Psixologiya pptx - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Psixologiya pptx

Купить

R e j a :
Pisixologiya tarixi fanining predmeti maqsad va vazifasi
Pisixologiya tarixining kelib chiqishi.
O'rta osiyo mutafakkirlarining psixologik qarashlari.
Psixologiyada ong va ongsizlik masalasi.
Psixologiya fan sifatida 18-asr oxirida
paydo bo lganʻ

• P S I X O L O G I YA savollarga javob beradi: biz qanday
fikrdamiz, his qilamiz, harakat qilamiz
• P S I X O L O G I YA ikki bilim sohasi - falsafa va tabiiy
fanlar chorrahasida paydo bo'lgan va uni tabiiy fan yoki
gumanitar fan deb hisoblash kerakmi hali aniqlanmagan.
• " P s i x o l o g i y a " yunoncha " psixe " (ruh) va " logos "
(bilim, fan) so'zlaridan olingan:
so'zma-so'z tarjima qilinganda, psixologiya ruh haqidagi
fandir• P S İ X O L O G I Y A - inson psixikasi va ongining paydo
bo'lishi, rivojlanishi va namoyon bo'lish qonuniyatlari
haqidagi fan
Psixologiyaning ob'ekti - bu shaxs va guruh (jamoa)

I N S O N hayot taraqqiyotining eng yuqori darajasini o‘zida mujassam
etgan mavjudot, boshqa tirik mavjudotlardan farq qiluvchi ijtimoiy-
tarixiy faoliyat subyektidir. Aniq nutq, ong va oliy aqliy funktsiyalarga
ega
I N D I V I D U A L - alohida shaxs, individual o'ziga xos jismoniy,
psixologik, ijtimoiy xususiyatlarning tashuvchisi, jamiyatning birligi.
I N D I V I D U A L L I K - o'zining ma'naviy va jismoniy xususiyatlarining
to'liqligi bilan o'ziga xos va boshqalarga o'xshamaydigan shaxs. Turli
tajribalar, bilimlar, e'tiqodlar mavjudligida ifodalangan; xarakterdagi,
temperamentdagi, qobiliyatlardagi farqlarda. Ular o'zlarining
individualligini isbotlaydilar va tasdiqlaydilar. U faqat shaxsiy va
shaxsiy xususiyatlarni o'z ichiga oladi, ularning kombinatsiyasi
odamni boshqa odamlardan ajratib turadi

Muloqot sub'ekti sifatida odamlarning axloqiy va psixologik xususiyatlari
qadimgi mutafakkirlar: Konfutsiy, Sokrat, Platon, Aristotel asarlarida ko'rib
chiqilgan. Zamonaviy faylasuflar Spinoza, Xobbs, Lokk, Volter, Russo,
HelvetsiyPsixologiya insonga berilgan eng qimmatli va samimiy narsani -
uning ruhini, murakkab va noyob ichki dunyosini o'rganadi va
o'rganadi.

P S I X O L O G I Y A F A N I N I N G P U Y D A T I :
1. P S Y C H E - bu miyaning xususiyati bo'lib, u odamga real
dunyodagi ob'ektlarning ta'sirini aks ettirish qobiliyatini beradi.
Inson psixikasi uning his-tuyg'ulari, fikrlari, tajribalari, niyatlari, ya'ni.
sub'ektiv ichki dunyoni tashkil etuvchi har bir narsa, u harakatlar,
harakatlar va boshqa odamlar bilan munosabatlarda namoyon bo'ladi.
Inson ruhiyati faqat hayot davomida oldingi avlodlar tomonidan
yaratilgan madaniyatni o'zlashtirish jarayonida shakllanadi.
hayvonlar psixikasidan

1) Inson xulq-atvorining asosi nafaqat biologik ehtiyojlarni
qondirishdir (masalan, qahramonlik).
2) Shaxs muayyan vaziyatdan chalg'itishi va bu vaziyat bilan bog'liq
holda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan oqibatlarni oldindan ko'ra oladi.
3) Shaxs oldindan o'ylangan reja bo'yicha mehnat qurollarini
yaratishga va ularni saqlab qolishga qodir
4) Inson to'plangan ijtimoiy tajribani to'plashi va uzatishi mumkin.
Hayvonlar ham muloqot tiliga ega, lekin uning yordami bilan ular faqat
ma'lum bir vaziyat (xavf) haqida signal beradi. Inson odamlarga
o'tmish, hozirgi va kelajak haqida ma'lumot berishi va boshqa odamlar
tomonidan to'plangan tajribani o'zlashtirishi mumkin.

Psixologiya tarixining kelib chiqishi .
Psixologiya tarixi uzoq o’tmishdan totib to hozirgi kunga qadar psixologik
haqidagi fikrlarning paydo bo’lishi va uning rivojlanishini o’rganadi.
Psixologiya o’zining uzoq o’tmishiga va qisqa tarixiga ega.Psixologiya haqidagi
dastlabki fikrlar bundan ikki yarim ming yil ilgari paydo bo’ldi. Psixologiya fan
sifatida X1X asrning ikkinchi yarmigacha falsafa fanining tarkibida rivojlangan.
Ilmiy psixologiyagacha bo’lgan davrda psixologiya dastlabki og’zaki fan
sifatida, keyin esa yozma fan sifatida mavjud bo’ldi. SHunga qaramasdan
insonlarning jamiyatga, tabiatga va tirik mavjudotlarga va ijtimoiy muhitga
nisbatan bo’lgan munosabatlari ma’lum funktsiya va mexanizmlar yordamida
qanday amalga oshirilishi, bu mexanizmlar asosini nima tashkil qilishi savol
tariqasida namoyon bo’lar ekan. Psixologiya haqidagi dastlabki fikrlar Antik
filosofiya da vujudga kela boshladi. Agar biz psixologiya haqidagi fikrlarning
rivojlanish tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, bu fikrlar uzoq o’tmishdan to
shu kunga qadar ikkita oqim nuqtai nazardan hal qilinib kelinmoqda, ya’ni :
1) I d e a l i s t i k;
2) M a t e r i a l i s t i k;

Antik falsafada idealistik oqimning eng yirik namoyondachilari Sakrat va
shogirdi Platon hisoblanadi. Ularning asosiy fikrlari idealistik nuqtai nazardan
nazardan shu bilan asoslanadiki «jon, ruh va tana alohida-alohida substantsiya
hisoblanadi. Tana tirik yoki o’lik holatda materiadir, agar tanaga jon yoki ruh
qo’shiladigan bo’lsa, u tirik materiyaga aylanadi va ruh paydo bo’ladi. Agar
tanani jon yoki ruh tark etgan bo’lsa, tana substantsiya sifatida mavjud bo’ladi va
ruh yo’qoladi. Jon yoki ruh bir tanadan ikkinchi tanaga o’tishi mumkin. U ilohiy
kuchga buysungan bo’lib, u tanadan bu tanaga o’tish nafaqat ollohgagina
bog’liqdir deb hisoblaydi » Ularning bu g’oyasi Platon tomonidan yozib qoldirilgan
dialoglarida o’z ifodasini topadi. Idealistik oqimining o’zi ikki xil ko’rinishga ega
bo’ladi:
A) S u b ‘ e k t i v i d e a l i z m;
B) O b ‘ e k t i v i d e a l i z m;

Sub’ektiv idealizm -fan va ijtimoiy amaliyotning dalillariga qarama-qarshi o’laroq
moddiy dunyoning ob’ektiv ravishda mavjudligini inkor qilib, reallik deb faqat
individual ong sub’ektiv (ichki) sezgi obrazlarini tan oluvchi idealistik oqim.
Sub’ektiv idealizmning antik falsafadagi eng yirik vakili Sakrat hisoblanadi.
Uning shogirdi Platon, o’zining dastlabki qarashlarida sub’ektiv idealizm g’oyalarini
targ’ib qilgan bo’lsa ham, keyinchalik o’zining dunyoqarashi bilan ob’ektiv idealizm
namoyondalariga aylanadi. Masalan: Platonning «Teatet» asarida uning ob’ektiv
idealizm haqidagi fikrlari o’z ifodasini topadi. Platon o’zining dunyoqarashi bo’yicha
ilohiy substantsiya sodiq bo’lsa ham, o’z qarashlarida materiaya haqidagi g’oyalarni
ham targ’ib qiladi.

Antik falasafadagi bu ikkita vakildan tashqari qolgan yirik vakillarining hammasi
materialistik oqim vakillari hisoblanadi.
M a t e r i a l i z m – falsafadagi asosiy oqimdan biri, ya’ni idealizmga qarama-
qarshi o’laroq, birdan-bir ilmiy, tarixan rivojlangan dunyoqarashdir.
Materializm: dunyo o’z tabiatiga ko’ra moddiydir, materiya tabiatan borliq, inson
ongidan tashqari, unga bog’liq bo’lmagan holda mavjuddir; materiya birlamchi hamda
sezgilarning manbaidir, ong esa ikkilamchi, hosila narsadir. Dunyo va uning
qonuniyatlarini to’liq bilish mumkin, deb ta’lim beradi. Materialistik oqim - o’z
navbatida birlamchi elementar materializm oqimlariga bo’linadi. Birlamchi materializm
oqimining asosiy vakili Demokrit hisoblanadi. Demokrit jon va ruh haqidagi fikrlarni
quyidagicha ifodalaydi. YA’ni tana va ruh ma’lum jismlardan tashkil topgan bo’ladi.
Ruhning asosini molekulalar tashkil qilib bu molekulalar atomlardan iborat bo’ladi.
Agar tanadagi atomlarning birikishi vujudga kelsa, tirik organizmlarning ruhi vujudga
keladi. Agar atomlarning ajralib ketishi vujdga kelsa, tanani ruh tark etadi. Ruhning
asosini atomlar tashkil etadi degan g’oni ilgari suradi.

Umumiy tarix doirasida ham o’rta asrlarda SHarq uzoq vaqt g’arbga nisbatan
ilgarilab ketgan. Xitoy, Hind, Arab, Eron, O’rta Osiyo madaniyati bu davrda /arbga
nisbatan erta rivojlangan.
O’rta Osiyoda ilm-fan ma’rifatning rivojlanishi, bu hududdagi ilmiy dunyoqarashlar
bilan belgilanadi.
Abdurahmon Jomiy - 1414-1492 yilda tug’ilgan. O’zining yaratgan
asarlarida shaxs taraqqiyoti haqida teologik nuqtai nazardan fikr yuritgan. U birinchi
bor shaxs tipologiyasini yaratgan, 6 ta tipdan iborat bo’lib, bu tipdagi shaxslar
xursandchilik nima ekanini bilmaydi, degan fikrni ilgari surdi. SHulardan:
1 tip - Hasadgo’y(birovlarning yutug’ini ko’rolmaydi,
kayfiyatini buzadi)
2 tip - /iybatchilar
3 tip - Tasodifat boyigan kambag’allar
4 tip - Amalparastlar
5 tip - Ziqnalar
6 tip - Ahloqsizlar
Bu tipologiya faqat salbiy ko’rinishlarni yoritgan bo’lsa ham (badiiy nuqtai
nazardan) shaxs tipologiyasi haqidagi dastlabki klassifikatsiya hisoblanadi.

Jaloliddin Davoniy - 1427-1502 yillar, O’rta
Osiyo mutafakkirlrining ichida birinchi bor psixologiya haqida
traktat yozgan alloma hisoblanadi. Bundan tashqari ta’lim
psixologiyasi bo’yicha bolalarni tarbiyalash metodlari va
« Hohishlar etikasi » asarini yozgan. Inson xarakteri haqida
batafsil to’talib o’tgan.Xarakter xislatlarni salbiy tomondan
o’zgartirish mumkin, degan fikrni ilgari surgan. Davoniy
bolalarning psixik taraqqiyotiga muhitning roliga yuqori baho
bergan. Bundan tashqari Davoniy bolalarning qalbini toza
taxtaga o’xatadi, unga hohlagan narsa yozish yoki chizish
mumkin. Ularning psixikasi esa toza qog’ozga o’xshaydi va bu
qog’oz uning hayotida to’ldiriladi, deb ta’kidlaydi. Uningbu
fikrlarini undan 200 yil ilgari , keyin buyuk ingliz faylasufi Djon
Lokk « Tabula roza» ta’limoti bilan fanga kiritadi, demak O’rta
Osiyo mutafakkirlari o’zlarining ilmiy dunyoqarashlari bilan
jahon fani taraqqiyotiga va uning rivojlanishiga salmoqli hissa
qo’shgan. Ularning yaratgan asarlari fan va texnika
taraqqiyotining boshlanish davrigacha o’quv qo’llanmalari
sifatida qo’llanib kelgan. Ba’zi asarlari esa hozirgi kunga qadar
ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.

Abu Ali ibn Sino - 980 yili
Arshona qishlog’ida (Buxoro yaqinida)
tug’ilgan. Ibn Sino o’zining ilmiy
dunyoqrashi bilan butun jahonda fan
taraqqiyotiga va uning rivojlanishiga
ta’sir ko’rsatgan olim hisoblanadi.
CHunki uning asarlari jahonning hamma
tillariga tarjima qilingan va o’zining
hayotligi paytida Evropada Avitsina
nomi bilan, uning asarlari ta’lim
maskanlarida o’quv quroli sifatida
foydalangan. Uning «Tabobat qonuni»
asari o’sha davrdagi , keyingi davrdagi
va hozirgi davrida ham tibbiyot
sohasidagi olimlarning qo’llanmasi
hisoblanadi. Ibn Sino «juda og’ir va
mashaqqatli hayot kechirgan» shunga
qaramasdan ilm-fanning hamma
sohalarida o’zining o’chmas izini
qoldirgan.

Ibn Sino birinchi bor tarbiyada suhbat metodini qo’llashni taklif etadi.
Bolalarni o’qitishda va tarbiyalashda bir guruhda yoki jamoada tarbiyalansa,
ular faoliyat turlarini amalga oshirishda bir-biriga moslashadi, bir-biriga
hurmat-e’tibori kuchayadi va jamoaning ta’sirida eraksiz odatlarni yo’qotadi
deb ta’kidlaydi. Bu bilan u birinchi bor ijtimoiy psixologiya asoslariga ham
asos soldi.Bundan tashqari Ibn Sino tarbiya metodlari haqida ham to’xtalib
o’tadi.Tarbiya metodlaridan oila tarbiyasi, oilda bola tarbiyasini amalga
oshirishda regional xususiyatlarni qo’llash zarurligini ta’kidlaydi. Ibn Sino
shaxs taraqqiyotida musiqaning o’rni haqida ham to’xtalib o’tadi. U allaning
ahamiyati haqida shunday deydi: « Aytilgan qo’shiqning so’zlari tanaga
qaratilgan bo’lsa, uning ohangi bolaga qaratilgan »,-deydi. Ibn Sino
Aristotel’ va Farobiy ta’limotiga asoslanib ruh va tana haqidagi ta’limot
doirasida fikr yuritgan. CHunki u ham o’zidan oldingi allomalar kabi tana va
ruh haqidagi ta’limotni, jon ta’limoti doirasida ta’kidlaydi.

Mahmud Qoshg’ariy. X1
asrda yashab o’tgan alloma,
Turkmaniston erlarida yashab
o’tgan.
U o’sgan, ya’ni O’rta Osiyo
hududida yashaydigan xalqlarning
qabila va elatlarning urf- odatlari,
an’analari, e’tiqodlarini, o’zining
shu davrgacha saqlanib qolgan asari
« Devoni lug’ati turk» da bayon
qiladi. Qoshg’ariy psixologiya
sohasida biron-bir to’laqonli fikr
aytmagan bo’lsa ham, o’zining olib
borgan izlanishlar bilan
etnopsixologiyaning mo’’lum
yo’nalishlariga asos soldi.

O N G - aqliy taraqqiyotning eng yuqori bosqichi va
ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot mahsuli, mehnat natijasidir.
Bu miyaning funktsiyasi bo'lib, u
voqelikni umumlashtirilgan va
baholovchi aks ettirishdan, shuningdek
uni ijodiy o'zgartirishdan, harakatlarni
oldindan aqliy qurishda va natijalarni
bashorat qilishda, xatti-harakatlarni
oqilona tartibga solishdan iborat.

Ong quyidagi k o m p o n e n t l a r n i o ' z i c h i g a o l a d i :
1 . I n s o n n i n g kognitiv jarayonlar orqali oladigan bilimlari
(o'zi va uning atrofidagi dunyo haqida).
2 . O ' z - o ' z i n i a n g l a s h - o'zini atrofdagi dunyodan
ajratib, o'zini boshqalarga qarama-qarshi qo'yish
3 . M a q s a d n i b e l g i l a s h - iroda yordamida maqsad
qo'yish va unga erishish qobiliyati
4 . B a h o l a s h - atrofdagi dunyoga hissiy munosabat

3 . O N L I S I Z – voqelikni aks ettirish shakli, bunda odam uning
manbalaridan bexabar bo‘lib, aks ettirilgan voqelik uning
kechinmalari bilan qo‘shilib ketadi:
•
Orzular
•
Ko'rinmas, ammo haqiqiy stimullar ta'siri ostidagi javoblar
•
Avtomatlashtirilgan harakatlar
•
Ijodkorlik mexanizmlari, gipotezalar, taxminlar, his-tuyg'ular
soyalari va ularning tashqi ifodasi.

4 . S H A X S - o'ziga xos individual psixologik
xususiyatlarga ega bo'lgan shaxs
5 . X U L Q – shaxs psixik faoliyati, harakati va
faoliyatining tashqi ko`rinishlari
6 . FA O L L I K – insonning uning ehtiyojlari va
manfaatlarini qondirishga qaratilgan harakatlari
majmui

7 . K O G N I T I V J A R AY O N L A R : sezish va idrok, xotira,
fikrlash, nutq, tasavvur, e'tibor . Inson dunyoni shunday
his qiladi
8 . P R U X I Y X U S U S I YA T L A R - odamlar bilan
muloqotni tartibga soluvchi, harakat va xulq-atvorni
boshqaradigan hodisalar. Bularga quyidagilar kiradi:
ehtiyojlar, motivlar, maqsadlar, iroda, his-tuyg'ular, his-
tuyg'ular, qobiliyatlar.
9 . A L O Q A , O D A M L A R N I N G X U L Q I . Guruhlararo
o'zaro ta'sir, odamlar o'rtasidagi munosabatlar.

E T I B O R I N G I Z
U C H U N R A H M AT

Psixologiya pptx

Купить