. 1 Yangi O’zbekiston strategiyasi ma’naviy-ma’rifiy islohotlarni jamiyat taraqqiyotining asosiy drayveri sifatida e’tirof etadi. Buning sababi shundaki, globallashuv sharoitida mafkuraviy raqobat kuchaygani, informatsion bosimlar ortgani, turli g’oyaviy tahdidlarning kuchayishi sharoitida jamiyatning ma’naviy immunitetini mustahkamlash davlat oldida turgan eng muhim strategik vazifalardan biriga aylandi. Shu bois so’nggi yillarda O’zbekistonda ma’naviy- ma’rifiy siyosatni yangi metodik asoslar, innovatsion yondashuvlar va zamonaviy ta’lim texnologiyalari bilan boyitishga katta e’tibor qaratildi. Ayniqsa, yoshlarning ma’naviy tarbiyasi, ularning ongida milliy g’urur, tarixiy xotira, Vatanga sadoqat tuyg’ularini mustahkamlash ma’naviy siyosatning asosiy ustuvor yo’nalishiga aylandi. Strategiyada ko’zda tutilgan ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning mohiyati jamiyatda mustahkam g’oyaviy muhit yaratish, tarixiy merosni chuqur o’rganish, 1 Akbarov M. Demokratik boshqaruv nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Iqtisod, 2021. 8 qadriyatlarni asrab-avaylash, shaxsning ijodkorlik salohiyatini rivojlantirish, ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish va ma’naviy-mafkuraviy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan. Bunda milliy identifikatsiya, ya’ni milliy o’zlikni anglash jarayoni yangi bosqichga ko’tariladi. O’zbekiston xalqining ko’p asrlik tarixiy merosi, buyuk allomalar qoldirgan ma’rifiy an’analar, adabiy-madaniy boyliklar jamiyatning ma’naviy negizini mustahkamlovchi asosiy manba bo’lib rehmat qiladi. Aynan shu jihat strategiyada: “Biz yangi O’zbekistonni qadriyatlari mustahkam xalqning ma’naviy asoslari bilan quramiz”, degan tamoyilni belgilab beradi. Strategiya doirasida ma’naviy-ma’rifiy siyosatning ustuvor yo’nalishlari sifatida quyidagi yo’nalishlar alohida ajralib turadi: birinchidan, yoshlarning ma’naviy dunyosini boyitish, ularni mustaqil fikrlash, tahliliy yondashuv, intellektual salohiyatga ega qilib tarbiyalash; ikkinchidan, milliy qadriyatlarni zamonaviy jamiyat talablari bilan uyg’unlashtirgan holda yangicha ma’naviy modelni shakllantirish; uchinchidan, axborot xavfsizligi va mafkuraviy barqarorlikni ta’minlash orqali jamiyatni informatsion tahdidlardan himoya qilish; to’rtinchidan, ma’rifat sohasida davlat dasturlarini takomillashtirish va ta’lim- tarbiya sifatini oshirish; beshinchidan, mahalla institutining ma’naviy-ma’rifiy vazifalarini kuchaytirish va uni jamiyatning ma’naviy poydevorini mustahkamlovchi eng muhim ijtimoiy institutga aylantirish. Yangi O’zbekiston strategiyasining ma’naviy-ma’rifiy konsepsiyasi ayni paytda davlatning siyosiy barqarorligini mustahkamlash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va xalqning ijtimoiy faolligini kuchaytirishga xizmat qiluvchi g’oyaviy asos vazifasini bajaradi. Ushbu islohotlar ma’naviyatni faqat nazariy tushuncha emas, balki amaliy natija beruvchi, inson hayotida bevosita seziladigan ijtimoiy hodisa sifatida talqin etadi. Islohotlarning zamirida insonning jamiyatdagi o’rni, uning qadr-qimmati, intellektual va ma’naviy yetuklik darajasi asosiy mezon sifatida belgilanadi. Shuning uchun strategiya doirasida ma’naviy-ma’rifiy siyosat milliy manfaatlarni himoya qiluvchi, yoshlarni ezgu g’oyalar ruhida tarbiyalovchi, jamiyatni o’zining tarixiy ildizlariga yanada yaqinlashtiruvchi, shu bilan birga, 9 global jarayonlarga moslashuvchan tarzda yo’naltiruvchi kuch sifatida namoyon bo’ladi. Mazkur ustuvor yo’nalishlar O’zbekistonning yangi taraqqiyot bosqichida jamiyatni modernizatsiya qilishning eng muhim omillaridan biriga aylandi. Natijada ma’naviy-ma’rifiy siyosat davlat strategiyasining ajralmas qismiga, jamiyatning barqaror rivojlanishini belgilovchi metodologik tamoyilga, milliy o’zlikni anglash jarayonining yangicha bosqichiga aylandi. Shu asosda Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi g’oyaviy-ma’rifiy asoslari bilan mamlakatni yangi bosqichga olib chiqadigan, zamonaviy, ochiq, demokratik va intellektual jamiyatni shakllantirishga qaratilgan ulkan davlat dasturiga aylandi. 2 Jamiyatni erkinlashtirish jarayoni nafaqat shaxsiy huquq va erkinliklarni kengaytirish, balki jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarini modernizatsiya qilishni ham o’z ichiga oladi. Nazariy jihatdan erkinlikni ta’minlash deganda shaxsning ichki va tashqi erkinligini, ya’ni fikr, so’z, e’tiqod va faoliyat erkinligini, shuningdek, davlatning shaxs huquqlarini himoya qilishdagi vazifalarini tushunish lozim. Shu nuqtai nazardan demokratik davlat konsepsiyasi jamiyatni erkinlashtirishning nazariy poydevorini tashkil etadi, chunki demokratiya – bu shaxs huquqlari, fuqarolik institutlari va siyosiy ishtirok tamoyillari bilan uzviy bog’langan tizimdir. Demokratlashuv jarayonining mohiyati shundaki, u jamiyatni markazlashgan hokimiyat va avtoritar nazoratdan chiqarib, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda faol ishtirokini ta’minlashga qaratilgan. Shu bilan birga, demokratik tizim shaxs va jamiyat o’rtasidagi ijtimoiy kontraktni mustahkamlash, davlat va fuqarolar o’rtasida ishonchni oshirish, shaffof boshqaruv mexanizmlarini joriy qilish orqali erkinlikning samarali mexanizmini yaratadi. Demokratik prinsiplar, jumladan, qonun ustuvorligi, so’z va fikr erkinligi, siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari orqali fikr almashish imkoniyati, cheklangan davlat aralashuvi – bularning barchasi jamiyatni erkinlashtirishning amaliy va nazariy asoslarini tashkil etadi. 2 https://uza.uz/ (O’zbekiston Milliy axborot agentligi veb-sayti) 10 Shuningdek, erkinlik va demokratiya nazariy asoslari milliy g’oya bilan chambarchas bog’langan bo’lib, milliy qadriyatlar, tarixiy tajriba va madaniy meros jamiyatning demokratik yo’nalishlarini shakllantirishda hal qiluvchi omil sifatida qaraladi. Milliy g’oya jamiyatni birlashtiruvchi, fuqarolarni ijtimoiy va siyosiy faollikka chorlovchi mafkuraviy platforma sifatida xizmat qiladi. Bu esa shuni anglatadiki, demokratik institutlarni shakllantirish jarayonida milliy qadriyatlar, odatlar va ijtimoiy normativlar e’tibordan chetda qolmasligi, balki ular bilan uyg’un ishlashi lozim. Nazariy tahlil shuni ko’rsatadiki, erkinlashtirish va demokratlashtirish jarayoni o’zaro bog’langan va o’zini to’ldiruvchi tamoyillarga asoslanadi. Erkinlik shaxsiy va jamoaviy huquqlarni himoya qilish orqali demokratik institutlarning samarali ishlashini ta’minlasa, demokratiya jamiyatni erkinlashtirish mexanizmlarini tartibga soladi. Shu nuqtai nazardan, Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasida erkinlik va demokratik islohotlar bir-birini to’ldiruvchi jarayonlar sifatida qabul qilinadi va har bir yangi islohot demokratik prinsiplarga muvofiq amalga oshiriladi. Jamiyatni erkinlashtirishning ijtimoiy-o’qituviy jihati ham katta ahamiyatga ega. Ta’lim, madaniyat, ommaviy axborot vositalari orqali fuqarolar ongida demokratik qadriyatlarni shakllantirish, shaxsiy mas’uliyat va huquqiy savodxonlikni oshirish erkinlashtirishning uzviy qismi hisoblanadi. Shu bilan birga, jamiyatni erkinlashtirish jarayonida iqtisodiy islohotlar, xususan, bozor mexanizmlari, tadbirkorlik erkinligi va mulk huquqlarining kafolatlanishi, shuningdek, ijtimoiy himoya tizimi shaxslarning mustaqil hayot kechirish salohiyatini oshiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatdiki, erkinlashtirish va demokratlashtirish jarayoni uzviy ravishda milliy xavfsizlik, davlat barqarorligi va iqtisodiy rivojlanish bilan bog’liq. 11 1.2. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbuslari doirasida ma’naviy uyg’onish va milliy qadriyatlarni tiklash siyosati Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan amalga oshirilayotgan keng ko’lamli islohotlarning markazida ma’naviy uyg’onish jarayonini jadallashtirish, milliy qadriyatlarni davlat siyosati darajasiga ko’tarish, jamiyatning axloqiy- ma’naviy immunitetini mustahkamlash va O’zbekistonning ko’p asrlik ma’rifiy merosini bugungi taraqqiyot ehtiyojlari bilan uyg’unlashtirish kabi strategik vazifalar turadi. Zero, Yangi O’zbekiston konsepsiyasida ma’naviy-ma’rifiy siyosat iqtisodiy va siyosiy modernizatsiyaning ajralmas qismi sifatida talqin qilinadi, chunki davlatning barcha sohalardagi islohotlari puxta g’oyaviy poydevor bilan mustahkamlanmasa, barqaror taraqqiyotga erishish mumkin emas. Mazkur yondashuvning metodologik asosida inson omili, uning ma’naviy kamoloti, ongini yangilash, ma’rifatga sodiq avlodni tarbiyalash kabi omillar yotadi. Prezident Mirziyoyev ma’naviy siyosatini yangi bosqichga ko’targan holda, avvalo, jamiyatning yangicha tafakkurini shakllantirish, xalqning o’z tarixiga, madaniyatiga, qadriyatlariga munosabatini tubdan o’zgartirishni ustuvor yo’nalish sifatida belgiladi. U qayd etganidek, "ma’naviyat – bu millatning yuragi, uning hayotiy qudrati", shu bois ma’naviy barqarorlikni ta’minlash barcha islohotlarning bosh omili sifatida e’tirof qilinadi. Yangi O’zbekiston sharoitida ma’naviy uyg’onish shunchaki mafkuraviy jarayon emas, balki jamiyatni rivojlantirishning fundamental sharti, milliy o’zlikni anglashning yangi bosqichi, xalqning o’z tarixiy merosiga qayta yuzlanishidir. Shu nuqtai nazardan, Prezident tashabbusi bilan boshlangan ma’naviy- ma’rifiy siyosatning markazida milliy qadriyatlarni tiklash, ularni zamonaviy taraqqiyot talablari bilan uyg’unlashtirish, xalqning ma’naviy birligini mustahkamlash, yoshlarni g’oyaviy jihatdan sog’lom tarbiyalash kabi strategik vazifalar turadi. So’nggi yillarda O’zbekistonda tarixiy adolatni tiklash, ajdodlar merosini o’rganish, buyuk allomalar, davlat arboblari, istiqlol va ma’rifat fidoyilarining nomlarini tiklash, ularning ilmiy-ma’rifiy faoliyatini ilmiy asosda 12 yoritish bo’yicha o’ta muhim qarorlar qabul qilindi. Bu esa milliy o’zlikni anglashning kontseptual asoslariga yangi mazmun bag’ishladi. Prezident tashabbuslari natijasida O’zbekiston tarixining turli davrlariga oid ilmiy tadqiqotlar yangicha yondashuv asosida qayta ko’rib chiqilmoqda, tarixiy shaxslarning merosini chuqur o’rganishga yo’naltirilgan davlat dasturlari ishlab chiqilmoqda. Xususan, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Bahouddin Naqshband, Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi ulug’ allomalar merosini targ’ib qilish davlat siyosati darajasiga ko’tarildi. Bu jarayon nafaqat ma’naviy tiklanishning muhim omili, balki xalqning tarixiy ongini shakllantiruvchi, milliy g’ururni mustahkamlovchi asosiy ijtimoiy kuch sifatida namoyon bo’lmoqda. 3 Shuningdek, Prezidentning "Ma’naviyat va ma’rifat" tizimini tubdan takomillashtirishga qaratilgan qarorlari jamiyatda ma’naviy muhitni mustahkamlash, bilim, tafakkur, kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishga keng yo’l ochdi. Aholi, ayniqsa yoshlar o’rtasida kitobxonlikni keng rivojlantirish, ilmiy fikrlashni rag’batlantirish, sog’lom axborot maydonini shakllantirish bo’yicha davlat dasturlarining qabul qilinishi ma’naviy siyosatning yangi bosqichga ko’tarilganini isbotlaydi. Zero, zamonaviy raqamli axborot oqimlari sharoitida asosiy tahdid – bu ma’naviy bo’shliq va mafkuraviy qarshiliklarga tayyor bo’lmagan ongning turli g’oyaviy xavflarga beriluvchanligidir. Shu bois ma’naviy siyosatning eng muhim vazifalaridan biri – jamiyatning axborot savodxonligini oshirish, yoshlar ongida mustahkam mafkuraviy immunitet shakllantirish, milliy qadriyatlarni global madaniyat oqimlarida saqlab qolishdir. Yana bir muhim yo’nalish sifatida ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish, uni ma’naviy-ma’rifiy barkamollik bilan uyg’unlashtirish bo’yicha keng ko’lamli islohotlar amalga oshirildi. Ta’lim jarayonida ma’naviy tarbiyaning o’rni yuqori darajaga ko’tarildi, boshlang’ich maktabdan boshlab oliy ta’limgacha bo’lgan tizimga ma’naviyat, vatanparvarlik, tarixiy xotira, milliy g’urur, odob-axloq madaniyatini singdirishga qaratilgan yangi metodikalar joriy etildi. Bu jarayonning 3 G’afforov A. Milliy g’oya va mafkura asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. 13 asosiy maqsadi – yuksak ma’naviy ongga ega, mustaqil fikrlovchi, Vatan taqdiriga befarq bo’lmagan, yuksak maqsadli avlodni tarbiyalashdir. Prezident tashabbusi bilan mahalla institutining ma’naviy-ma’rifiy vazifalari kuchaytirildi. Mahalla endilikda faqat ma’muriy-huquqiy tizim emas, balki ma’naviy tarbiya markazi sifatida faoliyat yuritmoqda. Mahalla yettiligi, yoshlar yetakchisi, xotin-qizlar faollari, profilaktika inspektorlari bilan hamkorlikda ma’naviy-mafkuraviy muhitni mustahkamlashga qaratilgan yangi mexanizmlar joriy qilindi. Bu O’zbekistonning milliy o’ziga xosligiga mos, qadimiy jamoaviy hayot falsafasiga tayangan holda ma’naviy uyg’onishning ijtimoiy bazasini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, Prezident tashabbuslari asosida diniy-ma’rifiy muassasalar faoliyati ham tubdan takomillashtirildi. Islom madaniyati markazi, Islom tsivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Termiziy ilmiy markazi, Naqshbandiy markazi kabi yirik ilmiy-ma’rifiy institutlarning tashkil etilishi O’zbekistonni butun islom olamiga ma’naviy markaz sifatida tanitish yo’lida muhim qadamlardandir. Bu muassasalar ajdodlar yaratgan boy ilmiy-ma’naviy merosni ilmiy asosda tadqiq etish, uni dunyo jamoatchiligiga yetkazish va yosh avlod ma’naviy tarbiyasiga tatbiq etish imkoniyatini kengaytirdi. Prezident ma’naviy siyosatining yana bir muhim jihati – xalqning tarixiy xotirasini tiklash, o’tgan asrning murakkab voqealariga haqqoniy baho berish, mustabid tuzum qurbonlarining xotirasini abadiylashtirish jarayonidir. Bu orqali jamiyatning ma’naviy yangilanishi nafaqat o’tgan davr merosi, balki tarixiy adolatning tiklanishi orqali ham ta’minlanmoqda. Xalqning boshidan o’tgan sinovlarni eslash, ulardan xulosa chiqarish, kelajak avlodni tarixiy xotira asosida tarbiyalash — ma’naviy tiklanishning eng muhim tamoyillaridan biridir. 4 4 G’aybullayev O.M. Milliy g’oya tarixi va nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. – B. 540. 14 II BOB. YANGI O’ZBEKISTON TARAQQIYOT STRATEGIYASIDA MA’NAVIY–MA’RIFIY ISLOHOTLARNING NAZARIY ASOSLARI 2.1. Taraqqiyot strategiyasida ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning ustuvor yo’nalishlari va ularning nazariy-metodologik asoslari Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi – mamlakatning yangi tarixiy bosqichga o’tganini ifodalovchi va jamiyat rivojlanishining barcha jabhalarini qamrab oluvchi kompleks dastur bo’lib, uning markazida ma’naviy yangilanish, ma’rifiy taraqqiyot, inson kapitalini yuksaltirish, mafkuraviy immunitetni mustahkamlash kabi ustuvor tamoyillar mujassamlashtirilgan. Ushbu strategiya nafaqat iqtisodiy va siyosiy islohotlar tizimini, balki davlat va jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy hayotini tubdan yangilashga qaratilgan konseptual yo’nalishlarni ham belgilab beradi. Zero, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, jamiyatni yangilashning eng asosiy omili – bu insonning ma’naviy barkamolligidir. Shu sababli taraqqiyot strategiyasining bosh g’oyaviy mohiyati “Yangi O’zbekiston – ma’rifatli jamiyat” konsepsiyasiga tayanadi. Ma’naviy- ma’rifiy sohadagi strategik yondashuvning birinchi ustuvor yo’nalishi insonning ma’naviy ongi, fuqarolik pozitsiyasi va dunyoqarashini yuksaltirishga qaratilgan ilmiy asoslangan mafkuraviy tizimni shakllantirishdan iboratdir. Mazkur tizim milliy o’zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash, xalqning asrlar davomida shakllangan qadriyatlarini zamonaviy va global jarayonlarga mos holda rivojlantirish, yoshlarni har qanday zararli mafkuraviy tahdidlardan himoya qilish kabi tamoyillarga tayanadi. Bu yo’nalishning nazariy asosi milliy g’oya, milliy mafkura, madaniy meros, ma’naviy qadriyatlar, fuqarolik jamiyati konsepsiyalari bilan uyg’unlashgan bo’lib, ularning har biri Yangi O’zbekistonning ma’naviy paradigmasini belgilaydi. 5 Islohotlarning yana bir muhim yo’nalishi – ma’naviyat va ma’rifat sohasida davlat siyosatini institutlashtirish, ya’ni ushbu sohada tizimli boshqaruv mexanizmini yaratishdir. Bu borada ta’lim-tarbiya, madaniyat, san’at, ommaviy 5 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 107 b. 15 axborot vositalari, ilm-fan, yoshlar siyosati kabi yo’nalishlarda amalga oshirilayotgan islohotlar yagona maqsad – jamiyatda ma’naviy uyg’onish jarayonini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Taraqqiyot strategiyasida belgilangan vazifalar orasida axborot xavfsizligini ta’minlash, yoshlarni internet va ijtimoiy tarmoqlardagi turli axloqiy-psixologik tahdidlardan himoya qilish, ularda mustahkam ma’naviy immunitet yaratish masalalari ham alohida e’tiborga olingan. Chunki zamonaviy axborot makonida global mafkuraviy raqobat kuchayib borayotgan sharoitda milliy g’oyaning mafkuraviy mustahkamligi davlat barqarorligining muhim omiliga aylanadi. 6 Shuningdek, strategiyada jamiyatning intellektual salohiyatini oshirish, ta’lim sifatini yuksaltirish, zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etish, yosh avlodni kreativ fikrlashga, erkin qaror qabul qilishga, mustaqil izlanishga o’rgatish kabi vazifalar ustuvor deb belgilangan. Inson kapitali bugungi global iqtisodiyotda asosiy raqobat quroliga aylanganligi bois, Yangi O’zbekiston ta’lim tizimini yangilashni ma’naviy-ma’rifiy rivojlanishning markaziy elementi sifatida ko’radi. Ta’limdagi islohotlar bilan bir qatorda, oilada ma’naviy muhitni mustahkamlash, mahalla institutining tarbiyaviy rolini oshirish, jamiyatda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish, tarixiy merosni keng targ’ib qilish kabi yo’nalishlar ham strategiyada alohida e’tirof etilgan. Bu jarayonlarning barchasi davlat va jamiyatning ma’naviy taraqqiyotini kompleks boshqarishga qaratilgan yondashuvning tarkibiy qismlaridir. Taraqqiyot strategiyasining yana bir nazariy-metodologik asosi – bu ma’naviy-ma’rifiy sohani modernizatsiya qilishda jahon tajribasidan oqilona foydalanishdir. Bu borada rivojlangan davlatlarning ta’lim, madaniyat, fan, ijtimoiy-ma’rifiy institutlarni rivojlantirish bo’yicha yetakchi tajribalari o’rganilib, milliy modelga integratsiya qilinmoqda. Biroq bu integratsiya mexanik tarzda emas, balki milliy qadriyatlar, mentallik va tarixiy an’analarga mos holda amalga oshiriladi. Bu esa O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’lini ilmiy asoslaydi. 6 Milliy istiqlol g’oyasi: Asosiy tushuncha va tamoyillar. – Toshkent: O’zbekiston, 2001. 16 Yana bir muhim ustuvor yo’nalish – jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy hayotida fuqarolik jamiyati institutlarining faol rolini kuchaytirishdir. Nodavlat notijorat tashkilotlar, jamoatchilik kengashlari, yoshlar va ayollar tashkilotlari, mahalla tizimi ma’naviy tarbiya jarayonida davlat bilan hamkorlikda keng vakolatlarga ega bo’lib bormoqda. Bu esa ma’naviy islohotlarning markazlashgan emas, balki ijtimoiy sheriklik tamoyillari asosida amalga oshirilayotganini ko’rsatadi. Demokratik jamiyatda ma’naviy-ma’rifiy jarayonlarni faqat davlat emas, balki butun jamiyat boshqarishi lozimligi strategiyada nazariy jihatdan asoslab berilgan. Umuman olganda, Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy- ma’rifiy islohotlar davlatning g’oyaviy siyosati sifatida emas, balki jamiyat taraqqiyotining fundamental omili sifatida talqin qilinadi. Bu islohotlar mamlakatning siyosiy tizimini modernizatsiya qilish, iqtisodiy rivojlanish sifatini oshirish, milliy g’urur va o’zlikni anglashni kuchaytirish, yoshlarning ma’naviy- axloqiy immunitetini mustahkamlash, fuqarolik pozitsiyasini rivojlantirish kabi strategik maqsadlarga xizmat qiladi. Mazkur yo’nalishlarning barchasi Yangi O’zbekistonning ma’naviy paradigmasini shakllantiruvchi asosiy tamoyillar bo’lib, ular amalda ham, nazariyada ham o’zining dolzarbligini saqlab qolmoqda. Yuqorida qayd etilgan ustuvor yo’nalishlarning mantiqiy davomi sifatida Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi ma’naviy-ma’rifiy siyosatni modernizatsiya qilishning strukturaviy asoslarini ham belgilab beradi. Bu jarayonning eng muhim bosqichlaridan biri – ma’naviyat va ma’rifatni rivojlantirish bo’yicha davlatning strategik institutlarini kuchaytirish va ularning faoliyatini zamonaviy talablar asosida qayta tashkil etishdir. Xususan, Ma’naviyat va ma’rifat markazlari, Yoshlar ishlari agentligi, Ta’lim inspektsiyasi, Madaniyat vazirligi, Oliy o’quv yurtlari kengashlari kabi tuzilmalar faoliyatida tizimli yangilanishlar amalga oshirilmoqda. Ularning asosiy vazifasi — jamiyatning ma’naviy immunitetini shakllantirish, yoshlar ongiga sog’lom mafkura va konstruktiv dunyoqarashni singdirish, zamonaviy axborot xurujlari oldida barqaror mafkuraviy himoya mexanizmini yaratishdan iboratdir. Bunda ma’naviy tarbiya 17 jarayonini faqat bir soha doirasida emas, balki ta’lim, madaniyat, san’at, sport, ommaviy kommunikatsiyalar, oilaviy tarbiya va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi asosida olib borish yondashuvi strategik darajada tasdiqlangan. Bu yondashuv taraqqiyotning ma’naviy asoslarini mustahkamlashda kompleks tizim zarurligini ko’rsatadi. 7 Shuningdek, taraqqiyot strategiyasida yoshlar masalasi ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning markazida turadi. Chunki yosh avlod – jamiyatning intellektual, ma’naviy va iqtisodiy salohiyatini belgilovchi asosiy kuchdir. Strategiyada yoshlarning ma’naviy dunyoqarashini shakllantirish, ularda mustaqil fikrlash, tanqidiy tahlil ko’nikmalarini rivojlantirish, global axborot makonida oqilona yo’l topish, zararli oqimlarga qarshi mafkuraviy immunitet hosil qilish kabi vazifalar ustuvor qilib qo’yilgan. Buning uchun “Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari”, “Mahalla yettiligi”, “Temir daftar” kabi ijtimoiy himoya mexanizmlarini ma’naviy tarbiya jarayoni bilan integratsiyalash zarurligi belgilab berilgan. Yoshlar bilan ishlashda faqat tarbiyaviy emas, balki psixologik, ijtimoiy, madaniy yondashuvlarni uyg’unlashtirishga alohida urg’u berilmoqda. Zero, global integratsiya kengaygan davrda yoshlar ongini asrash, ularni sog’lom, bilimli, ma’rifatli va vatanparvar qilib tarbiyalash davlat siyosatining eng muhim yo’nalishlaridan biridir. Taraqqiyot strategiyasida ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning yana bir ustuvor yo’nalishi — tarixiy xotirani tiklash va milliy o’zlikni mustahkamlashdir. O’zbekiston tarixida bir necha marotaba ma’naviy-axborot bosimi, ma’rifiy inqirozlar, tashqi mafkuraviy tazyiqlar yuz berganligi ma’lum. Shu bois hozirgi mustaqillik davrida tarixni qayta o’rganish, tarixiy manbalarni tiklash, buyuk ajdodlar merosini ilmiy asosda targ’ib etish, milliy qadriyatlarni globallashuv sharoitida asrab qolish eng dolzarb vazifalardan biridir. Strategiyada aynan shu maqsadlarda tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, madaniy merosni raqamlashtirish, arxivlarni zamonaviylashtirish, tarixiy qo’lyozmalarni tadqiq 7 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild. – Toshkent: "O’zbekiston" NMIU, 2017. – 592 b. 18 qilish kabi vazifalar belgilangan. Bularning barchasi millatning ma’naviy ildizlarini mustahkamlashga, yosh avlodda milliy g’urur va o’zlikni anglashni kuchaytirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, strategiyada axborot siyosati alohida yo’nalish sifatida belgilangan bo’lib, bu soha ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning ajralmas qismidir. Zamonaviy kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi mafkuraviy jarayonlarga bevosita ta’sir ko’rsatayotgani sababli, davlat axborot sohasini tartibga solish, jamoatchilik fikrini sog’lom ruhda shakllantirish, vazifalarini ilgari surdi. 2.2. Yangi O’zbekiston sharoitida ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy mexanizmlari va ularning samaradorligi Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy-ma’rifiy islohotlar mamlakatning barqaror rivojlanishida hal qiluvchi omil sifatida e’tirof etilib, ularni hayotga joriy qilish bo’yicha aniq, bosqichma-bosqich va tizimli mexanizmlar ishlab chiqilgan. Mazkur mexanizmlar davlat boshqaruvi, ta’lim tizimi, fuqarolik jamiyati institutlari, oilaviy tarbiya, madaniyat va axborot sohasi kabi turli ijtimoiy segmentlarda o’zaro uyg’unlashgan tarzda amalga oshirilmoqda. Amaliy mexanizmlarning muvaffaqiyatli joriy etilishi ma’naviy-ma’rifiy siyosatning samaradorligini ta’minlab, Yangi O’zbekistonning g’oyaviy va mafkuraviy poydevorini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Birinchidan, ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy mexanizmlarida davlat tomonidan qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlar asosiy rolni o’ynaydi. “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish to’g’risida”gi farmonlar, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, davlat dasturlari, strategik rejalar bu sohadagi faoliyatni huquqiy jihatdan mustahkamlab, ma’naviy-ma’rifiy jarayonlarni davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlari qatoriga qo’shdi. Bunday huquqiy asoslar ma’naviy-ma’rifiy ishlarni tasodifiy, epizodik holatdan chiqarib, tizimli, rejalashtirilgan va ilmiy asoslangan darajaga olib chiqdi. Shu orqali sohada 19 yagona mafkuraviy platforma shakllantirilib, barcha idoralar faoliyati umumiy maqsad sari birlashtirildi. Ikkinchidan, ta’lim tizimida ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy mexanizmlari pedagogik jarayonlarni tubdan qayta ko’rib chiqish orqali joriy qilinmoqda. Maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo’lgan barcha bosqichlarda ma’naviyat asoslari, milliy g’oya, vatanparvarlik tushunchalarini o’rgatish, o’quvchilarni tanqidiy fikrlashga o’rgatish, sog’lom ijtimoiy muhitni shakllantirish, yoshlar ongida mustaqil fikrlash kompetensiyalarini rivojlantirish kabi vazifalar ta’lim standartlarining ajralmas qismiga aylantirildi. Pedagoglar malakasini oshirish kurslarida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni olib borish bo’yicha yangi modullar joriy etildi, bu esa ta’lim tizimining ma’naviy-ma’rifiy faoliyat samaradorligini sezilarli ravishda oshirdi. Ta’lim tizimi orqali ma’naviy-ma’rifiy siyosat aholining eng katta qatlamiga qamrov qiladi, shu sababli uning amaliy mexanizmlari doimo yangilanib borilmoqda. Uchinchidan, ma’naviy-ma’rifiy siyosatning muhim amaliy yo’nalishi — yoshlar bilan ishlash mexanizmlarini kuchaytirishdir. Yangi O’zbekiston sharoitida yoshlarni qo’llab-quvvatlash, ularni zamonaviy kasb-hunarlarga yo’naltirish, axborot tahdidlaridan himoya qilish, ularni ijtimoiy faollikka chorlaydigan tizimlar yaratildi. “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” orqali yoshlarning muammolari davlat nazorati ostiga olinib, ularga aniq, manzilli yordam ko’rsatish mexanizmlari ishlab chiqildi. Yoshlar siyosati bo’yicha farmonlar, davlat dasturlari, tanlovlar, grantlar va stipendiyalar tizimi ma’naviy-ma’rifiy rivojlanish uchun qulay sharoit yaratmoqda. Shuningdek, yoshlar markazlari, kutubxonalar, o’quv-metodik markazlarning faoliyati kengaytirilib, ularga yangi texnologiyalar joriy qilindi. 8 To’rtinchidan, mahalla institutining kuchaytirilishi ma’naviy-ma’rifiy siyosatning eng samarali amaliy mexanizmlaridan biri bo’lib qoldi. Mahalla — O’zbekiston jamiyatining noyob ijtimoiy institutidir va u ma’naviy tarbiya, aholini birlashtirish, yoshlarni nazorat qilish va tarbiyalash kabi funksiyalarni bajaradi. Yangi O’zbekiston davrida mahallalarga keng vakolatlar berilishi ularning 8 https://president.uz/ (O’zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti) 20 ma’naviy-ma’rifiy ishlardagi rolini kuchaytirdi. “Mahalla yettiligi” tizimi orqali ijtimoiy, ma’naviy, tarbiyaviy masalalar bir markazda boshqarila boshladi. Mahalla ahli bilan ishlash jarayonida profilaktika inspektorlari, yoshlar yetakchilari, ayollar faollari, o’qituvchilar, imom-xatiblar hamkorlikda faoliyat yuritib, ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirmoqda. Beshinchidan, ommaviy axborot vositalari, blogerlar, ijtimoiy tarmoqlar ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy maydoniga aylangan. Axborot texnologiyalari rivojlanib borayotgan hozirgi davrda aholining katta qismi yangiliklarni internet orqali iste’mol qilmoqda. Shu sababli davlat yangi axborot siyosatini ishlab chiqib, OAVni qo’llab-quvvatlash, ijtimoiy tarmoqlarda ma’naviy targ’ibotni kuchaytirish, ijobiy kontent yaratish, zararli axborot oqimlariga qarshi kurashish kabi mexanizmlarni joriy etmoqda. Bu jarayonda media savodxonlikni oshirish, aholining axborot tanqidiga bo’lgan qobiliyatini rivojlantirish, yoshlar ongiga zararli g’oyalarning kirib kelishiga yo’l qo’ymaslik eng muhim vazifalardan biridir. Oltinchidan, oilada ma’naviy muhitni mustahkamlash siyosati ham strategiyaning amaliy mexanizmlaridan biri sifatida belgilangan. Chunki ma’naviy tarbiyaning boshlanishi oiladan boshlanadi. Yangi O’zbekiston sharoitida oilaning tarbiyaviy funksiyalarini kuchaytirish, ota-onalar pedagogik savodxonligini oshirish, bolalar bilan ishlashda psixologik yondashuvlarni qo’llash bo’yicha qator amaliy dasturlar ishlab chiqildi. Maktablar va mahallalar bilan hamkorlikda “Oila – mahalla – maktab” uchbosqichli tizimi joriy etilib, tarbiyaviy ishlarning uzviy olib borilishi ta’minlandi. Ma’naviy-ma’rifiy siyosatning yana bir amaliy mexanizmi — madaniyat va san’atni rivojlantirishdir. Teatrlar, muzeylar, kutubxonalar, madaniy markazlar faoliyatini kengaytirish, ularga zamonaviy texnologiyalar joriy etish, milliy san’atni targ’ib qilish, yosh ijodkorlarni qo’llab-quvvatlash orqali jamiyatning ma’naviy saviyasi yuksaltirilmoqda. Bunday madaniy muhit odamlarning estetik didini shakllantirib, ularni milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalaydi. 21 Umuman olganda, Yangi O’zbekiston sharoitida ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy mexanizmlari davlat, jamiyat va fuqarolar o’rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga, ma’naviy barqarorlikni ta’minlashga, yosh avlodning mafkuraviy immunitetini kuchaytirishga, milliy qadriyatlar asosida jamiyatni rivojlantirishga qaratilgan keng qamrovli chora-tadbirlarni o’z ichiga oladi. Ularning samaradorligi esa mamlakatda barqaror ijtimoiy-ma’naviy muhit yaratishda, fuqarolarning ongida milliy uyg’onish ruhini mustahkamlashda va jamiyatning intellektual salohiyatini oshirishda yaqqol namoyon bo’lmoqda. 9 9 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild. – Toshkent: "O’zbekiston" NMIU, 2017. – 592 b. 22 XULOSA Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy islohotlar mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida tub burilish yasagan, jamiyatning barcha qatlamlari ongida yangi tafakkur, yangi dunyoqarash va yangi maqsadlarni shakllantirishga xizmat qilayotgan keng ko’lamli, kompleks xarakterga ega jarayon ekanligi ushbu tadqiqot davomida o’z ilmiy asosini topdi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ilgari surgan “Kuchli ma’naviyat – kuchli davlat” tamoyili nafaqat g’oya sifatida, balki amaliy davlat siyosati darajasida o’z aksini topib, ma’naviyatni jamiyat taraqqiyotining bosh omili sifatida belgilab berdi. Bugungi islohotlarning ustuvor yo’nalishlari – inson kapitalini rivojlantirish, yoshlar tarbiyasi va ular ongida milliy g’ururni shakllantirish, fuqarolik jamiyatining faolligini oshirish, mafkuraviy barqarorlikni mustahkamlash, ma’rifiy immunitetni kuchaytirish – bularning barchasi yangi davlatchilik konsepsiyasining uzviy tarkibiy qismi sifatida e’tirof etiladi. Tadqiqot jarayonida aniqlandiki, ma’naviy-ma’rifiy siyosatning zamirida, avvalo, milliy qadriyatlarni asrash, tarixiy xotirani tiklash, ma’naviy merosni ilmiy asosda o’rganish, jahonning ilg’or tajribasini milliy model bilan uyg’unlashtirish kabi ustuvor vazifalar yotadi. Bu esa Yangi O’zbekiston davlatchiligining yangi mafkuraviy asoslarini shakllantirib, jamiyatda ma’naviy uyg’onish va intellektual yuksalish uchun mustahkam zamin yaratmoqda. Ayniqsa, yosh avlodni zamonaviy bilimlar, kreativ tafakkur, tanqidiy fikrlash, raqamli kompetensiyalar bilan qurollantirish orqali, mamlakatning global maydonda raqobatbardosh inson kapitalini yaratish siyosati ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning eng muhim yo’nalishlaridan biriga aylangan. Shuningdek, Yangi O’zbekiston modelining afzalligi shundaki, unda ma’naviy-ma’rifiy siyosat faqat ta’lim yoki madaniyat doirasida emas, balki jamiyatning har bir bo’g’inida: davlat boshqaruvida, iqtisodiyotda, oilada, ommaviy axborot vositalarida, mahalla tizimida, fuqarolik institutlarida bir butun tizimli yondashuv asosida olib boriladi. Bu esa ma’naviyatning davlat siyosati 23 darajasiga ko’tarilganini, ma’rifatning jamiyatni yangilash mexanizmi sifatida qaralayotganini ko’rsatadi. Kurs ishining nazariy va amaliy tahlili shuni ko’rsatdiki, ma’naviy-ma’rifiy islohotlar mamlakatda demokratiya, ijtimoiy adolat, ochiqlik, fuqarolik faolligi va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda asosiy omil bo’lib xizmat qilmoqda. Milliy g’oya esa ushbu jarayonlarni uyg’unlashtiruvchi, jamiyatni umumiy maqsadlar sari birlashtiruvchi, xalqni taraqqiyotning faol sub’yektiga aylantiruvchi mafkuraviy asos sifatida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shu bois, Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasidagi ma’naviy-ma’rifiy siyosatni chuqur o’rganish, uning ijtimoiy- siyosiy ahamiyatini ilmiy asoslash va istiqbolda yanada takomillashtirish bo’yicha xulosalar ushbu kurs ishining metodologik mazmunini belgilab berdi. Xulosa tariqasida aytish mumkinki, ma’naviy-ma’rifiy islohotlar bugungi globallashuv, axborot xurujlari va mafkuraviy raqobat kuchaygan sharoitda mamlakat barqarorligining eng muhim garovi bo’lib xizmat qilmoqda. Yangi O’zbekistonning rivojlanish konsepsiyasi, undagi ma’naviy-ma’rifiy tamoyillar, xalqning ma’naviy uyg’onishiga qaratilgan davlat siyosati – bularning barchasi milliy taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo’yayotgan O’zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega bo’lgan yo’nalishlardir. Ma’naviyatni mustahkamlash orqali davlatning siyosiy, iqtisodiy va ma’rifiy taraqqiyotini ta’minlash — Yangi O’zbekiston konsepsiyasining asosiy mohiyatidir. Shu bilan birga, ma’naviy-ma’rifiy islohotlar Yangi O’zbekistonning strategik taraqqiyot yo’nalishlarining mustahkam poydevorini yaratadi, davlat va jamiyat o’rtasidagi ishonchli muloqot mexanizmini shakllantiradi va barcha ijtimoiy qatlamlarni milliy maqsadlar sari safarbar qiladi. Bu jarayon, o’z navbatida, jamiyatning mafkuraviy barqarorligini ta’minlash, yosh avlodning axloqiy, intellektual va ma’naviy kamolotini rag’batlantirish, shuningdek, fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga hissa qo’shish imkoniyatini kengaytiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatdiki, ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning samaradorligi faqat ularni huquqiy va institutlar asosida joriy qilishda emas, balki xalqning faol ishtirokida ham namoyon bo’ladi. Shuning uchun davlat organlari, 24 ta’lim muassasalari, madaniyat va axborot sohalari, mahalla va fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasida samarali koordinatsiya tizimi tashkil etilishi juda muhimdir. Mazkur tizimning samarali ishlashi, shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy adolat, tenglik, ochiqlik, vatanparvarlik va birlik tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, Yangi O’zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy siyosati nafaqat milliy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirish, balki global axborot maydonida raqobatbardosh, ma’naviy jihatdan barqaror va demokratik jamiyatni shakllantirishga qaratilgan keng ko’lamli kompleks chora-tadbirlar majmuasini ifodalaydi. Mazkur siyosatning amaliy mexanizmlari davlat boshqaruvi, ta’lim, madaniyat, yoshlar tarbiyasi va oilaviy tizim bilan uyg’unlashgan holda amalga oshiriladi, bu esa uning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, milliy g’oya va ma’naviy-ma’rifiy islohotlar mamlakatda ijtimoiy birdamlikni, fuqarolarning o’zini hurmat qilish hissini, shuningdek, demokratik qadriyatlarni chuqurroq singdirishga xizmat qiladi. Tadqiqot shuni ko’rsatdiki, jamiyatni erkinlashtirish va davlat qurilishini demokratlashtirish yo’lida milliy g’oya asosidagi ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ahamiyati juda katta bo’lib, u nafaqat joriy davr, balki kelajak avlod uchun ham barqaror ijtimoiy va siyosiy zamin yaratadi. Shu nuqtai nazardan, Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasidagi ma’naviy-ma’rifiy islohotlar bugungi kunda jamiyatning intellektual, axloqiy va mafkuraviy rivojlanishini ta’minlash, yosh avlodni tarbiyalash, ma’naviy immunitetini mustahkamlash, milliy qadriyatlarni saqlash va ularni global me’yorlarga moslashtirish orqali mamlakatni ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy barqarorlikka olib chiqishda hal qiluvchi vosita sifatida qadrli o’rin egallaydi. Umuman olganda, Yangi O’zbekiston ma’naviy-ma’rifiy islohotlari fuqarolarni milliy qadriyatlar asosida birlashtirish, jamiyatni modernizatsiya qilish, demokratik qadriyatlarni chuqurlashtirish va ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash orqali mamlakat taraqqiyotining barqaror poydevorini yaratishda markaziy ahamiyatga ega ekanligi ilmiy jihatdan isbotlandi. Shu bilan birga, mazkur 25 islohotlar istiqbolda yanada chuqurroq ilmiy tadqiqotlar, tajriba almashinuvi va xalqaro tajribalarni o’rganish orqali takomillashtirilishi lozimligi ko’rsatildi. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI O’zbekiston Respublikasi qonunlari: 1. O’zbekiston Respublikasi. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023. https://lex.uz/docs/-6445145?otherlang=1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari: 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF-158. “O’zbekiston – 2030” strategiyasi to’g’risida. – Toshkent, 2023. – 11 sentabr. https://lex.uz/ru/docs/-6600413 3. Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi 2022–2026. – Toshkent, 2022. https://president.uz/oz/pages/view/strategy?menu_id=144 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari: 4. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 107 b. 5. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild. – Toshkent: "O’zbekiston" NMIU, 2017. – 592 b. 6. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faolyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2018. – 508 b. 7. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. – Toshkent: "O’zbekiston" NMIU, 2019. – 400 b. 8. Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari. 4-jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2020. – 456 b. 9. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O’zbekistonda erkin va forovon yashaylik. 5- jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2023. – 408 b. 10. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo’lini qat’iy davom ettiramiz. 6-jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2023. – 536 b. 11. Mirziyoyev Sh.M. Xalqchil islohotlar xalqimiz manfaatlariga xizmat qiladi. 7-jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2023. – 392 b. 12. Mirziyoyev Sh.M. Bir bo’lsak – yagona xalqmiz, birlashsak – vatanmiz. 8-jild. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2024. – 344 b. O’zbekistonning birinchi Prezidenti asarlari: 13. Karimov I.A. O’zbekiston – kelajagi buyuk davlat. – Toshkent: O’zbekiston, 1992. – B. 96. 27 14. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. – Toshkent: O’zbekiston, 1992. – B. 432. . . Internet saytlari: 26. https://president.uz/ (O’zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti) 27. https://uza.uz/ (O’zbekiston Milliy axborot agentligi veb-sayti) 28

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan “Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy marifiy islohotlar

Sotib olish