Psixologiyaga kirish. Psixikaning evolutsion taraqqiyoti - Психология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	228.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Психология

Psixologiyaga kirish. Psixikaning evolutsion taraqqiyoti

Купить

MAVZU: Psixologiyaga kirish. Psixikaning evolutsion taraqqiyoti.
Reja:
1. Psixologiya tushunchasi.
2. Psixika haqida tushuncha.
3. Sharq mutafakkirlarining psixologik g`oyalari
4. Psixologik maktablarning yuzaga kelishi

Psixologiya — inson faoliyati va hayvonlar xatti-harakati jarayonida voqelikning psixik aks etishi, ruhiy
jarayonlar,
holatlar, hodisalar, hislatlar to g risidagi fan. Psixologiyaning tadqiqot predmetiga sezgilar va ʻ ʻ
idrok
obrazlari, tafakkur va hissiyot, faoliyat va muomala kabi psixologik jarayonlar, kategoriyalar kiradi.
Psixologiyaning
asosiy vazifalari — psixika qonuniyatlarini, inson ruhiy holatlari shakllanishini
filogenetik
va ontogenetik taraqqiyot birligida ochishdan iboratdir. Mazkur vazifalar yechimini topishda
psixologiya
bir tomondan, biologiya fani sohalari bilan, jumladan, fiziologiya bilan, boshqa tomondan
esa, sotsiologiya , pedagogika ,
madaniyat tarixi, mantiq hamda ijtimoiy fanlar bilan jips aloqaga
kirishadi.
Psixologiya eng avvalo, psixikaning insonga xos shakli bo lmish ong va o zini o zi anglashni ʻ ʻ ʻ
tadqiq
etadi.
O rta
ʻ asrlarda psixikaga nisbatan har xil ko rinishdagi ʻ
g ayritabiiy
qarashlar hukmronlik qildi. Shu tufayli ʻ
psixologik
bilimlar rivojlanmay qoldi. Ammo ba zi ʼ
faylasuflar va
shifokorlar ( Ibn Sino va boshqalar)
asarlarida
bu sohada olg a qadam qo yildi. Inson ʻ ʻ
xususiyatlari
to g risidagi ma lumotlar qadimgi ʻ ʻ ʼ
qo lyozmalar,
yodgorliklarda o z aksini topa boshladi. Turli ʻ ʻ
mamlakatlarda
va shaharlarda tuzilgan akademiyalarda
(Xorazm,
Samarqand, Kiyev, Moskva va boshqa
shaharlarda)
psixologiya yuzasidan tinglovchilarga saboq
berilgan. Psixologiyaga kirish. Psixikaning evolutsion taraqqiyoti.

Yevropa Uyg onishʻ davrida Leonardo da Vinchi, X. Vives kabilar psixologiya rivojiga o z hissalarini qo shdilar. ʻ ʻ
XVIII
asrga kelib M. V. Lomonosov, A. N. Radishchev, G. S. Skovoroda, T. Gobbs, B. Spinoza, G. Leybnits. J.
Lokk,
K. A. Gelvetsii, A. Golbax, D. Didrolar psixologiyada bir talay kashfiyot qildilar, uni amaliy ma lumotlar ʼ
bilan
boyitdilar. Psixologiya XIX asrning 2-yarmiga kelib mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. Nemis olimi V.
Vundt
Leypsigda 1879-yil dastlabki eksperimental laboratoriyani jihozlashga erishdi.
Psixologiya
taraqqiyotida, umuman, XIX asrdagi eksperimentlar alohida ahamiyat kasb etdi. Bu davrda
psixologik
real voqelikni o rganish uchun metodlar majmuasi qo llana boshlandi: kuzatish, labaratoriya ʻ ʻ
eksperimenti,
tabiiy eksperiment, faoliyat natijasini tahlil qilish, ruhiy jarayonlarni modellashtirish genetik
metodi,
test, ekspert baholash, intervyu, anketa, so rovnoma, tarjimai hol va hokazolar. XIX asr oxiri — XX asr ʻ
boshlarida
qator psixologik ilmiy maktablar, yo nalishlar vujudga keldi: ʻ bixeviorizm , geshtaltpsixologiya ,
personalizm , freydizm va
hokazolar. Psixologiyaning rivojiga I. M. Sechenov (psixikaning reflektor tabiati), I.
Pavlov
(oliy nerv faoliyati) ta limotlari muhim hissa bo lib qo shildi. Rossiyada V. M. Bexterev eksperimental ʼ ʻ ʻ
laboratoriya
(Qozon, 1885), Harkov universiteti va N. N. Langening Odessadagi labaratoriyasi,
G.Chelpanovning
Kiyevdagi, S. Korsakovning Moskvadagi, keyinchalik V. M. Bexterev, A. Lazurskiy, A.
Nechayevlarning
Peterburgdagi, V. Chijning Yuryev (Tartu, Estoniya)dagi eksperimental laboratoriyalari
psixologiya
taraqqiyotiga alohida ta sir o tkazdi. 1912-yil Moskva universitetida Psixologiya instituti ochildi. Shu ʼ ʻ
yilda
I. A. Sikorskiy tomonidan Kiyevda jahonda birinchi marta Bolalar psixologiyasi instituti tashkil qilindi. XX
asrning
1-yarmida Rossiyada K. N. Kornilov, Blonskiy va boshqalar dialektikaga asoslangan ilmiy
psixologiyani
yaratishga kirishdilar.

Hozirgi zamon psixologiyasi ko p tarmoqli psixologik bilimlar tizimidan iborat fan hisoblanib, o zining tadqiqot ʻ ʻ
predmetiga ega bo lgan ko plab sohalardan tashkil topgan:
ʻ ʻ umumiy psixologiya , aviatsiya psixologiyasi, harbiy
psixologiya ,
differensial psixologiya , psixofiziologiya , muhandislik psixologiyasi, kosmik psixologiya , huquq
psixologiyasi, tibbiyot psixologiyasi,
neyropsixologiya , patopsixologiya , pedagogik psixologiya , mehnat
psixologiyasi ,
sport psixologiyasi , maxsus psixologiya , ijodiyot psixologiyasi, menejment psixologiyasi,
marketing
psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya , yosh psixologiyasi , tashkiliy psixologiya, din psixologiyasi, oila

psixologiyasi, psixologiya tarixi , genetik psixologiya, amaliy psixologiya, eksperimental psixologiya , kasb
psixologiyasi,
psixolingvistika , siyosiy psixologiya va boshqa psixologiyaning tarmoqlarga ajralishining asosiy
sababi uning tarkibida tatbiqiy sohalar vujudga kelishidir.
O zbekistonda psixologiya 1928-yildan e tiboran hozirgi Milliy universitetda fan sifatida o qitila boshlandi. 1929-
ʻ ʼ ʻ
yil Xalq maorifi komissarligi qoshida psixologiya laboratoriyasi ochildi. Keyinchalik pedagogika institutlarida
psixologiyaning bir necha sohalari bo yicha talabalarga bilim berila boshlandi. XX asrning 2-yarmida M. Vohidov,
ʻ
M. Davletshin singari mahalliy kadrlar yetishib chiqdi. Hozirgi davrda psixologiya fanlari doktorlari V. Tokareva,
E. G oziyev, B. Qodirov, G . Shoumarov, R. Gaynutdinov, V. Karimova, Sh. Barotov, A. Jabborov, R.
ʻ ʻ
Sunnatovalar psixologiyaning umumiy psixologiya, pedagogik va yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya sohalari
bo yicha tadqiqot ishlarini amalga oshirmoqdalar. Psixolog mutaxassislar tayyorlash va tadqiqot ishlari
ʻ
O zbekiston
ʻ milliy universiteti , SamDU , Farg ona ʻ universiteti , Qarshi universiteti , Termiz universiteti bazalarida
yo lga qo yilgan. O zbekistonda psixologik xizmat joriy qilingan va uning tarmog i tobora kengayib bormoqda.
ʻ ʻ ʻ ʻ

Psixikaning paydo bo`lishi materiyaning uzoq taraqqiyoti bilan tushuntiriladi. Jamiki materiya , jonsiz
anorganik materiyadan tortib, to materiyaning yuksak hamda murakkab shakli - inson miyasigacha
moddiy olamning umumiy xususiyati bulmish aks ettirish xususiyatiga , ya`ni ta`sirlarga javob qaytarish
qobiliyatiga ega. Aks ettirish shakllari materiyaning yashash shakllariga bog`liqdir. Psixologik
bilimlar juda uzoq o`tmish tarixga ega bo`lsada, lekin u fan sifatida falsafadan XIX asrga kelib ajralib
chiqdi. Psixologiyani alohida fan sifatida ajralib chiqishga o`sha davrda kishilik jamiyatida
yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy , siyosiy o`zgarishlar sabab bo`ldi, chunki bular
ijtimoiy zaruriyatning taqozosi edi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga kelib psixologiya fani
to`g`risidagi ilmiy tushunchalarda keskin o`zgarishlar yuzaga keldi va ularning ta’siri
natijasida psixologiyaning tadqiqot ob’ekti sifatida insonga muhitning ta’siri, uiing xulq- atvorini
o`rgatish muammolari tanlab olindi. Shu davrda psixologiya fanining rivojlanishiga ijobiy hissa qo`shgan
psixologiya maktablari vujudga keldi, jumladan Amerika psixologiyasining asosiy yo`nalishlaridan
bo`lgan bixeviorizm , Germaniya geshtalit psixologiya maktabi, Venada Z.Freydning psixoanalizi va
boshqalar. Shu maktablarning hammasi o`zining nuqtai nazariga asoslanib,psixologiya fanining tarkibiy
qismlarini o`rganishga harakat qildi. Psixologik kontseptsiyalarning rang-barangligi sababli va fan-
texnikaning rivojlanishi ta’siri bilan psixologiya o`zining tadqiqot ob’ektlariga ega bo`lgan ko`plab
sohalarga ajrala boshlandi. Hozirgi davrda psixologiyaning nazariy va amaliy yutuqlari atrof-
muhit hamda jamiyatning juda keng qirralari tatbiq qilinmoqda.

Psixika haqida tushuncha
Psixika ( qadimgi yunoncha : ψ χικός, ῡ psychikos — „ruhiy“) yoki ruhiyat — yuksak darajada tashkil topgan materiya
(miya)ning voqelikni alohida shaklda aks ettirishdan iborat xususiyati. Asosan, sezgi, tasavvur, tafakkur, irodaviy xatti-
harakat va boshqa subyektiv obrazlarda aks etadi. Psixika materiyaga nisbatan ikkilamchi, xreila. Bu psixikaning
mavjudlik usuli (psixika miya xususiyati)da va uning mazmuni (psixika
— obyektiv olamning subyektiv obrazi)da
ko rinadi. Psixika materiya taraqqiyotining muayyan bosqichida
— tirik organizmlarda sezuvchanlikning alohida shakli ʻ
yoki his qilish qobiliyati paydo bo lishi bilan vujudga kelgan. Tirik mavjudotning morfologik-fiziologik tuzilishi
ʻ
murakkablashuvi, unda nerv sistemasining vujudga kelishi va taraqqiy etishi, bosh miya, uning katta yarim sharlarining
shakllanishi va takomillashishi jarayonida rivojlangan. Psixikaning o ziga xos organi insonda va oliy darajada
ʻ
rivojlangan hayvonlarda bosh miyadir. Psixika
— subyektivlik bilan obyektivlikning birligidir. Psixik faoliyat doimo
muayyan subyektga xos bo lib, uning individual xususiyatlari bilan bog langandir. Ayni vaqtda psixika obyektiv
ʻ ʻ
olamning muayyan manzarasini yaratuvchi miya in ikos faoliyatining real jarayoni sifatida obyektivdir. Psixika psixik
ʼ
jarayonlar, holatlar va insonning psixik xususiyatlarining zohiriy birligidir.

Psixika rivojining oliy shakli
— inson psixikasidir. Uning paydo bo lishi va rivojlanishida insonga xos bo lgan atrofdagi ʻ ʻ
olam bilan o zaro munosabatga kirishish usuli
— mehnat hal qiluvchi rol o ynagan. Inson psixikasi faqat biologik ʻ ʻ
taraqqiyotning emas, ijtimoiytarixiy taraqqiyotning ham mahsulidir. Ijtimoiy, mehnat amaliyoti oliy, faqat insongagina
xos psixika shakli
— oyagni vujudga keltirdi. Inson psixikasining eng muhim xususiyati — ishlar, hodisalar va
boshqalarni oldindan ko ra bilish va o zi nima qilishini rejalashtirishdan iborat. Inson obyektiv voqelikdagi predmetlar va
ʻ ʻ
hodisalarni tajribaga asoslanib idrok qiladi. Insonning psixik faoliyati asosida birinchi va ikkinchi signal sistemalarining
o zaro ta siri yotadi. Psixikaning muhim tomoni uning reflektorlik tabiati, ya ni reflekslar hosil bo lishi, bu jarayonning
ʻ ʼ ʼ ʻ
to xtovsiz va qat iy kechishidir. Real psixika faoliyat ko rinishida mavjud. Faoliyatda u shakllanadi, namoyon bo ladi va
ʻ ʼ ʻ ʻ
bilib olinadi. Inson psixikasining shakllanishida ta lim va tarbiya muhim rol o ynaydi
ʼ ʻ

Ta lim va mehnat jarayonida har bir shaxs psixikasining individual rivojlanishi yuz beradi, bu insoniyat ʼ
to plagan
moddiy va ma naviy boyliklarni o zlashtirishdan iboratdir. Psixikani psixologiya o rganadi. ʻ ʼ ʻ ʻ
2) Psixika o'zga
alohida olam emas; u organik hayotning yuksak shakllaridan bo'lib , faqat hayvonlar va
odamlarga
xosdir. hayvonlar bilan odam, o'simliklardan farq qilib, yolg'iz organik hayotga ega bo'libgina
qolmay,balki,
shu bilan birga, psixik hayotga ham egadir. Lekin ma'lumki hayvonlarning psixik hayoti
insonlarnikiga
qaraganda soddaroqdir. Odam psixikasi hayvonlar psixikasidan sifat jixatidan farq qiladi.
Odamda
psixik hayotning yuksak shakli ong - bordir. Odam ongli mavjudotdir.

Sharq mutafakkirlarining psixologik g`oyalari
Umumiy tarix doirasida ham o’rta asrlarda SHarq uzoq vaqt g’arbga nisbatan ilgarilab ketgan. Xitoy,
Hind, Arab, Eron, O’rta Osiyo madaniyati bu davrda /arbga nisbatan erta rivojlangan.
O’rta Osiyoda ilm-fan ma’rifatning rivojlanishi, bu hududdagi ilmiy dunyoqarashlar bilan belgilanadi.
Bizning davrimizgacha arab istilosigacha bo’lgan davrdagi ilm-fan va madaniyat taraqqiyoti haqidagi
ma’lumotlar saqlanib qolmagan. CHunki arab xalifaligining O’rta Osiyoga Islom dinining yoyilishi va
buning oqibatida O’rta Osiyoda bu diniy qarashlariga qarama-qarshi bo’lgan yozma adabiyotlarning
hammasi mutlaqo yo’q qilib yuborilgan. Bundan tashqari O’rta Osiyodagi o’zaro feodal urushlar ham
ilm-fan va madaniyatning taraqqiyotiga salbiy ta’sir etgan. XSH asrda O’rta Osiyoni mo’g’ullar bosib
oladi va o’rta asrlarda yaratilgan fan va madaniyat sohasidagi ilmiy adabiyotlarning to’plangan qismi
shu bosqinchilar tomonidan yo’q qilib yuboriladi. SHunga qaramasdan O’rta Osiyoda ilm-fan va
madaniyat yuqori darajada rivojlangan deb ayta olamiz.
O’rta asrlarda O’rta Osiyoda qator-qator olimlar, mutafakkirlar yashab ijod etgan. Ular faqat dinga
talluqli fanlardangina rivojlanib qolmasdan, ilm-fanning shunday sohalari: riyoziyot, falsafa,
astranomiya, meditsina, pedagogika, anatomiya, etika-estetika, psixologiya va hakazo fanlar bo’yicha
butun jahon tan oladigan darajada ilmiy asarlar yaratgan. Bu asarlarni faqat O’rta Osiyo kitobxonlari
o’qib qolmasdan, balki butun jahondagi taraqqiyparvar mutafakkirlar ham o’quv risolasi sifatida
foydalangan , ana shunday olimlardan biri Abu Nosir Muhammad Ibn Tarxan (Al Farobiy)-870-950
yillarda Farob shahrida tug’ilgan. Farobiy Aristotel’ va Platonning ishlarini O’rta Osiyoda keng
ommalashtirgan, shuning uchun g’arbda ikkinchi muallim degan nom olgan.

•
Farobiy yozgan asarlaridan bizning e’tiborimizga falsafa, pedagogika, psixologiya, etika-
estetika bo’yicha asarlari qiziqtiradi. Farobiyning fikricha muhit va tarbiyaning ta’sirida
inson shaxsining ahloqiy sifatlari shakllanadi. Ahloq-tushunchasi Farobiy inson xarakteri
bilan chambarchas bog’liq deb hisoblaydi. CHunki xarakterdagi har bir xislatlarni yaxshi
tomonga qaratib o’zgartirish mumkin. SHunga asosan inson ahloqini faqat yaxshi tomonga
qaratib o’zgartirish mumkin. Uning fikricha inson shaxsining barkamol shakllanishi uchun
4 ta to’siq bor:
•
hurmatsizlik
•
ahloqsizlik
•
o’zgaruvchanlik
•
ikkilanish
Bundan tashqari Farobiy tarbiyaning qattiq va yumshoqligi haqida ham o’z fikrlarini bayon qiladi. Bu o’z navbatida tarbiya
psixologiyasining asosiy g’oyasi va metodlaridan biri hisoblanadi. Uning fikricha shogirdga ta’lim-tarbiya berishda haddan
tashqari qattiqqo’llik ustozga nafrat hissini uyg’otadi. Uning ruhida o’z ustoziga nisbatan qarama-qarshilikni yuzaga
keltiradi. Tarbiyadagi haddan tashqari yumshoqlik esa, shogirdga ustozga nisbatan mensimaslik hissini yuzaga ketiradi. U
o’z ustozini aldashga va ustidan kulishga harakat qiladi, deb tushunadi. Farobiy psixologiya sohasida aniq bir asarlar
yozmagan bo’lsa ham u Aflotun (Aristotel’) psixologiyasining asoslarini mahalliy sharoitda moslashgan holda talqin qiladi
va buning oqibatida O’rta Osiyo falsafiy qarashlariga xos bo’lgan psixologik dunyoqarashlar shakllandi.
Farobiyning ilm-fan sohasidagi qarashlari o’zidan keyin yashab o’tgan mutafakkirlar-Beruniy, Ibn Sino o’z ta’sirini
o’tkazdi va o’z navbatida bu mutafakkirar Farobiyni o’zlarining ustozlari deb hisoblaydi.

Abu Rayhon Beruniy-953-1050 yilda o’zining qator falsafiy asarlarida psixologik va pedagogik qarashlarini bayon qiladi. Bular
inson shaxsining shakllanishi, ahloqiy kamoloti, aql-idroki, tafakkuri haqida fikrlaridir. Beruniyning «qadimgi avlodlar obidalari»
asarida ba’zi odamlar shaxsining shakllanishida ularning xulq - atvorida mavjud bo’lgan ziqnalik, yolg’onchilik, munofiqlik ,
xushomadgo’ylik, ikkiyuzlamachilik kabi illatlarning shaxs taraqqiyotiga salbiy ta’siri haqida to’xtalib o’tadi. Bu illatlarga qarama-
qarshi oqil odamlar haqida o’z fikrini bayon qiladi. Beruniyning fikricha oqil odamlarning taraqqiyoti va uning ruhiyatining
rivojlanishi hech bir to’siqlarsiz ijobiy rivojlanishga ega bo’ladi deb tushuniladi. Beruniy psixologiya sohasida aniq bir asar
yozmagan bo’lsa ham, Farobiy ta’limoti ta’sirida inson shaxsining kamoloti, uning aql-idroki, ruhiy taraqqiyoti haqidagi o’zining
psixologik va pedagogik qarashlarini hamma asarlarda to’liq bayon qiladi.
Masalan: «Mineralogiya», «Hindiston», hislar bilan seziladigan va aql bilan bilinadigan bir qator kitobning tarjimasi-degan kitob va
risolalarida o’zining ruh haqidagi qarashlari, ruhiyatning ba’zi muhim masalalarini bilish va tafakkur jarayonlari haqida juda ko’p,
g’oyat qimmatli fikr-mulohazalar mavjud.
Beruniy olamni ob’ektiv reallik, inson irodasidan tashqarida mustaqil ravishda mavjud bo’lgan borliq sifatida qaraydi. Beruniy kishi
ongi. Tafakkuri va ruhiyatini moddiy jismdan keltirib chiqargan holda tasavvur etadi.
Beruniy Abu Ali ibn Sino bilan bo’lgan munozaralarida barcha narsalarning asosida 5 ta element, ya’ni suv, olov, havo er, bo’shliq
yotishini hamda dunyoni bilish jarayonida bilimlarimizning manbaini sezgi a’zolarimiz va ular orqali qabul qilgan hissiy bilmimiz
tashkil etadi deb ta’kidlangan. U «agar sezgi a’zolarimiz bo’lmaganda olam tasavvurga ega bo’lmasdik. Umuman inson narsa va
jismlarning rangini bilmagan bo’lardik» deydi. Bunda Beruniy sezgi organlar fasliyatiga baho berib materialistik pozitsiyada
turganligini ko’ramiz.
Abu Ali ibn Sino - 980 yili Arshona qishlog’ida (Buxoro yaqinida) tug’ilgan. Ibn Sino o’zining ilmiy dunyoqrashi bilan butun
jahonda fan taraqqiyotiga va uning rivojlanishiga ta’sir ko’rsatgan olim hisoblanadi. CHunki uning asarlari jahonning hamma
tillariga tarjima qilingan va o’zining hayotligi paytida Evropada Avitsina nomi bilan, uning asarlari ta’lim maskanlarida o’quv
quroli sifatida foydalangan. Uning «Tabobat qonuni» asari o’sha davrdagi , keyingi davrdagi va hozirgi davrida ham tibbiyot
sohasidagi olimlarning qo’llanmasi hisoblanadi. Ibn Sino «juda og’ir va mashaqqatli hayot kechirgan» shunga qaramasdan ilm-
fanning hamma sohalarida o’zining o’chmas izini qoldirgan.

Mahmud Qoshg’ariy. X1 asrda yashab o’tgan alloma, Turkmaniston erlarida yashab o’tgan.
U o’sgan, ya’ni O’rta Osiyo hududida yashaydigan xalqlarning qabila va elatlarning urf - odatlari , an’analari,
e’tiqodlarini, o’zining shu davrgacha saqlanib qolgan asari «^ Devoni lug’ati turk» da bayon qiladi . Qoshg’ariy
psixologiya sohasida biron-bir to’laqonli fikr aytmagan bo’lsa ham, o’zining olib borgan izlanishlar bilan
etnopsixologiyaning mo’’lum yo’nalishlariga asos soldi.
Unsurmoniy Kaykovus -1022 yilda tug’ilib 63 yoshida o’zining «Qobusnoma» asarini yozgan. Bobosi Kobus o’ta
zolim, ayovsiz xukmdor bo’lgan. «Qobusnom» asarining psixologik nuqtai nazaridan analiz qiladigan qismi-bu –27
bobi hisoblanadi. Bu bob «Farzandlarni parvarish qilish fikrida» deb ataladi. Unda farzandning ota-onani hurmat
qilish, oila tarbiyasi, oilada ota-onaning farzandiga tarbiya berish usullari va farzandlarni parvarish qilishda uning
yosh davrlarga e’tibor berish haqida to’xtaladi. Bu bob psixologik nuqtai nazardan juda ham ahamiyatga egadir.
Jaloliddin Davoniy - 1427-1502 yillar, O’rta Osiyo mutafakkirlrining ichida birinchi bor psixologiya haqida traktat
yozgan alloma hisoblanadi. Bundan tashqari ta’lim psixologiyasi bo’yicha bolalarni tarbiyalash metodlari va
«Hohishlar etikasi» asarini yozgan. Inson xarakteri haqida batafsil to’talib o’tgan. Xarakter xislatlarni salbiy
tomondan o’zgartirish mumkin, degan fikrni ilgari surgan. Davoniy bolalarning psixik taraqqiyotiga muhitning
roliga yuqori baho bergan. Bundan tashqari Davoniy bolalarning qalbini toza taxtaga o’xatadi, unga hohlagan narsa
yozish yoki chizish mumkin. Ularning psixikasi esa toza qog’ozga o’xshaydi va bu qog’oz uning hayotida
to’ldiriladi, deb ta’kidlaydi. Uningbu fikrlarini undan 200 yil ilgari , keyin buyuk ingliz faylasufi Djon Lokk «Tabula
roza» ta’limoti bilan fanga kiritadi, demak O’rta Osiyo mutafakkirlari o’zlarining ilmiy dunyoqarashlari bilan jahon
fani taraqqiyotiga va uning rivojlanishiga salmoqli hissa qo’shgan. Ularning yaratgan asarlari fan va texnika
taraqqiyotining boshlanish davrigacha o’quv qo’llanmalari sifatida qo’llanib kelgan. Ba’zi asarlari esa hozirgi kunga
qadar ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan.

Farobiy inson fazilatlarini tug ma va yashash jarayonida paydo bo ladigan fazilatlarga bo ladi. Olimning fikricha, tug ma ʻ ʻ ʻ ʻ
fazilatlarga insonning o ta o tkir zehnliligi, biror narsani bilishga o ta qobiliyatsizliligi kiradi. Lekin tug ma fazilatlar hayotda
ʻ ʻ ʻ ʻ
kam uchraydi. Asosiy axloqiy fazilatlarni odam yashash davomida egallaydi. Tug ma fazilatli odamlar ham tarbiyaga muhtoj.
ʻ
Agar unday odamni tarbiyalab va to g ri yo lga
ʻ ʻ ʻ solib turilmasa , uning qobiliyati tezda so nib qolishi mumkin. Tug ma qobiliyat ʻ ʻ
ham nisbiy tushunchadir. Ba zi kishilar tug ma qobiliyatini ishga solib yaxshi natijaga erishsa, boshqalari yomon natijaga
ʼ ʻ
erishishi mumkin.
Farobiy musiqani inson tarbiyasiga ta sir qiluvchi omillardan biri deb billi. U musiqani insonga nafosat, estetik zavq
ʼ
bag ishlovchi, histuyg ulari va axloqini tarbiyalovchi muhim vosita, deb hisoblaydi. Mutafakkir "Musiqa haqida katta kitob"
ʻ ʻ
nomli ko p jildli asarida musiqa nazariyasi va tarixi, turli musiqa asboblari, kuylar va ularning ichki tuzilishi, tovushlar, ritmlar,
ʻ
ohanglar haqida ma lumot berdi; ilmi iyqo, ilmi ta lif fanlariga asos soldi. Yuqoridagi asarida o tmishdagi musiqashunos va
ʼ ʼ ʻ
tadqiqotchilar musiqa taraqqiyotiga
katta hissa qo shganligini alohida qayd qiladi. Shuningdek, kuylar uyg unligi, kuy ijro etish usullari haqida so z yuritadi.
ʻ ʻ ʻ
Rivoyatlarda keltirilishicha , F. yangi musiqa asbobi yaratgan, kuy bastalagan, mohir sozanda sifatida nom chiqargan. F.ning
aytishicha, musiqiy tasavvurlar inson ruhining eng nozik joyidan qaynab chiqib, ohang holida sezgi quvvatlariga ta sir qiladi.
ʼ
Farobiyning dunyoqarashi, uning jamiyat va axloq to g risida yaratgan yaxlit ta limoti ilk o rta asrlar va keyingi davrlarda
ʻ ʻ ʼ ʻ
ijtimoiyfalsafiy, siyosiy va axloqiy fikr rivojida muhim ahamiyatga ega bo ldi. Uning qarashlari Sharq mamlakatlariga keng
ʻ
yoyildi. O rta asr mutafakkirlari Ibn Xallikon, Ibn alKiftiy, Ibn Abi Usabi a, Bayhaqiy, Ibn Sino
ʻ ʼ , Ibn Boja , Umar Xayyom,
Beruniy, Ibn Rushd, Ibn Xaldun va boshqa Forobiyning ta limotini chuqur o rganib, uni yangi g oyalar bilan boyitganlar. Buyuk
ʼ ʻ ʻ
mutafakkir va shoirlardan Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy, Jaloliddin Dovoniy F.ning ijtimoiyfalsafiy, siyosiy va axloqiy
ta limotidan bahramand bo lganlar.
ʼ ʻ
Farobiy ilgari surgan fikrlar 16—20-asr larda ham musulmon mamlakatlari olimlari tomonidan katta qiziqish bilan o rganildi.
ʻ
Mutafakkir qoldirgan meros faqat Sharq mamlakatlarida emas, balki Yevropada ham tarqaldi va ijtimoiyfalsafiy fikr
taraqqiyotida sezilarli ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ

Psixologiya fani taraqqiyotida nemis psixologiya maktabi
muxim o`rinlardan birini egalladi. XX-asrning boshlarida
Germoriyada Vyursburg psixologiya maktabi deb nomlangan
yangi yo`nalishga ega bo`lgan psixik oqim vjudga keldi.
Mazkur yo`nalishning yirik vakillari sifatida O. Kyul’pe, K.
Byuler, O. Messer, Ax. Nartis va boshhalarni sanab o`tish
mumkin. Ushbu ilmiy maktab namoyondalari o`zlarining
ekperimental tadqiqotlari bilan tafakkur muammosining rivojiga
ma’lum darajada qissa qo`sha oldilar.
Vyursburg psixologiya maktabim vakillari psixologiya tarixida keng o`rin
egallagan assotsiativ psixologiyani tanqid kilib chiqdilar va sinaluvchilarni o`zini
o`z kuzatish metodiga suyangan qolda tajribalar o`tkazish uslubi bilan yuksak
darajada taraqqiy etgan psixik jarayonlarni jumladan , tafakkurni xissiy boskichda
turgan psixik jarayonlarga , ya’ni sezgi va tasavvurlarga ajratib o`rganishda
ratsional (aqliy) bosqichdagi murakkab ruhiy jarayonlar ana shu ajratilgan
jixatlardan mexanik ravishda vujudga keladi deb tushuntirish mumkin emasligini
eksperimental yo`l bilag isbotlashga harakat kildilar. Ekperimental ishlarning
ijodkorlari, tashkilotchilari va tashabbkskorlari bo`lib maydonga chiqqan Byuler,
Messer, Kyulpe, singari namoyodalari psixologik tajribalarni dastavval o`zining
o`zi kuzatish metodini o`zlari ustida o`tkazganlar. Lekin ular olinadigan
natijalarning obyektiv bo`lishga kamroq e’tibor bergan .Psixologik maktablarning yuzaga kelishi

Vyursburg psixologiya maktabining namoyondalari tafakkur-bu ichki harakat (akt-asfus “harakat”
degan ma’noni anglatadi) dir deb qaray boshladilar. O`zini o`zi kuzatish metodidan foydalanib ish
tutishi ular mana bunday ifodaning ma’nosini tushuntirib berishlari lozim: “Tafakkur qaddan
tashhari mashaqqatliki, shunga qaramay ko`pchilik shunchaki xukm chiharishni ma’qul ko`rdilar”.
Shuningdek, ular oldida munosabatlarni o`rgatish (“qism” “yaxlit,” “tur”, “jins”) obyektning nisbatan
va o`zaro munosabatlarini , ushbu mknosabatlarini yaqqol a’zolarini idrok qilishni aniqlash vazifalari
turadi.
XIX asrning oxirida bir qancha amerika psixolog va fizialoglari, jumladan , E.Torndayk (1874-1949y),
Dj.Uotson (1878-1958y) va bosh ы alar empirik psixologiyani tan ы id qilib chiqdilar. Ular, avvalo, bu
psixologiya faydalanib kelayotgan o`z-o`zini kuzatish metodi haqiqiy ilmiy bilimlar bera lomaydi,
chunki uning xulosalari subyektiv harakterga egadir .
Haqiqiy ilmiy bilimlar obyektiv va aniq bo`lmoqi kerak. Psixologiya falsafa faniga emas balki xozirgi
zamon tabiatshunosligiga tayanmoqi va bashqa tabiy fanlari singari tashqi tajriba dalillari asosida
kurilmoqi kerak.
Psixik hayotni obyektiv meiod bilan o`rganishda ongning subyektiv xodisalari inson shaxsining ichki
psixik kechinmalari inobatga olinmaydi. Obyektiv metodlar bilan organizmning harakatlari uning
mimika va ishoralari nutq va boshhalarnigina o`rganish mumkin.
Uotson o`zining psixologiya sohasidagi asosiy asarini “psixologiya xulq haqidagigi fan” deb
nomladi. “Bixevior degan so`z ingilizcha -xulq degan so`z” Amerika psixologiyasidagi bu yunalish
shuning uchun ham “Bixevioirizm” (Xulq sixologiyasi) deb atadi.
Odatda biz, organizmning harakatlari -mimika, imo-ishoralar, nutq ichki va ruhiy kechiriklarning
faqatgina tashqi zoxira deb bilamiz. Traditsion-raditsionalistik va empirik psixologiya ham bizning
harakatlarimizni kupchiligini ichki psixik kechiriklarining faqat tashqi ifodasidir deb ta’kidlagan.

Lekin bixevioristlar inson xulkini bunday tushuntirishni ilmiy emas deb rad qildilar. Ularning davosiga
ko`ra, fizik qonuniyatlariga bo`y sunmaydigan fiziologik xususiyatlar inson xulqiga ta’sir qiladigan va
uni boshqaradigan aloqida psixik faoliyati yoki ong faoliyatini buzilishi mumkin emas.
Psixik va ong haqidagi Uotson: “Agar bixeviorizm fanda” qandaydir ko`zga ko`rinarli o`rin olishni
xoxlasa (lohal aniq obyektiv metod sifatida bo`lsa ham), u “ong” tushunchasini mutlako rad kilmoqi
kerak... Ong va uning takidiy elementlari-bo`larning barchasi quruh gapdan iborat deb atagan.
Shuning bilan bixevioristlar psixologiyasining oddiy terminalogiyasini ham uloqtirib tashlaydilar.
Ushbu Uotsonning o`zi yana shunday dedi: “Sexgi, idrok, diqqat, iroda, xayol...” kabi tushunchalardan,
biror uimsa to`liq tushungan foydalana olishini men mutlaqo bilmayman va unga ishonmayman ham.
Bixeviorizmning asoschisi Torndayk kuzatish metodi va maxsus eksperimetlar o`tkazish bilan
hayvonlarda (asosan, kalamushlarda) malaka xosil qilish protsessini o`rgangan. Torndayk hayvonlar
psixikasi o`rganishdagi xuddi shu obyektiv metodlarni inson psixik hayotini urganishga ham kuchirish
( tadbiq qilish) mumkin deb hisoblanadi. Inson xulki reaksiyalar yiqindisi sifatida bitta emas, balki
butun bir qo`zqovchilar sistemasi bilan vujudgv keltiradi. Organizimning javob harakatlari yiqindisi
harakatlari yiqindisini (xulqini) ro`yobga chiharuvchi barcha qo`zqovchilarning murakkab yiqindisini
bixevioristlar situatsiya (tashqi sharoit) deb ataydilar.
Bixeviorizm nuqtai-nazardan, inson xulqi ong faoliyati bilan emas, balki tashqi qo`zqovchilarning
yiqindisi bulgan situatsiya bilan belgilanadi.
Bixeviorizm nuqtai nazaricha , ta’lim va tarbiya tarbiyalanuvchilar va uquvchilar ongiga tarbiyachi va
o`quvchi tomonidan ta’sir qilishdan emas, balki tegishli situatsiya (sharoit) tashki qilishdan iboratdir.
Bu situatsiya organizmga bevasita ta’sir kilib inson qulqini kerakli yo`nalishda shakillantirmoqi kerak.
Ta’lim va tarbiya protsessining o`zi esa, kerakli malakalar xosil qilishga tenglashtirib qo`yiladi,
boshqacha qilib aytganda ta’lim va tarbiya protsessi pressirovkadan iborat qilib qo`yiladi.

Geshtal’t- pisixologiya ,yoki boshqachasiga struktura, yaxlit pisixologiya. Bu yo`nalishning asosiy
vakillari X.Erenfel’s, V Keller, q qofkalardir. Bu psixologlar barcha murakkab psixik protsesslar
elementlar xodisalardan sezgilardan tarkib topadi deb hisoblangan assotsiativ psixologiyaning
vakillari bu ta’limotga qarama-harshi o`laroq, har bir psixik xodisa yaxlit obrazdir, yaxlit struktura-
geshtal’tdir degan nazariyani ilgari surdilar. Har bir psixik xodisaning mazmuni uning tarkibiga kirgan
qism va yeeyementlarning yiqindisiga nisbatan mazmundorroq hamda boyroqdir.Ayrim epement va
qisimlarning yiqindisi butunning mazmunini belgilamaydi balki, aksincha butun kism va
elementlarning xususiyatlarini belgilab beradi.
Bu psixik strukturaning yaxlitligi nazariyasi avvalo, idrok faktlari osasida ishlab chiharilgan edi. Idrok-
bu sezgilarning yiqindisi emas, balki yaxlit obrozdir deb ta’kidlanardi. Psixik maxsulotlar va
strukturalarning yaxlitligi bu ta’limot xotira ta’fakkur va iroda xodisalariga tadbiq qilingan edi.
Bu alohida- alohida yo`nalish vaoqimlar bir qancha umumiy xususiyatlarga ega bo`lgan xolda “empirik
psixologiya ” degan umumiy nom ostida birlashdilar.
Psixologiyaning predmeti va yetodlarini bir xil tushunish bu barcha omillarning birlashuviga sababchi
bo`ldi.

E`TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT!

Psixologiyaga kirish. Psixikaning evolutsion taraqqiyoti

Купить