Psixologiyada test medtodi orqali ma‘lumotlar to‘plash - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	40.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Psixologiyada test medtodi orqali ma‘lumotlar to‘plash

Купить

PSIXOLOGIYADA TEST MEDTODI ORQALI
MALUMOTLAR TO’PLASH
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………...…............................ 3
I BOB. Test haqida tushuncha
1.1 Psixologik testlar rivojlanish tarixi ………………………….…....….. 4
1.2 Testlar klassifikatsiyasi……………………………………………….
1.3 Test xususiyatlari…………………………………………………… 9
12
II BOB. Psixilogik testlar namunalari
2.1 Y.Rijonkinning “Kommunikativ oraliqni o’rganish” testi…………….
2.2 Mavjud bo’lmagan hayvon……............................................................. 14
XULOSA........................................................................................................ 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………………… 32

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Psixologiyada test deb, o’rganayotgan xususiyatning
rivojlanganlik darajasini, miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini bir-biriga taqqoslash
imkonini beruvchi standartlashtirilgan psixodiagnostik metodikaga aytiladi."Test"
so'zi bizga ingliz tilidan kelgan va "tekshirish", "sinov"degan ma'noni anglatadi.
Psixologiya va pedagogikada test deganda vazifalarni tuzish va vaziyatlarni
modellashtirish orqali insonning xususiyatlari va qobiliyatlarini aniqlashning
ma'lum bir usul tushuniladi. Testdagi vazifalar suby'ektning xususiyatlarini iloji
boricha aniqroq aniqlashga imkon beradigan tarzda tanlanadi. Muayyan testga
kiritilishidan oldin barcha topshiriqlar natijalarni baholashning obyektivligini
oshirish uchun qat'iy tanlov va tekshirish tizimidan o'tadi. Metodikaning
standartlashtiriIishi tushunchasining ma’nosi shundan iboratki, u voqea,
hodisalardan boshlab sinaluvchiga beriladigan ko’rsatmalar. Hisoblash usuli,
olingan natijalarni sharhlash bilan tugaydigan, butun jarayonning hammasi,
hamma vaqt va har joyda bir xil qo'llanilishiga aytiladi. Testlar yordamida olingan
baholar, agar test to’g‘ri qo‘llanilgan bo‘lsa, test qachon, qayerda, qanday qilib va
kim tomonidan qo'llanilganidan qat'i nazar ular bir-biri bilan tenglashtirish,
taqqoslash deb yuritiladi.
Testlar-bu o'rganilayotgan hodisaning aniq miqdoriy yoki sifat xususiyatlarini olish
mumkin bo'lgan psixologik diagnostik tadqiqotning ixtisoslashgan usulidir.
Testlar boshqa tadqiqot usullaridan farq qiladi: 1) ma'lumotlarni to'plash va qayta
ishlashning standartlashtirilgan, tasdiqlangan tartibini, shuningdek ularni talqin
qilishni o'z ichiga oladi; 2) testlar yordamida odamlarni o'rganish va
taqqoslashingiz, ularning psixologiyasi va xulq-atvoriga baho berish mumkin.
Test paytida muhim nuqtasi bu protsedura tashabbuskori bo'lgan psixologlarning
ta'sirini minimallashtirish yoki butunlay yo'q qilish zaruratidir

I BOB. Test haqida tushuncha
1.1 Psixologik testlar rivojlanish tarixi
Test – standartlashtirilgan, faollikni talab etuvchi, vaqt jihatdan chegaralangan
holda bajariladigan topshiriqlar bo‘lib, uning natijasi migor va sifat jihatdan
baholanib, shaxs individual psixologik xususiyatlarini aniqlash
imkonini beruvchi metod.
(L.F.Burlachuk)
Psixologiyada test deb, o’rganayotgan xususiyatning rivojlanganlik darajasini,
miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini bir-biriga taqqoslash imkonini beruvchi
standartlashtirilgan psixodiagnostik metodikaga aytiladi. Metodikaning
standartlashtiriIishi tushunchasining ma’nosi shundan iboratki, u voqea,
hodisalardan boshlab sinaluvchiga beriladigan ko’rsatmalar.
Hisoblash usuli, olingan natijalarni sharhlash bilan tugaydigan, butun jarayonning
hammasi, hamma vaqt va har joyda bir xil qo'llanilishiga aytiladi.Testlar
yordamida olingan baholar, agar test to’g ‘ri qo‘llanilgan bo‘lsa, test qachon,
qayerda, qanday qilib va kim tomonidan qo'llanilganidan qat'i nazar ularni bir-biri
bilan tenglashtirish, taqqoslash deb yuritiladi.
Testlar juda katta tarixga ega. Qadim davrlardanoq turli xil maqsadlarda
insonning qobiliyatlari, bilim ko‘nikma va malakalari sinalib kelingan. Masalan,
eramizdan avvalgi uch ming yillik o‘rtalarida Qadimgi Vavilonda xattotlar
tayyorlovchi maktabni bitiruvchilarni sinash yo‘lga qo‘yildi. Kasbiy jihatdan
tayyorgarlik ko‘rgan xattot mahalliy madaniyatning markaziy namoyondasi
hisoblanib, u 4 ta arifmetik amalni, Yer o‘lchashni mol-mulkni bo‘lishni bilishi
hamda ashula aytish va musiqa asbobini chalish san’atini egallagan bo‘lishi shart
edi. Qadimgi Misrda ham maktablarga qabul qilishda nomzodlar muayyan
sinovlardan o‘tishlari zarur bo‘lgan. Avvalo ular bilan suhbat o‘tkazilgan, tarjimai
holga taalluqli ma’lumotlar qo‘lga kiritilgan, ma’lumotlilik darajasi aniqlangan.
Bulardan tashqari ularning tashqi ko‘rinishi, suhbat olib borish malakasi ham

baholangan. Shundan so‘ng mehnat qilish, boshqalarni eshita olish, jim tura olish
malakalari tekshirilgan. Olovdan, suvdan, qorong‘u yerto‘lalarda yolg‘izlik,
qo‘rqinch hislari sinalgan.
Ma’lum bo‘lishicha, bunday qattiq sinovlardan mashhur olim Pifagor ham
muvaffaqiyatli o‘tgan. Keyinchalik Gretsiyaga qaytgach, u shunday maktabga asos
soldiki, unga kiruvchilar o‘zi boshidan o‘tkazgan sinovlardan albatta o‘tishlari
shart bo‘lgan. Manbalarning dalolat berishicha, (Golitsin N.N.,1855) Pifagor aqliy
qobiliyatlarning muhim ahamiyatga egaligiga alohida e’tibor bergan. Buning
uchun esa ularning aynan aqliy qobiliyatlarini diagnostika qilish zarurligini
ta’kidlagan. Nomzodlarga murakkab matematik masala berilib, agar uni yecha
olsalar, ular maktabga darhol qabul qilinganlar. Masalani yecha olmaganlarni esa
o‘quvchilar to‘plangan zalga olib kirib, ular ustidan kulib, masxaralab, turli
laqablar berishgan. Agar bunday nomzodlar bu holatdan muvaffaqiyatli chiqa
olsalar, ya’ni ularga javob qaytara olsalar hamda o‘zlarini tuta bilsalar ularni
maktabga qabul qilganlar. Pifagor yoshlarning yurishi va kulishiga alohida
ahamiyat bergan, chunki ularning fikricha bular inson xarakterining eng yaxshi
ko‘rsatkichi hisoblanadi. U ota-onalar va o‘quvchilarning tavsiyanomalariga diqqat
bilan munosabatda bo‘lib, yangi o‘quvchilarning o‘z fikrini erkin bildira olishi,
tortinmasligi, suhbatdoshlari bilan munozara qila olishini sinchikovlik bilan
kuzatar edi.Eramizdan 2200 yil avval qadimgi Xitoyda hukumatda amaldorlik
lavozimini, martabasini qo‘lga kiritish uchun qobiliyatlarni tekshirish tizimidan
o‘tish talab qilinar edi. Amaldorlar har 3 yilda qaytadan imtihon qilinib,
imperatorning o‘zi 6 yo‘nalish: musiqa, kamondan otish, otda yurish, yozish,
hisoblash, rasm-rusumlarni bilish bo‘yicha ularni sinovdan o‘tkazardi. Davlat
uchun imtihonlar tizimi qobiliyatli, zehnli, zukko kishilarni rahbarlikka tanlab
olishda katta ahamiyat kasb etar edi.
O‘rta asrlarda Vetnam davlatida lavozimlar uchun turli xil imtihonlar va
sinovlar uyushtirilar edi.

1370 – 1372 yillar mobaynida barcha harbiy va fuqaro amaldorlarini qayta
attestatsiyadan o‘tkazilishga erishildi. Buning natijasida Vetnam yana kuchli
feodal mamlakatga aylandi. XV asrda sinovlarni o‘tkazish tartibga solindi. Ular
bosqichlar, turlar bo‘yicha o‘tkazila boshlandi. Imtihonda yuqori darajalarni ta’sis
etish katta tantanalar bilan amalga oshirila boshlandi. Laureatlar podsho
tomonidan taqdirlanib, ularning nomlari poytaxt Sharqiy darvozasiga osib
qo‘yiladigan “oltin ro‘yxat”ga kiritilar edi. Bu tarixiy ma’lumotlar individual
qobiliyatlarni sinash ko‘pchilik davlat ijtimoiy hayotining muhim va ajralmas
qismi deb qarash to‘g‘risida xulosa chiqarish imkonini beradi. Biroq, yuqorida
keltirilgan ma’lumotlar asosida testlar tarixi va keng yoyilishi to‘g‘risida gapirish
mumkinmi? Agar “test” so‘zining inglizchadan “sinash”, tekshirish, sinab ko‘rish
deb tarjima qilinishi ko‘zda tutilsa, bu savolga “ha” deb javob berish mumkin.
Biroq hozirgi paytda testni bunday ta’riflab bo‘lmaydi.
Vaqt o‘tishi bilan test to‘g‘risidagi kundalik hayotiy tasavvurlar bilan ularning
ilmiy tushunish o‘rtasida katta farq borligi sezila boshlandi. Har qanday test o‘z
ichiga sinash elementlarini olsada, u faqat sinov emas, balki hozirgi vaqtda bir
qancha ilmiy talablarga javob beradigan tadqiqot metodidir. Fan rivojlanishining
har bir bosqichida testlarga qo‘yiladigan talablar va ularning o‘zlari ham
o‘zgarishlarga uchraydi.
XX asr boshlarida qobiliyatlarni o‘rganishga bo‘lgan amaliy ehtiyojlar
individual farqlarni tadqiq qilish ilmiy muammosi shaklida tarkib topdi. Bu
muammo dastlabki testlarning paydo bo‘lishi uchun turtki bo‘ldi. Mashhur ingliz
olimi F. Galton 1884 – 1885 yillar davomida tadqiqotlar o‘tkazdi. Uni 5 yoshdan
80 yoshgacha bo‘lgan kishilar arzimagan haq evaziga labaratoriyalarda ularning
jismoniy xususiyatlari – reaksiya tezligi, kuchi, organizmning qator fiziologik
imkoniyatlari hamda psixik sifatlarini, jami 17 ko‘rsatkich bo‘yicha o‘zlarini
tekshirib ko‘rishlari mumkin edi. Bu ko‘rsatkichlar qatoriga – bo‘yi, og‘irlik,
o‘pkaning og‘irlik sig‘imi, kaft va musht kuchi, harflarni esda olib qolish, ko‘rish
o‘tkirligi, ranglarni farqlash va boshqalar kiritildi.

To‘liq dastur asosida 9337 kishi tadqiq qilindi. F. Galtonning fikricha
metodik testlar amaliyoti – fantaziya emas, balki u eksperimentni talab etadi. Bu
intuitsiyaga asoslangan tekshirish va sinashning ming yillik amaliyotidan dastlabki
muhim chekinish edi.
Eksperiment fanning haqiqiy asosi sifatida qarala boshlandi. Bu haqida Dj.
Kettell ham ta’kidlab o‘tgan. Uning fikricha, psixologiyaning asosini eksperiment
va o‘lchash tashkil etsagina u haqiqiy va aniq fan bo‘la oladi. XX asrning 30 yillari
boshi ko‘pchilik davlatlarda testlarning keng qo‘llanilishi bilan xarakterlanadi.
Fransiyada testlar defektologiya maqsadlarida hamda kasbga yo‘naltirish
sohasida, AQShda testlar ishga, oliy o‘quv yurtiga qabul qilishayotganda talaba va
o‘quvchilar bilimlarini baholash uchun hamda ijtimoiy psixologik tadqiqotlarda
qo‘llanila boshlandi. Sobiq SSSRda esa testlar asosan 2 sohada: xalq maorifi va
kasbga yo‘naltirish, kasb tanlash sohasida ishlatildi. Lekin testlar natijalari inson
taqdiri bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli testlarni qo‘llashga nisbatan bir-biriga
qarama-qarshi bo‘lgan fikrlar paydo bo‘ldi, ya’ni uni ma’qullovchilar hamda uni
inkor etuvchi fikrlar vujudga kelib, turli hukumat organlari va matbuotga testlarni
qo‘llashni to‘xtatish da’volari bitilgan matbuotlar soni juda ko‘payib ketdi.
Bu davr sobiq ittifoqda testlar xalq maorifi va sanoatda intensiv ravishda
nazoratsiz qo‘llanilishi bilan xarakterlanadi. Ko‘pincha kuzatiladigandek, amaliyot
nazariyadan ilgarilab ketdi. Ommaviy test tadqiqotlarining sifati jiddiy
tekshirilmay, o‘quvchilarni aqlan zaif bolalar sinflariga o‘tkazib yuborish
o‘tkazilgan qisqa testlar asosida boshqa omillarni hisobga olmagan holda amalga
oshirildi.
Sanoatda ham xuddi shunday testlar asosida ishchilarni shaxsiy qobiliyatlari va
qiziqishlari hisobga olinmay turli kasblarga taqsimlash hollari kuzatildi. Shu tariqa
xalq maorifi tizimi va sanoat sohasiga katta ziyon yetkazildi. 1936 yilda “xalq
komissariyati tizimidagi buzg‘unchiliklar to‘g‘risida”gi qonun chiqib, testlarni
qo‘llash butunlay ta’qiqlab qo‘yildi. 30 yillarda testlar bo‘yicha amaliy ishlar

sustlashgan bo‘lishiga qaramay, bu metod imkoniyatlarini ilmiy jihatdan o‘rganish
to‘xtab qolgani yo‘q. Testlarning bir qismi topshiriq, sinov ko‘rinishida
qo‘llanilaverdi. Biroq bu sinov va topshiriqlar testlardan prinsipial jihatlan farq
qiladi.
1-farq. Test – psixologiya va boshqa bir qancha fanlarda ilmiy asoslangan
empirik tadqiqot metodi bo‘lib hisoblanadi.
2-farq. Testlar yangi mazmun kasb eta boshladi. Testlar psixologiyaning
shaxsni, uning qobiliyalarni o‘rganish kabi sohalarida nazariy tadqiqot quroli
(instrument) rolini o‘ynay boshladi.
Shu tariqa amaliyot bilan nazariya o‘rtasida aloqa o‘rnatildi. Hozirgi paytda
qo‘llaniladigan testlar ishonchlilik va validlikka ega bo‘lgan testlardir. Shunday
qilib psixologik testlar – bu muayyan psixologik xususiyatni (o‘lchash) aniqlash
imkonini beradigan nazariy va amaliy jihatdan asoslangan topshiriq, mulohazalar
tizimidir. Nazariy asoslanganlik hozirgi zamon psixologiya fani yutuqlaridan kelib
chiqib, test va uning natijalarini har tomonlama tahlil qilishni ko‘zda tutadi.
Empirik asoslanganlik esa tajribaga, o‘lchash va eksperimentga murojaat qilinishi
bilan bog‘liq.
1.2 Testlarning klassifikasiyasi
Psixologiyada test deb, o’rganilayotgan xususiyatning rivojlanganlik darajasini,
miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini bir-biriga taqqoslash imkonini beruvchi
standartlashtirilgan psixodiagnostik metodikaga aytiladi.Metodikaning
standartlashtiriIishi tushunchasining m a’nosi shundan iboratki, u voqea,
hodisalardan boshlab sinaluvchiga beriladigan ko’rsatmalar hisoblash usuli,
olingan natijalarni sharhlash bilan tugaydigan, butun jarayonning hammasi,
hamma vaqt va har joyda bir xil qo'llanilishiga aytiladi.

Testlar yordamida olingan baholar, agar test to’g ‘ri qo‘llanilgan bo‘lsa, test
qachon, qaerda, qanday qilib va kim tom onidan qo'llanilganidan qat'i nazar ulam i
bir-biri bilan tenglashtirish, taqqoslash deb yuritiladi. Har xil psixodiagnostik
metodikalarda testlarning validlik, ishonchlilik, aniqlik va bir xillik mezonlariga
juda qat'iy talablar qo'yiladi.
Testlarning ko‘píab turlari mavjud va ularni qollanish asoslariga qarab bir necha
guruhga bo’lish mumkin: test predmetligi bo 'yicha (sifati bo’yicha, ya'ni aynan
sifatni testlar yordamida baholash); testlarda topshiriqlardan foydalanishning
alohida xususiyati; materiallar bo’yicha sinaluvchiga talablar; obyekt bo’yicha
baholash. Predmetligi bo'yicha testlar intellektual shaxsiy va shaxslararo testlarga
bo‘linadi. Testlarda topshiriqlardan foydalanishning alohida xususiyati bo‘yicha
amaliy. obrazli va so‘zli testlar. Test m ateriallarining tavsifi bo‘yicha
sinaluvchiga talablar, blankali va apparaturali testlarga bo'linadi. Oyekt bo’yyicha
baholash — protsessual testlar, yutuqqa erishish testi, holat va xususiyatlar testi.
Intellektual testlar shaxsning aqliy faoliyati rivojlanganlik darajasi va ularni
alohida bilish jarayonlarini (idrok, diqqat. xayol. xotira. nutq) baholashda
q’ollanadi.
Shaxs testlari insonning barqaror individual xususiyatlari, xatti-harakatlarini
aniqlash, bunga: temperament, xarakter. motivatsiya, emotsiya va qobiliyatlarni
aniqlovchi testlar kiradi. Bundan tashqari, shaxsni har tomonlama, shaxs holatini
kompleks baholash alohida xususiyatining rivojlanganlik darajasini baholash
testlari ham mavjud. Bunga Kettell, MMP1 va boshqa testlar kiradi.
Xususiy testlar yordam ida, shaxsning alohida belgilari, motivlar, emotsiyalar,
masalan xarakter aktsentuatsiyasi, xavotirlik, lokus nazorati, yutuqqa erishish
motivi, tajovuzkorlik va boshqalar aniqlanadi.
Shaxslararo testlar har xil ijtimoiy guruhlarda odamlarning munosabati sifatida
ijtim oiy-psixologik o‘z-o‘zini attestatsiya qilish testi. Amaliy testlar o 'zig a

topshiriq va shakllarni qamrab oladi, bunda sinaluvchi aniq predm et materiallari
ularni almashtiruvchi materiallar bilan ko'rgazm ali-harakatli reja asosida amaliy
ish bajaradi.
Obrazli testlar obrazlar, surat, rasm, sxema va tasavvurlar bilan mashqlarni o'zi
ichiga oladi.Verbal testlar so'zli topshiriqlardan iborat, ular tushunchalarni
aniqlash, xulosa chiqarish, har xil so ‘zlarning ma'nosini anglash va taqqoslash
hamda bu so'zlar bilan har xil mantiqiy operatsiyalarni bajarishni o’z ichiga oladi.
Testlarda qo‘llaniladigan k o ‘pgina topshiriqlar kompleks xarakterga ega va bu
testlarda am aliy, nazariy, obrazli va verbal topshiriqlar mujassamlashgan. Bu
odamning real hayotdagi ko'p vazifalari kompleks xarakterga ega ekanligi bilan
bog'liqdir. Shuning uchun ham, testlar, kishining real hayotdagi yutuqqa erishish
imkoniyati va xulqini aytib berish uchun o ‘tkaziladi.
Blankali testlar - sinaluvchida test materiallari sifatida har xil shakldagi
blankalarda foydalaniladi, masalan, rasmlar, sxem alar, jadvallar va savolnomalar.
Apparaturali testlar - bu shunday testlarki. unda test natijalarini qayta ishlash
va ko‘rsatish uchun har xil turdagi apparaturalar qo‘llaniladi, masalan, audio va
videotexnika, elektron hisoblash mashinalari.
Protsessual testlar yordamida qandaydir bir psixologik xulqiy jarayon
o’rganiladi va unga aniq miqdoriy va sifatiy tahlil beriladi. Masalan, materiallarni
esda olib qoJish jarayoniga. individlarng guruhda shaxslararo hamkorlik jarayoni
tahlilini misol sifatida keltirish mumkin.
Yutuqqa erishish testlari kishining qandaydir bir faoliyatida. bilish sohasining
qandaydir bir turida yutug'ini baholashda qo’llniladi, masalan, tafakkum ing
mantiqiyligi, diqqatning barqarorligi, verbal tafakkuming rivojianganlik darajasi.

Holatlar va xususiyatlar testlari shaxs psixologik sifatlarining barqarorligini
diagnostika qilish bilan bog’liqdir. masalan, shaxs xislatlari, temperament
xususiyati, qobiliyatlari va boshqalar.
Proektiv testlar maxsus guruhga ajratiladi. Proektiv test kishining u yoki bu
psixologik sifatini to‘g’ridan-to'g‘ri emas, balki bavosita baholaydi. Bunday
baholash kishining ko ‘p ma’noli ob'ektlarni qanday qabul qilishi va talqin
qilishining analizi natijasida olinadi. Bunga: surat syujetining noaniqligi, shaklsiz
d og'lar, tugallanmagan jum lalar va boshqalar kiradi. Bunday obyektlarni tahlil
qilish va baholashi kishi ongsiz ravishda o 'z -o ‘zining «proektsiyasini» ko'rsatib
berishi deb yuritiladi. Bu guruh testlariga, Rorshax testi, Tematik Appertseptiv
Test (T A I) va boshqalar kiradi.
Psixodiagnostik metodlar singari testlarga ham qat'iy talablar qo'yiladi:
1. Testning ijtim oiy-m adaniy adaptatsiyasi. Bu so ‘zlar tuzilm asi, test
topshiriqlari va test baholari hamda sinaluvchiga berilayotgan test topshiriqlari
ushbu jam iyat madaniyati m illiy qadriyatlariga m os b o ‘lishi zarur degan
ma’noni anglatadi. M asalan, Evropada tuzilgan test boshqa bir m am lakatda
birinchi marta qo’llanilayotgan bo‘lsa va bu mamlakatda intellekt strukturasi
so‘z- mantiqiy bo‘lmasa, balki obrazli amaliy tafakkurli bo‘lsa, test albatta
ijtimoiy-madaniy moslashtirilgan boMishi shart. Agar test moslashtirilmagan
holda, ya'ni qanday bo’lsa shundayligicha qo‘llanilsa, u holda biz juda past
natijalar olamiz va natijalar ushbu mamlakatda yashovchi kishilam ing tafakkuri
taraqqiyotining ko'rsatkichiga mos kelm aydi. Ba'zan buning aksi, ya'ni ushbu
mamlakatda so‘z-m antiq tafakkuri asosiy rolga ega bo‘lsa-yu, test topshiriqlari
amaliy tafakkurga oid bo'lsa, u holda biz aqliy taraqqiyotning noadekvat
ko’rsatkichiga ega boklamiz.
2. Test topshiriqlarining sodda tuzilganligi va bir ma'noliligi.

Proektiv testlar sinaluvchining yashirin va anglanilmagan
psixologikxususiyatlarini psixodiagnostika qilish zarurati tug‘ilganda qo‘Ilaniladi
Psixodiagnostik eksperim ent metod sifatida kamdan-kam voqelikda,
asosan,kishining zarur psixologik sifatini boshqa usullar bilan aniqlash va
baholash im koniyati bo‘lmaganda qo‘llaniladi.

1.3 Test xususiyatlari
1. Validlik atamasi Evropa tillaridan olingan bo’lib u quyidagi ma'noni anglatadi:
«to’laqonli», «yaroqli», «mos». Psixodiagnostik metodikaning validlik sifatidagi
tavsifi uning aynan o’rganilayotgan psixologik xususiyatga mo‗ljallanganligi va
ushbu psixologik xususiyatni baholashga mosligi hamda yaroqliligini ko‗rsatib
beradi.
2. Nazariy validlik – qo’llanilgan metodika yordamida olingan ko‗rsatkichlarni,
boshqa metodik vositalardan olingan ko’rsatkichlar bilan ya'ni ko’rsatkichlar
orasida nazariy asoslangan bog’liqlik borligini va tadqiqot qilinayotgan sifat
ko’rsatkichlari mosligi bilan aniqlanadi.
3. Empirik validlik – sinaluvchining reaktsiyasi va xatti-harakatini kuzatish orqali,
uning haqqoniy xulqidagi diagnostik ko’rsatkichlarning bir-biriga mosligi bilan
tekshiriladi.
4. Ichki validlik – metodikadagi topshiriqlar, subtestlar, mulohazalarning umumiy
maqsadga mosligini anglatadi.
5. Tashqi validlik ham xuddi empirik validlikka o‗xshash, undan farqli tomoni
shundaki, sinaluvchining xulqiga taalluqli asosiy tashqi ko‗rinishlarning
ko’rsatkichlari bilan metodikadagi ko’rsatkichlarning o’zaro bog’liqligiga e'tibor
qaratiladi.

6. Metodikaning ishonchliligi – metodika yordamida barqaror, qat'iy
ko’rsatkichlarni olish imkoniyatlari bilan tavsiflanadi.
7. Reprezentativlik (frants. representatif- namunali) tanlanma to‘plam bosh to‘plam
xususiyatlarini aks ettiradi degan ma`noni anglatadi.
Ishonchlilik – psixodiagnostik metodikalarning muhim psixiometrik ko’rsatkichi
sifatida. Ishonchlilik turlari va ularni aniqlash usullari. Metodikaning ishonchliligi
– metodika yordamida barqaror, qat'iy ko’rsatkichlarni olish imkoniyatlari bilan
tavsiflanadi.
Psixologik test natijalarini nazorat qilish murakkab omillarga bog’liq va bu
quyidagilardir:
asbob-uskunalarning o’lchov sifati;
psixologik testlarning doimiy relevant tavsifi;
sinaluvchining ko’rsatmalarni to’g’ri tushunishi;
sinaluvchining xulqi, xatti-harakati;
sinaluvchining dolzarb psixologik holati.
Psixodiagnostik tadqiqot jarayonida ushbu omillarning o’zgarishi o’llchovning
ishonchlilik darajasini pasaytiradi, chunki bu omillarning doimiyligini saqlab
turishning imkoni yo’q, shuning uchun ham psixodiagnost metodikaning Yuqori
darajada ishonchliligiga amin bo’lishi juda qiyin.
Ushbu omillarning asosiylaridan biri metodikaning o’zining ishonchliligidir,
chunki qolgan omillarning olingan natijalar doimiyligiga ta'siri ancha kamdir.
«Validlik» atamasi Yevropa tillaridan olingan bo'lib u quyidagi ma'noni
anglatadi: «tomaqonli», «yaroqli», «mos». Psixodiagnostik metodikaning validlik
sifatidagi tavsifi uning aynan o‘rganilayotgan psixologik xususiyatga

mo’jallanganligi va ushbu psixologik xususiyatni baholashga m osligi hamda
yaroqliligini ko’rsatib beradi.
Metodikaning validlik tavsifi ushbu metodika orqali haqiqatdan ham
psixologik sifatni o ‘lchash mumkin, degan xulosadan tashqari uni qo‘llash
mumkin bo‘lgan sohani va uning sharoitlari haqidagi ma'lumotlarni ham o ‘ziga
qamrab oladi.
Psixodiagnostik metodikaning validligi haqida mulohaza qilar ekanmiz,
validlikning bir necha turi borligini va ularning har birini alohida ko‘rib chiqish
ham da baholash zarurligini qayd etamiz.
Validlik - nazariy, amaliy, empirik, ichki va tashqi bo’lishi mumkin. Nazariy
validlik — qo’[llanilgan metodika yordamida olingan ko’rsatkichlarni, boshqa
metodik vositalardan olingan ko‘rsatkichlar bilan ya'ni kokrsatkichlar orasida
nazariy asoslangan bog’liqlik borligini va tadqiqot qilinayotgan sifat
ko‘rsatkichlari mosligi bilan aniqlanadi.

II BOB. Psixilogik testlar namunalari
2.1 Y.RIJONKINNING “KOMMUNIKATIV ORALIQNI O‘RGANISH”
TESTI
“Kommunikativ oraliqni o‘rganish” testidan foydalanish tekshiriluvchilar
uchun ortiqcha muammo tug‘dirmaydi. Metodika muloqotga kirishuvchilarni
ma’lumot ayriboshlash jarayonida bir-biriga o‘zaro ta’sirlashuvi, muloqot
jarayonidagi oraliqqa aniqlik kiritadi. Buning uchun muloqot ishtirokchilari bir-
biriga qanchalik yaqin yoki uzoq turishi hamda o‘rtadagi kommunikativlik
(kommunikator va retsipient) rolini aniqlashda bir qator topshiriqlarni bajarishlari
lozim.
Testni o‘tkazish: Test materiali sifatida sinaluvchi va guruhning har bir a’zosi
o‘rtasida 100 mm o‘lchamdagi ikki nuqta aks etgan varaqa beriladi. Bunda
tekshiriluvchi bilan guruhning har bir a’zosi o‘zaro bir-birlarini yoqtirishiga ko‘ra,
bir-biridan 100 mm o‘lchamda ajratilgan ikki nuqta orasidagi masofani hosil
qiluvchi qutblarga ko‘ra 100 balli shkalada baholashi shart. Test ikki bosqichda
amalga oshiriladi. Muloqotdoshlarni o‘zaro yoqtirish xususiyatini baholashga
qutbdagi nuqtalar orasidan to‘g‘ri chiziq o‘tkazish orqali, “Men” olmoshi
ifodalangan nuqtadan familiya ko‘rsatilgan nuqtaga qarab yoki aksincha ifodalash
yordami bilan erishiladi.
1-Bosqich. Sinaluvchiga ko‘rsatma: “Hayotda doimo bir-biringiz bilan muloqot
qilishingizga, ma’lumot (axborot) almashinishingizga to‘g‘ri keladi. Shu bilan
birga har biringiz kim bilandir suhbatlashishga, tinglashga ehtiyoj sezasiz.
Tabiiyki, bu ehtiyojlar atrofingizdagi barcha kishilarga birdek bo‘lmaydi.
Oldingizga qo‘yilgan varaqada (siz va guruhdoshlaringiz ismi keltirilgan) ikki
nuqta keltirilgan. Tasavvur qiling chap tarafdagi nuqtada Siz turibsiz, o‘ng
tarafdagi nuqtada esa sizning o‘rtog‘ingiz. Nuqtalar orasidagi masofa siz bilan
o‘rtog‘ingiz o‘rtasidagi oraliq masofani bildiradi. Biron bir yangilikni keltirilgan
guruhdoshlaringiz bilan o‘rtoqlashish istagi tug‘ildi, deylik. Siz ularga qay
darajada yaqin borgan bo‘lar edingiz?” Buni ifodalash uchun o‘z nuqtangizdan

turib o‘rtog‘ingiz ismi, familiyasi keltirilgan nuqtasiga qadar zarur bo‘lgan
chiziqni torting.
2 Bosqich. Sinaluvchiga ko‘rsatma: “Sizning oldingizda xuddi shunday ikki
nuqta keltirildi. Faraz qiling, sizni qiziqtirgan masala yuzasidan o‘rtog‘ingizning
fikrini bilmoqchisiz. Uni qanchalik o‘zingizga yaqinlashtirgan bo‘lar edingiz. O‘z
ikkinchisida esa (sherikdan”Men”gacha) jarayonning subyekti ma’nosini bildiradi.
Ma’lumotlarni qayta ishlash. Birinchi hosil qilingan uzunlik(“Men”dan
muloqotdagi sherikgacha) sherikka nisbatan axborot lmashishdagi obyekt sifatida
qiziqqanlik darajasini anglatadi.
Metodika blankasiga hech qanday ortiqcha ifodalarsiz faqat nuqtalar aks
ettirilishi lozim. Tekshiriluvchilar bilan eksperiment o‘tkazilgandan keyin test
blanklarini solish uchun pochta konverti beriladi.
Konvertning yuqori qismida tekshiriluvchilar o‘zlari haqida barcha zaruriy
ma’lumotlarni, ya’ni familiyasi, ismi, bajarilgan muddati va boshqalarni qayd
etishlari zarur. Shuningdek, metodikaning kommunikativ oraliq darajalarini
belgilovchi ko‘rsatkichlari mavjud.
Bizga qadar metodikadan foydalangan mualliflar kommunikativ oraliqning
darajalari va ularning me’yoriy ko‘rsatkichlarini taqdim etganlar. Bu esa bizning
metodikadan foydalanishimizga ancha qulaylik tug‘dirdi.
2.2 “MAVJUD BO‘LMAGAN HAYVON” METODIKASI
Ushbu metodika o‘z mazmuniga ko‘ra proyektiv metodikalar qatoriga kiradi.
Uning yordamida shaxsning muayyan xususiyatlari va psixik holatlari haqida
ma’lumot to‘plash mumkin. Metodika yo‘naltiruvchi xarakterga ega bo‘lganligi
sababli, u tadqiqot batareyasiga kiruvchi metodikalardan biri sifatida qo‘llaniladi.
Metodika yordamida:

- o‘z-o‘ziga baho berish xususiyati; tekshiriluvchining o‘z holatidan qoniqmasligi,
atrofdagilar tomonidan yetarlicha tan olinmaslik;
- o‘ziga ishonmaslik, qo‘rqinch, jur’atsizlik kabi sifatlar;
- insonning faoliyatga yo‘nalganligi;
- fikrlash xususiyatlari;
- egotsentrizm;
- shaxsning agressivligi;
- xavotirlanish va himoya reaksiyalari;
- shaxsning ijodiy imkoniyatlari kabi jihatlarni o‘rganish mumkin.
Metodika universal xarakterga ega. Uni turli yoshdagi, turli rivojlanish darajasiga
ega bo‘lgan sinaluvchilarda o‘tkazish mumkin. Bu yerda eng muhimi tadqiqotchi
tomonidan rasm va uning detallarini to‘g‘ri tavsiflashdir. Metodikani o‘tkazish
uchun oq yoki sarg‘ish (silliq bo‘lmagan) qog‘oz va o‘rtacha yumshoqlikdagi qora
qalam kerak bo‘ladi. Rangli qalamlar, ruchka, flomaster, o‘chirg‘ichdan
foydalanish mumkin emas.
Ko‘rsatma: “Mavjud bo‘lmagan hayvonni o‘ylab topib, uning rasmini chizing
va nom qo‘ying”.
Metodikani individual tarzda o‘tkazish tavsiya qilinadi. Uni o‘tkazish
davomiyligi chegaralanmagan.
Rasm elementlari va ularning tavsiflanishi (sarlavhani ajratib yozish kerak).
Normada rasm vertikal qo‘yilgan varaqning o‘rtasida joylashgan bo‘ladi. Agar
rasm varaqning yuqori chekkasiga yaqin holatda bo‘lsa, bu o‘ziga yuqori baho
berish, jamiyatda egallagan mavqeidan norozilik, atrofdagilar tomonidan

yetarlicha tan olinmaslik; lavozimga ko‘tarilish va tan olinishga nisbatan e’tiroz;
o‘z-o‘zini tasdiqlashga intilish belgisi hisoblanadi.
Agar rasm varaqning quyi qismida joylashgan bo‘lsa, buni o‘ziga nisbatan
ishonchsizlik, o‘ziga past baho berish, qat’iyatsizlik, tushkunlik sifatida; jamoada
biror mavqeni egallashga intilmaslik; tan olinish hamda o‘z-o‘zini e’tirof etish
mavjud emasligi sifatida baholash mumkin.
Figuraning markaziy qismi tahlili (bosh yoki uning o‘rnini bosuvchi qism)
Agar bosh o‘ngga qaragan bo‘lsa, faoliyatga bo‘lgan barqaror intilish,
harakatchanlikni bildiradi. Bunda rejalashtirilgan, o‘ylangan barcha fikrlar amalga
oshiriladi yoki garchi oxirigacha yetkazilmasada uni amalga oshirishga kirishiladi.
Bosh chap tarafga qaratib chizilgan bo‘lsa, refleksiya, o‘zini boshqalar qanday
idrok qilishlari haqida o‘ylash, fikrlashga moyillik. Bunday sinaluvchilar harakat
kishilari emas, ular o‘ylaganlarining bir qisminigina amalga oshiradilar. Ba’zida
bu shaxsning faol harakat qilishdan cho‘chishi, qat’iyatsizlik sifatida qaraladi
(biroq buni boshqa yo‘llar orqali tekshirish lozim). “Anfas” holati, ya’ni bosh rasm
chizayotgan shaxs tomonga qarata chizilgan bo‘lsa, bu holat egotsentrizm sifatida
talqin etiladi.
Agar bosh qismda sezgi organlariga mos detallar aks ettirilsa, ya’ni quloq,
og‘iz, ko‘z – bular axborot olishga qiziquvchanlik, atrofdagilarning o‘zi haqidagi
fikrlariga ahamiyat berishlik, deb qaraladi.
Qisman ochiq og‘iz til bilan uyg‘unlashgan holda, biroq lablar aniq chizilmagan
holda tasvirlansa, kuchli nutqiy faollik (haddan
ziyod ko‘p gapirish) sifatida, lablar aniq chizilsa, sezgirlik sifatida
baholanadi.
Til va lablarsiz, ayniqsa qattiq botirib chizilgan ochiq og‘iz qo‘rqinch va
tashvish, ishonchsizlikning oson yuzaga kelishidan;

tishlar bilan tasvirlangan og‘iz – verbal agressiya, ko‘pchilik hollarda
himoyaviy agressiya (shaxsga qaratilgan salbiy murojaatga nisbatan qo‘pollik
qilish, g‘ijinish, so‘kinish kabilar) dan darak beradi. olinmaslik; lavozimga
ko‘tarilish va tan olinishga nisbatan e’tiroz;
o‘z-o‘zini tasdiqlashga intilish belgisi hisoblanadi.
Agar rasm varaqning quyi qismida joylashgan bo‘lsa, buni o‘ziga nisbatan
ishonchsizlik, o‘ziga past baho berish, qat’iyatsizlik, tushkunlik sifatida; jamoada
biror mavqeni egallashga intilmaslik; tan olinish hamda o‘z-o‘zini e’tirof etish
mavjud emasligi sifatida baholash mumkin.
Figuraning markaziy qismi tahlili (bosh yoki uning o‘rnini bosuvchi qism)
Agar bosh o‘ngga qaragan bo‘lsa, faoliyatga bo‘lgan barqaror intilish,
harakatchanlikni bildiradi. Bunda rejalashtirilgan, o‘ylangan barcha fikrlar amalga
oshiriladi yoki garchi oxirigacha yetkazilmasada uni amalga oshirishga kirishiladi.
Bosh chap tarafga qaratib chizilgan bo‘lsa, refleksiya, o‘zini boshqalar qanday
idrok qilishlari haqida o‘ylash, fikrlashga moyillik. Bunday sinaluvchilar harakat
kishilari emas, ular o‘ylaganlarining bir qisminigina amalga oshiradilar. Ba’zida
bu shaxsning faol harakat qilishdan cho‘chishi, qat’iyatsizlik sifatida qaraladi
(biroq buni boshqa yo‘llar orqali tekshirish lozim).
“Anfas” holati, ya’ni bosh rasm chizayotgan shaxs tomonga qarata chizilgan
bo‘lsa, bu holat egotsentrizm sifatida talqin etiladi.
Agar bosh qismda sezgi organlariga mos detallar aks ettirilsa, ya’ni quloq,
og‘iz, ko‘z – bular axborot olishga qiziquvchanlik, atrofdagilarning o‘zi haqidagi
fikrlariga ahamiyat berishlik, deb qaraladi.
Qisman ochiq og‘iz til bilan uyg‘unlashgan holda, biroq lablar aniq
chizilmagan holda tasvirlansa, kuchli nutqiy faollik (haddan ziyod ko‘p gapirish)
sifatida, lablar aniq chizilsa, sezgirlik sifatida baholanadi.

Til va lablarsiz, ayniqsa qattiq botirib chizilgan ochiq og‘iz qo‘rqinch va
tashvish, ishonchsizlikning oson yuzaga kelishidan;
tishlar bilan tasvirlangan og‘iz – verbal agressiya, ko‘pchilik hollarda
himoyaviy agressiya (shaxsga qaratilgan salbiy murojaatga nisbatan qo‘pollik
qilish, g‘ijinish, so‘kinish kabilar) dan darak beradi. Shuni ta’kidlash lozimki,
bolalar va o‘smirlar uchun og‘izni dumaloq shaklda tasvirlash xosdir. Bu esa
sinaluvchidagi qo‘rqinch va xavotirlanish holatlarini bildiradi.
Rasmda tasvirlangan ko‘zlarga alohida ahamiyat berish zarur. Agar ko‘z
qorachig‘i alohida urg‘u bilan chizilsa – bu insonga xos bo‘lgan qo‘rquv
kechinmasining belgisi sanaladi. Bunda kipriklarning bor yoki yo‘qligiga ham
ahamiyat berish zarur. Kipriklar – xulq-atvorning namoyishkorona – jazava usuli.
Erkaklar rasmlarida kipriklar tasvirlansa, ularda ayollar xarakteriga xos sifatlar
mavjudligidan darakdir. Shuningdek, kipriklar sinaluvchining atrofdagilarni o‘z
tashqi chiroyi, kiyinish uslubi bilan lol qoldirishga intilishi, bu jihatlarga katta
e’tibor bilan qarashini bildiradi. Agar rasmning bosh qismi butun figura
o‘lchamiga nisbatan katta bo‘lsa, sinaluvchi o‘zidagi va atrofdagi kishilardagi
fikrlash, eruditsiyani qadrlashidan darak beradi. Ba’zi hollarda boshda
qo‘shimcha detallar, masalan, shox tasvirlanishi mumkin. Shoxlar - himoya va
agressiya timsoli bo‘lib, boshqa belgilar (tirnoq, dag‘al jun, igna) bilan birgalikda
tasvirlansa, bu tajovuzkor xarakter, spontan yoki himoyaviy agressiya ekanligini
bildiradi. Hayvondagi patlar - o‘zini bezab ko‘rsatish, o‘zini oqlash, namoyish
qilishga moyillik bo‘lsa, yol, jun va shunga o‘xshash soch turmaklari - hissiyot,
o‘z jinsini ta’kidlash, o‘zining seksual roliga e’tiborni qaratish belgisi hisoblanadi.
Figuraning tayanch qismlari tahlili (oyoqlar, panja, ba’zida postament)
Bunda asosiy e’tibor bu qismning butun figura va shakl o‘lchamlari nisbatiga,
oyoq qismining tana bilan qanday birlashishiga, oyoqlar hamda panjalarning qaysi
tomonga yo‘naltirilganligiga qaratilishi zarur. Agar oyoqlar tana bilan aniq, puxta

biriktirilsa, bu qaror qabul qilishning asosliligi, o‘ylanganligi, ratsionallik belgisi;
agar birlashtirish pala-partish zaif bo‘lsa yoki umuman birlashmagan bo‘lsa yoki
oyoq, asos umuman bo‘lmasa – bu yuzaki fikrlash, xulosa chiqarishga yengil-
yelpi qarash, ba’zida qaror qabul qilishning impulsivligidan darak beradi. Oyoq,
panja shakllarining bir xilligi va bir tomonga yo‘nalganligi - qaror qabul
qilishning konformligi (mustaqil emasligi), oddiyligi, standartligi hisoblanadi. Bu
detallarning shakli va holatidagi har xillik, aksincha, fikr vaustanovkalarning
o‘ziga xosligi, mustaqilligi, ba’zida ijodiylik belgisi.
Figuraning yuqorisida joylashgan qismlar tahlili
Qanotlar, qisqichlar, pat, jingalak soch, bantik kabilar - o‘ziga ishonch,
qiziquvchanlik, atrofdagilarning ishlarida iloji boricha ko‘proq ishtirok etish, o‘z
faoliyatiga berilib ketish belgisi. Bezovchi detallar – namoyishkorlik, atrofdagilar
e’tiborini o‘ziga qaratishga moyillikdan darak beradi.
Dumlar – sinaluvchining o‘z xatti-harakati, qaror va xulosalariga munosabatini
bildiradi. Agar dum qog‘ozda o‘ngga qarata chizilsa, bu sinaluvchining o‘z
harakati va xulq-atvoriga munosabat, chapga qaragan bo‘lsa, bu o‘z fikr, qarorlari,
boy berilgan imkoniyatlariga, qat’iyatsizligiga munosabatni aks ettiradi. Bu
munosabatning ijobiy yoki salbiy xarakteri dumning yuqoriga (ishonch va tetiklik)
yoki pastga (o‘zidan qoniqmaslik, o‘zining haqligidan shubhalanish, aytgan
gaplari, qilgan ishlaridan afsuslanish) qaratilishida ifodalanadi. Bunda bir necha,
ba’zan takrorlanuvchi bo‘g‘inlardan tashkil topuvchi, ayniqsa, haddan ziyod qalin,
uzun va tarvaqaylab ketgan dumga e’tibor berish lozim.
Figura konturlari. Bo‘rtib chiqishlar (arqon, igna tipidagi), kontur chiziqlarining
bosib, qalin chizilishi mavjudligi yoki yo‘qligiga qarab tahlil qilinadi. U
atrofdagilardan himoyalanish belgisi hisoblanadi. Agar bo‘rtib chiqishlar o‘tkir
burchaklar bilan bajarilsa – tajovuzkor himoya; agar kontur chizig‘i “bo‘yab”,
qora qilib chizilsa - qo‘rqinch va tashvishlanish; agar qalqon qo‘yilsa va chiziqlar

ikkitadan bo‘lsa – (xavotirlanish) cho‘chish va shubhalanish sifatida tahlil
qilinadi.
Fazoviy joylashuviga qarab bunday himoyaning yo‘nalishi aniqlanadi:
figuraning yuqori konturi - o‘ziga nisbatan yoshi kattalar, ota-onalar, o‘qituvchilar,
boshliqlar, rahbarlar, ya’ni ta’qiq, zo‘rliklarni amalga oshiruvchi shaxslarga
nisbatan; pastki kontur - o‘zidan yosh jihatdan kichkinalar, qo‘l ostidagilarning
masxaralashi, qabul qilmaslik, ular o‘rtasida obro‘sining yo‘qligi; yon tarafdagi
konturlar – aniq bo‘lmagan xavotir, har qanday vaziyatda yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan turli xavfga nisbatan o‘zini himoya qilishga tayyorlik deb baholanadi.
Agar “himoya” elementlari kontur ichida joylashsa, ya’ni chizilganhayvon
korpusida bo‘lsa va ular o‘ng tarafga yaqin tursa, bu real faoliyat jarayonidagi
hamda chap tarafda bo‘lsa – ko‘proq o‘z fikr, e’tiqod didiga nisbatan himoya
sifatida talqin qilinadi.
Umumiy energiya. Umumiy energiyani baholash o‘ylab topilgan hayvon
haqida tasavvur hosil qilish uchun ishlatilgan detallar, tana, bosh, dum, qanot
miqdoriga qarab amalga oshiriladi.
Tarkibiy qismlar va elementlar (eng zarurlaridan tashqari) qanchalik ko‘p
bo‘lsa, energiya shunchalik ko‘p hisoblanadi. Lekin buning aksi bo‘lsa, bu
energiyani tejash, organizmning astenikligini, o‘tkir somatik kasalliklardan dalolat
beradi. Bu belgilarni chiziq xarakteri – zaif - to‘rsimon chiziqlar, qalamni
bosmasdan, qog‘oz ustida shunchaki yurgizish orqali tasdiqlashi mumkin.
Chiziqlar qalin va bosib chizilgan bo‘lsa, bu energiya tarzida emas, balki
xavotirlanish sifatida baholanadi. Bunda ayniqsa, qattiq bosib chizilgan, hattoki
varaqning orqa tarafidan ko‘rinib turgan chiziqlarga e’tibor qaratilishi lozim. Bu,
ya’ni rasm chizayotgan qo‘l muskullarining yuqori tonusi – kuchli
xavotirlanishdan darak beradi. Shu bilan birga rasmdagi qaysi detal, qaysi timsol

shunday aks ettirilganligiga diqqat qilish zarur, chunki ular yordamida
xavotirlanish nima bilan bog‘langanligini aniqlash mumkin.
Mazmuni va mavzusi jihatidan hayvonlar xavf soluvchi, neytral turlarga
ajratilishi mumkin (masalan arslon, begemot, bo‘ri yoki qushlar, chumoli va
olmaxon, it, mushuk kabilar) bu holda chizilgan hayvonlar rasmi – rasm
chizayotgan shaxs namoyondasi; o‘zini rasmdagi hayvon bilan identifikatsiyalash;
o‘z shaxsi va “Men”iga munosabat, o‘zining mavqei haqidagi tasavvurlar sifatida
baholanadi. Insonga o‘xshatib chizilgan ikki oyoq, odamlarga o‘xshatib kiyintirish,
hayvon yuzi odamnikiga o‘xshash qilib, oyoq yoki panja qo‘l sifatida tasvirlansa –
bu infantillik, emotsional jihatdan yetuk emaslikdan dalolatdir.
Agressivlik darajasi rasmdagi burchaklar xarakteri, miqdori va joylashuvi
orqali ifodalanadi. Bunda burchaklarning tasvirdagi boshqa detallar bilan aloqasi
ahamiyatli emas. Ayniqsa – tirnoq, tish, tumshuq kabi agressiya timsollariga
e’tibor qaratish zarur. Shuningdek, seksual belgilar, ayniqsa, insonga o‘xshash
figuradagi ko‘krak, yelin va shunga o‘xshash elementlarga e’tibor berishlozimki,
ular insonning jinsga nisbatan munosabatini bildiradi.
Aylana figurasi (ayniqsa ichi bo‘sh) ichki dunyoning sirliligi, yopiqligi,
odamovilik, atrofdagilarga o‘zi haqida ma’lumot berishni istamaslikni ifodalaydi.
Bunaqa rasm odatda tahlil qilish uchun yetarli ma’lumot bera olmaydi. Shu bilan
birga “hayvon” tanasiga mexanik qismlar o‘rnatilishiga ham e’tibor berish talab
qilinadi. Masalan, hayvon oyoqlari o‘rniga traktor yoki tank zanjirini chizish,
3 ta oyoq; bosh qismiga vint, ko‘z o‘rniga elektr lampochkasi, tanaga turli klavish,
antennalar o‘rnatish ko‘proq shizofreniya bilan kasallanganlarda kuzatiladi.
Insonning ijodiy imkoniyatlari odatda figuradagi elementlarning o‘ziga
xosligi, uning murakkab tuzilishga egaligi bilan belgilanadi. “Tayyor”, mavjud
hayvonlarning elementlaridan tashkil topgan rasm, masalan, qanotli mushuk, patli
baliq, panjali it – ijodiylikning mavjud emasligi sifatida talqin qilinadi. Figurani

qurishda tayyor qismlardan emas, balki turli elementlardan foydalanish originallik
ifodasidir.

XULOSA
Ushbu kurs ishida “ Psixologiyada test metodi orqali ma’lumot to’plash”
mavzusi yoritilib berilgan.
Psixologik testlarning ahamiyati, xususiyatlari,yuzaga kelish tarixi va turlari
o’rganib chiqildi. Shuningdek, psixilogik testlar orqali inson ruhiyati to’g’risida
ma’lumot yig’ish uchun shaxsning kommunikativ qobiliyati,atroftagilar bilan
muomalasini tadqiq qilishga imkon beruvchi Y.Rijonkinning “Kommunikativ
oraliqni o’rganish” testi va shaxsni ayrim bir xususiyatlarini o’rganishga imkon
beruvchi “Mavjud bo’lmagan hayvon” proyektiv testi misol qilib keltirildi.

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1. “Psixodiagnostika va eksperemntal psixologiya” Z.Nishanova,Z.Qurbonova,
S.Abdiyev Toshkent-2011
2. “Umumiy psixodiagnostika” S.X.Jalilova, N.A.G’ayubova Toshkent-2018
3. F.I.Xaydarov, N.I.Xalilova “Ummiy Psixologiya” Toshkent -2010
4. P.I.Ivanov, M.E.Zufarov “Umumiy Psixologiya” Toshkent-2008
5. Z.Nishonova, D.Qarshiyeva “Eksperemental Psixologiya” Toshkent-2007
6. A.I.Rasulov, K.B.Kadirov “Eksperemental Psixologiya” Toshkent-2023
7. Psy.su
8. ru.m.wikipedia.org
9. bigenc.ru

202-guruh talabasi Narziyeva Nozima Orif qizining “Psixologiyada testlar
orqali ma’lumot to’plash” mavzusidagi “Eksperimental psixologiya” fanidan
yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
_____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________

__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_____
Talaba:__________________________________________ning kurs
ishi_____ball bilan baholandi.

Psixologiyada test medtodi orqali ma‘lumotlar to‘plash

Купить