Psixologiya o‘qtuvchisining kasbiy tayyorgarligi va faoliyati - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	139.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Psixologiya o‘qtuvchisining kasbiy tayyorgarligi va faoliyati

Купить

Psixologiya o’qtuvchisining kasbiy tayyorgarligi va faoliyati

MUNDARIJA:
KIRISH.................................................................................................4-7
I-BOB: PSIXOLOGIYA O’QTUVCHISINING VAZIFALARI VA
ROLI.
1.1. Psixologiya fani o’qtuvchisining bilim malakasi shaxsiy fazilatlari
....................................................................................................................8-16
1.2. Psixologiya fani o’qtuvchisining nazariy mahorati
..................................................................................................................16-20
II-BOB: O’QTUVCHINING KASBIY FAOLIYATIDA
PSIXOLOGIYANING O’RNI
2.1. Bo’lajak mutahasislarning ijodiy faoliyati tajribasini rivojlantirish
usulalari ..................................................................................................20-27
2.2. Psixologiya o’qtuvchisining amaliy faoliyati va uni
rivojlantirish. .. . ........................................................................................28-30
Xulosa......................................................................................................31
Kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar royxati...................................32

KIRISH.

Mavzuning dorzarbligi. Hozirgi jamiyatimizda o’qituvchi eng faol
pozitsiyadagi shaxs sifatida zamonaviy bilimlarini egallab borishi, tinimsiz
izlanuvchan va fidoyibo`lisi lozim chunki, u kechiktirib bo’lmas jarayon shaxsni
intellektual hamda ma`naviy qashshoqlikdan qutqarib qoladi.Talabalarga
o`qituvchi kasbiga qo`yiladigan talablar, o`qituvchining kasbiga xos xislattlari,
shaxsiy xislatlari haqida bilimlarni yetkazib berish. Respublikamiz mustaqillik
yillarida ta'lim-tarbiya tiziminini tubdan isloh qilish maqsadida bir qator
asoslarnini ishlab chiqdi. "Ta'lim to'g'risida"gi Qonunning qabul qilinishi
"Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi" ning yaratilishi va amaliyotga tatbiq
etilishi xalq ta'limi sohasida ham buyuk burilishlar yasadi. Milliy
pedagogikamizning jadal sur'atlarda taraqqiy etishi, ta'lim-tarbiya
jarayonida Al-Buxoriy, At Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Az-Zamaxshariy,
Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Ogahiy, Abdulla Avloniy
singari ulug' olim-u adiblar, fozil-u fuzalolarning merosidan foydalanish
imkoniyati yaratildi.Pedagogikaning ko'pgina muammolarini hal etishda
ta'lim-tarbiya sohasida orttirilgan tajribalarni o'rganish muhim ahamiyat
kasb etadi. Ilg'or o'qituvchilar tajribasi bilan bir qatorda, oddiy
o'qituvchilarning faoliyatlari ham o'rganib boriladi.
Shundan kelib chiqib ta’lim mazmuni davr talabi, nazariy bilim va ishlab
chiqarish taraqqiyoti darajasiga mos ravishda o‘zgarib turadi. Ta’lim mazmuni
ijtimoiy hodisa sifatida maydonga
keladi va u o‘zining boshlang‘ich davrida amaliy ahamiyat kasb etgan, ya’ni
insonlarning hayotiy ehtiyojlari uchun zarur hisoblangan bilimga bo‘lgan talabini
qondirgan. Ijtimoiy taraqqiyot ta’limning madaniyatshunoslik funktsiyasini
yuzaga keltirdi. Ta’limning rivojlanishiga boshqa ijtimoiy omillar ham ta’sir
ko‘rsatdi, natijada hukmron sinflar umummadaniy va takomillashib boruvchi
bilimga o‘z monopoliyasini o‘rnata boshladilar, aholining asosiy qatlamlari esa

kundalik turmushda zarur bo‘ladigan amaliy bilimlarnigina egalladilar.Hozirgi
kunda ta’limni tashkil etishda turli metodlardan samarali foydalanishga e’tibor
berilmoqda. O‘quvchilarning nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikma va malakalarga
aylantirish, ularda ta’limiy faollikni yuzaga keltirish, ularni ijtimoiy munosabatlar
jarayoniga keng jalb etishda o'qitish metodlari o‘ziga xos o‘rin tutadi. O‘yin
texnologiyalari ta’lim samaradorlishni ta’minlash, o‘quvchilarda faollikni yuzaga
4
keltirish, bilim, ko‘nikma, malakalarni shakllantirish, vaqtni qisqartirish, ta’limni
jadallashtirishga yordam beradi. Turli metodlardan foydalanish jarayonida
namoyon bo‘luvchi psixologik xususiyatlar har o‘quvchiga Shaxsiy
imkoniyatlarini namoyish eta olish imkonini beradi, ularning ijtimoiy hayotda
egallagan o‘rnini barqarorlashtiradi, ularda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini
hosil qiladi. Turli o'qitish metodlari nazariy bilimlarni mustahkamlab, amaliy
ko‘nikmalarning malakalarga aylanishini ta’minlab qolmay, o‘quvchilarda
muayyan axloqiy, irodaviy sifatlarni ham tarbiyalaydi.Ba’zi talabalar
ma’ruzalarda foydalaniladigan an’anaviy ta’lim usullaridan qoniqib o‘qiydi,
ba’zilari amaliyotni ma’qul ko‘radi, ba’zilari esa ilmiy-tadqiqod ishlarni,
muammoli vaziyatlarni, katta chaqiriqli ta’lim usullarni xush ko‘radi va o‘shanga
javob beradi. Talabalar turli xil usullar orqali ta’lim olishi o‘ta muxim. Ta’lim-
tarbiya jarayonida asosan o'quvchilarda ta’lim olish motivlarini, ularning turli
yo‘nalishdagi qobiliyat va izshlarini oshiradigan, biror kasbga moyilliklarini
ko‘rsatadigan turli metodlardan foydalaniladi. Bular quydagilar, psixologiya
o'qitishning og'zaki usullari. Psixologiya o`qitishning vizual usullari. Psixologiya
o`qitishning amaliy usullari. Bo'lajak mutaxassislarning ijodiy faoliyati tajribasini
rivojlantirish usullari. Obstruktiv sharoitlardan foydalanadigan usullar. Guruhda
ijodiy masalalarni yechish usullari. Ijodiy izlanishlarni jamoaviy rag'batlantirish
usullari. Treningning interfaol shakllari. Trening. Munozara. Ishbilarmonlik
o'yini.

Rolli o'yin. Case usuli.. Ta’lim-tarbiya jarayonida asosan o‘quvchi-talabalarda
ta’lim olish motivlarini, ularning turli yo‘nalishdagi qobiliyat va qiziqishlarini
oshiradigan, biror kasbga moyilliklarini ko‘rsatadigan o‘quvchi-talabalarda tahlil
qilish, mantiqiy fikrlash, tadqiq qilish, hisoblash, o‘lchash, yasash, sanash,
kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki
jamoa tarkibida ishlash, axloq-odob o‘rgvtish, nutq o‘stirish, til o‘rgatish, yangi
bilimlar o‘rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan
uslublar gosoblanadi. Tadqiqot dorzarbligi shundaki o‘qituvchi darsda turli
usullar hamda vositalar bilan olib borsa auditoriyada o‘tirgan o‘quvchilarning
yodidan uzoq vaqt ko‘tarmaydigan darajada qoladi, hamda qaysi paytda so‘ralsa
ham o‘sha javob berishga harakat qiladi. O‘quvchi birinchi navbatda nima esda
qoladi albatda ko‘rgan va eshtgan hayotiy voqealikka ishonadi va shunga qiziqadi
bu o‘z navbatida fanga ham shunday qiziqishlari va o‘zlashtirishlari namoyon
bo‘ladi. O‘qituvchi bu turli uslublardan foydalanar ekan demak uning odiydan
murakkab prisiplariga amal qilishlari lozim,

Tadqiqot predmeti: O’qtuvchining bilim malaka ko’nikmalari, turli
metodlardan foydalanish usullari

Tadqiqot obyekti: Samarqand davlat universiteti Psixologiya va ijtimoiy siyosiy
fanlar fakultetida o'qtuvchi kasbiy faolyati
Tadqiqotning maqsadi: - Sifatli ta’limni tashkil etishda talaba va yoshlarni
darslarga jalb qilish. Labaratoriya mashg’ulotlariga amaliy tomonlama qiziqtirish
va tadqiqotlar olib borish. Talabalarga turli metodlar bilan ishlashni o’rgatish.

Tadqiqotning vazifalari
: Seminar mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilarda dunyoqarashni kengaytirish,
bilish faoliyati, bilimlarni amaliyotda qo‘llash, ma’lum ko‘nikma va malakalarni
shakllantirish;
2-tarbiyaviy mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilarda mustaqillik, o‘zaro munosabat,
axloqiy yo‘nalishlarni, mustaqil faollikka asos bo‘luvchi motivlarni shakllantirish;
3-mustaqil mashg‘ulot jarayonida o‘quvchilarda diqqat, nutq, taqqoslash,
refleksiya, aniq yechimlarni izlab topish ko‘nikmalarini, mashg‘ulotga nisbatan
qiziqishni rivojlantirish bilan belgilanadi.
Tadqiqotning metodologik asosi: Chet el va Respublikamiz pedagog-psixolog
olimlarining ma’ruza va seminar mashg’ulotlarini o’rganish muammolariga
bag’ishlangan tadqiqotlari asos qilib olindi.
I-bob: Psixologiya o’qtuvchisining vazifalari va roli
1.1. Psixologiya fani o’qtuvchisining bilim malakasi shaxsiy fazilatlari
Pedagogik tajribalami o'rganishda kuzatish, intervyu olish, anketalar
tarqatish, o'quvchilaning yozma va ijodiy ishlari, pedagogik hujjatlarni
o'rganish metodlaridan foydalaniladi. Kuzatish — o'rganish lozim bo'lgan
pedagogik hodisani ma'lum maqsad nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda
kuzatuvchi kuzatish bayonnomasini olib boradi. Kuzatish ob'yektiga oid
bo'lgan aniq faktik material tayyorlanadi. Kuzatish belgilangan aniq reja
asosida olib boriladi.[4] Suhbat (fakt) dalillar to'plash yoki kuzatish

davomida to'plangan materiallarga aniqlik kiritish maqsadida olib boriladi.
Suhbat tadqiqotning mustaqil yoki yordamchi metodi sifatida qo'llaniladi.
Anketalar tarqatish. Bu ommaviy ravishda material to'plash maqsadida
anketalar tarqatish yo'li bilan amalga oshiriladi. Tadqiqot uchun muhim
bo'lmagan materiallar o'quvchilarning yozma va bir qancha fanlar bo'yicha
mustaqil ishlarni bajargan daftarlarini tekshirish, o'rganib chiqish yo'li bilan
turlarga ajratilishi mumkin.
Axloqiy tarbiya. Axloq - ijtimoiy ong shakllaridan biri hisoblanib, har bir
kishining jamiyat va oiladagi yurish-turishi tartib-qoidalarining yig'indisi
sifatida gavdalanadi. Xulosa qilib aytganda, insonning tevarak-atrofdagi
voqea va hodisalarga bo'lgan munosabatidan uning axloqi namoyon
bo'ladi. Xalqimiz axloqiy fazilatlarni qadim zamonlardan beri boyitib kelgan.
Axloq-odobga oid fikrlar "Avesto" kitobida, qadimgi bitiklarda,
pandnomalarda va boshqa yozma manbalarda o'z ifodasini topgan Hozirgi
zamon pedagogika fani oldida turgan muhim muammolardan biri -
o'qituvchi va pedagogik mehnat sharoiti muammosi hisoblanadi. Chunki
o'qituvchida barcha pedagogik g'oyalar mujassamlangan bo'lib, uning
faoliyati orqali bu g'oyalar amalga oshiriladi va hayotga tadbiq etiladi.
0'qituvchining ko'p qirrali va murakkab faoliyati zamirida yosh avlodni
odobli, axloqli qilib tarbiyalash, ularni bilimlar bilan qurollantirish kabi
muhim vazifalar yotadi.[6] Bularni amalga oshirish esa o'qituvchining
xilma-xil faoliyatiga bog'liq: bolalarni o'qitish, maktabdan va sinfdan
tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil eta bilish va o'tkazish, ota-onalar
o'rtasida pedagogik targ'ibot ishlarini olib bor sh va hokazo. Bularning
hammasi o'qituvchidan chuqur bilimga ega bo'lishni, o'z sohasini, bolalarni
sevishni talab etadi.

Hozirgi zamon o'qituvchisining asosiy fazilatlaridan biri - o'z kasbiga
sadoqatliligi, g'oyaviy e'tiqodliligi, o'z kasbini sevishi uni boshqa kasb
egalaridan ajratib turadi. Chunki maktabda ta'lim-tarbiya ishining yuqori
saviyada olib borilishi faqat o'qituvchiga, uning kasbiy tayyorgarligiga
bog'liq. O'qituvchi shaxsiga qo'yiladigan muhim talablardan biri shuki, u
o'zi o'qitayotgan predmetini chuqur bilishi, uning metodikasini o'zlashtirib
olgan bo'lishi zarur. [9]Predmetni va uning nazariyasini chuqur bilishi, uni
qiziqarli qilib o'quvchilarga yetkaza olishi bolalarning shu predmetga
bo'lgan qiziqishini oshiradi, o'qituvchining obro'yini oshiradi. 0'quvchilar
o'qituvchining o'z bilimlarini o'quvchilarga yetkaza olish imkoniyatlarini
qadrlabgina qolmay, balki uning fidoyiligini ham taqdirlashadi. 'qituvchining
yuksak madaniyati, uning teran bilim doirasi (ayniqsa, 0'zbekiston
mustaqillikka erishgandan so'ng xalqimizning o'z tarixi, madaniyati, urf-
odatini o'rganishga, bilishga bo'lgan qiziqishi ortib borayotgan davrda)
ta'lim-tarbiya ishlarining muvaffaqiyatli kechishiga yordam beradi. Hozirgi
zamon o'qituvchisi va ayniqsa, boshlang'ich sinf o'qituvchisi milliy
qadriyatlarimizni bilibgina qolmay, keng ota-onalar jamoatchiligi ichida,
sinfda uning otashin targ'ibotchisi ham bo'lishi kerak. O'qituvchi kasbiga
xos bo'lgan muhim talablardan biri— o'quvchilarni sevish, ularning hayoti
bilan qiziqish, har bir shaxsni hurmat qilishdan iboratdir. Bolani sevgan,
butun kuch va bilimini bolalarning kelajagi, ularni Vatanga sodiq fuqaro
qilib tarbiyalashga safarbar qila oladigan insongina haqiqiy o'qituvchi bo'la
oladi. Bolaga befarq, uning kelajagi bilan qiziqmaydigan, o'qituvchilik
kasbiga loqayd inson haqiqiy o'qituvchi bo'la olmaydi.
Bo'lajak o'qituvchining kasbiy shakllanib borishida I kursdan boshlab
o'tkaziladigan uzluksiz pedagogik amaliyot alohida ahamiyatga ega. Bu
amaliyot 1, 2-kurslarda amalga oshiriladi. Uning asosiy maqsadi o'qishning
birinchi yilidan boshlaboq, talabalarni maktabga o'rgatish, o'qituvchilik

kasbidan xabardor qilib borishdir, qolaversa, uzluksiz amaliyot kasb
tanlashga yo'llash vazifasini ham o'taydi. Bunday amaliyotlar birinchi
kursning o'zidayoq: tanlagan kasbim to'g'rimi? Shu kasbni egallashga
menda imkoniyat va xohish bor edimi, degan savollarga javob qaytarish
imkoniyatini beradi. [7] Bunday amaliyot davomida talabalar maktab va sinf
jihozi, sinf o'qituvchisining ish tartibi, plan-konspekti, o'quvchilar tarkibi,
ulaning uy sharoitlari, darslik va o'quv qurollari bilan ta'minlanganligi
kabilar bilan tanishadilar. 0'qituvchining darslarini kuzatadilar, sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda o'qituvchiga yordam beradilar,
maktabda kuni uzaytirilgan guruhlari bo'lsa, shu guruh tarbiyachilari ishi
bilan tanishib boradilar.
Ota-onalar majlislarini tayyorlashda va o'tkazishda o'qituvchiga yordam
berishadi. Xulosa qilib aytganda, uzluksiz pedagogik amaliyot talabalarni
o'quv-pedagogik amaliyotga tayyorlanib boradi.[1]
Oliy ta'lim o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limi negiziga asoslanadi hamda ikki
(bakalavriat va magistratura) bosqichiga ega. Oliy ta'lim muassasalariga
talabalar qabul qilish davlat grantlari va pullik-shartnomaviy asosda
amalga oshiriladi.
Ikki bosqichli oliy ta'lim tizimini tashkil etish va rivojlantirish uchun
quyidagilarni amalga oshirish zarur: - bakalavriat va magistratura uchun
davlat ta'lim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish; - oliy ta'lim
muassasalari uchun professor -o'qituvchi kadrlar tayyorlash, shu jumladan,
chet ellardagi yetakchi o'quv va ilmiy markazlarda tayyorlash; - oliy ta'lim
muassasalarida tarkibiy o'zgartirishlar o'tkazish; -oliy ta'lim muassasalari
boshqaruvini takomillashtirish, bu muassasalarning mustaqilligini
kuchaytirish, muassislar, vasiylar kengashlari, jamoat nazorat kengashlari

shaklidagi jamoat boshqaruvini joriy etish; - ta'limning fan va ishlab
chiqarish bilan
integratsiyasi ta'sirchan mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy
etish; -o'qishni, mustaqil bilim olishni individuallashtirish hamda distansion
ta'lim tizimi texnologiyasi, vositalarini ishlab chiqish va o'zlashtirish; - yangi
pedagogik va axborot texnologiyalari, tayyorgarlikning modul tizimidan
foydalangan holda talabalarni o'qitishni jadallashtirish; - xalqning boy
ma'naviy va intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida
ta'limning insonparvarlik yo'nalishini ta'minlash.

1.2. Psixologiya fani o’qtuvchisining nazariy mahorati
Hozirgi sharoitda jamiyatning maktab oldiga qo’yayotgan talablari kun sayin
ortib bormoqda va bu talablarni amalda to’g’ri hal qilish vazifasi o’qituvchiga
bog’liqdir. Zamonaviy maktab o ’ qituvchisi qator vazifalarni bajaradi. O ’ qituvchi
– sinfdagi o ’ quv jarayoni tashkilotchisidir. O ’ qituvchi o ’ quvchilar uchun dars
paytida, qo ’ shimcha darsalarda va shu bilan birga darsdan tashqari hollarda ham
kerakli maslahatlar berishda bilmlar manbaidan biridir. Ko ’ pchilik o ’ qituvchilar
sinf rahbari vazifasini bajarib, tarbiya jarayonini tashkilotchilari bo ’ lib
hisoblanadilar.Zamonaviy o ’ qituvchi ijtimoiy psixolog bo ’ lmasligi mumkin emas.
Shuning uchun ham o ’ quvchilar to ’ g ’ risidagi o ’ zaro munosabatlarni yo ’ lga sola
olishi, bolalar jamoasida ijtimoiy – psixologik mexanizmlardan foydalanishni

bilishi zarurdirMa ’ lumki, pedagogik faoliyat - kishi mehnatining eng murakkab
sohalaridan biridir. Jamiyat tomonidan qo ’ yiladigan talablardan eng muhimi
o ’ qituvchining shaxsi va uning kasbi bilan bog ’ liq xislatlariga qaratilgan.
amiyatning o ’ qituvchi oldiga qo ’ yadigan asosiy talablari quyidagilardir
1 shaxsni ma’naviy va ma’rifiy tomondan tarbiyalashning, bolalarni
mustaqillik g’oyalariga sodiqlik ruhida tarbiyalashi, o’z Vatani tabiatiga va
oilasiga bo’lgan muhabbatini uyg`otishi
2 yosh va pedagogik psixologiya, ijtimoiy psixologiya va pedaggika, yosh
fiziologiyasi hamda maktab gigenasidan chuqur bilimlarga ega bo’lish
3 O’zi dars beradigan fan bo’yicha mustahkam bilimga ega bo’lib, o’z kasbi,
sohasi bo’yicha jahon fanida erishilgan yangi yutuq va kamchiliklardan
xabardor bo’lish
4 ta ’ lim va tarbiya metodikasini egallashi, o ’ z ishiga ijodiy yondashishi
5 bolalarni bilishi, ularning ichki dunyosini tushuna olishi
6 pedagogik texnika (mantiq, nutq, ta’limning ifodali vositalari) va pedagogik
taktga ega
7.o’z bilimi va pedagogik mahoratini doimiy ravishda oshirib borishi

O’qituvchi jamiyat tomonidan qo’yilgan talablar bilan bir qatorda o’z faoliyatida
tevarak – atrofidagi kishilar, maktab ma’muriyati,,, hamkasblari, o’quvchilar va
ularning ota –onalari undan nimalarni kutishini ham esdan chiqarmasligi lozim.
O ’ qituvchining eng muhim xislatlari quyidagilardan iborat
O’qituvchining o’z Vataniga sodiqligi, bolalarni sevish , ularni nsonparvarlik
ruhida tarbiyalash, , o’z xalqining tarixi va madaniyatini biishishi;
Olijanobligi, aqli, farosati, ma’naviy pokligi, ma’naviyat va ma’rifat bo’yicha
yuksak maqsadlarni bolalarga singdirib borishi
Ijtimoiy javobgarlikni yuksak darajada his etishi; O’zini qo’lga ola bilishi, sabr –
toqatli, bardam matonatliligi
O’qituvchining o’z ishidan nimanidir kutayotganligining o’ziyoq muhim
ahamiyatga egadir, mana shu tariqa kutishlar, garchand jamiyat tomonidan
o’qituvchiga qo’yiladigan talablarga kelsada, o’ziga xos xususiyatlarga ega
bo’ladi. Lekin bu talablar hamma vaqt tarbiya ham bir – biriga mos kelmasligi
mumkin. Psixologlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarning ko’rsatishicha xalq
ta’limi bo’limlari va maktab derktorlari o’qituvchining ayrim xislatlari naqadar
muhimligini har xil baholaydilar. Jumladan, xalq ta’limi bo’limlarining mudirlari
o’qituvchidan birinchi navbatda o’z fanini yaxshi bilishini va dars berish
metodikasini mukammal o’zlashtirishini talab qilsalar, maktab direktorlari
o’qituvchiga qo’yiladigan bunday talablarni uchinchi o’ringa qo’yadilar. Shu
bilan birga xalq ta’limi bo’limlarining mudirlari o’qituvchilarning o’quvchilar va
ota – onalar, maktab jamoasi bilan qanday muloqotda bo’lishini bilishini naqadar
ahamiyatga ega bunday xislatlarni o’qituvchi shaxsiga qo’yiladigan talablar ichida
birinchi o’ringa qo’yadilar.

O’qituvchining kasbiga xos xislatlari
Ota - onalar o’qituvchidan uning ish staji va yoshi qanday bo’lishidan qat’iy
nazar, farzandlarini tarbiyalash va o’qitish mahoratini kutadilar.
O’quvchilar esa o’qituvchilarni uch xil xislatlari bo’yicha xarakterlab beradilar.
birinchidan, o’qituvchining odamgarchiligi, adolatliligi, bolalarni yaxshi ko’rish
xislatlari
ikkinchidan, tashqi xislatlari va xulq - atvoriga qarab;
uchinchidan, o’qituvchining o’z fanini bilishi, uni tushuntira bilishi
Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga
qo’yiladigan talablar bilan birga, o’qituvchi shaxsi va uning faoliyatiga nisbatan
qo’yiladigan ijtimoiy talablar ham o’sib bormoqda.O’qituvchiga jamiyat
tomonidan qo’yiladigan talablar, turli xilda ijtimoiy kutishlar , pedagogning
individualligi, uning shu tariqa talablarga javob berishga sub’ektiv tayyorligi
muayan o’qituvining pedagogik faoliyatiga naqadar tayyorligidan dalolat
beradi.Shunisi muhimki, zamonaviy o’qituvchi uchun zarur bo’lgan shaxsiy
xislatlarni batafsil o’rib chiqish kerak. Bu qanday xislatlar ekan?Ko’pchilik
psixologlar, shu bilan birga O’zbekistonlik psixolog olimlar tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar zamonaviy o’qituvchilar uchun eng zarur xislatlarni aniqlab
olish imkoniyatini beradi. Rossiya psixologlaridan N. V.Kuzmina, V, Slastenin,
F.N. Gonoblin, O’zbekistonlik psixologlardan R.Z. Gaynutdinov,M.G.
Davletshin, S. Jalilova, A. Jabborov, Qoplonova va boshqalar tomonidan olib
borilgan ilmiy – tadqiqotlar o’qituvchilik kasbini atroflicha o’rganib, ancha
batafsil ko’rsatib berish imkoniyatini yaratadi. Bu professiogramma.
Professiogramma-ma’lum tizimga keltirilgan, mehnatni psixologik tomondan

o’rganishga va undan kelgusi amaliy faoliyatda foydalanishga qaratilgan qisqa va
har tomonlama batafsil ko’rsatib berilgan hujjat. O’qituvchi professiogrammasi
muayyan fan tomonidan o’qituvchiga qo’yiladigan maxsus talablarni o’z ichiga
qamrab olishi lozim. Bo’lajak o’qituvchi u yoki bu xildagi fan tomonidan qanday
talablar qo’yilishini bilish va shu asosida o’quv – tarbiya jarayonini tashkil qilish
uchun pedagogika oliy o’quv yurtlarida muayyan mutaxasislik bo’yicha
o’qituvchining ixtisoslashgan xarakteristikasini nazarda tutgan professiogrammasi
tuziladi. Jumladan, maktabning o’qituvchi – murabbiysi professiogrammasini
misol qilib keltiramiz. Professiogrammada muhim xislatlaridan borgan sari
birmuncha ortib borishini hisobga olgan holda o’qituvchining qo’yidagi xislatlari
ko’rsatib berishi lozim. .
O’qituvchining shaxsiy xislatlari:
-o’z bilimini oshirishga intilish.
-uddaburonlik
-kuchli xarakterga ega bo’lish
-kamtarlik
-oldamiylik, dilkashlik;
-mehribonlik;
-jamoat ishlarida faollik;
-mehnatsevarlik;
-amaliy – psixologik aql – farosatlilik;
-Bolalarni sevish;

II-bob: O’qtuvchining kasbiy faoliyatida psixologiyaning o’rni
2.1. Bo’lajak mutahasislarning ijodiy faoliyati tajribasini rivojlantirish
usulalari
Pedagogik tajribalami o'rganishda kuzatish, intervyu olish, anketalar
tarqatish, o'quvchilaning yozma va ijodiy ishlari, pedagogik hujjatlarni
o'rganish metodlaridan foydalaniladi. Kuzatish — o'rganish lozim bo'lgan
pedagogik hodisani ma'lum maqsad nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda
kuzatuvchi kuzatish bayonnomasini olib boradi. Kuzatish ob'yektiga oid
bo'lgan aniq faktik material tayyorlanadi. Kuzatish belgilangan aniq reja
asosida olib boriladi.[4] Suhbat (fakt) dalillar to'plash yoki kuzatish
davomida to'plangan materiallarga aniqlik kiritish maqsadida olib boriladi.
Suhbat tadqiqotning mustaqil yoki yordamchi metodi sifatida qo'llaniladi.
Anketalar tarqatish. Bu ommaviy ravishda material to'plash maqsadida
anketalar tarqatish yo'li bilan amalga oshiriladi. Tadqiqot uchun muhim
bo'lmagan materiallar o'quvchilarning yozma va bir qancha fanlar bo'yicha
mustaqil ishlarni bajargan daftarlarini tekshirish, o'rganib chiqish yo'li bilan
turlarga ajratilishi mumkin.
Hozirgi zamon o'qituvchisining asosiy fazilatlaridan biri - o'z kasbiga
sadoqatliligi, g'oyaviy e'tiqodliligi, o'z kasbini sevishi uni boshqa kasb
egalaridan ajratib turadi. Chunki maktabda ta'lim-tarbiya ishining yuqori
saviyada olib borilishi faqat o'qituvchiga, uning kasbiy tayyorgarligiga
bog'liq. O'qituvchi shaxsiga qo'yiladigan muhim talablardan biri shuki, u
o'zi o'qitayotgan predmetini chuqur bilishi, uning metodikasini o'zlashtirib
olgan bo'lishi zarur. [9]Predmetni va uning nazariyasini chuqur bilishi, uni
qiziqarli qilib o'quvchilarga yetkaza olishi bolalarning shu predmetga
bo'lgan qiziqishini oshiradi, o'qituvchining obro'yini oshiradi. 0'quvchilar

o'qituvchining o'z bilimlarini o'quvchilarga yetkaza olish imkoniyatlarini
qadrlabgina qolmay, balki uning fidoyiligini ham taqdirlashadi.
0'qituvchining yuksak
madaniyati, uning teran bilim doirasi (ayniqsa,
0'zbekiston mustaqillikka erishgandan so'ng xalqimizning o'z tarixi,
madaniyati, urf-odatini o'rganishga, bilishga bo'lgan qiziqishi ortib
borayotgan davrda) ta'lim-tarbiya ishlarining muvaffaqiyatli kechishiga
yordam beradi. Hozirgi zamon o'qituvchisi va ayniqsa, boshlang'ich sinf
o'qituvchisi milliy qadriyatlarimizni bilibgina qolmay, keng ota-onalar
jamoatchiligi ichida, sinfda uning otashin targ'ibotchisi ham bo'lishi kerak.
O'qituvchi kasbiga xos bo'lgan muhim talablardan biri— o'quvchilarni
sevish, ularning hayoti bilan qiziqish, har bir shaxsni hurmat qilishdan
iboratdir. Bolani sevgan, butun kuch va bilimini bolalarning kelajagi, ularni
Vatanga sodiq fuqaro qilib tarbiyalashga safarbar qila oladigan insongina
haqiqiy o'qituvchi bo'la oladi. Bolaga befarq, uning kelajagi bilan
qiziqmaydigan, o'qituvchilik kasbiga loqayd inson haqiqiy o'qituvchi bo'la
olmaydi.
Bo'lajak o'qituvchining kasbiy shakllanib borishida I kursdan boshlab
o'tkaziladigan uzluksiz pedagogik amaliyot alohida ahamiyatga ega. Bu
amaliyot 1, 2-kurslarda amalga oshiriladi. Uning asosiy maqsadi o'qishning
birinchi yilidan boshlaboq, talabalarni maktabga o'rgatish, o'qituvchilik
kasbidan xabardor qilib borishdir, qolaversa, uzluksiz amaliyot kasb
tanlashga yo'llash vazifasini ham o'taydi. Bunday amaliyotlar birinchi
kursning o'zidayoq: tanlagan kasbim to'g'rimi? Shu kasbni egallashga
menda imkoniyat va xohish bor Bunday amaliyot davomida talabalar
maktab va sinf jihozi, sinf o'qituvchisining ish tartibi, plan-konspekti,
o'quvchilar tarkibi, ulaning uy sharoitlari, darslik va o'quv qurollari bilan
ta'minlanganligi kabilar bilan tanishadilar. 0'qituvchining darslarini
kuzatadilar, sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda

o'qituvchiga yordam beradilar, maktabda kuni uzaytirilgan guruhlari bo'lsa,
shu guruh tarbiyachilari ishi bilan tanishib boradilar. Ota-onalar majlislarini
tayyorlashda va o'tkazishda o'qituvchiga yordam berishadi. Xulosa qilib
aytganda, uzluksiz pedagogik amaliyot talabalarni o'quv-pedagogik
amaliyotga tayyorlanib boradi.[1]
Oliy ta'lim o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limi negiziga asoslanadi hamda ikki
(bakalavriat va magistratura) bosqichiga ega. Oliy ta'lim muassasalariga
talabalar qabul qilish davlat grantlari va pullik-shartnomaviy asosda
amalga oshiriladi.
Ikki bosqichli oliy ta'lim tizimini tashkil etish va rivojlantirish uchun
quyidagilarni amalga oshirish zarur: - bakalavriat va magistratura uchun
davlat ta'lim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish; - oliy ta'lim
muassasalari uchun professor -o'qituvchi kadrlar tayyorlash, shu jumladan,
chet ellardagi yetakchi o'quv va ilmiy markazlarda tayyorlash; - oliy ta'lim
muassasalarida tarkibiy o'zgartirishlar o'tkazish; -oliy ta'lim muassasalari
boshqaruvini takomillashtirish, bu muassasalarning mustaqilligini
kuchaytirish, muassislar, vasiylar kengashlari, jamoat nazorat kengashlari
shaklidagi jamoat boshqaruvini joriy etish; - ta'limning fan va ishlab
chiqarish bilan
integratsiyasi ta'sirchan mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy
etish; -o'qishni, mustaqil bilim olishni individuallashtirish hamda distansion
ta'lim tizimi texnologiyasi, vositalarini ishlab chiqish va o'zlashtirish; - yangi
pedagogik va axborot texnologiyalari, tayyorgarlikning modul tizimidan
foydalangan holda talabalarni o'qitishni jadallashtirish; - xalqning boy
ma'naviy va intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida
ta'limning insonparvarlik yo'nalishini ta'minlash.

2.2. Psixologiya o’qtuvchisining amaliy faoliyati va uni rivojlantirish
Balki psixologning asosiy vazifalaridan biri insonga uning hayoti o'z qo'lida,
uni boshqarish huquqi va kuchi faqat o'zi bor degan fikrni uyg'otishdir.
Bundan tashqari, psixologiya qonunlari va professional tajribaga
asoslanib, ushbu mutaxassis mijozga o'z hayotini qanday qurish, nimaga
intilish va nimadan qochish kerakligini tushunishga yordam beradi.
Bunday hayot tushunchasini juda yoshligidan shakllantirish juda muhim,
shuning uchun maktabda va bolalar bog'chasida psixolog zamonaviy ta'lim
va tarbiya bolalar muassasalarida majburiy hodisadir. Bolalar psixologi
yordam beradibolalar ba'zan kattalar uchun tushunarsiz bo'lgan yoki ular
tomonidan ahamiyatsiz deb hisoblangan muammolarni engish uchun.
Aslida sixologlarning fikriga ko'ra, bolalarning ahamiyatsiz muammolari
yo'q.
Psixologning mijoz bilan birgalikdagi faoliyati jarayonida yuzaga
keladigan ijtimoiy topshiriq va vazifalarning rang-barangligi bilan
belgilanadi. Amaliy psixolog faoliyatiga nisbatan ijtimoiy buyurtma jamiyat
talablari yoki aniqroq qilib aytganda uning ma`lum qismida shakllanadi
ya`ni yuzaga qilgan qiyinchiliklarni bartaraf qilishda mutaxassisning
yordami zarur bo’lgan vaqtda ehtiyoj seziladi. Uning faoliyatining muhim va
zaruriy jihati o’qituvchi shaxsini tushunishdir. Aynan shuning uchun amaliy
psixologiya ta`lim sohasida rivojlangan. Lekin hozirgi kunda amaliy
psixologiyaga har bir sohada zarurat tug`ilmoqda.

Psixologning mijoz bilan birgalikdagi faoliyati jarayonida yuzaga
keladigan ijtimoiy topshiriq va vazifalarning rang-barangligi bilan
belgilanadi. Amaliy psixolog faoliyatiga nisbatan ijtimoiy buyurtma
jamiyat talablari yoki aniqroq qilib aytganda uning ma`lum qismida
shakllanadi ya`ni yuzaga qilgan qiyinchiliklarni bartaraf qilishda
mutaxassisning yordami zarur bo’lgan vaqtda ehtiyoj seziladi. Uning
faoliyatining muhim va zaruriy jihati o’qituvchi shaxsini tushunishdir.
Aynan shuning uchun amaliy psixologiya ta`lim sohasida rivojlangan.
Lekin hozirgi kunda amaliy psixologiyaga har bir sohada zarurat
tug`ilmoqda.
Amaliy psixologiya biznes, reklama faoliyatida hamda boshqaruv
sohasida faol rivojlanmoqda. Hozirgi kunda imidjmeyker, siyosatchilar,
psixologlari bilan ishlash zarurati tug`ilmoqda. Shuning uchun mazkur
sohalarda faoliyat yuritadigan psixologlarga ehtiyoj tug`ilmoqda.
G.S.Abramova psixologik ma`lumotlari sirasiga buyurtmachi, mijoz,
foydalanuvchi kabi tushunchalarni kiritadi. Uning fikricha, mazkur
tushunchalar quyidagilarni anglatadi. Mijoz-bu o’zi yoki boshqa
shaxslar haqidagi bilimlarni psixologga etkazadi. Shunga ko’ra u
o’zining bu psixologik ma`lumotlarni tarkibi uchun javobgarlikni his
qiladi. Buyurtmachi-psixologga psixologik ma`lumot uchun murojaat
qiluvchi shaxs (o’zi, tashkilot yoki boshqa shaxslar haqida).
Psixologiya o qituvchisining oldida turgan muhim vazifalari ʻ
1. Talabalarda – bo’lajak o’qituvchilarda – ilmiy dunyoqarash va
shaxsning yuklsak ma’naviylik sifatini tarbiyalash.
2. Talabalarda mutaxasislik yo’nalishini tarbiyalash: o’qituvchilik
faoliyatiga qiziqishni, bolalarga muhabbat, bola shaxsi va uning
psixologik xususiyatlarini shu bilimlarga asoslanib o’quvchilar shaxsini
shakllantirishda faol ishtirok eta oladigan bo’lishi kerak;
3. Talabalarda Psixologiyaning nazariy bilimlarini pedagogik
amalliyotda qo’llash mahoratini, o’quv – tarbiyaviy jarayonini va
o’quvchi shaxsini shakllanishini kuzatishni rivojlantirish va tahlil qilish

mahoratini o’stirish, shu asosda ularning hulqida, o’qitish ishlariga,
o’rtoqlariga munosabatida namoyon bo’ladigan o’quvchilarning psixik
xususiyatlarining yuzaga kelish va rivojlanish sabablari haqida
xulosalar chiqarish mahoratini rivojlantirish.

Xulosa
O qituvchi jamiyat tomonidan qoyilgan talablar bilan bir qatorda ʻ
oz faoliyatida tevarak atrofidagi kishilar, maktab mamuriyati,,,
hamkasblari, oquvchilar va ularning ota onalari undan nimalarni
kutishini ham esdan chiqarmasligi lozim.
Oqituvchining eng muhim xislatlari quyidagilardan iborat
O’qituvchining o’z Vataniga sodiqligi, bolalarni sevish, ularni
nsonparvarlik ruhida tarbiyalash, , o’z xalqining tarixi va madaniyatini
biishishi;
Olijanobligi, aqli, farosati, ma’naviy pokligi, ma’naviyat va ma’rifat
bo’yicha yuksak maqsadlarni bolalarga singdirib borishi
Ijtimoiy javobgarlikni yuksak darajada his etishi; O’zini qo’lga ola
bilishi, sabr toqatli, bardam matonatliligi
Odatda oliy maktab talimi (oqitish tizimi) ikki yoqlama (ozaro tasir
otkazishga) yonalgan aqliy jarayon (obekt bilan subekt, subekt-
subekt teng huquqli munosabatlaridan iborat) bolib, bu saboq
oluvchi (talaba) bilan saboq beruvchi (oqituvchi)larning faol
qatnashuvida oz ifodasini topuvchi hamkorlik faoliyati va shaxslararo
muomalasidan iboratdir. Buning natijasida talabada ozaro tasir orqali
muayyan darajadagi bilimlar, kasbiy konikmalar, malakalar, odatlar,
uquvlar hosil boladi.
Oqituvchining talabaga tasir otkazishi natijasidagina mazkur narsalar
(bilim, konikma, malaka, odat) tafakkur yordamida aql-idrok tufayli
shakllanishi mumkin, bu esa oz navbatida ruhiy zoriqish, asabiy
taranglik, jiddiylik, faollikni va intilishni vujudga keltiradi. Talim
talaba shaxsining faollik korsatishi uchun zarur shart-sharoitlar

tugdirish imkoniyatiga ega, chunonchi saboq oluvchi faoliyatini
uyushtiradi (tashkillashtirishga yordam beradi), uni maqsadga
muvofiq yonaltiradi, jarayonning kechishini nazorat qiladi hamda
axborot, malumot, xabar, vosita, usul, operatsiya kabilar bilan
taminlaydi.
SHuni alohida takidlab otish joizki, talabalarning bilim olish
qobiliyati, istedodi, zehni va uquvchanligining rivoji kop jihatdan
o qituvchiga bogliqdir. ʻ

ADABIYOTLAR
1. Khujaeva, M. B. Essence of professional education system
improvement / M. B. Khujaeva // . - 2022. - Vol. 2, No. 43. - P. 349-353.
2. Gulchekra, A. (2022). STUDY OF DYNAMIC ANTHROPOMETRY FOR
MAKING CLOTHES FOR VARIOUS PURPOSES. Universum :
технические науки, (2-7 (95)), 43-46.
3. Абдуллаева, Г. Ш. ИЗУЧЕНИЕ ДИНАМИЧЕСКОЙ
АНТРОПОМЕТРИИ И ПРОЕКТИРОВАНИЯ ПОДРОСТКОВОЙ
ОДЕЖДЫ. Международный научно-практический электронный журнал
«МОЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КАРЬЕРА'. Выпуск № 34 (том 1)(март,
2022).
4. Хужаева, М. Б. (2023). ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ОПЫТ И КАЧЕСТВА.
Scientific progress, 4(1), 334-341.
5. Nurillaevna, T. Z., Zhabborovna, R. G., & Sodikovich, S. I. (2020).
Marketing researches in designing forms for students of academic liceues.
Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR), 9(5), 360-364.
6. Shukhratovna, A. G., & Shukhratovna, A. S. (2023). DISTANCE
EDUCATION PERSPECTIVES AND INNOVATIONS. Journal of new
century innovations, 21(2), 97-99.
7. Tosheva, N., & Abdullaeva, G. (2022). THE CONCEPT OF"
INNOVATION" AND TYPES OF INNOVATIVE TECHNOLOGIES.
Scientific progress, 3(3), 586-589.

8. Хужаева, М. Б. (2023). KIYIMLARNI TIKISHDA INSON TANASI
O'LCHAMLARTNI OLISH USULLARI. Scientific progress, 4(3), 49-57.

Psixologiya o‘qtuvchisining kasbiy tayyorgarligi va faoliyati

Купить