“Психика ва онгнинг тараққиёти” мавзусини ўқитишда инновацион технологиялар

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	559.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

“Психика ва онгнинг тараққиёти” мавзусини ўқитишда инновацион технологиялар

Купить

1 “Психология” йўналиши бўйича қайта тайёрлаш ва малака ошириш курси тингловчиси “ Психика ва онгнинг тараққиёти” мавзусини ўқитишда инновацион технологиялар 1

2 МУНДАРИЖА: КИРИШ.................................................................. .............................................3 -6 I-БОБ. ПСИХИКА ВА ОНГНИНГ ТАРАҚҚИЁТИ МАВЗУСИНИ ЎҚИТИШНИНГ ИЛМИЙ ВА АМАЛИЙ МАСАЛАЛАРИ 1.1. Психика ва онгнинг тараққиёти назарияларининг таснифи ..7-14 1.2 Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусини ўқитишда қўлланиладиган инновацион технологиялар ............................................................15-24 II-БОБ. ПСИХИКА ВА ОНГНИНГ ТАРАҚҚИЁТИ МАВЗУСИДАН ЭЛЕКТРОН ЎҚУВ МОДУЛИ ИШЛАНМАСИ 2.1. Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусининг мазмун ва мақсадини ўқув дастурида акс эттирилиши..........................................................38-72 2.2Психика ва онгнинг тараққиёти мавзуси бўйича маъруза матни .39-80 2.3.Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусидан к

3 Мавзунинг долзарблиги . Ўзбекистон Республикаси ўз мустақиллигини жахон миқёсида йил сайин барқарорлаштириб борар экан, унинг истиқболи бугунги авлодни билимдон, маънавий жихатдан баркамол инсонлар бўлиб етишишига боғлиқдир Республикамизнинг педагог олимлари, психологлари ва амалиётчилари илмий асосланган холда Ўзбекистоннинг ижтимоий- педагогик шароитига мослашган таълим технологияларни яратиш ва уларни таълим-тарбия амалиётида куллашга интилмокдалар Таълимнинг янги моделида жамиятда мустақил фикрловчи эркин шахсни шакллантиришга эътибор берилган экан 1 , психология фанининг вазифалари хам малакали мутахасисликлар сифатида ўзлигини ўз қобилиятлари, индивидуаллиги, шахсий фазилат ҳамда хислатларини билган тарзда таълим фаолиятини оқилона ташкил этиш ва ижтимоий ифойдали меҳнатнинг барча

4 ўз қобилияти, иқтидори, лаёқати, тафаккури, диққати, характери хусусиятларини билиб, уни тўғри йўналтира олса, бу нафақат унинг ўзига, балки жамият учун ҳам катта наф келтиради. Шундай экан, ҳозирги кунда психология фани сир-асрорларини ҳар бир ўқувчи учун зарур бўлган жиҳатлариниўзлаштириши зарурдир Психика ва онгнинг тараққиёти модули бўйича бериладиган билимлар психологиянинг бошқа фанлар билан интеграциялашуви, ҳамкорлиги, боғлиқлигини асосида мавзунинг ёритилиши психик тараққиёт босқичларини мантиқий изчилликда ёритиб бериш имконини беради. Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусини ўзлаштирилишида инновацион технологияларнинг қўлланилиши талабалар томонидан ўқув модулида берилган назарий билимларни мантиқий ўрганиш, фанга нисбатан қизиқишларини ривожлантириш жараёнида ўқитувчи томонид

5 Ахборот технологияларидан фойдаланишда психологиядаги турли категорияларни слайдлар, расмлар, диаграммалар холида ифодалаб бериш, интернет тармоғида мавжуд веб-сайтларда берилган материалларни талабаларга визуал кўрсатиб бериш таълим сифатини юқорига оширади. Битирув лойиҳа ишининг мақсади . Психика ва онгнинг тараққиёти мавзуси юзасидан электрон ўқув модули ишланмасини ёритиш ҳамда ўқитишни такомиллаштириш бўйича хулосалар ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Битирув лойиҳа иши мақсадидан келиб чиқиб қуйидаги вазифалар белгилаб олинди : Биринчидан, олий таълим муассасаларида ўқитилаётган “Умумий психология назарияси ва амалиёти ” фани доирасида берилган Психика онгнинг тараққиёти мавзусининг масалалари ва муаммоларини талабалар томонидан мантиқий изчиликда ўзлаштириш имкониятларини назар

6 Битирув лойиҳа ишининг тузилиши ва хажми . Битирув лойиҳа иши кириш, икки боб, бешта параграф, хулоса, фойдаланилган адабиётлар ва иловадан иборат ҳолда ёритиб берилган. Битирув лойиха ишида 30 га яқин адабиётлардан фойдаланилган. Ишнинг асосий ҳажми 102 бетни ташкил этади. I-БОБ. ПСИХИКА ВА ОНГНИНГ ТАРАҚҚИЁТИ МАВЗУСИНИ ЎҚИТИШНИНГ ИЛМИЙ ВА АМАЛИЙ МАСАЛАЛАРИ 6

7 1.1.Психологияда “Психика ва онгнинг тараққиёти” назариялари классификацияси Психология тарихида психиканинг пайдо бўлиши ҳақида бир қанча турли-туман назариялар мавжуд бўлиб,улардаги ғоя психиканинг эволюцион тараққиёти босқичларини таснифлашга қаратилган  Тирик организмларнинг ривожланишидаги фарқлар хамда уларнинг яшаш мухитига мослашуви қонуниятларини таснифлашга қаратилган назариялар Ж.Б.Ламарк ва Ч.Дарвинларнинг назариялари тирик организмларнинг ривожланишидаги фарқлар хамда уларнинг яшаш мухитига мослашуви қонуниятларини уларнинг ривожланиши эхтимолли тушунтиришга қаратилган қонуниятларни шакллантиршга қаратилади Кейинчалик тадқиқотчилар томонидан ушбу назарияга аниқликлар киритилганлига қарамасдан хозирга қадар фанда тирик организмлар эволюцияига оид альтернатив назариялар йўқ Л

8 -Органик материянинг ривожланишини харакатга келтирувчи куч тирик организмларнинг прогрессив тараққиётга интилишига қаратилган туғма хусусиятлари ташкил қилади. -Тирик организмлардаги янги хусусиятлари хаёт давомида янги хаёт шароитларига мослашиш жараёнида юзага келади -Онтогенетик тараққиёт жараёнида ота-она организмида шаклланган морфологик ва физиологик хулқий кўринишлар мутахкамланади ва налдан наслга ўтади -Турли хусусиятларга эга бўлгач айнан бир турдаги организмлардан янги турлар хосил бўлади. Ч. Дарвин назарияси. -Наслийлик тамойили: Бирламчи ота –она туридаги организмлар билан улардан пайдо бўлган организмлар ўртасида турли хусусиятларда ўхшашлик мавжуд. -Ўзгарувчанлик тамойили: Барча ўхшаш турдаги организмларда анатомик хусусиятлар ва физиологик хулқий ўзгаришлар мавжуд - Сара

9 -Эволюция турли геохронологик даврларда турли биологик турларда бир хил тезликда кечмайди. - Эволюция хайвонот дунёсининг морфологик ва функционал мураккаблашиш ва аксинча морфологик ва функционал соддалашиши йўналишларида кечади. - Популяциянинг генофондини наслдан наслга ўтган турли табиатдаги генлар ташкил қилади -Ҳар бир авлодда жинсий кўпайиш ва генларнинг тасодифий тақсимланишини таъминлайди.(рекомбинация тамойили) Ташқи мухитдаги шароитларга генларнинг мослашиши ҳар бир биологик турда наслдан наслга узатиладиган даврий такрорланиб турадиган хусусиятларнинг намоён бўлиши натижасидир. А. И. Опарин назарияси Ўлик материядан тирик материяга ўтишни изоҳлайдиган қатор гипотезалар мавжуд. Улардан бири А. И. Опаринга тегишли бўлиб, унга кўра органиқ моддалар–атомлари турли шаклларла азотн

10 Эволюцион шаклланиши ва психиканинг тараққиёт назариялари. Психик функциялар юқори даражадаги ривожланган организмлар эволюциясининг асосий ривожланиш омилларидан бирини ташкил қилади Хориж психологиясида  Эволюция жараёнида психик функцияларнинг аҳамиятини тавсифловчи назариялар А.Н.Северцев “Хайвонларнинг яшаш мухитига мослашиши турлари” назарияси -Хайвон организмининг мослашиши бевосита организмнинг тузилиши ва функцияларининг хайвонлар яшаб турган яшаш мухитига мослигига боғлиқ. -Организмдаги юз берадиган ўзгаришлар уни ўраб турган атроф мухитдаги ўзгаришлар билан бир маромда кечиши керак. -Мослашиш жараёнида организмдаги ўзгаришлар наслий ва наслий бўлмаган (ортирилган )характерда бўлиши мумкин. 1.Организмнинг ташқи яшаш мухитига суст мослашиш 2 турдаги сабабларга кўра юз беради.

11 Организм тез ўзгариб турувчи шароитларида яшаб кетиши учун хаёт давомида шаклланувчи индивидуал хулқ хусусиятлари –ўрганиш эволюцион тараққиёт омилларидан бири саналади . А.Н.Леонтьев, А.В.Запорожецларнинг “ Психик ходисаларни тушунтиришда фаолиятли ёндошув” назарияси А. Н. Леонтьев, А.В. Запорожецлар психиканинг шаклланиши ва эволюцион тараққиётини тирик организмларнинг ҳаракат фаоллиги билан алоқадорликда кечади деб таъкидлайдилар. Ушбу назария асосчилари томонидан қуйидаги саволларга жавоб берилган А. Н. Леонтев гипотезасига кўра, сезувчанлик «... генетик жиҳатдан олиб қараганда муҳитнинг организмни бошқа таъсирлар билан боғловчи, яъни организмнинг муҳитда ориентировка қилишга ёрдам берувчи сигналлик вазифасини бажаради Леонтьев сесканувчанликдан сезувчанликка ўтиш.ҳаёт тарихи билан

12 -Психика фақат тирик организмлар учун хосдир -Психика фақат нерв системаси бор организмлар учун хос Психологик тахлил нуқтаи назаридан организмнинг хаёт фаолияти асосини нима ташкил қилади? Организмнинг атроф мухит билан ўзаро муносабатларини таъминловчи, унинг хаёт фаолияти асосини субъектнинг эхтиёжларини қондиришга қартилган мақсадга йўналтирилган фаоллиги ташкил қилади . Кейинчалик хайвон организмлари антропогенезида ва тарихий ривожланишда фаолиятнинг янада мураккаб турлари шакллана бошлайди . Филогенез ва онтогенездаги фаолият структурасидаги ўзгаришлар беовсита психик функцияларнинг ривожланишига муракаблашувига олиб келади. Улардаги психик акс эттириш даражаси ташқи яшаш мухитидаги ўзагиришларга организмнинг хулқий таъсир кўрсата олиш имкониятига боғлиқ Эволюцион тараққиёт жараё

13 ривожланишида ўзига яраша қонуният мавжуд эканлиги тўғрисида фикр юритади . Форобийнинг фикрича, содда субстанциянинг бирлашувидан аввало минераллар - неорганик жисмлар вужудга келади, ундан кейин ҳайвонот ва, ниҳоят, олам жисмлари ривожланишининг олий босқичи - инсон вужудга келади. Олим мана шу ўсимлик, ҳайвон ва инсонга хос бўлган хусусиятларни қувват деб атайди ва уни учга ажаратади - ўсиш қуввати, ҳайвоний қувват, инсоний қувват . Форобийнинг қувватлар тўғрисидаги фикрини ҳозирги замон терминалогияси билан айтганда - 1. Ўсиш қуввати - бу биологик жараён бўлиб, барча тирик организмларга тааллуқлидир. 2. Ҳайвоний қувват - бу физиологик психик жараён бўлиб, ҳайвонларга ва инсонларга хосдир. 3. Инсоний қувват - бу ақлий, интеллектуал жараёнлар бўлиб, фақат инсонларга хос деб тушунмоқ к

14 объект мавжудми ёки йўқми эканлигини аниқлаш кераклигини уқтиради. Агар ҳар қандай нарса ва ҳодиса ички ёки ташқи сабаблар билан ҳаракатга келадиган бўлса, демак инсоннинг яшаши ва ҳаракатида ҳам бирорта сабаб бўлиши керак, бундай сабаблардан бири “Руҳий қувватлар” деб кўрсатади олим. Форобий каби Ибн Сино ҳам одам танаси ва “Руҳий қувватлар” материя билан шакл тариқасида бир-биридан ажралмаган ҳолда мавжуд эканлигини таъкидлайди . Ибн Сино психика ҳайвонлар билан инсонларга хос нарса деб таъкидлар экан, ҳайвонлар психикасининг инстинктив характерга эга эканлигини, инсон эса онгли фикрловчи зот эканлигини уқтиради. “Инстинкт”, - дейди олим,- шундай қувватдирки, бу ҳайвон онгида мантиқсиз вужудга келади.. .” Кишининг онгли ва мантиқий фикрлашида асосий марказ мия эканлигини тушуниб етди

15 1.2 Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусини ўқитишда қўлланиладиган инновацион технологиялар Мамлакатда Кадрлар тайёрлаш миллий дастурини амалга ошириш натижасида замонавий талабларга мос педагог кадрлар тайёрлаш, ўқув стандартларини яратиш, янги ўқув дастурларини ишлаб чиқиш, умумтаълим мактаблар тузилишини янгилаш, уч босқичли таълим (ўрта маҳсус ва касб- ҳунар билим юртлари, касб коллежи, академик лицей) тизимига замин яратиш, узлуксиз таълим-тарбия тизимига асос соладиган тадбирларни амалга ошириш, ижтимоий ҳимояни кафолатлаш каби вазифалар ҳаётда ўз ифодасини топди Ўзбекистон Республика Кадрлар тайёрлаш миллий дастурида дастурида эътироф этилган янгича моделдаги шахсни камол топтириш, унинг чуқур билимлар соҳиби бўлиб етишиши, баркамоллигини кафолатловчи шарт - шароитлар орасида ян

16 Ўқув машғулотларда инновацион технологияларни қўллашда унинг қуйидаги жиҳатларини томонларини эътиборга олиш лозим: Рус психологи А.Н.Леонтьев инсон фаолиятининг психик ва амалий шакллари мавжудлигини, бола онги айнан ўқув фаолиятида ўсишини таъкидлайди. Д.Б.Эльконин эса ўқув фаолиятининг хусусиятларини кўрсатиб, уни мохиятига, мазмунига ва ўзини намоён бўлиш шаклига кўра ижтимоийлигини таъкидлайди. Д.Б.Эльконин таъкидлашича, ўқув фаолиятининг шакллантирилиши бу фаолият айрим кишилар томонидан бажарилиши аста-секинлик билан ўқувчининг ўзига ўқитувчининг иштирокисиз мустақил бажариш учун ўтказилишидир. Инновацион таълимнинг психол огик механизмлари муаммоси кўпгина масалаларни қамраб олади. Инновацион таълимнинг муваффақияти ўқитувчи томонидан ўқувчининг қуйидаги хусусиятларга эътибор қа

17 - берилаётган материалга нисбатан мустақил ёндашув асосида ўқувчида мустақил фикрлаш хусусиятларнин шакллантиришга. Инновацион технологияларни таълимда қўллашдан асосий мақсад талаба шахсида мустақил фикрлаш хусусиятига бор эътиборни қаратиш ҳисобланса, шунга мос равишда ақлнинг қуйидаги сифатларини ажратиш мумкин: - Мазмундорлик (чуқурлиги, ҳукмга бойлиги). - Фикрлашнинг кенглиги (кенг ва тор) ва чуқурлиги, назария ва амалиётнинг узвийлигига - Фикрлашнинг мустақиллиги – умумий тажрибани қуллай олиш, шахсий фикрга эга бўлиши, тажрибага муносабат билдириш. - Ақлнинг ташаббускорлиги. - Ақлнинг эгилувчанлиги, вазифани стандарт ечишдан қочиш. - Ақлнинг танқидийлиги, ўз ишини аниқ баҳолай олиш, уни ўлчаш. - Ақлнинг маҳсулдорлиги. - Фикрнинг кетма-кетлиги. - Тафаккурнинг тезлиги. Бугунги кунд

18 ОЛИЙ ТАЪЛИМ ЎҚУВ ЖАРАЁНИГА ИННОВАЦИОН ТАЪЛИМ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ ТАТБИҚ ЭТИШ ТИЗИМИ ЎҚУВ МАШҒУЛОТЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ИНТЕРФАОЛ МЕТОДЛАР ГРАФИК ОРГАНАЙЗЕРЛАР 1. Маъруза машғулотлари таълим технологияси . 2. C еминар машғулотлари таълим технологияси . 3. Амалий машғулотлар таълим технологияси. 4. Мустақил таълим технологияси. 5.Кейс -стади таълим технологияси. 6. Лойиҳа таълим тех - нологияси 1. Ақлий ҳужум. 2. Эркин ёзиш. 3. Асосланган эссе. 4. ФСМУ. 5. Блиц -с ўров. 6. Блиц - ўйин. 7. Ўқитиш бўйича қўлланма. 8. Ёзма ва оғзаки давра суҳбати. 9. Тушунчаларни аниқлаш. 10. Тушунчалар асосида матн тузиш. 11. Чалкаштирилган мантиқий занжирлар кетма -кетлиги 1. Кластер. 2. Б-Б-Б чизмаси 3. Т- чизма. 4. Венн диаграммаси. 5. Концептуал жадвал. 6. Инсерт жадвали. 7. “Нима учун” чизмаси 8. “Қандай?” ди

19  Битирув ишларини бажаришда мустақил тадқиқот фаолияти.  “Кластер” услуби . – Фикрларнинг тармоқланиши - педагогик стратегия бўлиб, у талабаларнинг бирон-бир мавзуни чуқур ўрганишларига ёрдам бериб, уларни мавзуга таалуқли тушунча ёки аниқ фикрларни эркин ва очиқ узвий боғланган кетма-кетликда ўргатади.  Фикрларни тармоқлаш қуйидагича ташкил этилади:  Ҳаёлга келган фикр бир сўз билан ифода этилиб, кетма-кет ёзилади;  Фикрлар тугагунча, ёзишда давом этилади ва фикрлар тугаса, у холда янги фикр келгунга қадар бирон расм чизиб турилади;  Дарсда имкон борича фикрларнинг ва ўзаро боғлиқликнинг кетма- кетлигини кўпайтиришга ҳаракат қилиниши лозим; Ақлий ҳужум . – Бевосита жамоа бўлиб, “фикрлар ҳужуми”ни олиб бориш. Бу услубдан мақсад – мумкин қадар катта миқдордаги ғояларни йиғиш, талаб

20 бўлиб ҳисобланади. Юқорида баён қилинган “кластер” дан ташқари, график ташкилотчиларнинг яна учта, жуда самарали усуллари мавжуд. Булар - концептуал жадвал, Т- схема ва Венн диаграммасидир Венн  диаграммаси. Бу усул икки ёки ундан ортиқ тушунчаларни ўзига хос ва умумий жиҳатларини таҳлил қилиш ва умумлаштиришда қўлланилади. Бунда ўнг ва чап доирааларга тушунчаларнинг ўзига хос жиҳатлари, доираларнинг кесишган соҳасига эса, улар учун умумий бўлган жиҳатлар ёзилади.  Биламан - Билишни хохлайман - Билиб олдим (Б-Б-Б), матнни интерфаол ўқиб - ўзлаштириш усулларидан бири бўлиб, у жадвал кўринишида бажарилади ва уни қуйидагича қўлланади: талбаларга бирор мавзу эълон қилинади. Бу тўғрида уларга маълум бўлган ахбортларни жадвалнинг “Биламан” қисмига, мавзу бўйича яна қандай маълумотларни били

21   “СИНКВЕЙН” технологияси ҳақида тушунча  “Бумеранг” технологияси. – Мазкур технология бир машғулот давомида ўқув материалини чуқур ва яхлит ҳолатда ўрганиш, ижодий тушуниб етиш, эркин эгаллашга йўналтирилган. Асосий тушунчалар қуйидагилар:  Очиқ саволлар – бу саволлар муомала, сўзлашувни давом эттиришга имкон беради. Уларга қисқа, бир хил жавоб бериш мумкин эмас.  Ёпиқ саволлар – бу саволлар олдиндан “ҳа” ёки “йўқ” типидаги тўғри, очиқ жавобларни беришни кўзда тутади.  Кўндаланг сўроқ – бир-бирига гуруҳлаб берилувчи қисқа саволлар қатори бўлиб, бу ўзига хос ахборотлар излаш ҳамда далилларни, оппонентларни позициясини аниқлаш ва муайян қарорлар қабул қилиш учун ажойиб имкониятдир.  ФСМУ технологияси . – Ф – фикрингизни баён этинг; С – фикрингизнинг баёнига бирон сабаб кўрсатинг;

22 ўқув режаси асосида бирон бир бўлим ўрганиб бўлингач, қўлланилиши мумкин, чунки бу технология талабаларни ўз фикрини ҳимоя қилишга,  эркин фикрлаш ва ўз фикрини бошқаларга ўтказишга, очиқ ҳолда бахслашишига ва бахслашиш маданиятига ўргатади. Ф Фикрингизни баён этинг С Қарорнинг сабаби М Мисол У Х улоса Кейс-стади технологияси ҳақида тушунча Кейс - стади инглизча сase – аниқ вазият, stadi – таълим cўзларининг бирикувидан ҳосил қилинган бўлиб, аниқ вазиятларни ўрганиш, таҳлил этиш ва ижтимоий аҳамиятга эга натижаларга эришишга асосланган таълим методидир. Мазкур метод муаммоли таълим методидан фарқли равишда реал вазиятларни ўрганиш асосида аниқ қарорлар қабул қилишга асосланади. Агар у ўқув жараёнида маълум бир мақсадга эришиш йўли сифатида қўлланилса, метод характерига эга бўлади, биро

23  бўлиб, ўқувчилар томонидан ўқув материалидаги асосий ғоя ва фактик материалларни англашга замин яратиш мақсадида қўлланилади. “Биламан” - В - абзацда берилган маълумот шу кунгача ўзлаштирилган билимларга мос келса; “Маъқуллайман”- + - агар маълумотлар тушунарли ва янги бўлса; “Ўрганиш лозим”- - агар маълумотлар ўзлаштирилган билимларга мос келмаса; “Тушунмадим” - ? - ўқув материалларини ўзлаштириши қийин бўлса шу белгиларни қўядилар. ЎН МИНУТЛИК ЭССЕ Эссе – бу эркин тангланган ёки тавсия этилган мавзуда ёзилган иншодир Эссе мавзулари назарий жихатдан тахлил қилинган амалиёт билан боғлиқ бўлган сабаб оқибат боғлиқлигинианиқ далилларга таяниб асослаб беришдар 4 Эссе муаллифнинг индивидуал нуқтаи назарини ифода этиш шакли бўлиб, бирор нарса-ҳодиса ёки жараён ҳақидаги умумий ёки дастлабки

24 д) талабаларнинг индивидуал психологик хусусиятларига. е) Машғулотларларда илғор ахборот коммуникация воситаларидан фойдаланишга II . Ўқув фаолиятининг элемент ларига : а) ўқув мотивлари; б) ўқув топшириқлари; в) ўқув ҳаракатлари; г) ўқитувчининг назорати; д) ўқитувчининг баҳолаши. Шуни таъкидлаш лозимки, инновацион таълим методларининг қўлланилиши ўқув машғулотларининг ҳар бир босқичида талабаларнинг мустақил фикр юритишлари, микрогуруҳлар таркибида фаол ишларининг таъминланиши, ўқитувчи эса, уларга маслаҳат берувчи, йўлловчи, уларнинг билиш фаолиятларини бошқарувчи вазифаларини бажаради. 24

25 II-БОБ. ПСИХИКА ВА ОНГНИНГ ТАРАҚҚИЁТИ МАВЗУСИДАН ЭЛЕКТРОН ЎҚУВ МОДУЛИ ИШЛАНМАСИ 2.1. Психика ва онгнинг тараққиёти модулининг мазмун ва мақсадини ўқув дастурида акс эттирилиши 2.2 Психика ва онгнинг тараққиёти мавзуси бўйича маъруза матни....... 2.3. Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусидан кейслар 2.4. Назорат топшириқлари (ЖН,ОН,ЯНлар бўйича саволлар ва тестлар)... 25

26 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМИ ВАЗИРЛИГИ Барча б акалавриат таълим йўналишлари талабалари учун “ Психология назарияси ва амалиёти” фанидан “ Психика ва онгнинг тараққиёти” мавзуси бўйича СИЛЛАБУС Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети 1.Сулейманова Тўхтахон Гайназаровна З. М Бобур номидаги Андижон Давлат университети психология кафедраси катта ўқитувчиси, психология фанлари номзоди Боғланиш учун телефон: 99893 417 89 98 (моб) Э лектрон почта : сулаймонова@.gмail. c ом Илмий қизиқишлари : Психологик коррекция методларидан фойдаланиш Илмий мактаби : 19.00.07. Педагогик ва умр даврлари психологияси Умумий психология назарияси ва амалиёти . 3. Ўтказилиш жойи ва вақти : 1-семестр дарс жадвалига асосан. 4 . Ўқув фанининг бошқа фанлар билан ўзаро боғлиқлиги

27 , хамда Давлат талим стандартлари курсатмалари асосида тузилган бўлиб, унда асосан психология предмети, вазифалари, фаолият, шахс психологияси, билиш жараёнлари. мотив ва мотивацияшахснинг индивидуал психологик хусусиятлари мавзуларини ўз ичига олган.психология предмети шахс хаёт фаолиятининг ўзига хос шакли бўлиб, психик ривожланишнинг қонуният ва механизмларини ўрганади. Психик ходисалар маълум қонуниятларга бўйсунади. Психология шундай қонуниятларни очишга, уларни таркиб топишига ва ривожланишини очишга қаратилгандир 5.2.Мақсади: Талабаларга хозирги замон психологик билимларини эгаллашга ва шахсни шакллантиришга ҳамда психологик билимларни эгаллашга аналитик нуқтаи назардан ёндаша олишда ёрдам бериш Психология борасидаги билимларини кенгайтириш хамда амаиётда қўллай олиш учун зарур б

28 -шахснинг мулоқот жараёнидаги шакл, тур, воситаларини; шахснинг гуруҳга ва ўз навбатида гуруҳнинг шахсга таъсирини; ўқув ва тарбия жараёнида қўллаш мумкин бўлган самарали усулларни билиш, ўрганиш . 2.1 Психика ва онгнинг тараққиёти мавзусининг мазмун ва мақсадини ўқув дастурида акс эттирилиши Психиканинг филогенетик тараққиёти, сесканувчанлик ва сезувчанлик, тропизмларнинг мохияти, хайвонларнинг хатти-харакат типлари, сенсор босқич ва унинг характерли хусусияти, перцептив босқич ва унинг характерли хусусияти, интеллектуал босқич ва унинг характерли хусусияти , психиканинг ривожланиш босқичлари, инстинкт тушунчасининг мазмуни, кўникма ва малакалар, хайвонларнинг интеллектуал ъатти-ъаракатлари, психиканинг муъит ва аъзолар тузилишига боғлиқлиги. Одам психикасининг пайдо бўлиши ва унинг та

29 таълим-4 ифодаланган кўри тафсифлаш 5. Фаолият Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-2 Фаолиятнинг интериризацияси ва экстрориризациясига оид мисоллар ёзиб келиш 6. Эмоция ва хиссиёт Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-4 Мавзу бўйича презентация тайёрлаш 7. ирода Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил таълим-2 Мавзу бўйича слайд тайёрлаш 8. Шахс психологияси. Маъруза-2 Семинар-2 мустақил-4 Шахс назариялари бўйича реферет тайёрлаш 9. Мулоқ о т Маъруза-2 Семинар-2 мустақил-2 Мулоқот турлари ва даражаларини ниақлшага оид тестлар ўтказиш 10. Диққат Маъруза-2 Семинар-2 Мустақил -2 Диққт турларини тафсифлаш 11. Сезги Маъруза-2 Семинар-2 мустақил-2 Мавзуга оид презантация тайёрлаш. 12. идрок Маъруза-2 Семинар-2 мустақил-4 Бадиий адабиётлардан Иллюзия ва галлютинация кўринишларини ёзиб келиш 13. Хотира Маъ

30 Семинар-2 Мустақил таълим-4 мавзусида 8-10 бет хажмда ижодий иш ёзиш. 7. Билимларни назорат қилиш : Билимларни назорат қилиш: Фан бўйича талабаларнинг билим савияси ва ўзлаштириш даражасининг Давлат таълим стандартларига мувофиқлигини таъминлаш учун қуйидаги назорат турлари ўтказилади:  Жорий назорат (ЖН) – талабанинг фан мавзулари бўйича билим ва амалий кўникма даражасини аниқлаш ва баҳолаш усули. Жорий назорат фаннинг хусусиятидан келиб чиққан ҳолда амалий машғулотларда оғзаки сўров, тест ўтказиш, суҳбат, назорат иши, коллоквиум, уй вазифаларини текшириш ва шу каби бошҳа шаклларда ўтказилади;  Оралиқ назорат (ОН) – семестр давомида ўқув дастурининг тегишли (фанларнинг бир неча мавзуларини ўз ичига олган) бўлими тугаллангандан кейин талабанинг назарий билим ва амалий кўникма даражаси

31 бузилган ҳолларда, ЯН натижалари бекор қилиниши мумкин. Бундай ҳолларда ЯН қайта ўтказилади. Талабанинг билим савияси, кўникма ва малакаларини назорат қилишнинг рейтинг тизими асосида талабанинг фан бўйича ўзлаштириш даражаси баллар орқали ифодаланади. “Умумий психология назарияси ва амалиёти” фани бўйича талабаларнинг семестр давомидаги ўзлаштириш кўрсаткичи максимал 100 баллик тизимда баҳоланади. Я.Н.-30 балл, қолган 70 балл эса Ж.Н.-35 балл ва О.Н.-35 балл қилиб тақсимланади. Талабанинг “Умумий психология назарияси ва амалиёти” фани бўйича ўзлаштириш кўрсаткичи қуйидаги мезонлар асосида баҳоланади Балл Баҳо Талабаларнинг билим даражаси 86-100 балл учун талабанинг билим даражаси қуйидагиларга жавоб бериши керак Аъло хулоса ва қарор қабул қила олиш; ижодий фикрлай олиш; мустақил мушоҳа

32 қуйидагиларга жавоб бериши керак фанига оид термин ва тушунчаларни изоҳлай олиш; 0-54 балл билан талабанинг билим даражаси қуйидаги ҳолатларда баҳоланади Қониқар сиз услубий холатлар моҳиятини тушуниб етмаслик; “Умумий психология назарияси ва амалиёти” фани бўйича аниқ тасаввурга эга бўлмаслик; “Умумий психология назарияси ва амалиёти” фанига оид термин ва тушунчаларни изоҳлай билмаслик; Фан б ў йича саралаш бали 55 баллни ташкил этади. Талабанинг саралаш балидан паст бўлган ўзлаштириши рейтинг дафтарчасида қайд этилмайди. Талабаларнинг ўқув фани бўйича мустақил иши жорий, оралиқ ва якуний назоратлар жараёнида тегишли топшириқларни бажариши ва унга ажратилган баллардан келиб чиққан ҳолда баҳоланади. Жорий ЖН ва оралиқ ОН турлари бўйича 55 балл ва ундан юқори баллни тўплаган талаба фанни

33 якуний жорий, оралиқ ва якуний назорат турлари бўйича тўплаган баллари йиғиндиси 55 балдан кам бўлса, у академик қарздор деб ҳисобланади. Талаба назорат натижаларидан норози бўлса, фан бўйича назорат тури натижалари эълон қилинган вақтдан бошлаб бир кун мобайнида факултет деканига ариза билан мурожаат этиши мумкин. Бундай ҳолда факултет деканининг тақдимномасига кўра ректор буйруғи билан 3 (уч) аъзодан кам бўлмаган таркибда апеллятсия комиссияси ташкил этилади. Апелляция комиссияси талабаларнинг аризаларини кўриб чиқиб, шу куннинг ўзида хулосасини билдиради. Баҳолашнинг ўрнатилган талаблар асосида белгиланган муддатларда ўтказилиши ҳамда расмийлаштирилиши факультет декани, кафедра мудури, ўқув-услубий бошқарма ҳамда ички назорат ва мониторинг бўлими томонидан назорат қилинади. Талабалар

34 макс Ўзгариш оралиги 1 Дарсларга қатнашганлик даражаси. Маъруза дарсларидаги фаоллиги, конспект дафтарларининг юритилиши ва тўлиглиги. 10 0-10 2 Талабаларнинг мустақил таълим топшириқларини ўз вақтида ва сифатли бажариши ва ўзлаштириш. 5 0-5 3 Оғзаки савол-жавоблар, коллоквиум ва бошқа назорат турлари натижалари бўйича 20 0-20 Жами ОН баллари 35 0-35 Якуний назорат “Ёзма иш” шаклида ўтказилиши белгиланганлиги учун у максимал 30 баллик тизимда ўтказилади.  Якуний назоратда “Ёзма иш”ларни баҳолаш мезони Якуний назорат “Ёзма иш” шаклида амалга оширилиб, синов 30 вариантли усулда ўтказилади. Ҳар бир вариант 3 та назарий саволдан иборат. Назарий саволлар фан бўйича таянч сўз ва иборалар асосида тузилган бўлиб, фаннинг барча мавзуларини ўз ичига қамраб олган. Ҳар бир назарий саволга ёзилган

35 -Тирик организмларда узлуксиз ўзгариб турувчи ҳаёт шароитларига мувофиқлашувини таъминлайдиган ҳаракат фикрлари инстинктив, индивидуал ва ҳаракатнинг интеллектуал шаклларини намоён бўлиш хусусиятларини таққослай олиши - Инсон ва хайвон психикасидаги ўзаро фарқли жихатларни таққослай олиши - Мехнат фаолиятининг инсон онгини ривожланишдаги ахамиятини англаган холда ижтимоий фойдали меҳнатнинг барча соҳаларида иқтидорли касб соҳиби сифатида фаолият кўрсатишга интилиш хиссларини шакллантириш –Талабанинг олинган билимларни бўлғуси ижтимоий фойдали меҳнатнинг барча соҳаларида иқтидорли касб соҳиби сифатида фаолият кўрсатишга интилиши ; НАЗОРАТ УЧУН САВОЛЛАР? 1. Психиканинг қайси ривожланиш босқичи шартсиз рефлекслар асосида шаклланади 2. Психиканинг филогенетик босқичинг энг юқори даражаси ни

36 10. Органик материянинг анорганик материядан фарқ қиладиган хусусиятларидан бири нима деб аталади? 11. Ҳайвонлар нерв системасининг тараққийсига ва жумладан сезги органларининг тараққийсига қараб, ташқаридан бўладиган таъсирни акс эттириш, сезиш қобилиятида қандай ўзгаришлар юз беради ? 12. Леонтьев сезувчанликнинг психика ривожланишидаги ахамиятини қандай таърифлайди? 13. Хайвонлар ҳатти ҳаракатларини неча хил тури бор? 14. Хайвонлар ҳатти ҳаракатларидаги туғма хусусиятлар нима деб аталади? 15. Туғма хатти-ҳаракатлар шаклларининг ўзгариши ва индивидуал хусусиятларга айланиши мумкин ми ? 16. Ҳайвонлар хатти-ҳаракатининг асосий туғма шакллари нима деб аталади? 17. Асалари ўз катакларини, гўё пухта ҳисоб қилиб тургандай,аниқ режа билан қуриши ним а деб аталади? 18. Ҳайвонларнинг индивидуа

37 29. Инсон ва ҳайвон психикаси ўртасидаги асосий фарқлар нималарда намаён бўлади ? 30. . Онг ҳақидаги тушунчани таърифланг. 31. .Психикада тилнинг ролини тушунтиринг. 2.2ПСИХИКА ВА ОНГНИНГ ТАРАҚҚИЁТИ МАВЗУСИ БЎЙИЧА МАЪРУЗА МАТНИ...... Режа: 37

38 1. Психика материя эволюциясининг натижаси сифатида . 2.Психика ривожланишининг сенсор босқичи 3. Психика ривожланишининг перцептив босқичи 4.Филогенезда хулқ турлариниинг тараққиёти 5. Хайвонларнинг интеллектуал ҳатти ҳаракатлари 6. Онгнинг пайдо б ў лиши. 7.Юксак психик функ ц ияларнинг таркиб топиши ва уларнинг тузилиши. моҳияти. 1. Психика материя эволюциясининг натижаси сифатида . Психика – бу юксак даражада ташкил топган материяинг системали хусусияти, субъект томонидан объектив борлиқни фаол акс эттириш, мазкур борлиқ манзараларини субъект ўзидан узоқлаштирмай ифодалаши, худди шу аснода ўз хулқини ва фаолиятини шахсан босшваришдир. Тараққиёт бу пастдан юқорига соддадан мураккабга қараб борадиган ҳаракат Эволюцион тараққиёт давомида психиканинг энг содда кўринишидан инсон онгигача

39 Жонсиз табиатда ҳаракат жисм ва моддаларнинг механиқ, физикавий ёки кимёвий таъсири тарзида юз бериши мумкин. Жонли материяга инъикоснинг биологик шакллари хос бўлиб, жонли материянинг маълум бир босқичида эса инъикоснинг янги шакли сифатидаги психика пайдо бўлади. Материя ҳаракатининг биологик шакли–ҳаёт–табиат ривожланишининг сифат жиҳатидан янги босқичидир. Ўлик материядан тирик материяга ўтишни изоҳлайдиган қатор гипотезалар мавжуд. Улардан бири А. И. Опаринга тегишли бўлиб, унга кўра органиқ моддалар–атомлари турли шаклларла азотнинг, кислороднинг, водороднинг, фосфор ва олтингугуртнинг атамалари билан боғланган модда углерод негизида ҳосил бўлган бирикмаларнинг пайдо бўлиши жонли материя пайдо бўлишининг зарурий шартларидан бири ҳисобланади. Опариннинг гипотезасига кўра тахминан 2

40 3 Хайвонларни ақлий ривожланиш муаммоси –шартли ва шартсиз рефлекслар асосида хамда туғма ва ортирилган инстинктлар ёрдамида пайдо бўлади. Филогенезда психиканинг асосий тараққиёт босқичлари III II Филогенезда хулқ турларининг ривожланиш босқичлари 40И нтеллектуал босқич: Хулк - атворнинг икки босқичли муракаб кўринишлари шаклланади Сенсор босқич. Ҳайвон организми ташқи мухитдаги айрим хусусиятларга нисатан таъсир кўрсатадиПерцептив босқич. Организм айрим хусусиятларга эмас, бутун предмет хоссаларига нисбатан таъсир кўрсатади.

41 III II Ҳозирги тирик организмнинг эҳтимолдан узоқ бўмаган прототиплари- коацерватларда бўлгани каби ҳар қандай жонли материяда инъикос жонсиз табиатдаги инъикосга қараганда сифат жиҳатидан янги шакл касб этади. У фақат ташқи тааъсуротнинг кучи ва характерига эмас, балки организмнинг ички холатига ҳам бо ғ лиқ бўлади. Ҳар қандай жонли организм барча ташқи қўзгатувчиларга нисбатан танланган холда «Фаол» муносабатда бўлади ва бу билан жонли материянинг сифат жиҳатидан янги хусусиятини–ўз–ўзини тартибга солиш хусусиятини намоён қилади Узоқ вақт давом этган эволюция натижасида ҳозирги организмларда инъикоснинг қўғалувчанликдан тортиб, то унинг анча юксак даражадаги 41И нтеллектуал хулқ: предметлараро алоқаларни акс эттириш, ташқи муҳитга мослашиш кўникмаларини “кўчириш” имконига эга бўлиш Ин

42 шакллари–психик ҳаётнинг ифодаланиши шакллари бўлмиш сезгилар идрок, хотира, тафаккурга қадар турли хилдаги шаклларини кўрамиз. 2.Сезувчанлик ,Сесканувчанлик -тропизмлар Психика органик ҳаётнинг тараққиёти жараёнида пайдо бўлган. Органик материянинг анорганик материядан фарқ қиладиган хусусиятларидан бири шуки, органик материя сесканувчандир, яъни ташқаридан бўлган таъсирларга сесканиб жавоб беради. Муҳитнинг таъсири билан қўзғ лади. Масалан, биттагина ҳужайрадан иборат бўлган амёба ташқи таъсирга жавоб берар экан, шу таъсирга қараб ҳаракатланади ёки ундан қочади. Органик материянинг бундан буёнги тараққиёт босқичларида янги хосса – сезувчанлик, сезиш хоссаси пайдо бўлади, яъни организмга таъсир этадиган нарсаларнинг хоссаларини акс эттирувчи сезиш қобилияти пайдо бўлган. Бу сезиш хосса

43 турларида сезги органлари ҳайрон қоларлик даражада такомиллашади. Масалан,бургутнинг кўриш органи, итнинг ҳид билиш органлари ва ҳоказо. Нерв системаси сезги органларининг тараққиёти, шу билан бирга ҳайвонлар психикасининг тараққиётига, ҳайвонларнинг ҳаёт кечириш тарзига, шу ҳайвонларнинг қаерда, қандай яшашига, қандай озиқланишига, қандай овқат топишига, кимга қарши курашишига ва шу кабиларга боғлиқдир. Масалан, паррандалар умрининг кўп қисмини ҳавода, учиб юриб ўтказади. Бундай ҳаёт кечириш бепоён бўшлиқларда адашмаслик заруриятини туғдиради. Шунинг учун ҳам паррандаларнинг, айниқса, йиртқич ва кўчиб юрадиган паррандаларнинг кўрув органи ва кўриб идрок қилиш хусусиятлари ҳам тараққий қилгандир. Маймунлар асосан дарахтларда ҳаёт кечиради. Шунга кўра, маймунларнинг кўз билан чамалаш, ҳа

44 шаклларини бир-бирига қарамақарши қўйиш ярамайди. Туғма хатти- ҳаракатлар шаклларининг ўзгариши ва индивидуал хусусиятларга айланиши мумкин, индивидуал хатти-ҳаракат шакллари эса туғма хатти-ҳаракатлар шакллари заминида ҳосил бўлади. Ҳайвонлар хатти-ҳаракатининг асосий туғма шакли инстинктлардир. Ҳайвонларнинг ўз тирикчилиги тажрибаси натижасида ҳосил бўладиган (индивидуал) хатти-ҳаракат шаклларига кўникмалар ва куртак ҳолдаги фаҳм билан алоқадор ҳаракатлар киради. 3.Ҳатти–ҳаракатларнинг инстинктив шакллари, кўникмалар Инстинктлар ҳайвонларнинг ўз эҳтиёжларини қондириш учун қиладиган мураккаб туғма ҳаракатлари бўлиб, – бир қанча шартсиз рефлекслардан иборат бўлган рефлекслар занжиридир. Масалан, кўп қушлар жуда усталик билан ин ясар экан, материал (чўп-чар, лой) танлаш ва инни пишиқ қил

45 мартакўрганда ё шкафнинг тагига кириб кетади ёки стулнинг устига, дарахтгачиқиб олади. Борди-ю, мушукнинг ўзи ҳужум қиладиган бўлса, кучукнинг нозик жойларига юз-кўзига чанг солмоқчи бўлади Насл қолдириш инстинкти . Бу инстинкт жумладан, ота-оналик инстинктисифатида яққолроқ кўринади. Ҳайвонлар ўз болаларини парвариш қилиштуғма маҳоратига эга бўлиб, у наслининг келажаги ҳақида каттағамхўрлик қилади. Урғочи қўнғиз шу юмалоқланган гўнг ичига тухум қўяди, шундан кейин унинг оғзини беркитиб, хавф-хатарсиз жойга думалатиб боради. Юмалоқланган гўнг ичидаги тухумдан бир неча вақтдан кейин қурт чиқади. Бу қурт гўнгдаги моддалар билан озиқланиб ўсади, қурт шу жойнинг ўзида ғумбакка айланади, кейин бу ғумбак қўнғизга айланади. Ёш қўнғиз юмалоқ гўнг ичидан тешиб чиқиб, эркин ҳаёт кечира бошлайди.

46 И. П. Павлов таълимотига кўра, инстинктлар шартсиз рефлексларнинг ўзи- ю, лекин анча мураккаб туридир. И. П. Павлов бундай дейди: «Ҳозирги вақтда инстинктларнинг ҳам рефлекслардан иборат эканлиги, фақат бироз мураккаброқ рефлекслар эканлиги етарли аниқланган деб ҳисоблаш мумкин» Инстинктлар – бир қанча шартсиз рефлекслардан иборат бўлган рефлекслар занжиридир. Бу рефлекслардан ҳар бирининг ҳаракатга келган пайти навбатдаги рефлекс учун қўзғовчи бўлади. Аввало шуни айтиш керакки, ҳайвонлардаги инстинктларнинг обектив суратда бамаънилиги билан ғоят ажаблантиради. Инстинктларнинг қандай пайдо бўлганлигини биринчи марта Ч. Дарвин тушунтириб берди. Дарвин таълимотига кўра, ҳайвонларнинг инстинктлари узоқ, эволюцион тараққиёт жараёнида, ташқи муҳитга мослашиш жараёнида, ҳаёт шароитига боғлиқ

47 босиб ётаверади. Ҳолбуки, парранданинг бу ҳаракатлари тамомила бемаънидир. Ички секреция безларининг фаолиятидан келиб чиқадиганички таъсирлар кўпгина инстинктлар учун (масалан, жинсий инстинкт учун)характерлидир. Ҳайвонни жинсий инстинктни адо этишга қўзғайдиган ичкимеханизмлар бўлмаса, ташқи таъсирнинг бир ўзи бу инстинктни юзагачиқаролмайди; жинсий безлари олиб ташланган арига ташқаридан ҳар қандайтаъсир бўлишига қарамай у ин ясамайди, насл учун овқат ғамламайдиҳ ва ҳоказо. Шу муносабат билан психиканинг эмоционал жараёнлар кабишакли вужудга келади ва янада тараққий этади.Бирор эҳтиёж ва тегишли ташқи шароит мавжуд бўлгандагина биртурга кирадиган ҳайвонлар одатда ҳамма ҳаракатларни кўп наслларнинг умри давомидаги муайян бир намунага мувофиқ бажаради. Аммо ҳайвонларнинг ҳамма турларид

$48 муҳитга кўпроқ мувозанатлашади, ҳайвон ҳаёт шароитига яхшироқ мослашади. \\ 4.ҲАЙВОНЛАРНИНГ КЎНИКМАЛАРИ Кўникма – ҳайвонларнинг индивидуал ҳаёти давомида пайдо қиладиган ҳаракатларидир. Масалан, ўрганган ит қўл узатилса, олдинги оёғини беради; ит эшикни оёғи ёки тумшуғи билан очади, «ўйинга тушади», кейинги оёқларибилан тикка юради, от аравага киради ва ҳоказо. Бундай ҳаракатлар кўникмалар деб аталади. Ҳайвон инстинктив ҳаракатлар ёрдами билан қандай эҳтиёжларини қондирса, ҳосил қилинган кўникма йўли билан ҳам ўша эҳтиёжларини қондиради. Итнинг «ўйинга тушиши» ёки «олдинги оёғини бериши» унинг овқат олишига ёрдам берадиган ҳаракатлардир. Ҳайвонларнинг кўникмалари шартсиз рефлекслар, инстинктлар асосида,шунингдек, илгари ҳосил бўлган шартли рефлекслар асосида вужудга келади.Кўникмалар ҳа$