Psixologiyada xakter muammosi - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	188.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Psixologiyada xakter muammosi

Купить

MAVZU: PSIXOLOGIYADA XARAKTER MUAMMOSI .
MUNDA REJA:
KIRISh……………………………………………………..... . ...……..4
I.BOB. X ARAKTER HAQIDA UMUMIY TUShUNCHA.
I.1. Xarakter to’g’risida umumiy tushuncha…...… …….………. 5.9
I.2. Xarakter sifatlari…………..………………………… .. .…...10.15
II.BOB.XARAKTER XUSUSIYATLARINI TAHLIL QILSIH.
II.1.Xarakter xususiyatlari.Ijobiy xarakter xususiyati….…16.24
II.2. Xarakterni amaliy va nazariy o’ rganish ……… .. ……. . .24.27
XULOSA………………………………………………… ... …..…28.29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………....… . ….30
]
1

KIRISh
Mavzuning dolzabligi : XXI asir fan va texnika rivojlangan davirda
bugungi kunda insonlarda bilish jarayonlari va ular bilan bog’liq bo’lgan boshqa
faoliyatlaralohida e’tiborga olinmoqda. Bugungi kun talablaridan biri bo’lmish
xotira,uning susayishi va xotirani rivojlantirish borasida ko’plab olimlar amaliy va
ilmiy ishlar amalga oshirmoqdalar. Bu ishlar ening avvolo o’sib kelayotgan yosh
avlodga bilim berish ,ularni kelajakka tayyorlash, yurtini xalqini sevuvchi
mehnatkash inson qilib tarbiyalashga qaratilgandir.Zero o’tmish tariximiz , undagi
boy bilimlar va kelajakdagi maqsadlarimizning ildizida aynan bizning xotiramiz
yotadi.
Mavzuning maqsadi: Shaxslardagi xarakter xususiyati u bilan
kechadigan jarayonlarni amaliy va nazariy tahlil qilish , xarakternio’rganish va
ularni amaliyotda qo’llashdan iborat.
Mavzuning predmeti: Mavzuning predmeti bo’lib shaxslardagi xarakter
xususiyatlarini o’rganishning amliy jihatlari xizmat qiladi.
Mavzuning ob’ekti :Mavzuning obyekti bo’lib talabalarga umumiy
psixologiya fanida xarakter xususiyatlarini nazariy va amaliy qo’llash jarayoni
xizmat qiladi.
Mavzuning vazifalari:
1 .Psixik faoliyatda xarakterning rolini o’rganish.
2.Xarakter xususiyatlarini o’rganishning nazariy va amaliy qiymatini aniqlash
3.Shaxslarda xarakter muammosini aniqlash va amaliyotga qo’llash
4.Xarakter muammolari bilan ishlashi va olingan natijalarni qayta ishlashni
o’rganish.
Mavzuning metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi tomonida qabul qilingan qarorlar, me’yoriy hujjatlar,pedagogika
psixologiya , va metodika bo’yicha xorijiy tajribalar, nazariyalar va konsepsiyalar ,
shuningdek xorij hamda Respublikamiz pedagog-psixolog olimlarning xotirani
rivojlantiruvchi metodlarni o’rganish muammolariga bag’ishlangan tadqiqotlari
bitiruv malakaviy ishimizga asos qilib olindi.
2

I.BOB.XARAKTER HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA.
I.1Xarakter to’g’risida umumiy tushuncha
Xarakter — adabiyot va san at asarlarida xususiy belgilari mukammalʼ
tasvirlangan va o zida fe latvor (xattiharakat, kechinma, fikriy va nutqiy
ʻ ʼ
faoliyat)ning tarixan aniq tipini mujassamlantirgan, shuningdek, muallifning
ma naviyestetik konsepsiyasini ifodalagan inson obrazi. Badiiy X. umumiy
ʼ
(takrorlanuvchi) va xususiy (takrorlanmaydigan); obyektiv (badiiy X.ga proobraz
bo lib xizmat qilgan kishi hayotining ijtimoiypsixologik asoslari) va subyektiv
ʻ
(proobrazning muallif tomonidan idrok va talkin etilgan) belgilarning o zaro
ʻ
uyushgan hosilasidir. Adabiyot va san at asarlaridagi X. tushunchasi falsafa,
ʼ
sotsiologiya va psixologiyadagi ayni tushunchadan inson obrazining
konsepsiyaviyligi bilan ajralib turadi.
X. tushunchasi ilk marta Yunonistonda, badiiy ijod ruhiy madaniyatdan
ajralib chiqqan bir davrda paydo bo lgan. X.ning antik davrda ifodalagan mazmuni
ʻ
uning hozirgi talqinidan keskin farq qilgan. "...Shoirlar ishtirokchilarning
xarakterlarini tasvirlash uchun ularni asarga olib kirishmaydi, — deb yozgan edi
Aristotel "She riyat san ati to g risida"gi risolasida, — balki ularning
ʼ ʼ ʻ ʻ
xattiharakatlari orqali xarakterlarini ham (asar doirasiga) jalb etishadi". Antik davr
tragediyasida ham inson obrazi (X.) emas, balki voqea asar g oyasini ifodalab
ʻ
kelgan va muhim badiiy obraz xisoblangan; personajlar asardagi muayyan badiiy
vaziyatda o ynagan roli bilan bir-biridan farklangan.
ʻ
Personaj X.ining mustaqil g oyaviybadiiy ahamiyatga ega ekanligi antik
ʻ
davrdayoq anglashila boshladi. Chunonchi, Plutarx "Parallel hayotnomalar" asarida
qahramonlarni ular "takdir"i va X.iga ko ra o zaro qiyoslagan. "X." atamasining
ʻ ʻ
bunday 2 xil ma noda qo llanishi 18-asrgacha davom etib keldi. Adabiyot va
ʼ ʻ
san atning keyingi rivojlanishi natijasida X. fabuladyan, asar syujetidan tamomila
ʼ
ajralib chikdi.
Uzoq davom etgan tarixiyadabiy jarayonda Uyg onish va klassitsizm
ʻ
davrlari alohida ajralib turadi. Uyg onish davrida X. xulqatvorning muayyan
ʻ
belgilaridan forig bo lib, umuminsoniy hodisa sifatida namoyon bo la boshladi. U
ʻ ʻ ʻ
nafaqat antik davr va o rta asr uchun muhim bo lgan madaniylik va yovvoyilik,
ʻ ʻ
diniy e tiqod va e tiqodsizlik singari o zaro qaramaqarshi belgilardan, balki turli
ʼ ʼ ʻ
ruhoniy sifatlardan ham xoli bo lib bordi. Uyg onish davri qahramonlarining X.ida
ʻ ʻ
harakatchanlik, o zgaruvchanlik ko zga yaqqol tashlandi. Klassitsizm X.ning yana
ʻ ʻ
avvalgi statik holatiga qaytdi va ayni paytda diqqate tiborini shaxsning ongiga —
ʼ
"burch" bilan "ko ngil"ning ikkisidan birini tanlash masalasiga qaratdi. Romantizm
ʻ
esa X.ni shaxsning ichki olami bilan mushtarak bo lgan hodisa sifatida talqin etdi.
ʻ
19-asrda tansidiy realizmttt maydonga kelishi bilan X. shaxs bilan jamiyat
urtasidagi o zaro munosabatning uzviy birligi sifatida uzilkesil shakllandi.
ʻ
Adabiyot va san at asarlarida qahramon shaxsining tashki va ichki moxiyati
ʼ
uning X.ini belgilaydi hamda bu qahramon X.i muallifning va boshqa
personajlarning u haqsagi tavsifnomalari, shuningdek, syujet rivojidagi o rni va
ʻ
3

roli bilan inkishof etiladi. Mas, Abdulla Qodiriyning "O tgan kunlar" romanidagiʻ
Otabek X. i, bir tomondan, yozuvchi bilan birga marg ilonlik birodarlarning
ʻ
tavsifnomalari, baholari, munosabatlari, ikkinchi tomondan, mazkur qahramonning
asar syujetida, voqealar rivojida o ynagan roli orqali aniq qirralar kasb etadi. Shu
ʻ
fikr romandagi boshqa yetakchi qahramonlar X.iga ham oiddir.
Adabiyot va san at asarlarida tasvirlangan qahramonlar har doim ham X.
ʼ
darajasiga ko tarila bermaydi. X., obrazdan farqli o laroq, yozuvchidan katta
ʻ ʻ
mahoratni, qahramonning muayyan tarixiyijtimoiy va madaniyma rifiy sharoitdagi
ʼ
o ziga xos o rni va xususiy belgilarini teran ochishni taqozo etadi. Shu ma noda
ʻ ʻ ʼ
epik janrlar yozuvchiga qahramon X.ini yorqin yaratish imkonini beradi. Masalan,
M. Sholoxovning "Inson takdiri" xikoyasida murakkab va mashaqqatli hayot
yo lini bosib o tgan, ammo shunga qaramay, o zining ezgu insoniy fazilatlariga
ʻ ʻ ʻ
gard ham yuqtirmagan Sokolov X.i katta mahorat bilan yaratilgan. Bunday holni
G afur G ulomning "Mening o g rigina bolam", "Hasan Kayfiy", Abdulla
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qahhorning "O g ri", "Anor" kabi hikoyalarida ham uchratish mumkin.
ʻ ʻ
Har bir milliy adabiyotning boyligi qahramonlar X.ining rangbarangligi bilan ham
belgilanadi. Agar Abdulla Qodiriy o zbek adabiyotiga Otabek va Kumush,
ʻ
Yusufbek hoji va O zbek oyim singari o z siymosida o zbek xalqi tarixining
ʻ ʻ ʻ
muayyan tarixiy davrini va shu xalqning muayyan katlamini ifodalagan X.larni
olib kirgan bo lsa, Oybek 20-asr boshlarida yashagan Yo lchi, Gulnor, Shoqosim,
ʻ ʻ
Qoratoy, Yormat singari 20-asr boshlarida yashagan mehnatkashlarning
rangbarang tiplari bilan boyitdi ("Qutlug qon"), Navoiy, Husayn Boyqaro,
ʻ
Nizomulmulk, Majididdin singari tarixiy, Sultonmurod, Zayniddin, To g onbek
ʻ ʻ
singari to qima qahramonlar X.ini kashf etdi ("Navoiy"). Shunday o ziga xos X.lar
ʻ ʻ
Shayxzoda, Mirtemir, S. Abdulla, M. Osim, R. Fayziy, O. Yokubov, P. Qodirov,
Sh. Xolmirzayev kabi yozuvchilar ijodida ham ko plab uchraydi.
ʻ
Badiiy kashfiyot darajasiga kutarilgan X., ijobiy yoki salbiy mohiyatga ega
bo lishidan qat i nazar, har bir adabiyotning badiiy boyligini tashkil etib, o zi
ʻ ʼ ʻ
mansub bo lgan xalqning milliy X.ini, milliy o ziga xosligini badiiy
ʻ ʻ
mujassamlantirgani bilan ahamiyatlidir.
Har bir odam har qanday boshqa odamdan o`zining individual - psixologik
xususiyati bilan ajralib turadi. Bu erda gap xarakter haqida boradi. “Xarakter” so`zi
aynan tarjima qilinganda grekchadan “tamg`a” degan ma`noni anglatadi. Lekin har
qanday individual xususiyatlar ham xarakter bo`la olmaydi. Masalan, ko`rish va
eshitishning o`tkirligi, tez esda olib qolish bu xarakter emas.
Xarakter deganda mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan, faoliyat usullarida
namoyon bo`ladigan, tipik sharoitlarda ko`rinadigan va bu sharoitlarga shaxsning
munosabati bilan belgilanadigan individual - psixologik xususiyatlar yig`indisi
tushuniladi. Xarakter xususiyatlarining namoyon bo`lishi - har bir tipik vaziyat
hissiy kechinmalarining individual o`ziga xos xususiyati shaxs munosabatlariga
bog`liq. Ikkinchi tomondan, har bir tipik vaziyatdagi harakat sifatlari va individual
o`ziga xos usullari shaxs munosabatlariga bog`liq. Xarakterning intellektual, hissiy
va irodaviy xislatlarini ajratish mumkin. Xarakter deganda, shaxsda muhit va
4

tarbiya ta`siri ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida, tevarak atrofdagi
olamga (boshqa kishilarga, mehnatga, buyumlarga) o`z - o`ziga bo`lgan
munosabatlarda namoyon bo`ladigan individual xususiyatlarini tushunamiz.
Xarakterning juda ko`p xislatlari odamning ish - harakatlarini belgilovchi
chuqur va faol mayllar hisoblanadi. Mana shu moyilliklarda xarakter xislatlarining
undovchilik kuchi namoyon bo`ladi. Odam xarakter xislatlarining ana shunday
undovchilik kuchi tufayli ko`pincha ob`ektiv sharoitga zid ish qiladi va mutlaqo
maqsadga nomuvofiq harakat usullarini qo`llaydi. Ayrim odamlar bilib turib qiyin
vazifani tanlaydilar, ayrimlar aksincha. Xarakter xislatlari ma`lum tarzda harakat
qilishga ba`zan esa sharoitga qarama - qarshi harakat qilishga undar ekanlar, ular
hayotiy qiyin daqiqalarda yaxshiroq namoyon bo`ladilar. Xarakter qarshilik
ko`rsatuvchi sharoitlar bilan kurashda sinaladi. Xarakterni tarbiyalash barkamol
avlodni tarbiyalashning markaziy va muhim vazifalaridan biridir. Qat`iyatlilik
tanqidiy qarash, fahm-farosat, kuzatuvchanlik, xushyorlik singari xislatlari –
intellektual (aqliy), quvnoqlik, mehribonlik - hissiy - irodaviy xususiyatlarga
kiradi.
2. Xarakterning fiziologik asoslari
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy
fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu
sababli ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib
qoladigan xususiyatlari bo`lganlari tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham
individual hayot jarayonida asab tizimining o`zgargan xususiyatlaridan iborat.
Hayvon asab faoliyatining tug`ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon
tug`ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g`oyat xilma - xil taassurotlariga duch
keladi va bunga muayyan faoliyat orqali u muqarrar javob berishi lozim bo`ladiki,
ko`pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti bo`yicha saqlanib qoladi.
SHu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid
belgilardan tashqari muhit ta`siri ostida hosil bo`lgan o`zgarishlarning qotishmasi -
fenotip xarakterdir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo`lib qolgan
xususiyatlarining, jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv - fiziologik asosidir.
Xarakterning nerv - fiziologik asosini tushunish uchun I.P. Pavlovning ikkinchi
signal tizimi haqidagi ta`limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq
va tafakkurning fiziologik asosi bo`lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi.
Xarakterning fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari,
chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o`z burchiga sadoqatli bo`lishlarini o`z ichiga
olmaydi va ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o`zining
kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir: psixologiya xarakterning mazmunini
tashqil qilgan tomonlarini yoritishligi tufayli, u ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
3. Xarakter tipologiyasi
5

Psixologiya tarixida xarakterning tipologiyasini yaratishga bir necha bor
urinib ko`rilgan. Nemis psixologi va psixiatri e.Krechmer tomonidan XX asr
boshlarida tavsiya etilgan tipologiya eng mashhur va dastlabki urinishlardan biri
edi. Keyinchalik uning hamkasblari U.SHeldon, e.Fromm, K. Leongard va
A.E.Lichkolar tomonidan ham shunday tipologiyalar tavsiya etildi. Inson
xarakterining barcha tipologiyalari quyidagi asosiy g`oyalarga muvofiq tarzda
tashqil etilgan:
1. Inson xarakteri uning ontogenetik taraqqiyoti mobaynida juda erta namoyon
bo`la boshlaydi va butun hayoti davomida barqaror bo`lib boradi.
2. Xarakter tarkibiga kirgan xususiyatlar tasodifiy uyushma emas. Ular xarakter
tipologiyasini tuzish imkonini beruvchi bir - biridan farq qiluvchi tiplardan iborat.
3. Mazkur tipologiyaga ko`ra, ko`pchilik kishilarni ma`lum guruhlarga birlashtirish
mumkin.
E. Krechmer odam tanasining tuzilishi va konstitutsiyasiga ko`ra, eng ko`p
uchraydigan uchta tipni ajratib ko`rsatgan (astenik, atletik, piknik).Ularning har
birini shaxsning ma`lum xarakter tiplari bilan bog`langan bo`lsa ham aslida hech
qanday ilmiy asoslar bo`lmagan.
1. Astenik tip - Krechmer fikricha, uncha katta bo`lmagan gavda tuzilishi urtacha
yoki undan balandroq bo`yli, oriq kishilardir. Asteniklarning tana va yuz terisi
noziq , elkasi tor, yassi, mushaklari yaxshi rivojlanmagan.
2. Atletik tip - skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan, o`rtachadan yuqori, baland
bo`yli, keng elkali, kuchli ko`krak qafasli, boshini tik tutib yuradigan kishilardir.
3. Piknik tip - bosh, ko`krak qafasi va qorin bo`shligi yaxshi rivojlangan,
semirishga moyil, tayanch - harakat a`zolari yaxshi rivojlanmagan kishilardir.
E. Krechmer mazkur tiplar bilan ayrim ruxiy kasalliklar o`rtasida muvofiqlik bor,
degan fikrni ilgari suradi. Masalan, atletik va astenik tiplar shizofreniyaga
moyilroq deb hisoblaydi.
E. Krechmer tipologiyasi hayotiy kuzatishlar asosida xulosalar chiqarish orqali
tuzilgan bo`lsa ham kamchiliklarga ega. Ba`zi ilmiy tadqiqotlar ma`lum tana
tuzilishiga ega kishilar ruxiy kasalliklarga moyil ekanligini aniqladi va xarakter
aktsentuatsiyasi haqidagi fikrlarni ilgari surish imkonini berdi.
6

4. Xarakter aktsentuatsiyasi
Nemis psixiatri K. Leongard fikricha, 20 - 50 % kishilarda ba`zi xarakter
xususiyatlari shu darajada kuchliki, ba`zan bir xil tipdagi ziddiyat va hissiy
portlashlarga olib kelishi mumkin. Xarakter aktsentuatsiyasi - biror xususiyatning
boshqalari zarariga kuchli rivojlanishi va atrofdagilar bilan munosabatlarining
yomonlashuviga olib kelishidir. Xarakter aktsentuatsiyasi turli darajada engil va
hatto psixopatiya darajasigacha bo`lishi mumkin. O`smirlar orasida xarakter
aktsentuatsiyasi ko`p (50-80%) uchraydi. Uni turli psixodiagnostik testlar,
masalan, Shmishek testi orqali aniqlash mumkin.
K. Leongard tomonidan xarakter aktsentuatsiyasi quyidagicha tasniflanadi:
1. Gipertim tip. Haddan tashqari aloqaga kirishuvchan, ko`p gapiradi, imo - ishora ,
mimikaga boy, suhbat mavzusini burib yuborishga moyil, ko`pincha xizmatga doir
va ommaviy majburiyatlarni unutib qo`yganligi sababli ziddiyatlar kelib chiqadi.
2. Distim tip. Kamgap, muloqotga kirishishga qiynaladi, pessimist, ziddiyatlardan
o`zini olib qochadi, uyda yolg`iz qolishni yoqtiradi.
3. TSikloid tip. Kayfiyati tez o`zgarishga moyil, kayfiyati yaxshi paytda - gipertim,
yomon paytda distim tipga o`xshab qoladi.
4. Qo`zg`aluvchan tip. Muloqotda passiv, verbal va noverbal reaktsiyalari sust,
qaysar, ba`zan urushqoq, ko`pincha turli mojarolarning tashabbuskori.
5. Kuchaytiruvchi tip. Kamgap, aql o`rgatishni yoqtiradi, yuqori natijalarga
erishishni xohlaydi, tez xafa bo`ladi, shubhalanuvchan, qasoskor. Kichik-kichik
muammolarni kattalashtirishga, bo`rttirishga moyil.
6. Pedant tip. Ziddiyatlarga kam qo`shiladi, ko`pincha passiv holatda bo`ladi,
atrofdagilarga ko`plab rasmiy talablar qo`yadi, tartibli , jiddiy, ishonchli xodim.
7. Xavotirli tip. Kamgap, odamovi, o`ziga ishonmaydi, ziddiyatlardan o`zini olib
qochadi, tinchliksevar, o`z - o`zini tanqid qiladi. Topshiriqlarni vaqtida bajaradi.
8. Eemotiv tip. Tor doiradagi kishilar bilan muloqotga kirishishni yoqtiradi, xafa
bo`lsa tashqaridan sezdirmaslikka harakat qiladi, mehribon, g`amxo`r, mas`uliyatni
his qiladi. Boshqalarning yutuqlaridan quvonadi.
9. Namoyishkorona (demonstrativ) tip. Muloqotga tez kirishadi, etakchilikka
intiladi, hoqimiyat va maqtovni yoqtiradi, boshqalarni o`ziga jalb qila oladi, noyob
tafakkurga, xulq - atvorga ega.
7

10. Ekzaltirovanlashgan tip. O`ta muloqotga kirishuvchan, ko`p gapiradi,
qiziquvchan, do`stlari va yakinlariga e`tiborli, boshqalarga yordam beradi , did-
farosatli, samimiy.
11. Ekstrovertirovanlashgan tip. Muloqotga kirishuvchan, do`stlari ko`p,
ziddiyatlardan o`zini olib qochadi, boshqalarni diqqat bilan eshitishi mumkin.
Topshiriqlarni vaqtida bajaradi.
12. Introvertirovanlashgan tip. Muloqotga kirishishga qiynaladi, “ichimdagini top”,
falsafiy fikr yuritishni yoqtiradi, qat`iyatli, e`tiqodi mustahkam, qaysar, tafakkuri
qotib qolgan.
To`g`ri tashqil etilgan ta`lim - tarbiya jarayonida xarakter aktsentuatsiyasini
tarbiyalash va tuzatish mumkin.
5. Xarakter tarkibi
Odam xarakterining tarkibi turli xususiyatlari tasodifiy yig`indisidan iborat
emas. Xarakterning ayrim xususiyatlari bir - biriga bog`liq, biri - biriga tobe yaxlit
organizmni hosil qiladi. Mana shunday yaxlit organizm xarakter tarkibi deb
ataladi. Masalan, odamning takabbur va shuhratparastligini bilsak, uning ichi qora,
qorako`ngilli deb, kamtarligini bilsak, ko`ngilchan deb aytamiz.
Hozirgi zamon psixologiyasida shaxsning turli munosabatlari bilan belgilanadigan
xarakter xususiyatlarining to`rtta tizimi farqlanadi.
1. Jamoa va ayrim odamlarga bo`lgan munosabatlarini ifodalovchi xususiyatlar
(yaxshilik, mehribonlik, talabchanlik, takabburlik va shu kabilar).
2. Mehnatga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar: (mehnatsevarlik,
yalqovlik, vijdonlilik, mehnatga mas`uliyat yoki mas`uliyatsizlik bilan
munosabatda bo`lish kabilar).
3. Narsalarga bo`lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik ,
narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo`lish kabilar).
4. Odamning o`z - o`ziga bo`lgan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar (izzat -
nafslilik, shuhratparastlik, mag`rurlik, o`zini katta olish, kamtarlik kabilar).
Bundan tashqari, kamroq ahamiyatga ega bo`lgan boshqa juda ko`p
xususiyatlar ham mavjud: o`ziga ishonish, o`zbilarmonlik, o`ziga bino qo`yish,
maktanchoqlik kabilar. Xarakterning hamma xususiyatlari bir - biri bilan bog`liq,
kishining xarakteri nisbatan bir butundir. Xarakterning tarkibi faqat ayrim
xususiyatlarining o`zaro bog`liqligi bilan emas, balki bir butun xarakterga xos
8

bo`lgan xususiyatlar bilan belgilanadi. Xarakterning xususiyatlari jumlasiga
birinchidan, ularning chuqurlik darajasi kiradi. Shaxsning markaziy asosiy
munosabatlari bilan belgilanadigan xususiyatlarini biz xarakterni birmuncha
chuqurroq xususiyatlari deb ataymiz. Masalan, barkamol shaxsda odamlarga,
jamoa va mehnatga nisbatan vijdonan munosabatda bo`lish bilan belgilanadigan
xususiyatlar chuqurroq xususiyatlar hisoblanadi. Ikkinchidan, xarakter kuchi yoki
faolligi . Xarakter faolligi xarakter xususiyatlarining kishini biror narsaga undash
kuchi bilan tashqi sharoitlarga qarshilik ko`rsatish darajasi bilan belgilanadi.
Uchinchidan, xarakterning tarkibiy xususiyatlariga - uning barqarorlik va
o`zgaruvchanlik darajasi kiradi. Xarakter barqarorligi va o`zgaruvchanligi ham
moslashish faoliyatining zarur shartlaridandir. Agar tashqi sharoitning o`zgarishi
bilan har gal xarakter boshqacha bo`lib, o`zgarib qoladigan bo`lsa, unday paytda
odamning xatti -harakatlari tashqi sharoit ta`siriga nisbatan passiv javob
reaktsiyasiga aylanib qolgan xatti -harakat batamom passiv moslashishga aylangan
bo`lar edi. Odamning xarakter xususiyatlari juda xilma - xil hayot sharoitlarida
ham qarshilik qiluvchi sharoit bo`lishiga qaramay uning xatti -harakatlarini
boshqaradi.
Xarakter ma`lum darajada plastikdir (egiluvchandir). Xarakterning
plastikligi ikki xil ma`noga ega, birinchidan, xarakterning plastikligi
(egiluvchanligi) xarakterning barqarorligi singari muhim faol ta`sir qilishidir.
Ikkinchidan, xarakter ma`lum darajada plastik bo`lganligi uchungina istalgan
odamning xarakterini tarbiyalay va qayta tarbiyalay olamiz.
Kishiga mustahkamlanib, uning shaxsiy xususiyatiga aylanib qolgan iroda
sifatlari xarakterning iroda bilan bog`liq bo`lgan xislatlaridir, bu sifatlar alohida
ko`rinib emas, balki shaxsning fazilatiga aylanib qoladi , qat`iyat, sabr – toqat,
chidamlilik, dadillik, o`zini tuta bilish, mustaqillik, intizomlilik, mas`uliyatni his
qilish, o`z - o`zini tanqid axloqiy xislatlardir.
6. Xarakterning shakllanishi
Organizmning nasliy xususiyatlari xarakter xususiyatlarining paydo
bo`lishidagi shartlardan biridir. Xarakter xususiyatlari irsiyatning biologik
qonuniyatlari bilan emas, balki ijtimoiy qonuniyatlar bilan belgilanadi. (egizaklar).
egizaklar temperament xususiyatlari jihatidan o`xshasalar ham xarakter xislatlari
bir - biridan farq qiladi. Xarakterning xususiyati shaxs munosabatlari bilan
bog`liqdir. Lekin shaxs munosabatlari o`z navbatida ijtimoiy munosabatlar bilan
belgilanadi. Kishining xarakteri tug`ma, doimiy va o`zgarmaydigan narsa emas.
Hech bir bola mehnatsevar yoki dangasa, rostgo`y yoki yolg`onchi, qo`rqoq yoki
jasur bo`lib tug`ilmaydi. Har bir odamning xarakteri temperamenti asosida,
ijtimoiy muhit ta`siri bilan tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishining o`z -
o`zini tarbiyalashi bilan taraqqiy qilib, o`zgarib boradi. Xarakterning taraqqiyoti
kishining irodasi, aql - idroki va hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi bilan
9

mustahkam bog`liqdir. Kishining butun hayoti davomida uning xarakterining
tarkib topishiga ijtimoiy muhit , avvalo shu kishi bilan birga yashab turgan va
ishlab kelgan jamoa katta ta`sir ko`rsatadi. Kichik bolalarda xarakterning tarkib
topishida taqlidning roli katta. Bolalar ota - onasiga, yaqin kishilarga va kattalarga
o`xshashlikka harakat qiladi. Ular kattalarning yurish - turishlari, dasturxon
atrofida o`zini to`tishi va boshqalarga taqlid qiladilar, kichiklarga va jonivorlarga
munosabatlarini kuzatadilar. Ota - onalar va o`qituvchilar, umuman katta
yoshdagilar hammasi o`zlariga ham e`tibor bilan qarashlari, o`zlarida ijobiy
xarakter xislatlarini har doim tarbiyalab borishlari lozim. Bolalarda ijobiy, irodaviy
va axloqiy sifatlarini tarbiyalab etkazmoq uchun ota - onalar va tarbiyachilarning
o`zlari bunday sifatlarga ega bo`lishlari lozim.
Xarakterning o`sishida tarbiya va o`z - o`zini tarbiyalashning roli katta.
O`sib kelayotgan yosh avlodning xarakteri, avvalo oilada va maktabda
tarbiyalanadi. Bolalarning xarakterini tarbiyalashda katta mas`uliyatli vazifa ota -
onalar, o`qituvchilar va bolalar bog`chasi tarbiyachilari zimmasiga to`shadi.
Xarakterni tarbiyalashda pedagog bolaning temperamentni ijobiy va salbiy
tomonlarini yaxshi bilishi lozim. Xarakterni tarbiyalash, jumladan,
temperamentning ijobiy tomonlarini o`stirishdan, uning salbiy tomonlarini
yo`qotishdan va bu salbiy tomonlarni xarakterning ijobiy xislatlari bilan
almashtirishdan iborat. Xarakterning salbiy tomonlarini yo`qotmoq, ijobiy
tomonlarini tarbiyalab etkazmoq uchun tarbiyalanuvchining o`z temperamentini
o`zi idora qilishiga o`rgatmoq lozim. O`z temperamentini idora qila bilish
xarakterning ijobiy xislatidir. Bola xarakterining tarkib topishida jamoaning
tarbiyalovchi roli nihoyatda katta. Inson yakka bir - biridan ajralgan tarika hayot
kechirmaydi, muayyan jamoada, ya`ni muayyan oilada, maktabda, tsexda va
hokazolarda hayot kechiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o`rtasidagi bog`lovchi
bo`g`indir. Har bir o`qituvchi va tarbiyachi bola xarakterining ayrim xislatlarini
tarbiyalashda faqat jamoa orqali ta`sir qilib, ijobiy natijalarga erishmoqi mumkin.
I.2.Xarakter sifatlari.
Maktabgacha va kichik yoshdagi o’quvchi bolalardayok kishi xarakterining
dastlabki b е lgilari bilan boshlanadi. Xatti harakatning muayyan odatlangan usullari
va xulk atvorning shakllari vujudga k е la boshlaydi. O’smirlik yoshida xarakterning
10

shakllanishi shaxsning rivojlanishidagi hamma pros е slarda muhim urin egallaydi.
Talimning tasirida va maktabning ijtimoiy hayotida ishtirok etish tufayli
o’smirlarda ularning goyaviy siyosiy usishining yunalishi shakllanishining goyaviy
asosi xarakterning mazmunini Tashkil etadigan dunyokarash asta s е kin hosil bo’lib
boradi.
Mustaqillikka intilish o’zining goyaga е tganligini kursatishni harakat qilish
o’smirlar o’z o’zini anglash bilan bog’’liq bo’lgan shakllanayotgan xarakterning
muhim xislatidir. O’smirlarning mustaqilligi va aktivligi kanday yunalish olishi
ular bilan maktabda va uyda olib borildigan tarbiyaviy ishlarni Tashkil etishga
bog’’liq.
Nixoyat darajada aktiv m е hnatga qiziqish katta u aktivlikni yo’lga solishishni
bilib olish bolalarni axillik bilan ish kurishga o’rgatish ularning zarur bilimlari
bilan kurollantirishga yordam b е rish jamoat ishlarini olib borishga o’rgatish, aqliy
m е hnat soxasida ham uyushkoklik bilan ishlashga o’rgatish zarur d е b o’qtirishi
nixoyatda haqqoniydir. O’smirlarning voq е ylikka ongli ravishda munosabatda
bo’lishining ortib borishi bilan birga ularda o’qishga va m е hnatga ongli
munosabatda bo’lish ham ortadi.
O’smirlar o’zlarining o’quv faoliyatida ijtimoiy xarakterdagi motivlar sov е t
o’quvchisi va o’quvchilik burchini ado etish istagi jamoada faxrli urinni egallash
o’z sinfining shon sharafini maktabning shanini saklashga malum darajada amal
qiladilar». Birok o’smirlik yoshida o’qishga b е fark karash yoki unga salbiy
munosabatda bo’lish m е hnat qilishni yoktirmaslik kabi ayrim xodisalar uchrab
turadiki bu o’qishning hayotdan ajrab kolishi kupincha esa noto’g’ri yo’lga
qo’yilgan oila tarbiyasining natajasidir.
O’smirlarda kattalarga ularning xulk atvori bilimlari va fikr muloxazalariga
nisbatan tankidiy munosabatda bo’lishi kabi xarakter xislatning ongi
rivojlanganligi ham ko’zga tashlanib turadi. Qo’pollik, kurslik kabi salbiy xarakter
xislatlari urta yoshdagi o’quvchilardagi mukarrar xususiyatlari emas, bolalarni
tarbiyalash tajribasi shuni kursatadiki yaxshi uyushgan dustona jamoalarda shu
jumladan m е hnat va dam olish r е jimini yagona talablar asosida to’g’ri yo’lga
qo’yilgan oilalarda ham o’smirlarning jinsiy е tilishi davri va u bilan bog’’liq
bo’lgan o’smir organizmidagi o’zgarishlar b е zarar utib k е tadi.
Xarakter shaxs psixik xususiyatlarning birligidan iborat yaxlitlik muhimdir,
l е kin bu yaxlitlik bo’limlardan Tashkil topgan. Kishi xarakterining strukturasiga
yoki to’zilishini aniklash xarakteridagi asosiy kampan е nt yoki xususiyatlarni
ajratib kursatish va ularni murakkab munosabatlarni va o’zaro tasirini b е lgilash
11

d е makdir. Shaxsning yunalishi extiyojlari, motivlar, qiziqishlar, ishtiyok id е allari,
xarakterni mazmunini tashkil etadi.
Huddi manna shular kishining borlikka ijtimoiy vok е a xodisalarga, jamiyatda
hamda boshqa shaxs sifatida o’z o’ziga bo’lgan munosabatlarini xususiyatini
b е lgilaydi. Munosabatlar anglab olinish darajasiga karab ham anglangan va chukur
anglab olingan ularning aktivligi va ijtimoiy ahamiyatga kura n е tral hamda salbiy
bo’lishi mumkin. Shaxsning dunyokarashi yani tabiatga jamiyatga va kishi ongiga
ham ularning rivojlanishiga bo’lgan karashlari sist е masi yunalishining goyaviy
asosini Tashkil qiladi. Ijtimoiy taraqqiyotning muayyan boskichini aks ettiruvchi
dunyokarash shaxs yunalishining shakllanishiga hal kiluvchi tasir kursatuvchi aktiv
kuchdir.
Kishining xarakteri kup kirralidir, l е kin xarakterning ayrim xislatlarini bir
biridan ajratib olib alohida o’rganish ayniksa bu xislatlarning birini ikkinchisiga
karama karshi qo’yish mumkin emas chunki ular o’zaro mustaxkam bog’langandir.
Kishining xarakterida odatda avvalo shaxs xulkining hama tomonlarida iz
koldiradigan bazi bir hilma xil tartibda birga kushilib k е ladigan umumiy xislatlar
ajralib turadi. Xarakterning mukammalligi katiyligi barqarorligi va kuchli bunday
xislatlari katoriga t е gishlidir. Masalan: Xarakterning juda kuchli bo’lishi bilan
birgalikda uning bir tomonlama va tor ekanligini yoki е tarlicha barqaror bo’lmagan
tulikligini ham uchratish mumkin. Uzoq vaqt davomida xarakter kishi
organizmining anatomik-fiziologik xususiyatlari gavda tizimining xususiyati
qonning kimyoviy tarkibi, qon tomirlarini to’zilishi va boshqalari bilan b е lgilanadi
d е b xisoblash qabo’l kilingan edi. Har bir tarixiy davr va undagi kishilarning
ijtimoiy gruppalari fakat shu kishilargagina xos bo’lgan xarakter xislatlarini
vujudga k е ltiradi.
Xususiy mulkchilik va rakobatga asoslangan to’zum ekspuatatorlar sinfining
xudbinlik, ochko’zlik, munofiklik, odam s е vmaslik va boshqa shu kabi tipik
xususiyatlariga iz koldirmaydi. Shaxsning turli xususiyatlari urtasidagi
munosabatlar juda murakkabdir. Mustaxkam xarakterli kishilar kupincha aqliy
jixatdan ham е tuk bo’ladilar shu bilan birga bazan shunday kishilar ham uchraydiki
ular qobiliyatli, s е rfikr va aklli bo’ladilaru o’zini tuta bilish salobatlilik
xarakterining katiylik kabi xarakter xislatiga ega bo’lmaydi.
Qobiliyat bilan xarakterning to’g’ri k е lmaslik xollari o’quvchilar orasida ham
uchraydi. Kupincha o’quvchilar tula asos bilan «qobiliyatli o’quvchi ancha yaxshi
o’qishi mumkin» d е b gapiradilar. Bu shunga uxshash o’quvchilarni
tarbiyalashda е tarlicha etibor b е rilmaganligidan dalolat b е radi. Inson xarakteri
12

xususiyatlarining yana bir tomoni uning extiyojlari, qiziqishlari, didi va odatlari
bilan o’zviy bog’’liq bo’lgan fakat shu kishi uchun tipik xisoblangan. Shunday
qilib shaxsning kiyofasiga o’zviy ravishda kiradigan xis tuygulari yigindisidir.
Kishining xarakteri individual va umumiy xislatlarining birligidan iborat. Kishi
xarakterinig psixologiyasi to’g’risida gapirganda qo’yidagilarni fark qilish k е rak.
- Ayrim xislatlarning tipikligi
- Mazkur kishidagi xarakterning namoyon bo’lishi
- Xislatlarning bir guruppa kishilar uchun xosligi va ularning
namoyon bo’lishi
- Kup kishilarga nisbatan umumlashtirish
Ayrim kishi xarakteridagi tipik xususiyat bu bir muncha davomli vaqt
davomida uning xulkini ifodalab b е radi. Ammo barqarorlik xarakter xislatlarning
o’zgarmasligidan dalolat b е rmaydi. Masalan: Bola o’smirlik yoshiga kadam
qo’yishi bilan unda yangi hayotiy munosabatlar paydo bo’ladi. Shubxasiz bu uning
xarakterida iz koldiradi. Yangi tipik xususiyatlarning shakllanishiga tasir qiladi.
Bunda kupincha eski xususiyatlar uning xarakteri uchun tipik bo’lmay koldi.
O’quvchining boshqa maktab koll е ktiviga utish uning kiyofasida xarakterning
yangi xislatlari paydo bo’lishi xodisalari ham t е z t е z uchrab turadi. Umumiy
xususiyat kishilarning malum bir ijtimoiy gruppasiga xos bo’lgan xususiyatdir.
O’smirlarning voq е ylikka ongli ravishda munosabatida bo’lishning ortib
borishi bilan birga ularda o’qishga va m е hnatga ongli ravishda munosabatda
bo’lishining ortib borishi bilan birga ularda o’qishga va m е hnatga ongli
munosabatda bo’lish ham ortadi. O’smirlar o’zlarining o’quv faoliyatida ijtimoiy
xarakterdagi motivlarga malum darajada amal qiladi, birok o’smirlar o’z yoshida
o’qishga b е fark karash yoki unga salbiy munosabatda bo’lish m е hnat qilishni
yoktirmaslik kabi ayrim xodisalar uchrab turadi bu o’qishning hayotdan ajrab
turadiki, kupincha esa noto’g’ri yo’lga qo’yilgan oila tarbiyasining natijasidir.
O’smirlarda kattalarga ularning xulk atvori, bilimlari va fikr atvori bilimlari va fikr
muloxazalarga nisbatan tankidiy munosabatda bo’lishi kabi xarakter xislatining
ancha rivojlanganligi ham ko’zga tashlanib turadi. Masalan: Ular o’quvchilarning
ayrim xato va kamchiliklarini mamnuniyatsizlik bilan s е zib koladilar.
O’smirlarning kattalarga tankidiy ko’z bilan karashi ularga nisbatan yomon
munosabatning ifodasi emas. Odatda bu kuprok uchraydigan xolatdir.
O’zining е tukligin tasdiklash ifodasidir. Katta yoshdagi o’quvchilarda irodaviy
xarakter sifatlarning shakllanish prots е ssi davom etadi. Xudi shu vaqtda o’quvchi
13

usimrlarning katiylik va tashabbuskorliligida shoshma shosharlik extiyotsizkorlik
hamda ularni е tarli ravishda motivlashtirish b е rilmaslik xollari uchraydi. Talimni
unumli m е hnat bilan to’g’ri bog’lab olib borish o’quvchilarning hilma xil jamoat
topshiriklarini muntazam ravishda bajarib borish o’smirlar va kata yoshdagi
o’quvchi bolalar xarakterida ijobiy xislatlarning tarkib topishiga kata tasir
kursatadi. Faoliyatning hilma xilbo’lishi xarakterning yunalishinida ham uning
namoyon bo’lishida ham ifodalanadi. Xarakterni shakllantirishning asosiy
yunalishlaridan biri o’z o’zini tarbiyalashdir. O’quvchining buni anglab olishi va
o’z oldiga vazifa qilib qo’yishi k е lajakda uni muvaffakiyatli hal etishi uchun
o’quvchilar xarakterini ochadi. Kishining m е hnat qilish istagini va orzusini
ifodalovchi xarakter xislatlariga m е hnats е varlik d е b aytadilar. Kishi m е hnat
prots е sida va o’z faoliyati natijalaridan kanoatlanish shodlanish va mamnuniyat
xislarini boshidan k е chiradi. Kishi m е hnatdan biron marta xo’zurlanib o’z
faoliyatini takdirlagandan sung m е hnat qilishga intiladi. Unda m е hnat qilish
ishtiyoki paydo bo’ladi. Kishi faoliyat prots е sida boshqa kishilar bilan malum
munosabatda bo’ladi. Kishi faoliyat prots е sida kishilar Bilan bo’lgan aloqa
prots е sida vam е hnat pots е sida boshqa kishini biladi va unga nisbatan o’z
munosabatini b е lgilaydi. Kishi boshqa kishilar bilan ijtimoiy munosabatda bo’lib
faoliyat prots е sida o’zini jamiyat azosi sifatida ijtimoiy mavjudod sifatida
anglaydi. Kishining o’z faoliyatiga karab munosabatida bo’lishi hamda kishining
faoliyatiga bog’’liq xolda harakatlarining o’zgarishi o’z o’zig bo’lgan
munosabatini ham o’zgartiradi o’zini m е hnat qilishi jamoa azosi sifatida anglash
m е hnat prots е sida sodir bo’ladi. O’z shaxsini nisbatan munosabatini ifodalovchi
xarakter xislatlarigi qo’yidagilar kiradi. Kamtarlik o’z o’zini tankid qilishlik o’z
kadrini bilishlik. Xarakter xislati sifatida kamtarlik shunda namoyon bo’ladiki
kishi o’z xizmatlarini yutik va shaxsiy sifatlarini x е ch kachon burttirib
yubormaydi. U ukzi kanday ish kilsa uning urnida bo’lgan boshqa kishi ham
shunday ish qilishni xisobga oladi.
Ijodiy m е hnatda kishilarning Yangi ilgor narsalarga intilishlari ifodalovchi
xarakterning bu xislatlariga navotorlik mansubdir.m е hnat prts е sida xarakterning
t е jamkorlik kabi muhim xislatlari usib boradi. Bo’lar kishining o’z m е hnat
samaralariga va boshqa kishilarning faoliyatlariga bo’lgan munosabatlariga
ifodalanadi. Boshqa kishilar munosabatini m е hnatni xurmat qilibo’zida har bir
narsa kupchilik kishilarning m е hnati tufayli yaratilgan d е gan tushunchani
tarbiyalay boib kishi o’z akl idroki va kullari bilan yaratilgan narsalarga
extiyotkorona munosabatda bo’lla boshlaydi. M е hnatga ijobiy shu munosabatda
ifodalovchi xarakter xislatlarga karama Karshi kishilarda xarakterning salbiy
sifatlari ishyokmaslikni ifodalovchi yalkovlik parvosizlik m е hnatga etiborsizlik
14

bilan shu munosabatda bo’lish ishda vijdonsizlik va boshqalar ham ko’zatiladi.
Xarakterning kotib kolganlik sustlik xislatlari salbiydir. Bo’lar kishining eski usul
bilan ishlashga intilishda har kanday Yangi ilgor narsalarga salbiy munosabatda
bo’lishida kurinadi.kishi boshqa kishilar bilan ijtimoiy munosabatda bo’lib faoliyat
prots е sida o’zini jamiyat azosi chifatida anglaydi. Kishining o’z faoliyatiga
bog’’liq xolda xarakterning o’zgarishi o’z o’zga bo’lgan munosabati ham
o’zgaradi. O’zini m е hnat kishisi jamoa azosi sifatida anglash m е hnat prots е sida
sodir bo’ladi. Bo’lar kishida o’ziga nisbatan yangi munosabat tarkib toptiradi. O’z
o’ziga bo’lgan malum munosabatni amaliyotda mustaxkamlanib xarakter xislatga
aylanadi.o’z shaxsiga nisbtan munosabatini ifodalovchi xarakter xislatlarga
qo’yidagilar kiradi. Kamtarlik, o’z o’zini tankid qilishlik, o’z kadrini bilishlik,
xarakter xislati sifatida kamtarlik kishi boshqa kishilar bilan munosabatda oddiy va
tabiiy birok shuning bilan birga u o’z kadr kimmati va o’z kuchiga ishongani
saklab koladi. Kishida bazan xatto kurkuvda sabab bo’ladigan kamtarlikdan
o’ziga е tarlicha baxo b е rmaslikni fark qilish k е rak. Bunday vaqtda kishilar
o’zlariga va o’z kuchlariga ishonishni yukotadi. Xurmat qilish xissi o’z
imqoniyatlarini to’g’ri tushinining kishining to’g’ri kimmatli sifati o’z kuchigia
ishonuvchanligini tugdiradi. O’z kadr kimmatini saklovchi kishi o’zini kamsitish
va xakorat qilishlariga yo’l qo’ymaydi.o’zini ximoya qiladi. Birok xarakterning bu
xislatlari manmanlik magrurlik va maktanchoklik bilan aralashtirilib yubormaslik
k е rak. O’z kadrini bilish xissi m е hnatda kachonki kishi o’z m е hnatining jamiyat
uchun foydali ekanini kurib uni xurmat kilganliklarini bilganda tarbiyalanadi. Shu
kishi uchukn etiborlitaklid qilishga arziydigan kilarga namuna kursatishi kata
ahamiyatga ega. O’z kadrini bilish xissini tarbiyalash kamtarlik va o’z o’zini
tankid qilishni tarbiyalash bilan jips bog’langandir.
Xarakterning xislati sifatida m е xribonlik o’qituvchining o’quvchilarga
bo’lgan munosabatlarida ham s е zilarli darajada ifodalangan. O’qituvchilarning
qayguli xislatlarinixatti harakatlarini va nojuya kiliklarini tushina olish uning orzu
va istaklariga etibor bilan karash bo’larning hammasi m е xribonlikning namoyon
bo’lishidir. G’am alam xissini boshidan k е chirayotgan o’quvchilarga m е xribonlik
kursatish ularning muvaffakiyat va yutiklar bilan bog’’liq bo’lgan shodlik va
xafagarchiliklarni tushunish mumimdir. Xarakter xislatlari d е ganda kiining
odatlangan shaxsiy xatti harakat fomalarini tushunish k е rak. Bo’larda shaxsning
voq е ylikka bo’lgan munosabati ifodalanadi. Xarakter xislatlari inson amaliy
faoliyatida bir n е cha bor namoyon bo’lsa va inson har doim muayyan tarzda
muayyan munosabatda harakat kilgan takdirdagina kishi xatti harakatining
formalari xarakter xislatlariga aylanadi. Xarakter xislatlarining ikki gruppasini
kursatish mumkin.
15

Birinchi gruppaga shaxsning manaviy yunalishini ifodalovchi yangi uning
voq е ylikka bo’lgan munosabati sist е masini bu ifodalovchi xarakter xislatlarni
mansubdir. Xarakterning bu xislatlari kishining biron maksadga karatilgan
faoliyatlarida namoyon bo’ladi.
Ikkinchi gruppaga xarakterning irodaviy xislatlari taaluklidir. Xarakter kishi
etiboriga olish k е rakligi xakakt е r yaxlit strukturadir. Xarakter xislatlari doimo
o’zaro aloqa buylab bir birlariga bog’’liq bo’ladilar va xarakterning har bir xislati
umuman xislatlariga bog’’liq xolatlaridir.
II.BOB XARAKTER XUSUSIYATLARINI TAHLIL QILISH.
II.1.Xarakter xususiyatlari. Ijobiy xarakter xususiyatlari.
16

Xarakter xususiyatlarini tasniflash va sanab o'tishni davom ettirishdan oldin,
xarakter nima ekanligini tushunish kerak. Yunon tilida "xarakter" - farq, belgi,
belgi. Psixologiya nuqtai nazaridan xarakter - bu shaxsning harakatlarini
belgilaydigan shaxsiy xususiyatlar to'plami turli vaziyatlar va uni shaxs sifatida
shakllantiradi.
Qadimgi naql bor: “Amal ekasan – odat o‘rasan, odat ekasan – xarakter
o‘rasan, xarakter eksa – taqdir o‘rasan”. Bu hikmatda xarakterning inson hayoti va
taqdirida egallagan o'rni qisqa va lo'nda aks ettirilgan. Shuning uchun,
odamlarning turli xil, ayniqsa ziddiyatli vaziyatlarni hal qilishga ta'sirini
tushunishni o'rganish uchun qanday xarakterli xususiyatlarni bilish juda muhimdir.
Xarakter belgilarining tasnifi
An'anaviy ravishda xarakter xususiyatlarini uchta asosiy guruhga bo'lish mumkin:
 hissiy;
 kuchli irodali;
 intellektual.
Ta'sir yo'nalishiga ko'ra, xususiyatlar quyidagi kichik guruhlarga bo'linadi:
 tashqi dunyoga - odamlarga va jamiyatga munosabat;
 shaxsan o'ziga bo'lgan munosabat;
 faoliyatga munosabat - ta'lim va mehnat.
Eng asosiy xarakterli xususiyatlar, ayniqsa, hissiy guruhga tegishli bo'lganlar,
erta bolalik davrida - bola psixikasining shakllanish bosqichida shakllanadi va
ko'plab omillarga bog'liq. So'nggi rolni irsiy xususiyatlar va temperament ta'sir
qiladigan odamning tabiiy moyilligi o'ynamaydi. Ammo asosiy ta'sir atrof-
muhitdir.
Bolalik davrida inson xarakterining ijobiy va salbiy xususiyatlari tashqi dunyo
bilan o'zaro munosabatlar tajribasini o'zlashtirish jarayonida shakllanadi.
Keyinchalik, hayot davomida individual xususiyatlarning shakllanishi davom etadi
va yangilari paydo bo'lishi mumkin. Va agar dastlab bu jarayon ongsiz, refleks
darajasida sodir bo'lsa, u holda ongni egallash bilan va uning darajasiga qarab,
odam tanlash huquqiga ega. Ushbu tanlov amalga oshirilganda, xarakterning
o'zgarishi uchun imkoniyat ochiladi, bu boshqacha tarzda shaxsiy o'sish deb
ataladi.
17

Asosiy xarakter xususiyatlari
Bugungi kunda turli xarakter xususiyatlarining bir necha yuz ta'riflari
mavjud. Bundan tashqari, ular bir odamda turli xil kombinatsiyalarda birga
yashashlari mumkin. Ta'sir yo'nalishiga qarab, bunday xususiyatlar ham ijobiy,
ham bo'lishi mumkin Salbiy oqibatlar ularning ta'siri. Shuning uchun, bu yomon
xarakterli xususiyatlar va bular yaxshi, deb mutlaq ishonch bilan aytish juda qiyin.
Ko'pgina hollarda, ma'lum bir vaziyatda ijobiy yoki salbiy deb belgilangan
muayyan muammolarni hal qilish oqibatlariga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin
bo'lgan muayyan xususiyatlar to'plami haqida gapirish mantiqan to'g'ri keladi, bu
esa ma'lum darajada sub'ektiv fikr bo'ladi.
Va shunga qaramay, keling, rivojlanishning dastlabki bosqichlarida
shakllanadigan va shuning uchun hissiy guruhga ko'proq tegishli bo'lgan asosiy
xarakter xususiyatlarining ro'yxatini tuzishga harakat qilaylik, ularni shartli
ravishda yomon va yaxshilikka emas, balki ijobiy va salbiy xususiyatlarga
ajratamiz. insonning fe'l-atvori, odatda jamoatchilik fikriga ko'ra - axloqiy nuqtai
nazar.
Salbiy xarakterli xususiyatlar
G'azab. Bu har qanday yo'nalishdagi - o'ziga, odamlarga va hatto ishga
salbiy munosabatda ifodalanishi mumkin bo'lgan hissiy xususiyatdir. Agar bu
davriy emas, balki doimiy reaktsiya bo'lsa, ehtimol uning ildizlari chuqur
bolalikdagi norozilikdir.
Mag'rurlik. Dinda bunday xususiyat hatto katta gunohlardan sanaladi.
Chunki bu fazilat namoyon bo'lgan odam adekvat baholash va to'g'ri qaror qabul
qilish qobiliyatini juda kuchli yo'qotadi. Bunday odam oxir-oqibat boshqalarga
ham, o'ziga ham zarar keltiradi.
Xudbinlik. Bu boshqalarni jamlaydigan va tug'diradigan salbiy xususiyatdir.
Aslida, u barcha nomaqbul xarakterli xususiyatlarning kvintessensiyasiga aylanishi
mumkin, lekin, qoida tariqasida, u boshqa odamlarga bo'lgan munosabat
yo'nalishida salbiy ta'sir ko'rsatadi, o'ziga nisbatan esa u sub'ektiv ravishda ijobiy
hisoblanadi.
Rashk. Bu xarakter xususiyati xudbinlik va mag'rurlik bilan bog'liq, chunki u
egalik tuyg'usini anglatadi va nafaqat boshqalarga, balki o'ziga ham halokatli ta'sir
ko'rsatadi, chunki rashk ko'r va shuning uchun juda yomon ishlarga undashi
mumkin.
18

Ochko'zlik. U turli shakllarda bo'lishi mumkin: shon-shuhratga, pulga,
narsalarga, ovqatga, zavqlanishga va hokazolarga ochko'zlik. Odamni nomaqbul
harakatlarga undaydi va boshqalarning rad etilishiga sabab bo'ladi.
Hasad. Hasadga uchragan odam, birinchi navbatda, o'ziga zarar keltiradi.
Axir, hasad ichdan yeydi, qurtdek o'tkirlashadi, deganlaridek. Bundan tashqari,
agar bunday xususiyat egasi o'z foydasiga ko'rinadigan muvozanatni tiklash uchun
biron bir yo'l bilan harakat qilsa, hasad ob'ektiga katta zarar etkazishi mumkin.
Shafqatsizlik. Bu xususiyat, har qanday shaklda, u qaratilgan kishilarga faqat
halokat va azob-uqubat keltiradi. Psixologlar buni iroda etishmasligining namoyon
bo'lishi deb hisoblashadi. Shuni qo'shimcha qilish mumkinki, ko'pincha shafqatsiz
odam qo'rquv va o'ziga ishonchsizlik bilan boshqariladi.
Ijobiy xarakter xususiyatlari
Barcha xarakter belgilarining antipodi bor deb ishoniladi. Shuning uchun,
keling, yuqorida sanab o'tilganlarga qarama-qarshi bo'lgan xarakter xususiyatlari
qanday ekanligini ko'rib chiqaylik.
Mehribonlik. Yovuz odamdan farqli o'laroq, siz yaxshi odam bilan muloqot
qilishni xohlaysiz. Mehribonlik, shuningdek, fidoyilik va ishtirok etish kabi
xususiyatlarni nazarda tutadi. Yaxshi odamlardan ko'pincha salbiy xarakter
xususiyatlari hukmron bo'lganlar o'z maqsadlari uchun foydalanadilarmi? O'ylab
ko'r.
Kamtarlik. Ba'zilarga bu xususiyat yoqmaydi, chunki u negadir qul
hisoblanadi. Darhaqiqat, bu mo''jizalar yaratishi mumkin bo'lgan juda yaxshi
xususiyat - masalan, buzg'unchi to'qnashuvlarni to'xtatish, janjallarni va foydasiz
o'zaro kurashlarni bekor qilish.
Altruizm. Bu xudbinlikning butunlay teskarisidir. Egoist hech qachon
altruistni tushunmaydi, lekin altruist tushunadi, tinglaydi, kechiradi va hatto
yordam beradi. Yo'qolib ketish xavfi ostida bo'lgan ajoyib xususiyat, ammo
behuda.
Ishonch. Ehtimol, bu hasadning eng aniq antipodidir, garchi ba'zilar uning
antipodi sevgidir, deb ta'kidlashadi. Ammo bu ishonch emas, balki mehribon
odamlar o'rtasidagi qutqaruvchi ko'prik bo'lib, ularni bog'lashga va bir-birlari bilan
muloqot qilishda haqiqiy baxtni berishga qodir.
19

Saxiylik. Agar u har tomonga tarqalsa, u noyob shaxsiyat bo'ladi. Bu fe'l-atvor
boshqalarga, agar u chin yurakdan bo'lsa, uning egasi uchun baxtdir.
Yaxshi niyat. Bu xususiyat mehribonlik bilan bog'liq bo'lsa-da, u har doim
yashirin bo'lgan hasaddan ko'ra ko'proq tashqi ko'rinishdir. Yaxshi niyat, agar u
samimiy bo'lsa va shou emas, balki xarakter xususiyati bo'lsa, baraka beradi va
o'ziga tortadi.
Mehr. Insonning eng yaxshi xarakter xususiyatlaridan biri. Ishonch bilan
aytishimiz mumkinki, bu dunyo umumbashariy muhabbat shakllaridan biri sifatida
rahm-shafqatga asoslangan. Bu xususiyatni rivojlantirish orqali inson ma'naviy
jihatdan boyib boradi.
Boshqa xarakter xususiyatlari
Hissiy, kuchli irodali yoki intellektual bo'lishi mumkin bo'lgan boshqa
ko'plab xarakter xususiyatlari mavjud. Ular balog'at yoshida allaqachon
rivojlangan va hayotiy tajribaga asoslangan. Qiziquvchanlik va o'ychanlik, qat'iyat
va mustaqillik mana shunday namoyon bo'ladi. Shu bilan birga, xarakterning
kuchli tomonlari ham ijobiy, ham salbiy xususiyatlarni kuchaytirishi mumkin.
Masalan, g'azab bilan qo'shilgan qat'iylik halokatli ta'sirga olib kelishi mumkin va
mehribonlik bilan birgalikda boshqa odamning najot topishi mumkin. Ular qancha
odam, shunchalik ko'p belgilar va hatto ma'lum bir odamning xarakterining ko'plab
xususiyatlarini bilgan holda, uning xatti-harakatlarini yuz foiz oldindan aytib
bo'lmaydi, deb aytishlari ajablanarli emas. muayyan holat .
Sizning xarakteringizni o'zgartirish mumkinmi?
Xususiyatlaringizni o'zgartirish faqat ijobiy tomonga mantiqiy bo'ladi. Zero,
pirovardida barcha ijobiy xislatlar yaratilish va takomillashtirishga, salbiy xislatlar
esa halokat va yo‘q bo‘lishga olib keladi. Ammo buning uchun avvalo salbiy
xususiyatlar mavjudligini va shu bilan shaxsning hayotini murakkablashtirishini
tushunish kerak. Va juda ozchilik muvaffaqiyat qozonadi.
Odamlar bir-biriga o'xshamaydi. Har bir inson jamiyatda o'ziga xos xulq-
atvor modeliga ega. Kimdir odamlar bilan osongina birlashadi, umumiy
mavzularni topadi, muloqot qilish uchun suhbatdoshga ega. Boshqa bir kishi uzoq
vaqt davomida boshqalarga qaraydi, muloqot ob'ektini diqqat bilan tanlaydi,
suhbatning borishini o'ylaydi va hokazo.
20

Hamma narsa xarakterga bog'liq. Xarakter - bu inson xatti-harakati modeli,
uning dunyoga munosabati, ichki holati. Xarakter irsiy sifatlar va tarbiya natijasida
shakllanadi.
Inson odamlar jamiyatida yashaydi va uning boshqalarga munosabati muhim
rol o'ynaydi. Jamiyatning hayot sifati, uning sivilizatsiyasi bunga bog'liq.
Muloqot, mehribonlik, sezgirlik. Qo'pol, befarq, beadab odam bilan muloqot
qilish qiyin va yoqimsiz.
Har bir inson yashashi uchun mehnat qilishi, shu orqali o‘zi va oilasining
ro‘zg‘orini topishi kerak.Muvaffaqiyatga erishish uchun ba'zi xarakterli
xususiyatlar yordam beradi.
Muvaffaqiyatga erishish uchun siz ba'zi iste'dodlarga ega bo'lishingiz kerak
- ijodiy fikrlash , qaror qabul qilishda qat'iyatlilik, mehnatsevarlik, jasorat.
Tashabbuskor va vijdonli insonlar qadrlanadi. Jamoa ishida xodimlarga ishonish
muhimdir. Ishlash qimmatli sifatdir.
Xarakterni o'zgartirish mumkin, chunki unga aloqa muhiti ta'sir qiladi.
Masalan, majburiy bo'lmagan, berilgan va'dalarga osonlik bilan
munosabatda bo'lgan shaxs, agar korxona muvaffaqiyati va boshqa odamlarning
hayoti uning xizmatdagi qarorlari va harakatlariga bog'liq bo'lsa, mas'uliyatli
xodimga aylanishi mumkin. Bu, ayniqsa, odamlarning taqdiri va hayoti hal
qilinadigan o't o'chiruvchilar, shifokorlar, sudyalar kasblarida yaqqol namoyon
bo'ladi.
Kretschmer inson xarakterining tana turiga qarab asl tasnifini berdi:
Pikniklar - semizlikning ma'lum bir bosqichida bo'yli erkaklar. Yuz
xususiyatlari tananing qismlariga nomutanosib, kichik. Ular ochiqko'ngil, ijobiy,
saxovatli. Salbiy xarakterli xususiyatlar qiyin hayotiy vaziyatda depressiyaga
moyillikni o'z ichiga oladi.
Asteniklar - cho'zilgan yuzli nozik uzun bo'yli odamlar. Bu yopiq, muloqot
qilmaydigan odamlardir. Ular yolg'izlikni afzal ko'radilar, ular ko'pincha qo'pol,
ochko'z, o'jar. Ammo asteniklar rivojlangan aql va ilmga qobiliyatga ega.
Yengil atletika jismonan rivojlangan va jozibali, ammo yo'q hissiy odamlar .
Ular orasida yaxshilik ham, yomon ham bor.
21

II.2.Xarakterni nazariy va amaliy o’rganish
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy
fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu
sababli ham xarakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat. Xarakter
xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib qoladigan
22

xususiyatlari bo’lganligi tufayli, xarakterning fiziologik asosi ham individual hayot
jarayonida asab tizimining o’zgargan xususiyatlaridan iborat. hayvon asab
faoliyatining tug’ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon tug’ilganidan keyin
tashqi sharoitlarning g’oyat xilma-xil taassurotlariga duch keladi va bunga
muayyan faoliyat orqali muqarrar javob berishi lozim bo’ladiki, ko’pincha bu
faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti davomida saqlanib qoladi. Shu sababli
hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid belgilardan tashqari
muhit ta'siri ostida hosil bo’lgan o’zgarishlarning qotishmasi-fenotip xarakteridir.
Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo’lib qolgan xususiyatlarning,
jumladan, xarakter xislatlarining ham nerv-fiziologik asosidir. Xarakterning nerv-
fiziologik asosini tushunish uchun I.P.Pavlovning ikkinchi signal tizimi haqidagi
ta'limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq va tafakkurning
fiziologik asosi bo’lish bilan birga, kishi xulqini ham idora qiladi. Xarakterning
fiziologik asosi xarakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari, chunonchi,
ijtimoiy maslak, mardlik, o’z burchiga sadoqatli bo’lishlarini o’z ichiga olmaydi va
ololmaydi ham, albatta xarakter psixologiyasining mazmuni o’zining kelib chiqishi
jihatidan ijtimoiy hodisadir. Xarakterning mazmunini tashkil qilgan tomonlarini
yoritilishi tufayli, psixologiya ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi. Xarakter xislatlari
kelib chiqishining muhim fiziologik sharoitlaridan biri - xarakter xususiyatlarining
fiziologik hamda psixologik jihatdan ifodalanishi o’rtasida o’xshashlik bo’yicha
taxminiy xulosa chiqarishdir. Ma'lumki, I.P.Pavlov ilmiy maktabi materiallarida
e'tirof etilishicha, laboratoriya sharoitida ovqatlanish orqali, shuningdek, teriga
elektr toki bilan ta'sir qilish tufayli mustahkamlashda aynan bir hayvonda bir xil
shartli qo’zg’ovchiga javoban ikki xil dinamik stereotipni hosil qilish mumkin.
Xarakter stereotiplar va so’lak ajralishidan iborat ijobiy va tormozlanish shartli
reaksiyalari bilan javob qaytaradi. Teriga elektr toki bilan ta'sir qilish sharoitda esa
qo’zg’ovchilarning o’ziga mudofaa harakatlari stereotiplari reaksiyasi bilan javob
beradi. Bu hodisalar negizida yotgan fiziologik mexanizm ko’chirish mexanizmi
deyiladi. Ko’chirish mexanizmining mohiyati shuki, sharoitga bog’liq tarzda
markaziy nerv sistemasida har xil funksional holat paydo bo’ladi, chunonchi,
ovqatlanishning markazlarida kuchli qo’zg’alish yuzaga 303 keladi va bunda
ovqatlanish bilan bog’liq dominanta tug’iladi. Teriga elektr toki bilan ta'sir qilishda
mudofaa bilan bog’liq harakat markazlari kuchli qo’zg’alish tufayli muhofaza
(mudofaa) dominantasi vujudga keladi. Hayvonlardagi mazkur hodisalarning shaxs
xarakteri xislatlari namoyon bo’lishi bilan o’xshashligi mavjud. Bular: 1) ular
hayvonlar va odamlar uchun stereotip xususiyatga ega; 2) sharoitga bog’liq holda
odamlarda va hayvonlarda bir qo’zg’ovchiga javoban xilma-xil stereotip
xususiyatli reaksiyalar tizimi vujudga keladi; 3) funksional holatlar har ikkalasida
ham barqaror va doimiy xususiyat kasb etadi. Funksional holatlar hosil
23

bo’lishining tashqi omillariga asoslanib, xarakter xislatlari shakllanishining
fiziologik sharoitlaridan biri-ko’chish mexanizmi asosida dinamik stereotiplarning
vujudga kelishidir. Xarakter xislatlarining dinamik stereotiplarga bog’liq nerv
tizimining shartli reflektor funksional holati shaxsning sharoitiga nisbatan turlicha
munosabatiga bog’liqdir. Masalan, tajribaga nisbatan tekshiriluvchining
munosabati o’zgartirilsa, unda nerv jarayonlarining qo’zg’aluvchanligi,
harakatchanligi, to’xtalishi kuchayadi, demak nerv tizimining funksional holati
o’zgaradi. Shunday qilib, xarakter xislatlarining asosi ko’chish mexanizmi
insonlarda hayvonlarnikidan keskin tafovutlanadi, chunki unda ikkinchi signal
tizimi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Xarakter xislatlarining namoyon
bo’lishi bilan nerv tizimiga qiyoslansa, u holda birinchisining ruyobga chiqishi
o’zgacha fiziologik sharoitga asoslanishi mumkin. Sobiq sovet psixologiyasida
ta'kidlanishicha, nerv sistemasi umumiy tipining zid xususiyatlari psixologik
jihatdan zid harakat usullariga mos tushadi. B.M.Teplov, V.M.Merlin,
Ye.A.Klimovlarning tadqiqotlarida o’qish, sport va mehnat faoliyatlarida harakat
usullarining individual farqlari aniqlangan. Xuddi shu bois xarakter xislatlari
paydo bo’lishining o’zgacha fiziologik sharoiti nerv tizimi umumiy tipining
xususiyatlari hisoblanadi. Ma'lumki, nerv tizimining umumiy tipi - bu
temperamentning fiziologik asosi hamdir. Shuning uchun temperament tipi
xarakterning individual o’ziga xos xislatlarining ruyobga chiqishidagi muhim
psixologik sharoitlardan biri bo’lib hisoblanadi. I.P.Pavlov tajribasining
ko’rsatishicha, muayyan tizimda tashqi ta'sir hukm surganda nerv tizimi umumiy
tipining xususiyatlariga taalluqli dinamik stereotipning shakllanishiga qulaylik
vujudga keltirish yoki, aksincha, halaqit berishi mumkin.
Xulosa
24

Har bir odam har qanday boshqa odamdan o’zining individual psixologik
xususiyati bilan ajralib turadi. Bu jarayonda asosiy e'tibor xarakter muammosiga
qaratiladi. "Xarakter" so’zi grekcha so’zdan olingan bo’lib " tamg’a, belgi " degan
ma'noni anglatadi. Ijtimoiy turmushda hayot va faoliyat ko’rsatayotgan har qanday
shaxs o’zining individual-psixologik xususiyatlari bilan boshqa insonlardan ajralib
turadi va bu farqlar uning xarakter xislatlarida ifodasini topadi. Shu boisdan
insonning barcha individual xususiyatlarini xarakter xislati tarkibiga kiritib
bo’lmaydi. Chunonchi aqlning topqirligi, xotiraning barqarorligi, ko’rishning
o’tkirligi kabi individual psixologik xususiyatlar bunga misoldir. Psixologiya
fanida xarakterga turlicha ta'rif berilishiga qaramay, uning asosiy belgilari
ta'kidlanganligi bilan bir-biriga muvofiq tushadi. Masalan, shaxs xulqining tipik
usullar bilan bog’liq faoliyat muomala va munosabatda namoyon bo’luvchi,
mujassamlanuvchi uning barqaror xususiyatlari majmuasi xarakter deyiladi.
Shaxsning jamiyatga nisbatan munosabatlari uning asosiy belgisi hisoblanadi.
Xarakter deganda mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan, faoliyat usullarida
namoyon bo’ladigan, shaxsning turli sharoitlarga munosabati bilan belgilanadigan
individual psixologik xususiyatlari yig’indisi tushuniladi. Xarakter
xususiyatlarining namoyon bo’lishi har bir tipik vaziyat, hissiy kechinmalarning
individual o’ziga xos xususiyati shaxs munosabatlariga bog’liq. Xarakterning
intellektual, hissiy va irodaviy xislatlarini ajratish mumkin. Xarakter deganda
shaxsda muhit va tarbiya ta'sirida tarkib topgan va uning irodaviy faoliyatida,
atrofdagi olamga o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida namoyon bo’ladigan
individual xususiyatlarni tushunamiz. Xarakterning juda ko’p xususiyatlari
odamning ish harakatlarini belgilovchi chuqur va faol moyillik hisoblanadi. Mana
shu moyilliklarda xarakter xislatlarining undovchilik kuchi namoyon bo’ladi.
Odam xarakter xislatlarining ana shunday undovchilik kuchi tufayli ko’pincha
ob'ektiv sharoitlarga zid ish qiladi va mutlaqo maqsadga nomuvofiq harakat
usullarini qo’llaydi. Xarakter xislatlari ma'lum tarzda harakat qismlariga, ba'zan
esa sharoitga qarama-qarshi harakat qilishga undar ekan, ular hayotiy qiyin
daqiqalarda yaxshiroq namoyon bo’ladilar va bu xarakterni, shuningdek barkamol
avlodni tarbiyalashning mu?im vazifasidir. Shaxsning qa'tiyatlilik, tanqidiylik,
fahm- farosat, kuzatuvchanlik kabi xislatlari intellektual, quvnoqlik, mehribonlik
hissiy-irodaviy sifatlarga kiradi. Odatda shaxsning munosabatlari xarakter
xislatlarining individual xususiyatlarini ikki xilini aniqlash imkoniyatiga ega: 
Shaxs xarakterining xususiyati ro’yobga chiqadigan har qanday vaziyat hissiy
kechinmalarning o’ziga xos xislati uning munosabatlariga bog’liq.  Har qanday
favquloddagi tipik (muhitdagi) xarakterning sifatlari hamda individual usullari
shaxsning munosabatlariga taalluqlidir.  Shaxs harakatlarining sifati va ularning
oqilona usullari insonning irodasi, hissiyoti, diqqati, aqliy sifatlariga yoki psixik
25

jarayonlarning individual xususiyatlariga bog’liqdir. Chunonchi, mehnatda ko’zga
tashlanadigan 302 tirishqoqlik, puxtalik mehnatga nisbatan ijobiy munosabatni aks
ettirishga emas, balki boshqa omillarga: 1. diqqatning to’planishiga; 2.
harakatlarning maqsadga yo’nalganligiga; 3. irodaviy zo’r berishga; 4. usullar
mahsuldorligiga; 5. aqlning ishtirokiga bog’li
ADABIY O TLAR RO’YXATI
1. Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: O’zbekiston, 2008.
2. Arutyunyan Yu.V. Etnososiologiya. M. 1984.
26

3. Abduraxmonov F. Davletshin «Odamlar Bilan kanday mulokotga kirishish
va yoshdashish kerak» 1996 y. Toshkent.
4. Adizova Sh. Usmanova A. «Psixologicheskiye trudnosti v obuchenii
mladshix shkolnikov» 2011 y. Toshkent.
5. Barotov Sh.Tarbiyasi qiyin bolalar psixologiyasi.Toshkent.2013y
6. Blayxer.V.M.Klinicheskaya…patopsixologiya,T.,Med.,2011g.326.b
7. BleyxerV.M.,BurlachukL.F.,Psixologicheskaya dignostika intellekta i
lichnosti, - K, Vґshaya shk.,2008,142.b.
8. Burlachuk L.F., Psixologiya lichnosti,-K Zdorovya,2006,1686.
9. Bromley Yu.V. Etnos i etnografiya. M.2010 g.
10. Dashdamirov A.F. Nasiya i lichnost. Baku, 2003g.
11. Stefanenko T.G. Etnopsixologiya. M. 2010 g.
12. Mamatov M. Milliy psixologik kiyofa va uning xususiyatlari. T. 2004
13. Xudoyberdiyev I. Islom, shaxs va milliy psixologiya. T. 2011 y
14. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. - T.: O’qituvchi. 2011 .
15. Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy amaliyot. - T.: Universitet.
1994.
16. Karimova V.M. Psixologiya. O’quv qo’llanma. - T.: A.Qodiriy nomli xalq
merosi nashriyoti. 20 1 2.
17. G’oziyev E.G’. Umumiy psixologiya. Toshkent 2010 yil.
18. G’ oziyev E.G’ Sh.V. Azizova. Tashkiliy psixologiya. T. 1999 y.
19. Goziyev E.G’ B.Xasanov. Psixologiya muamolari. T.1999.
20. G’oziyev E.G’. Shaxs psixologiyasi. 2011 .
21. G’ oziyev E,G’. Muomala psixologiyasi. 1999.
22. Ergashev P.S. Mulokot psixologiyasi. T. 2003
23. Nishanova Z.T. Psixik tarakkiyet dignostikasi. T. 2004.
24. Nishanova Z.T. Alimboyeva Sh. Sulaymonov M. Psixologik xizmat .T. 2014
Shoumarov G’.B.. O’smirlarning yosh-psixologik xususiyatilari. Oila psixo-
logiyasi. -T : Sharq. - 2001 - 40-61-betlar
25. Yadgarova G, O.Avlayev. “Tarbiyasi qiyin bolalar bilan ishlash
metodikasi”. 20 12
26. www . pedagog . uz .
27. www . psixology . ru .
28. www .famili.info
29. www.igisp.ru
30. www .clever-psycenter.ru
31. www.psdict.ru
32. www.ruzov.ru
27

Psixologiyada xakter muammosi

Купить