Психик жараёнларни шаклланишида тилнинг аҳамияти - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Психик жараёнларни шаклланишида тилнинг аҳамияти

Купить

ПСИХИК ЖАРАЁНЛАРНИ ШАКЛЛАНИШИДА ТИЛНИНГ АҲАМИЯТИ

Режа: 1. Мулоқотнинг коммуникатив томони - маълумотлар алмашинув жараёнидир. 2. Нутқнинг вербал, новербал, паралингвистик воситалари. 3. Мулоқотнинг интерактив томони. 4. Мулоқотнинг персептив томони. 5. Мулоқотда психологик таъсир масалалари .

 Muloqotning kommunikativ tomoni - ma’lumotlar almashinuv jarayonidir  Muloqotning kommunikativ tomoni deyilganda, uning shaxslararo axborotlar, bilimlar, g‘oyalar, fikrlar almashinuvi jarayoni sifatidagi vazifalari nazarda tutiladi. Bu jarayonning asosiy vositasi bo‘lib til xizmat qiladi. Til shaxslar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib, uning yordamida kishilar bilgan ma’lumotlari va hokazolarni bir-birlariga yetkazadilar. Ma’lumki, aloqa vositasi sifatida nutqning asosan 2 turi farqlanadi: yozma nutq hamda og‘zaki nutq. Og‘zaki nutqning o‘zi dialogik va monologik turlarga bo‘linadi.

 Диалогик нутқнинг мазмуни, унинг характери, давомийлиги мулоқотга киришган шахсларнинг шахсий қарашларига, қизиқишларига, бир-бирларига бўлган муносабатларига, мақсадларига бевосита боғлиқ бўлади. Шунинг учун ҳам ўқитувчи билан ўқувчининг, ҳиссий раҳбарларнинг, дипломатларнинг, кўчада учрашиб қолган дугоналарнинг диалогик суҳбатлари бир-биридан фарқ қилади.  Монологик нутқ эса бир кишининг бошқа кишига ёки кишилар гуруҳига нисбатан мурожаати бўлиб, унинг психо логик тузилиши, фикрларнинг мантиқан тугал бўлиши, гапираётган пайтда грамматик қонун-қоидаларга риоя қилиш кераклиги каби шартлари мавжуд. Масалан, маърузага тайёрланаётган талаба тайёргарлик пайтидан бошлаб, маъруза қилиб бўлгунга қадар, қатор ички руҳий кечинмаларни бошдан кечиради, унга кўп куч ва вақт сарфлайди. Диалогик нутқ

 2. Нутқнинг вербал, новербал, паралингвистик таъсир воситалари  Одамлар мулоқот жараёнида сўзлардан ташқари, яъни вербал воситалардан ташқари турли хил ҳаракатлардан, қилиқлардан ҳолатлардан, кулгу, оҳанглар ва бошқалардан ҳам фойдаланадилар. Қилиқлар, мимика, оҳанглар, тўхташлар (пауза), ҳиссий ҳолатлар, кулгу, йиғи, кўз қарашлар, юз ифодалари ва бошқалар ўзаро мулоқотнинг нутқсиз воситалари бўлиб, улар мулоқот жараёнини янада кучайтириб, уни тўлдиради, баъзан эса нутқли мулоқотнинг ўрнини босади, бундай воситаларни новербал воситалар дейилади .

 Буюк рус ёзувчиси Л. Толстой одамларда 97 хил кулгу тури амда 85 хил кўз арашлари тури борлигини кузатган. Г. М. ҳ қ Андрееванинг ёзишича, одам юз ифодалари, ниго ларнинг 2000 га ҳ я ин кўринишлари бор. Айни са, биринчи бор учрашганда кўзлар қ қ тў нашуви, ниго ларнинг роли кейинги муло отнинг та дирига қ ҳ қ қ кучли таъсир кўрсатиши махсус тад и отлар жараёнида ўрганилган. қ қ Буларнинг барчаси муло отнинг иссий томондан бой, мазмундор қ ҳ бўлишини таъминлаб, одамларнинг бир-бирларини тушунишларига ёрдам беради. Муло отнинг новербал воситаларининг миллий амда қ ҳ худудий хусусиятлари борлигини ам ало ида таъкидлаб ўтмо ҳ ҳ қ лозим. Масалан, ўзбек хал ининг муло от жараёни бой, ўзаро қ қ муносабатларининг бевосита характери унда шундай воситаларнинг кўпро ишлатилиши билан бо ли . Болалар

 Новербал муло отда су батдошларнинг қ ҳ фазовий жойлашувлари ам катта а амиятга эга. ҳ ҳ Масалан, аёллар кўпро иссиётларга бой қ ҳ бўлганликлари сабабли, су батлашаётганларида ҳ бир-бирларига я ин туриб гаплашадилар, қ эркаклар ўртасида эса доимо фазовий масофа бўлади. Олимларнинг ани лашларича, болаларни қ одатдагидай ор ама-кетин ўт азиб ў итгандан қ қ қ кўра, уларни юзма-юз ўтказиб давра уриб қ ў итган маъ ул эмиш, чунки бундай шароитда қ қ ў увчиларда ам жавобгарлик исси ю ориро қ ҳ ҳ қ қ бўлар экан амда эмоциялар алмашинишгани учун ҳ ам гуру даги психологик вазият ижобий бўлиб, ҳ ҳ болаларнинг предметга ва бир-бирларига муносабатлари анча яхши бўлар экан.

 Паралингвистик таъсир - бу нут нинг қ атрофидаги нут ни қ безовчи, уни кучайтирувчи ёки сусайтирувчи омиллар. Бунга нут нинг баланд қ ёки паст товушда ифодаланаётганлиги, артикуляция, товушлар, тўхташлар, дуду ланиш, қ йўтал, тил билан амалга ошириладиган аракатлар, нидолар ҳ киради. Шунга араб, қ масалан, дўстимиз бизга бирор нарсани ваъда бераётган бўлса, биз унинг ай даражада қ самимийлигини билиб оламиз. Куйиб - пишиб, очи юз ва дадил овоз қ билан «Албатта бажараман!», деса ишонамиз, албатта.

 3. Муло отнинг қ интерактив томони  Мулоқотнинг бу хусусияти кишиларнинг мулоқот жараёнида биргаликдаги фаолиятда бир-бирларига амалий жиҳатдан бевосита таъсир этишларинн таъминлайди. Шу туфайли одамлар ҳамкорликда ишлаш, бир-бирларига ёрдам бериш, бир-бирларидан ўрганиш, ҳаракатлар мувофиқлигига эришиш каби қатор қобилиятларини намоён этишлари мумкин. Шу туфайли ўқитувчи бола шахсига мақсадга йўналган ҳолда таъсир кўрсатиши мумкин. Аслини олганда, ҳар қандай мулоқот, агар у бемаъни, мақсадсиз, қуруқ гаплардан иборат бўлмаса, доимо мулоқотга киришувчиларнинг хулқ- атворларини, уларнинг установкаларини ўзгартириш имкониятига эга.

 Муло отнинг интерактив томониқ  Жамият ми ёсида оладиган бўлсак, одамларнинг турли шароитларда қ ўзларини тутишлари, хул -атворларининг бош арилиши маълум қ қ психологик онуниятларга бо ли лигини кўриш мумкин. Бунга сабаб қ ғ қ жамиятда абул илинган турли нормалар, онун- оидалардир. Чунки, қ қ қ қ ўзаро муло от ва ўзаро таъсир жараёнларида шундай атти- аракатлар қ ҳ ҳ образлари кишилар онгига сингиб борадики, уларни ар бир киши норма ҳ сифатида абул илади. Масалан, ўсмир бола, умуман ёшлар жамоат қ қ жойларида катталарга ўрин бўшатиб беришлари кераклиги ам хул - ҳ қ атворнинг бир нормаси. Шу нормага амал илиш ёки илмаслик ижтимоий қ қ назорат тизими ор али бош арилади. Яъни, ю оридаги шароитда агар қ қ қ ўсмир бола автобусда арияга жой бўшатмаса, жамоатчилик ўша за оти қ ҳ уни ижтимоий

 Демак, ўзаро муло от жараёнида бир одам иккинчи одамга қ психологик таъсир кўрсатади. Бу таъсир иккала томондан ам ҳ англаниши ёки англанмаслиги мумкин. Яъни, баъзан биз нима учун бир шахснинг бизга на адар кучли таъсирга эга қ эканлигини, бош а бири эса, аксинча, еч андай таъсир кучига қ ҳ қ эга эмаслигини тушуниб етмаймиз. Бу эса педагогикада му им ҳ муаммодир. ар бир педагогнинг ўз таъсир услублари ва Ҳ таъсир кучи бўлади. Ў итувчи шахсининг болаларга таъсири қ уйидаги экспериментда жуда я ол кузатилган. Бошлан ич қ ққ ғ синф ў увчиларига анчагина ўйинчо лар бериб, шуларнинг қ қ ичида фа ат биттасига, изил ё оч ўйинчо а тегмаслик қ қ ғ ққ айтилган. Болалар ёл из олдирилиб, аракатлари пинхона ғ қ ҳ кузатилган. Жуда кўп болалар та и ланган ўйинчо а барибир қ қ ққ тегишган. Экспериментни

 4. Муло отнинг қ персептив томони  Муло от жараёнида қ одамлар бир-бирлари билан маълумотлар алмашиб, ўзаро таъсир кўрсатибгина олмай, қ балки бир-бирларини тў риро ва ани ро ғ қ қ қ англашга, тушунишга ва идрок илишга аракат қ ҳ иладилар. Бу томон қ шахсий идрок ва тушуниш муаммоси билан бо ли дир. ғ қ Биргаликдаги фаолият жараёнида шахсларнииг бир-бирларини тў ри ғ тушунишлари на ани қ идрок илишлари қ муло отнинг самарали қ бўлишини таъминлайди. Рус психологи А.А. Бодалев бошчилигидаги лаборатория бир- бирларини идрок илиш қ механизмларини ани лаш қ борасида атор психологик қ онуниятларни кузатган. қ Бундай механизмларга:

 идентификация;  рефлекция;  стереотипизация киради.  Идентификация шундай психологик одисаки, бунда ҳ су батдошлар бир-бирларини тў риро идрок илиш учун ҳ ғ қ қ ўзларини бир-бирларининг ўрнига ўйиб кўришга аракат қ ҳ иладилар. Яъни, ўзидаги билимлар, тасаввурлар, ислатлар қ ҳ ор али бош а бировни тушунишга аракат илиш, ўзини биров қ қ ҳ қ билан солиштириш (онгли ёки онгсиз) идентификациядир. Масалан, биринчи марта учрашувга кетаётган йигитнинг ички олатини унинг ўрто и ёки акаси тушуниши мумкин. ҳ ғ  Рефлекция муло от жараёнида су батдошнинг позициясидан, қ ҳ холатидан туриб, ўзини тасаввур илишдир, яъни рефлекция, қ бош а одамнинг идрокига тааллу ли бўлиб ўзига бировнинг қ қ кўзи билан арашга интилишдир. Чунки, бусиз одам муло от қ қ жараёнида ўзини ани билмаслиги, нотў ри муло от қ

 Стереотипизация одамлар онгида муло отлар мобайнида қ шаклланиб ўрнашиб олган кўникиб олинган образлардан шаблон қ қ сифатида фойдаланиш олларидир. Ижтимоий стереотиплар ар бир ҳ ҳ шахсда у ёки бу гуру ли кишилар а ида шаклланган образлардир. ҳ ҳ қ А.А. Бодалев ва унинг шогирдлари бундай стереотиплар баъзан муло отни тў ри йўналганлигини таъминласа, бош а олларда эса қ ғ қ ҳ ундаги хатоликларнинг сабаби бўлиши мумкинлигини кузатишган. Идрок ва тушуниш борасидаги бундай хатоликлар каузал атрибуция (лотинчасига “кауза" — сабаб, “атребуцио" — бермо , ўшиб бермо қ қ қ маъносини билдиради) деб аталади. Масалан, ў итувчи билан қ амсу бат бўлиб олган одамда су бат бошидаё “ озир одоб-а ло дан ҳ ҳ қ ҳ қ ҳ ҳ қ дарс беришни бошламасмикан" деган шуб а пайдо бўлиши мумкин. Бу ҳ ам стерео

 Табиийки, бундай фикрлар мутла тў ри эмас, қ ғ лекин кишилар онгида авлоддан-авлодга ўтиб келаётган тасаввурлар шундай образларни шакллантирган. Нотаниш одам а ида тушунчанинг ҳ қ шаклланишида у а ида берилган бирламчи маълумот ҳ қ катта рол ўйнайди. Масалан, талабаларнинг икки гуру ига бир хил портрет кўрсатиб, биринчи гуру да ҳ ҳ бу одам йирик олим, иккинчисида эса, бу — давлат жиноятчиси деб, унга иккала олда ам ижтимоий- ҳ ҳ психологик характеристика беришларини сўраган. Кўрсатмалар ар хил бўлганлиги сабабли берилган ҳ таърифлар ам ар хил бўлган. Биринчи гуру даги ҳ ҳ ҳ талабалар бу одам ме наткаш, ме рибон, шаф атли, ҳ ҳ қ амхўр, а лли бўлса керак, дейишган бўлса, иккинчи ғ қ гуру дагилар уни – бешаф ат, маккор, атиятли деб ҳ қ қ таърифлашган. Биринчи гуру дагилар портретдаги ҳ кўзл

 Шундай илиб, ижтимоий персепсия ёки қ одамларнинг бир-бирларини тў ри идрок этиш ва ғ тушуниш жараёни муло отнинг му им муаммоларидан қ ҳ биридир. Бу жараён психологик жи атдан мураккаб ҳ бўлиб, унда муло отга киришаётган томонларнинг ар қ ҳ бири ало ида ана шу идрокнинг ам объэкти, ам ҳ ҳ ҳ субъэкти бўлиб фаолият кўрсатадилар. Идрокнинг объэкти сифатида шахс аралганда, унда осил қ ҳ бўладиган “бош а одам образи" нинг барча сифатлари қ ва ирралари назарда тутилади. Бундай образ пайдо қ бўлишига хизмат иладиган белгиларга: ўша одамнинг қ таш и иёфаси, унинг кийиниши, ўзини тутиши, иссий қ қ ҳ олати, овози, нут и, или лари, юриши ва оказолар ҳ қ қ қ ҳ киради. Лекин шуларнинг ичида одамнинг юзи муло от қ мобайнида су батдошга энг кўп маълумот берадиган ҳ объэктдир. Шунинг учун ам телефо

 Одамларнинг бир-бирларини тў ри идрок ғ этишлари уларнинг персептив, яъни иссий ҳ билиш (идрок сезиш) со асига ало адор бўлса, ҳ қ бир-бирларини тушуниши уларнинг тафаккур со аларига бевосита бо ли мураккаб ҳ ғ қ жараёндир. Бош а одамни тў ри тушунган шахс қ ғ унинг иссий олатига кира олган исобланади, ҳ ҳ ҳ бош ача илиб айтганда, унда эмпатия — қ қ бировларнинг ис кечинмаларини тушуна олиш ҳ обилияти ривожланган бўлади. Юксак онгли, қ маданиятли, “кўпни кўрган" шахсгина бош аларни тў ри тушуниши, уларнинг қ ғ мав еида тура олиши мумкин. қ

 5.5. Муло отда қ психологик таъсир масалалари  Одамлар бир - бирлари билан муомалага киришар экан, уларнинг асосий кўзлаган ма садларидан қ бири - ўзаро бир - бирларига таъсир кўрсатиш, яъни фикр - ояларига кўндириш, ғ аракатга чорлаш, ҳ установкаларни ўзгартириш ва яхши таассурот олдиришдир. қ Психологик таъсир - бу турли воситалар ёрдамида инсонларнинг фикрлари, иссиётлари ва атти - ҳ ҳ аракатларига таъсир ҳ кўрсата олишдир.  Ижтимоий психологияда психологик таъсирнинг асосан уч воситаси фар ланади. қ

1. Вербал таъсир - бу сўз ва нут имиз ор али кўрсатадиган қ қ таъсиримиздир. Бундаги асосий воситалар сўзлардир. Маълумки, нут - бу сўзлашув, ўзаро муомала жараёни бўлиб, унинг воситаси - қ сўзлар исобланади. Монологик нут да ам, диалогик нут да ам ҳ қ ҳ қ ҳ одам ўзидаги барча сўзлар за ирасидан фойдаланиб, энг таъсирчан ҳ сўзларни топиб, шеригига таъсир кўрсатишни хо лайди. ҳ 2. Новербал таъсирнинг маъноси «нут сиз»дир. қ Бунга су батдошларнинг фазода бир - бирларига нисбатан тутган ҳ ўринлари, холатлари (я ин, ўзо , интим), или лари, мимика, қ қ қ қ пантомимика, арашлар, бир - бирини бевосита ис илишлар, таш и қ ҳ қ қ иёфа, ундан чи аётган турли сигналлар (шов ин, идлар) киради. қ қ қ ҳ 3. Паралингвистик таъсир - бу нут нинг атрофидаги нут ни безовчи, қ қ уни кучайтирувчи ёки сусайтирувч

 Муло от жараёнидаги характерли нарса қ шундаки, су батдошлар бир - бирларига таъсир ҳ кўрсатмо чи бўлишганда, даставвал нима дейиш, қ андай сўзлар воситасида таъсир этишни ўйлар қ экан. Аслида эса, ўша сўзлар ва улар атрофидаги аракатлар му им рол ўйнаркан. Масалан, маш ур ҳ ҳ ҳ америкалик олим Меграбян формуласига кўра, биринчи марта кўришиб турган су батдошлардаги ҳ таассуротларнинг ижобий бўлишига гапирган гаплари 7%, паралингвистик омиллар 38%, ва новербал аракатлар 58% гача таъсир иларкан. ҳ қ Кейинчалик бу муносабат ўзгариши мумкин албатта, лекин хал ичида юрган бир ма ол тў ри : қ қ ғ «Уст - бошга араб кутиб олишади, а лга араб қ қ қ кузатишади».

 Муло отнинг андай кечиши ва кимнинг кўпро қ қ қ таъсирга эга бўлиши шерикларнинг ролларига ам ҳ бо ли . Таъсирнинг ташаббускори - бу шундай ғ қ шерикки, унда атайлаб таъсир кўрсатиш ма сади қ бўлади ва у бу ма садни амалга ошириш учун барча қ ю орида таъкидланган воситалардан фойдалади. қ Агар бошли иши тушиб, бирор ходимни хонасига қ таклиф этса, у ўрнидан туриб кутиб олади, илтифот кўрсатади, хол - а волни ам ую ро сўрайди ва ҳ ҳ қ қ қ сўнгра гапнинг асосий исмига ўтади. қ  Таъсирнинг адресати - таъсир йўналтирилган шахс. Лекин ташаббускорнинг су батга тайёргарлиги ҳ яхши бўлмаса, ёки адресат тажрибалиро шерик қ бўлса, у ташаббусни ўз ўлига олиши ва таъсир қ кучини айта эгасига айтариши мумкин бўлади. қ қ

 Шу ўринда одамларни самарали муло отга ўргатиш қ муаммоси а ида ҳ қ келтирмо чимиз. Чунки қ бугунги кунда бу муаммо ижтимоий психологиянинг му им масалаларидандир. ҳ  Маълумки, гаплашаётган одамлар бири гапиради, иккинчиси тинглайди, эшитади. Муло отнинг қ самарадорлиги ана шу икки ирранинг анчалик ўзаро қ қ мослиги, бир - бирини тўлдиришига бо ли экан. ғ қ Нотў ри тасаввурлардан бири ғ шуки, одамни муомала ёки муло отга ўргатганда, уни қ фа ат гапиришга, манти ан қ қ асосланган сўзлардан фойдаланиб, таъсирчан гапиришга ўргатишади. Унинг иккинчи томони - тинглаш обилиятига деярли эътибор қ берилмайди. Маш ур ҳ америкалик ноти , психолог қ Дейл Карнеги «Яхши су батдош - яхши гапиришни ҳ биладиган эмас, балки яхши тинглашни биладиган су батдошдир» деганда айнан ҳ шу обилиятларнинг қ инсон

 Мутахассисларнинг ани лашларича, ишлаётган қ одамлар ва тининг 45%и тинглаш жараёнига кетар қ экан, одамлар билан доимий муло отда бўладиганлар қ 35 - 40 % ойлик маошларини одамларни «тинглаганлари» учун оларканлар. Бундан шундай хулоса келиб чи адики, коммуникациянинг энг ийин қ қ со аларидан исобланган тинглаш обилияти одамга ҳ ҳ қ кўпро фойда келтираркан. қ  Шунинг учун бўлса керак, немис файласуфи А. Шопенгауер «Одамларни ўзингиз тў рингизда яхши ғ фикрга эга бўлишларини хо ласангиз, уларни ҳ тингланг» деб ёзган экан. Дар а и ат, агар сиз куюниб ҳ қ қ гапирсангизу, су батдошингиз сизни тингламаса, бош а ҳ қ нарса билан овора бўлаверса, ундан ранжийсиз, нафа ат ранжийсиз, балки у билан ало ани ам узасиз. қ қ ҳ Ў итувчи гапираётган пайтда уни тингламаслик қ одобсизликнинг энг кенг тар

 Нима учун биз кўпинча яхши гапирувчи, сўзловчи бўла оламиз-у, яхши тингловчи бўла олмаймиз? Психологларнинг фикрича, асосий хала ит берувчи нарса - бу бизнинг ўз фикр қ - ўйларимиз ва хо ишларимиз о ушида бўлиб олишимиздир. ҳ ғ қ Шунинг учун ам баъзан расман шеригимизни тинглаётгандай ҳ бўламиз, лекин аслида хаёлимиз бош а ерда бўлади. қ Тинглашнинг ам худди гапиришга ўхшаш техникаси, ҳ усуллари мавжуд. Уларнинг тури ам кўп , лекин асосан биз ҳ кундалик аётда унинг икки усулини ўллаймиз : сўзма - сўз ҳ қ айтариш ва бош ача тал ин этиш. Биринчиси, су батдош қ қ қ ҳ сўзларининг бир исмини ёки яхлитича айтариш ор али, қ қ қ шерикни ўллаб - увватлашни билдиради. Иккинчи усул эса - қ қ шеригимиз сўзларини тинглаб, ундаги асосий ояни мухтасар, ғ ўзимизнинг тал инимизда ифода этиш. Иккала усул

 Демак, аслида биздаги гапираётган шахс етакчи, у су батнинг мутло хокими, деган тасаввур унчалик ҳ қ тў ри эмас. Яхши тинглашда ам шундай куч борки, у ғ ҳ су батдошни Сизга жуда я инлаштиради, ишончни ҳ қ ту диради. Чунки муло от жараёнидаги энг имматли ғ қ қ нарса - бу ахборотнинг ўзи. Тинглаётган одам маънили, яхши диалогдан фа ат яхши, фойдали маълумот олади. қ Гапирган эса аксинча, ўзидаги борини бериб, гапирмайдиган су батдошдан «тескари ало ани» олиб ҳ қ улгурмай, еч нарсасиз олиши ам мумкин. Шунинг ҳ қ ҳ учун муло отга ўргатишнинг му им йўналишларидан қ ҳ бири - одамларни фаол тинглашга, бунда барча паралингвистик ва новербал омиллардан ўринли фойдаланишга ўргатишдир. Бу борада профессионал тинглаш техникасига уйидагилар киради: қ

* актив холат. Бу - агар кресло ёки диван каби мебел бўлса, унга бемалол ястаниб ёки ётиб олмаслик, су батдошнинг юзидан ҳ таш ари жойларига арамаслик, мимика, бош чай аш каби қ қ қ аракатлар билан унинг ар бир сўзига изи аётганлигингизни ҳ ҳ қ қ билдиришни назарда тутади; * су батдошга самимий изи иш билдириш. Бу нафа ат су батдошни ҳ қ қ қ ҳ ўзига жалб илиб, балки кейин навбат келганда ўзининг ар бир қ ҳ сўзига уни ам кўндиришнинг самарали йўлидир. ҳ * ўйчан жимлик. Бу су батдош гапираётган пайтда юзда масъулият ҳ билан тинглаётгандай тасаввур олдириш ор али ўзингизнинг қ қ су батдан манфаатдорлигингизни билдириш йўли. ҳ * Агар биз су батдошимизни яхши, ди ат билан тингласак, бу ҳ ққ билан биз унда ўз - ўзига урматни ам тарбиялаймиз. Демак, ҳ ҳ тинглаш жараёни кўпчилик тасаввур илгани ка

 Агар муло от жараёнида иштирок этувчи икки жараён - қ гапириш ва тинглашнинг фаол ўзаро таъсир учун тенг а амиятини назарда тутсак, бу жараён ҳ атнашчиларининг психологик саводхонлиги ва муло от қ қ техникасини эгаллашининг а амиятини англаш ийин ҳ қ бўлмайди. Шунинг учун ам ижтимоий психологияда ҳ одамларни самарали муло отга атайлаб ўргатишга жуда қ катта эътибор берилади. Бу борадаги фаннинг ўз услуби бўлиб, унинг номи ижтимоий психологик тренинг (ИПТ) деб аталади. ИПТ - муло от жараёнига қ одамларни психологик жи атдан озирлаш, уларда ҳ ҳ зарур коммуникатив малакаларни махсус дастурлар доирасида ис а фурсатда шакллантиришдир. Энг қ қ му ими ИПТ мобайнида одамларнинг муло от ҳ қ борасидаги билимдонлиги ортади.

Коммуникатив (ахборот бериш) Интерактив (ўзаро биргаликдаги харакат қилиш) Перцептив (ўзаро биргаликда идрок қилиш)Мулоқотга киришишда фақат сўзлар билан эмас, балки харакатлар, имо-ишоралар ҳам мухум роль ўйнайди. Шахслар мулоқотга киришар экан мулоқот ўзида учта жихатни ўз ичига камраб олади:

Мулоқотнинг ИИО фаолиятидаги турлари БилвоситаБевосита Ролли Норасмий МазмунлиМ У Л О Қ О Т РасмийБилвосита Бевосита Ролли Норасмий Мазмунли Расмий

Мулоқотнинг психологик воситалари ВЕРБАЛ (нутқ орқали) НОВЕРБАЛ (нутқсиз)  оғзаки нутқ  ёзма нутқ  имо-ишора  мимика  пантомимика оғзаки нутқ  ёзма нутқ  имо-ишора  мимика  пантомимика

Мулоқот жараёнидаги психологик тўсиқларТ ў с и қ л а р Мотивацион тўсиқлар - шахсларнинг мулоқотга киришидан бош тортиши, муомилани тўғри, аниқ кўринишда олиб борилишини хохламаслиги жараёнида намоён бўлади Ақлий тўсиқлар - шахсни ходимга нисбатан билим доирасининг кенглиги, мантиқий фикрлашининг чуқурлиги ва ҳуқуқий саводхонлиги мазмунан бой бўлган тақдирда амалга ошади Мулоқотга киришувчиларнинг психологик ва эмоционал- иродавий холатларидан келиб чиқадиган тўсиқлар - агрессивлик, қўрқув, асабийлашиш, хўрланиш ва бошқалар) Тарбиявий жараёнлардаги тўсиқлар - ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимлари «тарбияси қийин» ўсмирлар, носоғлом оилалар ва муқаддам судланган шахслар билан профилактик чора тадбирлар олиб бораётган вақтда учрайдиМотивацион тўсиқлар - шахсларнинг мулоқотга киришидан б

Психологик алоқа ўрнатишнинг босқичлари I. Бўлажак мулоқотни башорат қилиш II. Алоқани енгиллаштирувчи ташқи омилларни яратиш III. Ташқи коммуникатив сифатларни намоён бўлиши IV. Умумий ва нейтрал қизиқиш доираларини аниқлаш V. Муомаладаги оғишларни бартараф этиш VI. Индивидуал таъсир этишI. Бўлажак мулоқотни башорат қилиш II. Алоқани енгиллаштирувчи ташқи омилларни яратиш III. Ташқи коммуникатив сифатларни намоён бўлиши IV. Умумий ва нейтрал қизиқиш доираларини аниқлаш V. Муомаладаги оғишларни бартараф этиш VI. Индивидуал таъсир этиш

польшалик психолог Е.Мелибруда польшалик психолог Е.Мелибруда «Мулоқот шахслараро муносабатларда биз учун ҳаводек аҳамиятга эгадир».«Мулоқот шахслараро муносабатларда биз учун ҳаводек аҳамиятга эгадир».

мулоқот умумий тарзда қуйидагича таъриф бериш мумкин: мулоқот – камида икки кишининг ўзаро таъсир жараёни бўлиб, бу таъсир давомида ахборот алмашинади, муносабат ўрнатилади, ривожлантириладимулоқот умумий тарзда қуйидагича таъриф бериш мумкин: мулоқот – камида икки кишининг ўзаро таъсир жараёни бўлиб, бу таъсир давомида ахборот алмашинади, муносабат ўрнатилади, ривожлантирилади

-тирик ва ўлик табиатдаги тизимлар ўртасида ахборот алмашинувини англатади-тирик ва ўлик табиатдаги тизимлар ўртасида ахборот алмашинувини англатадиКоммуникацияКоммуникация

Б.Ф.Ломов бўйича мулоқот функциялари Информацион -коммуникатив функция – ахборот алмашинувини таъмин - лаш вазифаси Регуляцион -коммуникатив функцияси суҳбатдошлар хулқ-атворининг регуляция қилинишини таъминлаш вазифаси Аффектив -коммуникатив функция инсон эмоционал соҳасининг регуляция қилинишини таъминлаш вазифасиБ.Ф.Ломов бўйича мулоқот функциялари Информацион -коммуникатив функция – ахборот алмашинувини таъмин - лаш вазифаси Регуляцион -коммуникатив функцияси суҳбатдошлар хулқ-атворининг регуляция қилинишини таъминлаш вазифаси Аффектив -коммуникатив функция инсон эмоционал соҳасининг регуляция қилинишини таъминлаш вазифаси

Л.А.Карпенко мулоқотнинг қуйидаги вазифалари ажратиб кўрсатилади. Алоқа ўрнатиш вазифаси Информацион вазифа суҳбатдошни алоқага киришиш учун тайёрлаш суҳбатдош билан муайян маълумотлар, фикрлар ва режаларни алмашиш Фаолиятга ундаш суҳбатдошни бирор ҳаракатни бажаришга стимуллаштириш Координацион вазифа суҳбатдош билан ҳамкорликдаги фаолиятни ташкил этиш ва уни амалга оширишда ҳаракатларни мувофиқлаштиришЛ.А.Карпенко мулоқотнинг қуйидаги вазифалари ажратиб кўрсатилади. Алоқа ўрнатиш вазифаси Информацион вазифа суҳбатдошни алоқага киришиш учун тайёрлаш суҳбатдош билан муайян маълумотлар, фикрлар ва режаларни алмашиш Фаолиятга ундаш суҳбатдошни бирор ҳаракатни бажаришга стимуллаштириш Координацион вазифа суҳбатдош билан ҳамкорликдаги фаолиятни ташкил этиш ва уни амалга оширишда ҳаракатларни м

Тушунишни таъминлаш вазифаси Амотив вазифаси суҳбатдошнинг фикрлари ва ҳиссиёт - ларини тушуниш суҳбатдошда муайян ҳиссиётларни уйғотиш ҳамда уларни ўзгартириш Муносабат ўрнатиш муносабатлар тизимидаги шахсий ўрнини , мавқеини аниқлаш Таъсир кўрсатиш суҳбатдошнинг хулқ-атвори шахсий хусусиятлари мақсадлари ва установкаларини ўзгартириш.Тушунишни таъминлаш вазифаси Амотив вазифаси суҳбатдошнинг фикрлари ва ҳиссиёт - ларини тушуниш суҳбатдошда муайян ҳиссиётларни уйғотиш ҳамда уларни ўзгартириш Муносабат ўрнатиш муносабатлар тизимидаги шахсий ўрнини , мавқеини аниқлаш Таъсир кўрсатиш суҳбатдошнинг хулқ-атвори шахсий хусусиятлари мақсадлари ва установкаларини ўзгартириш.

биринчидан мулоқот жараёнида ахборот бир томондан иккинчи томонга шунчаки ҳаракатланмайди, балки фаол алмашинади (коммуникатив жараён иштирокчилари бир-бирига ахборот юбораётганда бир-бирининг мотивлари , мақсадлари , установкалари ва бошқаларни таҳлил қиладилар ); иккинчидан мулоқот жараёнида ахборот алмаша туриб кишилар белгилар орқали бир-бирига таъсир этиши мумкин (инсонлараро ахборот алмашинувида , албатта суҳбатдош хулқ-атворига муайян таъсир ўтказилади) ; учинчидан мулоқот жараёнида коммуникатор (ахборот юборётган одам) ва реципиент (ахборотни қабул қилаётган одам) бир хил кодлаштириш тизимига эга бўлиши керак тўртинчидан мулоқот жараёнида фақат инсонлараро коммуникацияга хос тўсиқлар вужудга келиши мумкинИ нсон мулоқот жараёнининг моҳияти қуйидагилардан иборат: биринчидан мулоқот ж

Вербал коммуникация И нсон нутқи белгилар тизими сифатида қўлланиладиИ нсон нутқи белгилар тизими сифатида қўлланилади Нутқ фаолияти одам томонидан ижтимоий-тарихий тажрибани ўзлаштириш ва авлодларга бериш ёки коммуникация ўрнатиш, ўз ҳаракатла рини режалаштириш мақсадида тилдан фойдаланиш жараёнидиродам томонидан ижтимоий-тарихий тажрибани ўзлаштириш ва авлодларга бериш ёки коммуникация ўрнатиш, ўз ҳаракатла рини режалаштириш мақсадида тилдан фойдаланиш жараёнидирВербал коммуникация Нутқ фаолияти

фаол нутқСўзловчинин г нутқи пассив нутқТингловчини нг нутқи фаол нутқ Сўзловчинин г нутқи пассив нутқ Тингловчини нг нутқи

Мулоқотнинг коммуникатив акти сифатида қуйидагиларни тас а ввур этиш мумкин Коммуникатор адресант Мулоқот субъекти сифатидаги омил намоён бўлади. Рецепиент адересат Бу маълумот кимга узатилмоқда Маълумот Нима узатилмоқда Код Қандай воситалар асосида Мақсад Нима учун узатилмоқда Алоқа канали Овоз , хат , эфир орқали алоқа Натижа Нимага эришилди.Мулоқотнинг коммуникатив акти сифатида қуйидагиларни тас а ввур этиш мумкин

Г.Лассуэл беш унсурдан иборат бўлган коммуникатив жараённинг моделини таклиф этади Г.Лассуэл беш унсурдан иборат бўлган коммуникатив жараённинг моделини таклиф этади Ким (ахборот ким томонидан узатилмоқда) Нима (қандай ахборот узатилмоқда) Қандай (ахборот қандай йўл билан узатилмоқда) Кимга (ахборот кимга йўналтирилмоқда) Қанчалик самарали (ахборот қанчалик самарадор узатилди)Ким (ахборот ким томонидан узатилмоқда) Нима (қандай ахборот узатилмоқда) Қандай (ахборот қандай йўл билан узатилмоқда) Кимга (ахборот кимга йўналтирилмоқда) Қанчалик самарали (ахборот қанчалик самарадор узатилди)

Буюк француз ёзувчиси Антуан Сент Экзюпери «Мулоқот – шундай неъматки, у орқали инсон лаззатланади» Сўзнинг моҳияти ҳақида Саъдий «Ақллимисан ёки аҳмоқ каттамисан ёки кичик буни бир сўз айтмагунча била олмаймиз»Буюк француз ёзувчиси Антуан Сент Экзюпери «Мулоқот – шундай неъматки, у орқали инсон лаззатланади» Сўзнинг моҳияти ҳақида Саъдий «Ақллимисан ёки аҳмоқ каттамисан ёки кичик буни бир сўз айтмагунча била олмаймиз»

Бу воситалар вербал коммуникация – сўзни тўлдиради, кучайтиради ва баъзан унинг ўрнини босади. Новербал коммуникация воситаларига Новербал коммуникация воситаларига юз ифодаси мимика оҳанг пауза поза (ҳолат) кўз ёш кулгу юз ифодаси мимика оҳанг пауза поза (ҳолат) кўз ёш кулгу

Жестлар инсоннинг қўл ҳаракатлари бўлиб, у орқали инсоннинг ички ҳолати, бирор бир объектга муносабати ва ташқи оламга йўналганлиги ифодаланади Мимика инсон юз ҳаракатларининг бир қисми бўлиб, у орқали инсоннинг ўйлари, хатти-ҳаракатлари, тасаввурлари, хотирлаши, таажжуби ва ҳоказоларда намоён бўлади Пантомимика инсон танаси ёки унинг қисмлари ёрдамида ифодаланадиган ҳаракатлар тизимидирЖестлар инсоннинг қўл ҳаракатлари бўлиб, у орқали инсоннинг ички ҳолати, бирор бир объектга муносабати ва ташқи оламга йўналганлиги ифодаланади Мимика инсон юз ҳаракатларининг бир қисми бўлиб, у орқали инсоннинг ўйлари, хатти-ҳаракатлари, тасаввурлари, хотирлаши, таажжуби ва ҳоказоларда намоён бўлади Пантомимика инсон танаси ёки унинг қисмлари ёрдамида ифодаланадиган ҳаракатлар тизимидир

Кишининг бошқалар ундан нимани кутаётганини, нимани эшитишга ва унда нимани кўришга тайёр эканлигини тўғри, аниқ, хатосиз кўчира олиш қобилияти такт деб аталадиКишининг бошқалар ундан нимани кутаётганини, нимани эшитишга ва унда нимани кўришга тайёр эканлигини тўғри, аниқ, хатосиз кўчира олиш қобилияти такт деб аталади

Мулоқотнинг интерактив томони биргаликдаги фаолиятни ташкил этиш ва амалга оширишда мулоқот иштирокчиларининг бир-бирига таъсир ўтказиши тушуниладиМулоқотнинг интерактив томони биргаликдаги фаолиятни ташкил этиш ва амалга оширишда мулоқот иштирокчиларининг бир-бирига таъсир ўтказиши тушунилади

Биргаликдаги фаолиятнинг уч хил модели мавжуд. Биргаликдаги фаолиятнинг уч хил модели мавжуд. ҳар бир иштирокчи бошқалардан мустақил равишда ишнинг ўзига тегишли қисмини бажариши (масалан шанбаликдаги иш) умумий вазифани босқичма-босқич ҳар бир иштирокчи томонидан бажарилиши (масалан конвейердаги иш) ҳар бир иштирокчи бошқалар билан биргаликда бир вақтнинг ўзида умумий фаолият билан машғул бўлиши (масалан , футбол жамоасидаги иш)ҳар бир иштирокчи бошқалардан мустақил равишда ишнинг ўзига тегишли қисмини бажариши (масалан шанбаликдаги иш) умумий вазифани босқичма-босқич ҳар бир иштирокчи томонидан бажарилиши (масалан конвейердаги иш) ҳар бир иштирокчи бошқалар билан биргаликда бир вақтнинг ўзида умумий фаолият билан машғул бўлиши (масалан , футбол жамоасидаги иш)

Одатда мулоқот жараёнидаги ўзаро таъсирнинг икки хил тури ажратилади. а) кооперацияга асосланган ўзаро таъсир – коммуникатив жараён иштирокчилариннг умумий мақсад йўлида ўз кучларини бирлаштиришдан иборат. Кооперацияларнинг бир неча тури фарқланади автоматик (инстинктив- биологик даражада мавжуд бўлади), автоматик (таркиб топган ижтимоий меъёрлар билан анъана ва урф одатлар билан тақ о золанган бўлади) спонтан (дўстлик, муҳаббат ва шу каби муносабатлар билан тақ о золанган бўлади) Одатда мулоқот жараёнидаги ўзаро таъсирнинг икки хил тури ажратилади. а) кооперацияга асосланган ўзаро таъсир – коммуникатив жараён иштирокчилариннг умумий мақсад йўлида ўз кучларини бирлаштиришдан иборат. Кооперацияларнинг бир неча тури фарқланади автоматик (инстинктив- биологик даражада мавжуд бўлади), автомати

директив (мажбурий ҳамкорлик ҳукм сурувчи жойларда мавжуд бўлади) шартномавий (расмий келишувлар б илан тақазоланган бўлади). коорперация- биргаликдаги фаолиятнинг зарурий элементи.директив (мажбурий ҳамкорлик ҳукм сурувчи жойларда мавжуд бўлади) шартномавий (расмий келишувлар б илан тақазоланган бўлади). коорперация- биргаликдаги фаолиятнинг зарурий элементи.

б) Рақобатга асосланган ўзаро таъсир – коммуникатив жараён иштирокчиларининг шахсий ёки гуруҳий мақсадларга эришиш учун ўзаро кураш шароитида бир-бирига таъсир кўрсатишдан иборатб) Рақобатга асосланган ўзаро таъсир – коммуникатив жараён иштирокчиларининг шахсий ёки гуруҳий мақсадларга эришиш учун ўзаро кураш шароитида бир-бирига таъсир кўрсатишдан иборат мулоқот иштирокчиларининг ҳар бири муҳим бўлган муаммони ҳал этиш вақтида улар ўртасида вужудга келган қарама-қаршилик ва курашнинг кескин кучайиб кетиш жараёнидир Низомулоқот иштирокчиларининг ҳар бири муҳим бўлган муаммони ҳал этиш вақтида улар ўртасида вужудга келган қарама-қаршилик ва курашнинг кескин кучайиб кетиш жараёнидир

Мулоқот жараёнида низонинг одатда икки хил тури фарқланади. а ) Деструктив низо . Унинг келиб чиқиш сабаблари қуйидагилардан иборат; шахсий хусусиятларни бир-бирига мос келмаслиги туфайли вужудга келади муносабатларнинг бузилишига олиб келади иштирокчилар сони ортиб боради қарама-қарши томонга нисбатан негатив баҳолар кучайиб боради низо жараёнидаги объектнинг шахсга кўчиш и осон юз берадиа ) Деструктив низо . Унинг келиб чиқиш сабаблари қуйидагилардан иборат;

б ) Продуктив низонинг келиб чиқиш сабаблари қуйидагилардан иборатб ) Продуктив низонинг келиб чиқиш сабаблари қуйидагилардан иборат нуқтаи - назарларнинг бир-бирига мос келмаслиги сабабли вужудга келади ; муаммони кенгроқ қарши олишга олиб келади ; оптимал ечимнинг топилишига ёрдам беради ; шахсга кўчирилмайди. нуқтаи - назарларнинг бир-бирига мос келмаслиги сабабли вужудга келади ; муаммони кенгроқ қарши олишга олиб келади ; оптимал ечимнинг топилишига ёрдам беради ; шахсга кўчирилмайди.

Кишиларнинг бир-бирини идрок этиш жараёни мулоқотнинг ажралмас қисми бўлиб, у мулоқотнинг перцептив томонини ташкил этади Инсоннинг инсон томонидан идрок этилиши «ижтимоий перцепция» дейилади. Дастлаб бу атама Дж.Брунер томонидан 1947 йил ишлатилган бўлиб, у перцептив жараёнларнинг ижтимоий детерминациясини англатган. Инсоннинг инсон томонидан идрок этилиши «ижтимоий перцепция» дейилади. Дастлаб бу атама Дж.Брунер томонидан 1947 йил ишлатилган бўлиб, у перцептив жараёнларнинг ижтимоий детерминациясини англатган. Кишиларнинг бир-бирини идрок этиш жараёни мулоқотнинг ажралмас қисми бўлиб, у мулоқотнинг перцептив томонини ташкил этади

Ижтимоий перцептив жараёнларда индивид қуйидагиларни идрок этиши мумкин: ўз гуруҳига муносиб индивидни ; бошқа гуруҳга мансуб индивидни ; ўзининг гуруҳини ; ўзга гуруҳни . Ижтимоий перцептив жараёнларда индивид қуйидагиларни идрок этиши мумкин: ўз гуруҳига муносиб индивидни ; бошқа гуруҳга мансуб индивидни ; ўзининг гуруҳини ; ўзга гуруҳни .

ўз индивидини; ўзга гуруҳ индивидини; ўзини; ўзга гуруҳни. Ижтимоий перцептив жараёнларда гуруҳ қуйидагиларни идрок этиши мумкин: ўз индивидини; ўзга гуруҳ индивидини; ўзини; ўзга гуруҳни.

Мулоқот жараёнида бир-бирини идрок этишнинг қуйидаги механизм лари мавжуд: Мулоқот жараёнида бир-бирини идрок этишнинг қуйидаги механизм лари мавжуд: идентификация рефлек с ия стереотипизаци я эмпатия идентификация рефлек с ия стереотипизаци я эмпатия

ИДЕНТИФИКАЦИЯ (лотинча тенглаштириш) –у кишига тенглаштириш, бараварлаш маъносини англатиб, инсоннинг ўзини хаёлан суҳбатдоши ўрнига қўйиш орқали унинг фикрлари ва тасаввурларини тушунишга интилиши. РЕФЛЕКСИЯ (лотинча акс эттириш) – инсоннинг суҳбатдоши томонидан қандай идрок этилаётгани ва тушунилаётганини англашга интилишиИДЕНТИФИКАЦИЯ (лотинча тенглаштириш) –у кишига тенглаштириш, бараварлаш маъносини англатиб, инсоннинг ўзини хаёлан суҳбатдоши ўрнига қўйиш орқали унинг фикрлари ва тасаввурларини тушунишга интилиши. РЕФЛЕКСИЯ (лотинча акс эттириш) – инсоннинг суҳбатдоши томонидан қандай идрок этилаётгани ва тушунилаётганини англашга интилиши

ЭМПАТИЯ инсонинг ўзини хаёлан суҳбатдоши ўрнига қўйиш орқали унинг кечинмалари ва ҳиссиётларини тушунишга интилишиСТЕРЕОТИПИЗАЦИЯ – грекча ўзгаришсиз, такрорланиш деган маънони билдириб, инсоннинг суҳбатдошини тушунишга интилиши йўлида муайян шаблондан фойдаланишиЭМПАТИЯ инсонинг ўзини хаёлан суҳбатдоши ўрнига қўйиш орқали унинг кечинмалари ва ҳиссиётларини тушунишга интилиши СТЕРЕОТИПИЗАЦИЯ – грекча ўзгаришсиз, такрорланиш деган маънони билдириб, инсоннинг суҳбатдошини тушунишга интилиши йўлида муайян шаблондан фойдаланиши

Педагогик фаолиятдаги мулоқат ўқув вазифаларни бажариш воситаси тарбиявий жарёнини таъминлашнинг ижтимоий- психологик тизими таълим-тарбия жараёни муваффақиятини таъминловчи ўқитувчи ва ўқувчиларнинг ўзаро муносабатини ташкил қилиш усули ўқувчининг индивидуал хусусиятларини тарбиялаш жараёни сифатида намоён бўлади.Педагогик фаолиятдаги мулоқат ўқув вазифаларни бажариш воситаси тарбиявий жарёнини таъминлашнинг ижтимоий- психологик тизими таълим-тарбия жараёни муваффақиятини таъминловчи ўқитувчи ва ўқувчиларнинг ўзаро муносабатини ташкил қилиш усули ўқувчининг индивидуал хусусиятларини тарбиялаш жараёни сифатида намоён бўлади.

бу мулоқотнинг ўқув тарбиявий жараёнларни ҳиссий фони ва восита, мазмунини ташкил этадиПедагогик мулоқот бу мулоқотнинг ўқув тарбиявий жараёнларни ҳиссий фони ва восита, мазмунини ташкил этади Педагогик мулоқот

Купить