Psixologiyadagi dastlabki mashhur psixologlar - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Psixologiyadagi dastlabki mashhur psixologlar

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
«MUTAXASSISLIKKA KIRISH» FANIDAN
PSIXOLOGIYADAGI DASTLABKI
MASHHUR PSIXOLOGLAR

Samarqand – 20 2 4 yil

Reja:
1. Vilgelm Vundt
2. Z igmund Freyd

Vilgelm Vundt va Zigmund Freyd –
mashhur psixologlardan birinchilar bo’lib
hisoblanadi.
Ular psixologiyaning ilmiy va amaliy
sohalari boshlanishini ifodalaydi. V.Vundt
– birinchi taniqli ilmiy psixolog bo’lsa,
Z.Freyd – birinchi taniqli amaliy psixolog
hisoblanadi. Biz bugungi mavzuni ularga
bag’ishlaymiz.

O’qish yillari
Vilgelm Vundt 1832-yil 16-avgustda
Manngeym yaqinidagi Nekkarau shahrida
tug’ilgan. Oilada to’rt nafar farzand
bo’lgan, lekin ikkitasi juda erta yoshda
vafot etgan. Faqat Vilgelm va uning
o’zidan 8 yosh katta bo’lgan akasi Lyudvig
qolgan. Lyudvig Geydelbergda yashagan,
uning tarbiyasi bilan xolasi shug’ullangan.
Shunday qilib, Vilgelm oilada yolg’iz bola
bo’lib qoldi. Vundtning otasi pastor bo’lgan
va oila do’stona deb hisoblansa-da,
Vundtning otasi haqidagi bolalik xotiralari
unchalik yoqimli bo’lmagan.Vilgelm
Maksimilian Vundt
1832-1920 1. Vilgelm Vundt

U vaqtini darslik va kitoblar o’qishgamas, balki orzu
qilib o’tkazdi va natijada birinchi sinf imtihonlaridan
yiqildi.
Ikkinchi sinfdan boshlab Vundtning ta’limi otasining
yordamchisi Fridrix Myullerga ishonib topshirildi, unga
Vilgelm butun qalbi bilan bog’landi. Yosh ruhoniy
boshqa cherkovga ko’chirilganda, bola yaqinlashayotgan
ayriliqdan juda xafa bo’ldi. « Пережитое и познанное »
( Boshdan kechirilgan va anglanilgan ) nomli tarjimai
holida Vundt shunday yozgan: "U menga otam va
onamdan ham ko'ra yaqinroq bo'lib qoldi. Men
shunchalik tushkunlikka tushgan edimki, ota-onam
gimnaziyaga o’qishga kirgunimcha u bilan yashashga
ruxsat berishdi".

13 yoshida Vundt Bruxzaldagi katolik
gimnaziyasiga kirdi. Myuller bilan o’tkazilgan
mashg’ulotlardan so’ng, gimnaziya Vundt uchun
«azob-uqubatlar maktabi»ga aylandi. Vilgelmning
baholari juda yomon edi, u sinfdoshlaridan ortda
qolardi, ustozlar uning ustidan kulishardi.

Bir yil o’tgach, ota-onasi uni Gaydelbergdagi
gimnaziyaga o’tkazdilar. Bu yerda u do’stlar
orttirdi, o’qish hamda qadimgi tillarni – lotin,
yunon, ibroniy (yahudiy) o’rganish bilan
muntazam shug’ullana boshladi, umuman, u bilim
yo’liga kirdi.
Asta-sekin, Vundt xayolotga berilishini nazorat
va boshqarishni o’rgandi va hatto maktabda
mashhur bo’lib ketdi. U o’zining intellektual
qiziqish va qobiliyatlarini rivojlantirdi va 19
yoshida maktabni tugatib, universitetga kirishga
tayyor edi.

Shu maqsadda u 1851 yilda Tyubingenga keldi, u yerda
amakisi anatom Fridrix Arnold universitetda ishlardi. Ammo
Vilgelm bu yerda atigi bir yil o’qidi. Tyubingenda u fiziolog
bo’lishga qaror qildi, Bir yil o’tgach, Vundt Gaydelbergga
ko’chib o’tdi. U Gaydelberg universitetida uch yarim yil
o’qidi.
Vundt Gaydelbergda o’qishning birinchi yilini anatomiya,
fiziologiya, fizika, kimyo va amaliy tibbiyotga bag’ishladi.
1853 yilda kimyogar Bunzenning qiziqarli ma’ruzalari hamda
tajribalari namoyishi ta’siri ostida Vundt o’zining birinchi
ilmiy ishini yakunladi. O’qishning ikkinchi yilida u amaliy
tibbiyotga ko’proq e’tibor bera boshladi. Uning fiziologiyaga
qiziqishi ortdi. Bir yil o’tgach, Vundt Gaydelbergdagi tibbiy
klinikada yordamchi bo’ldi. Va nihoyat shu yerda tibbiyot
uning kasbi bo’lmasligiga ishonch hosil qildi.

Psixologiyaga yo’l
1856 yilning bahorida Vundt «eksperimental
fiziologiyaning otasi» hisoblangan odam
rahbarligida fiziologiyani o’rganish uchun
Berlindagi Iogann Myuller huzuriga keldi.
Berlindagi fanning xususiyati Germaniyaning
janubidagi universitetlarda o’qitishdan farq qilishini
aniqladi. Berlinda u eng yaxshi olim bilan
uchrashdi. I.Myullerdan tashqari, E.Dyuboa-
Reymond unga katta ta’sir ko’rsatib, uning
eksperimental tadqiqotlarga bo’lgan qiziqishini
uyg’otdi.

1856-yil oxirida Vundt Gaydelbergga qaytdi. Bu yerda u
tibbiyotdan nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi, doktorlik
unvonini oldi va 1857 yildan 1864 yilgacha ma’ruza o’qidi.
Shu bilan birga, u Bonn universitetidan Gaydelbergga ko’chib
o’tgan German von Gelmgolts laboratoriyasida laborant bo’lib
ishlagan. Ehtimol temperamentdagi farq tufayli ularning
orasidagi do’stona munosabatlar samara bermadi. Biroq, 1871
yilda Gelmgolts Berlinga ko’chib o’tguncha, ularning
hamkorligi 13 yil davom etdi.
1856-1857-yillarda Vundt (faqat fiziologik mazmundagi)
uchta maqola va 1858 yilda o’zining birinchi kitobi
«Mushaklar harakatini o’rganish bo’yicha ocherklar» ni nashr
etdi. Bu vaqtda uning qiziqishlari garchi psixologik g’oyalar
tobora ko’proq ishg’ol qilib borsa-da, hali ham fiziologiya
muammolariga qaratilgandi.

Hatto 1858 yilda Vundt “Hissiy idrok nazariyasi bo'yicha
ocherk”larning birinchi qismini nashr etdi. «Ocherklar» to’rt
yil davomida qism-qism qilib nashr etildi. Va 1862 yilda
«Hissiy idrok nazariyasi tomon» kitobi to’liq nashr etildi. Bu
yerda, mohiyatan, Vundt psixologiyani uchta asosiy sohaga:
eksperimental psixologiya, etnik psixologiya va ilmiy
metafizikaga ajratgan dastur tasvirlangan.
1863 yilda juda muhim asar - «Odam va hayvonlarning
ruhi to’g’risida ma’ruzalar» nashr etildi. Unda rivojlanishi
ko’p yillar davom etgan eksperimental psixologiyaning
ko’plab muammolariga kirish bor edi.
Keyinchalik, Vundt o’qituvchilikdan zerikdi va u bu
ishidan voz kechdi. 1864 yilda u yordamchi professor
unvonini oldi va yana 10 yil Geydelbergda qoldi.

1867 yilda Vundt fiziologik psixologiya bo’yicha ma’ruza
kursini o’qishni boshladi, bu aslida shu nomdagi fanga asos
soldi. Uning kontseptsiyasining to’liq taqdimoti «Fiziologik
psixologiyaning asoslari» kitobida (2 qismda, 1873-1874)
berilgan. Vundt tirikligida bu kitob olti marta qayta nashr
etilgan.
Vundt 1874 yilgacha Gaydelbergda ishlagan. Bu yerda
uning ilmiy qiziqishlari nihoyat shakllandi. Endi psixologiya
uning uchun birinchi o’ringa chiqdi. Vundt fiziologiyada
o’qish jarayonida psixologiya haqida mustaqil eksperimental
fan sifatida fikr yuritadi.
1874 yilda Vundt Tsyurixdagi induktiv falsafa kafedrasiga
taklifnoma oldi. Gelmgolts unga falsafa tabiatshunoslikka
asoslangan bo’lishi kerakligini ta’kidlab, tavsiyanoma berdi.
Biroq, Vund Tsyurixda uzoq vaqt ishlamadi, atigi bir yil.

Leypsigdagi yillar
1875 yilda Vundt Leypsig universitetining falsafa professori bo’ldi;
shu daqiqadan boshlab uning hayratlanarli ilmiy karyerasining eng
uzun va eng muhim davri boshlanadi. Bundan buyon Leypsig bir
necha yillar davomida jahon psixologiyasining beshigi va poytaxti
bo’lishi kerak edi. Vundt bu shahar universitetida 45 yil ishlagan.
1879 yilda kichik laboratoriya ochildi, uning asbob-uskunalari
eksperimental ish uchun oddiy asboblardan iborat edi. Shunga
qaramay, 1879 yil ilmiy psixologiyaning ramziy sanasiga aylandi,
o’shandan beri Leypsigda professor Vilgelm Vundt dunyodagi
birinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasini ochdi. Vundt
ongli ichki tajribani tahlil qilishda tabiiy-ilmiy usulni qo’llashga
harakat qildi, uning eng oddiy tuzilmalarini aniqlashga va
tasvirlashga harakat qildi. Shunday qilib, xuddi materiya atomlarga
bo’lingani kabi ong ham ruhiy elementlarga bo’lindi. Vundt uchun
bunday elementlarni sezgilar, obrazlar va his-tuyg’ular tashkil qilar
edi.

Vundt uchun kutilmaganda, laboratoriya katta qiziqish
uyg’otdi. Vundtning mashhur nomi va uning laboratoriyasi
Leypsigga u bilan ishlashga ishtiyoqmand ko’plab talabalarni
jalb qildi. Ular orasida keyinchalik psixologiya fanining
rivojlanishiga katta hissa qo’shgan bir nechta yoshlar bor edi,
ular orasida amerikaliklar ham bor edi, ular AQShga
qaytgandan so’ng o’z laboratoriyalarini tashkil qilishdi. U
keyinchalik eksperimental psixologiyaning rivojlanishida
muhim rol o’ynagan bir guruh hamkorlarni birlashtirdi. Bular
nafaqat Germaniyadan, balki Amerikadan va boshqa
mamlakatlardan, shu jumladan Rossiyadan kelgan olimlar edi.
Ikki yil o’tgach, laboratoriya psixologik institutga aylandi.
Shunday qilib, Leypsig laboratoriyasi zamonaviy
psixologiyaning rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatdi - bu yangi
tajriba markazlarini yaratish uchun namuna bo’lib xizmat qildi.

Vundtning sobiq talabalari Italiya, Rossiya va Yaponiyada
ham laboratoriyalar tashlik qildilar. Vundtning aksariyat
asarlari rus tiliga tarjima qilingan. Vundt ishlaridan
ilxomlanib, rus psixologlari 1912 yilda Moskvada xuddi
Vundtning laboratoriyasi nusxasini tashkil qilishdi. Yana
shunday laboratoriya yaponiyalik olimlar tomonidan Vundt
vafot etgan 1920 yilda Tokio universitetida qurilgan, lekin
60-yillarda bu laboratoriya talabalar tartibsizligi paytida
yonib ketgan. Leypsigga kelgan talabalarni birlashtirgan
narsa umumiy qarashlar va maqsadlar edi.
Vundt kamtarin, tartibli hayot kechirdi. Vundtning
Leypsigdagi ma’ruzalari juda mashhur edi. Har bir ma’ruzada
olti yuzdan ortiq talaba yig’ilar edi. Biroq, u ommaviy
chiqishlarni yoqtirmasdi va shunchaki biron bir kongressda
qatnashishdan qochardi.

Shaxsiy hayotda Vundt xotirjam va oddiy odam edi,
uning kunlari qat’iy tartibda o’tdi. Ertalab Vundt kitob
yoki maqola ustida ishlardi, talabalar maqolalarini
o’qirdi, jurnalini tahrir qilardi. Tushda u universitet
imtihonlarida qatnashardi yoki laboratoriyaga borardi.
Vundt shogirdlaridan biri uning tashriflari 5-10
daqiqadan oshmaganini eslardi. Ehtimol, eksperimental
tadqiqotlarga bo’lgan qat’iy ishonchiga qaramay, «uning
o’zi laboratoriyada ishlash uchun yaralmagan edi».
Kunning ikkinchi yarmida Vundt sayrga chiqib, soat
16:00 boshlanadigan ma’ruzasiga fikran tayyorgarlik
ko’rardi. Kechqurun uning oilasida ular musiqa
chalishardi, siyosat haqida gapirishardi.

Laboratoriya va jurnalga asos solgan va ko’plab ilmiy
loyihalarni boshqargan Vundt ham falsafaga murojaat qilgan. 1880
yildan 1891 yilgacha u etika, mantiq, falsafa bo’yicha asarlar yozgan.
1880 va 1887 yillarda Vundt «Fiziologik psixologiya asoslari» ning
ikkinchi va uchinchi nashrlarini tayyorladi va o’z jurnaliga maqolalar
yozdi.
10 yil davomida u madaniy-tarixiy yoki ijtimoiy psixologik
g’oyalarni ishlab chiqdi. Natijada u 1900-1920 yillarda nashr etilgan
«Xalqlar psixologiyasi» nomli 10 tomli asar yaratdi.
Vundt vafotigacha uzluksiz ishlashda davom etdi. Taxminlarga
ko’ra, 1853 yildan 1920 yilgacha Vundt 54000 dan ortiq sahifa
yozgan, ya’ni har kuni 2,2 sahifa yozgan.
Vilgelm Vundt 1920 yil 31-avgustda Leypsig yaqinidagi
Grosbotondagi o’z uyida vafot etdi. Vundtning psixolog sifatida
hayotining eng muhim natijasi – psixologiyaning mustaqil fan
sifatida shakllanishi edi. Hozir uning laboratoriyasida butun dunyo
psixologlariga ma’lum bo’lgan muzey joylashgan.

Zigmund Freyd 1856 yilning 6
mayida Avstriyaning Frayberg (hozirgi
Chexiyaning Moraviya) shaharchasida
tug’ilgan. U oilada yetti farzandning
eng kattasi bo’lib, Freyd to’rt yoshga
to’lganda uning oilasi moliyaviy
qiyinchiliklar tufayli Venaga ko’chib
o’tgan. Freyd umrining oxirigacha
Venada yashadi va 1938 yilda,
o’limidan bir yil oldin Angliyaga
ko’chib o’tdi.Zigmund Freyd
1856-1939 2. Zigmund Freyd

O’sha davrning barcha yoshlari singari Freyd
klassik ma’lumot oldi: yunon va lotin tilini o’rgandi,
buyuk mumtoz shoirlar, dramaturglar va faylasuflar -
Shekspir, Kant, Gegel, Shopengauer va Nigsde
asarlarini o’rgandi. 1873 yilda Vena universitetining
tibbiyot fakultetiga o’qishga kirdi. O’qish jarayonida
mashhur psixolog Ernst Bryukke qarashlari ta’siriga
berildi. Bryukke talqini bo’yicha, barcha tirik
mavjudot dinamik energetik tizim bo’lib, moddiy
olam qonunlariga bo’ysunadi. Freyd bu g’oyalarni
jiddiy qabul qildi va keyinchalik ular Freydning
psixik mavjudlik dinamikasi borasidagi qarashlarida
aks etdi.

1881-yili Freyd universitetni tugatib,
Miya anatomiyasi institutida ishlay
boshladi hamda katta yoshdagi odam va
homila miyasining qiyosiy tadqiqotlari
bilan shug’ullandi. Oradan ko’p o’tmay u
o’z ishini tashlab, nevropatolog sifatida
faoliyat ko’rsata boshladi, bunga ilmiy
faoliyatning unchalik taqdirlanmasligi va
antisemit kayfiyat xizmat pog’onasidan
ko’tarilishga imkon bermasligi sabab
bo’ldi.

1885 yil Freydning taqdirida burilish yili bo’ldi. U Parijga
borish va o’sha davrning eng mashhur nevrologlaridan bo’lgan
Jan Sharkoning qo’lida to’rt oy shogird-tadqiqotchi bo’lib
ishlashga imkon beradigan tadqiqotchilik stipendiyasini olishga
muvaffaq bo’ldi. Sharko ko’plab turli-tuman somatik
muammolarda namoyon bo’ladigan psixik buzilish -
isteriyalarning sabablarini va davolash usullarini o’rganar edi.

Isteriyadan aziyat chekadigan bemorlarda
barmoqlarning ishlamay qolishi, ko’rlik, karlik
kabi simptomlar kuzatiladi. Sharko gipnotik
holatda ta’sir ko’rsatishdan foydalanib, bu
simptomlarni kuchaytirishi yoki bartaraf qilishi
mumkin edi.
Birmuncha kechroq Freyd terapevtik usul
sifatida gipnozni rad qilgan bo’lsa ham,
Sharkoning ma’ruzalari va klinik tajribalari unga
juda kuchli ta’sir ko’rsatdi. Parijning mashhur
Salpetriyer shifoxonasidagi qisqa muddatli
amaliyotdan so’ng Freyd nevrologdan
psixopatologga aylandi.

80-yillarda Freyd
Venaning eng taniqli
vrachlaridan biri Iozef
Breyer bilan hamkorlik qila
boshladi. Bu davrga kelib
Breyer isterik kasalliklarni
bemorlarning o’z kasallik
simptomlari haqidagi erkin
hikoyalari usulini qo’llab
davolash sohasida sezilarli
muvaffaqiyatga erishgan
edi.

Breyer va Freyd isteriyaning psixologik
sabablari va bu kasallik terapiyasi usullarini
birgalikda tadqiq qilishdi.
Bu ish «Isteriyani tadqiq qilish»
(1895) kitobini nashr qilish bilan
yakunlandi. Ular bu kitobda isterik
simptomlarning paydo bo’lishiga
jarohatlovchi hodisalarni eslatuvchi ong
ostiga siqib chiqarilgan xotiralar sabab
bo’ladi degan xulosaga kelishdi.

Freyd bilan Breyer o’rtasidagi shaxsiy va kasbiy
munosabatlar taxminan «Isteriyani tadqiq qilish» kitobi nashr
qilinishi bilan bir vaqtda keskin uzilib qolgan.
Hamkasblarning birdaniga ashaddiy raqiblarga aylanib
qolishining sabablari hozirgacha noma’lum. Freydning
biografi Ernest Jounning tasdiqlashicha, Breyer isteriyaning
kelib chiqishida seksuallilikning roli masalasida Freydning
fikri bilan umuman kelisha olmagan va shu narsa ular
munosabatlarining uzilishiga sabab bo’lgan. Boshqa bir
tadqiqotchi Stilning fikricha, Breyer yosh Freyd uchun xuddi
«ota figurasi» vazifasini bajargan va uning bartaraf qilinishi
Freyddagi «edip kompleksi» tufayli ham shart bo’lgan (Izoh:
«edip kompleksi» tufayli bolada otaning doimiy vasiyligidan
xalos bo’lib, uning o’rnini egallash ongsiz mayli paydo
bo’ladi). Sababi noaniq bo’lsa-da, bu ikki shaxs shundan so’ng
hech qachon do’st sifatida uchrashishmagan.

Freydning isteriya va boshqa psixik buzilishlar asosida
seksuallilik bilan bog’liq muammolar yotishi haqidagi
fikrlari 1896 yilda uning Vena tibbiyot jamiyati
a’zoligidan chiqarilishiga sabab bo’ldi. Bu vaqtda Freydda
keyinchalik uning psixoanalitik ta’limotiga asos
bo’ladigan ma’lumotlar nihoyatda kam edi. Ustiga-ustak
bu vaqtda unda ma’lum ma’noda tushkunlik kayfiyati ham
paydo bo’lgan.
Jonsning kuzatishi bo’yicha, bu vaqtda Freydning
o’zini o’zi baholashi uning quyidagi fikrida yaqqol
ifodalanadi: «Mening qobiliyat va iste’dodim nihoyatda
cheklangan - men na tabiiy fanlarda, na matematikada
va na hisobda kuchli emasman. Biroq, o’ylaymanki,
mening cheklangan bilimlarimning o’ziyoq juda ham
kuchli rivojlangan» .

1896-1900 yillar oralig’i Freyd uchun yolg’izlikda
kechgan sermahsul davr bo’ldi. Bu davrda u o’z
tushlarini tahlil qilishni boshlaydi, 1896 yil otasining
o’limidan so’ng esa har kuni uyqudan oldin yarim soat
o’zini-o’zi tahlil qilish bilan shug’ullanadi. Uning
mashhur «Tushlarni ta’birlash» (1900) asari o’z
shaxsiy tushlarini tahlil qilishga asoslangan. Lekin
dastavval bu noyob asar psixiatriya jamiyati
tomonidan inkor qilindi, Freyd esa, o’z mehnati uchun
atigi 209 dollar mualliflik gonorarini oldi va ishonish
qiyin bo’lsa ham, u keyingi sakkiz yil mobaynida o’z
kitobidan atigi 600 nusxa sota oldi, xolos.

«Tushlarni ta’birlash» nashr qilingandan keyingi
besh yil ichida Freydning obro’si shunchalik
ko’tarildiki, u dunyo tanigan vrachlar safidan o’rin oldi.
1902 yilda «Psixologik chorshanbalar» jamiyati tashkil
bo’lib, unga Freydning eng sodiq intellektual izdoshlari
kirdi. 1908 yilda bu jamiyat Vena psixoanalitik jamiyati
deb atala boshladi. Jamiyat a’zolari bo’lgan Ernest Jons,
Shandor Ferensi, Karl Gustav Yung, Al’fred Adler, Gans
Saks, Otto Rank kabi Freydning ko’plab safdoshlari
keyinchalik har biri o’z yo’nalishida taniqli
psixoanalitiklar bo’lib yetishdilar. Birmuncha kechroq
esa Adler, Yung va Ranklar Freyd izdoshlari safidan
chiqishib, o’zaro raqobatdagi ilmiy maktablarga asos
solishdi.

1901-1905 yillar Freydning ijodiy faoliyatida alohida
sermahsul davr bo’ldi. Freyd o’zining bir necha asarlarini,
jumladan «Kundalik turmush psixopatologiyasi» (1901),
«Seksuallilik haqida uch esse» (1905), «Yumor va uning
ongsizlikka munosabati» (1905) kabi kitoblarini nashr
qildi. «Uch esse...» da Freyd bolalar jinsiy mayllar bilan
dunyoga keladilar va ota-onalar ular uchun dastlabki seksual
obyektlar bo’lib xizmat qiladilar, degan fikrni ilgari surdi.
Ushbu fikrga nisbatan darhol ijtimoiy norozilik paydo
bo’ldi. Freydni seksual perversiyalardan (noto’g’ri tomonga
yo’nalgan) aziyat chekadigan, axloqsiz odam sifatida ayblay
boshlashdi. Ko’plab tibbiyot muassasalarining Freydning
bolalar seksualliligi haqidagi qarashlariga toqat
qilayotganligidan norozi bo’lgan odamlar ularga qatnamay
qo’yishdi.

1909 yilda psixoanalitik harakatni o’lik
nuqtadan qo’zg’atib, izolyasiya holatidan
xalqaro obro’-e’tibor yo’liga olib chiqqan
voqyea sodir bo’ldi. Stenli Xoll Freydni
Massachusets shtatining Uorchester shahridagi
Klark universitetiga ma’ruzalar o’qish uchun
taklif qildi. Tinglovchilar ma’ruzalarni iliq kutib
olishdi va Freyd faxriy doktor darajasi bilan
taqdirlandi. Uning obro’si kundan-kun ortib
borardi, odamlar dunyoning turli burchaklaridan
unga maslahat so’rab murojaat qila boshlashdi.
Lekin muammolar ham yo’q emas edi.

1919 yilda u urush tufayli o’zining barcha
jamg’armalaridan ayrildi. 1920 yili uning 26
yoshli qizi vafot etdi. Lekin uning oldidagi eng
katta sinov frontda jang qilayotgan ikki
o’g’lining taqdiri uchun xavotir kayfiyati bo’ldi.
Qisman birinchi jahon urushi va
antisemitizmning yanada avj olishi ta’sirida
Freyd 64 yoshida insonning universal instinkti
haqidagi nazariyani - o’limga moyillik
nazariyasini yaratdi. Insonning kelajagi haqidagi
pessimizmga qaramasdan, Freyd o’z g’oyalarini
yangi asarlarida bayon qilishda davom etdi.

Nashr qilingan asarlar ichida «Psixoanalizga
kirish bo’yicha ma’ruzalar» (1920), «Lazzatlanish
tamoyilining u tomonida» (1920), «Men va U»
(1923), «Bir illyuziyaning kelajagi» (1927),
«Sivilizasiya va undan norozilar» (1930),
«Psixoanalizga kirish bo’yicha yangi ma’ruzalar»
(1933) va 1940 yilda Freydning o’limidan so’ng
nashr etilgan «Psixoanaliz ocherki» asarlari alohida
o’rin tutadi.
Freydning 1930 yilda adabiyot sohasidagi
Gyote sovrini bilan mukofotlanishi uning
nihoyatda qobiliyatli yozuvchi bo’lganligidan
dalolatdir.

Birinchi jahon urushi Freydning hayoti va tasavvurlariga
katta ta’sir ko’rsatdi. Klinikada davolanayotgan askarlar bilan
ishlash uning psixopatologik belgilarning turli-tumanligi va
o’ta nozikligi haqidagi tasavvurlarini kengaytirdi. Shuningdek,
1930-yillarda antisemitizmning kuchayishi uning inson
ijtimoiy tabiati haqidagi qarashlariga kuchli ta’sir qildi. 1932
yilda u gitlerchilarning doimiy tahdid nishoniga aylandi
(Berlinda nasistlar uning kitoblarini bir necha marta gulxanda
yoqishdi). Bu voqyealarni Freyd shunday sharhlagan edi:
«Qanaqangi taraqqiyot! O’rta asrlarda ular mening o’zimni
yoqishgan bo’lishardi, hozir esa kitoblarimni yoqish bilan
qanoatlanishayapti». Faqat Vena obro’li fuqarolarining
diplomatik yo’llar bilan aralashuvlaridan so’ng unga 1938
yilda nasistlar bostirib kirgandan so’ng shaharni tark etib
chiqib, Angliyaga ketishga ruxsat berildi.

Freyd 1939 yilning 23 sentyabrida Londonda vafot
etdi. U yaratgan ta’limotning o’zagini tashkil qiluvchi
psixoanaliz atamasi uch xil mazmunni anglatadi: 1) shaxs
va psixopatologiya nazariyasi, 2) shaxs buzilishlari
terapiyasi usuli va 3) individumning anglanmagan fikrlari
hamda hissiyotlarini o’rganish usuli. Nazariyaning
terapiya va shaxs o’lchovi bilan bunday bog’lanishi
Freydning inson xulqi haqidagi tasavvurlarining barcha
qirralarini qamrab oladi. Lekin bu murakkabliklar ostida
bir necha asosiy konsepsiya va tamoyillar borki, ular
Freydning shaxsga psixoanalitik yondashuvining o’zagini
tashkil qiladi. Ushbu qo’llanma ana shu asosiy tushuncha
va tamoyillarnigina yoritishni o’z oldiga maqsad qilib
qo’ygan.

E’TIBORINGIZ
UCHUN RAHMAT!

Psixologiyadagi dastlabki mashhur psixologlar

Купить