Psixologning etikaviy standartlari - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	202.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Psixologning etikaviy standartlari

Купить

KURS ISHI
MAVZU: PSIXOLOGNING ETIKAVIY STANDARTLARI
Toshkent-202 4

M U N D A R I J A
KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
I BOB. AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING ETIKAVIY
STANDARTLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1 § Amaliyotchi psixologning vazifalari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.2 § Amaliyotchi psixolog faoliyatining etikaviy tamoyillari qamrab
olgan norma va
qoidalar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
I BOB
yuzasidan xulosalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
II
BOB. SOTSIAL VAZIYATLARDA PSIXOLOG FAOLIYATINING
TARTIBGA SOLISHNING AXLOQIY NORMALARI . . . . . . .
2.1 § Psixologning shaxsiy muhim sifatlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.2 § Psixologning axloqiy
standartlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
II BOB
yuzasidan xulosalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
GLOSSARIY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
ADABIYOTLAR RO‘YXATI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 35
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Etikaviy standartlarning asosiy maqsadi
psixologning kasbiy faoliyati xususiyatlaridan kelib chiqadigan asosiy huquq va
majburiyatlarni belgilashdan iborat. Etikaviy standarlari psixologlarning kasbiy
faoliyati jarayonida yuzaga keladigan muammoli va ziddiyatli vaziyatlarni hal
qilishda mutaxassislar uchun amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Etikaviy standartlar psixologik bilimlardan nazoratsiz va malakasiz
foydalanishning noxush oqibatlaridan himoya qilishga, psixologlar va
psixologiyani obro‘sizlantirishdan himoya qilishga qaratilgan axloqiy tamoyillar
quyidagilarni ta'minlashga qaratilgan:
 kasbiy muammolarni axloqiy me'yorlarga muvofiq hal qilish;
 psixologlar bilan kasbiy munosabatda bo‘lgan odamlarni himoya
qilish: o‘quvchilar, talabalar, o‘qituvchilar, ilmiy rahbarlar, tadqiqot
ishtirokchilari va psixolog ishlaydigan boshqa shaxslar;
 psixolog va mijoz o‘rtasidagi ishonchni saqlash;
 o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilar jamoasi o‘rtasida ta'lim-
psixologik xizmatlarning nufuzini mustahkamlash.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Hozirgi kunga qadar ko‘plab
olimlar tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ularga S.Rubenshteyn,
L.S.Vigotskiy, A.L.Luriya, Ktayev-Smik, I.P.Ilin, V.Vlyunes, o‘zbek
olimlaridan E.G‘.G‘oziyev, E.Z.Usmonova, N.I.Halilova, A.I.Rasulov,
N.Mullaboyeva, I.Rahimova va boshqalar o’rganishgan.
O zbekistonda psixologiya 1928-yildan e’tiboran hozirgi Milliyʻ
universitetda fan sifatida o qitila boshlandi. 1929-yil Xalq maorifi komissarligi
ʻ
qoshida psixologiya laboratoriyasi ochildi. Keyinchalik pedagogika institutlarida
3

psixologiyaning bir necha sohalari bo yicha talabalarga bilim berila boshlandi.ʻ
XX asrning 2-yarmida M.Vohidov, M.Davletshin singari mahalliy kadrlar
yetishib chiqdi. Hozirgi davrda psixologiya fanlari doktorlari V. Tokareva,
E.G oziyev, B.Qodirov, G .Shoumarov, R.Gaynutdinov, V.Karimova,
ʻ ʻ
Sh.Barotov, A. Jabborov, R. Sunnatovalar psixologiyaning umumiy psixologiya,
pedagogik va yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya sohalari bo yicha tadqiqot
ʻ
ishlarini amalga oshirmoqdalar. Psixolog mutaxassislar tayyorlash va tadqiqot
ishlari O zbekiston milliy universiteti, SamDU, Farg ona universiteti, Qarshi
ʻ ʻ
universiteti, Termiz universiteti bazalarida yo lga qo yilgan. O zbekistonda
ʻ ʻ ʻ
psixologik xizmat joriy qilingan va uning tarmog i tobora kengayib bormoqda.
ʻ
Kurs ishi maqsadi: Psixologning etikaviy tamoyillarni va standartlarini
o‘rganish va amalda tadbiq qilish.
Kurs ishi vazifalari: Kurs ishining vazifasi quyidagilarga qaratilgan:
- Psixologning shaxsiy muhim sifatlarini ochib berish;
- Etikaviy tamoyillarni o‘rganish va unga amal qilish;
- Psixologning etikaviy standartlarini yoritib berish;
- Amaliyotchi psixologning kasbiy sifat va normalarini yoritish.
Kurs ishi predmeti: Amaliyotchi psixologning maxsus qobiliyatlari,
xarakter xususiyatlari shuningdek, kasbiy etikaviy tamoyillari.
Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi 33 betdan iborat bo‘lib, kirish
qismi, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda adabiyotlar ro‘yxati, glossariydan
iborat.
4

I BOB . AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING ETIKAVIY TAMOYILLARI
1.1 § Amaliyotchi psixolog vazifalari
Psixolog - amaliyotchi har doim ilmiy izlanishlar davomida aniqlangan
normaga bog‘liqdir. U zamonaviy psixologiyada norma haqida hamma
tushuncha bilan tanish. Amaliyotchi mijozning qiyinchiliklarini psixologik fan
tiliga tarjima qiladi, ularni umumiy psixologik nazariya nuqtai nazaridan va
psixologik tashxis qo‘yish bo‘yicha tavsiflaydi. Psixolog-psipraktik mijozlar
normadan og‘ishlarni tartibga solishga yordam beradigan professional maxsus
mahorat va ko‘nikmalarni qo‘llaydi. Psixolog ishining umumiy mantig‘i
mijozning holatini normal holatga qaytarish orqali tavsiflash mumkin.
Psixolog − bu insonlar bilan tez muloqotga kirisha oladigan va odamlarni
tushuna oladigan inson hisoblanadi. Amaliy psixologiyaning asosiy faoliyati -
psixologik baholash, psixologik maslahat, psixologik ta'lim, tuzatish va
rivojlantirish ishlari.
Psixologik baholash mamlakatimizda amaliy psixologlarning alohida
ixtisosligi sifatida hali rivojlanmagan. Tegishli kasbiy ixtisoslikni: diagnostik
psixolog yoki ekspert psixolog deb atash mumkin. Xalqaro amaliyotda ushbu
faoliyat sohasi hozirda juda muhim o‘rin tutadi. Psixologning asosiy vazifasi -
muayyan shaxsda har qanday psixologik fazilatlarning rivojlanishini baholash,
uning aqliy rivojlanishini tashxislash, ya'ni. psixodiagnostika o‘tkazish.Ilmiy
adabiyotlarda "psixodiagnostika" tushunchasi 1924 yilda shveytsariyalik
psixolog Hermann Rorschach tomonidan kiritilgan (iqtibos: Ish kitobi.., 1996,
49-bet). Hozirgi vaqtda psixodiagnostika psixologning shaxsning aqliy
funktsiyalari va psixologik xususiyatlarini miqdoriy (o‘lchash) va sifat jihatidan
baholashga qaratilgan faoliyati sifatida belgilanadi.Diagnostik psixolog ishida
insonning aqliy funktsiyalarining namoyon bo‘lishida ma'lum normalarga
5

(yoshga bog‘liq, patopsixologik yoki individual psixologik) e’tibor beradi.
Normdan chetga chiqish tashxisni aniqlaydi.
Psixodiagnostika quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
1) faoliyatning obektiv ko‘rsatkichlari (haqiqiy yoki eksperimentda, testda
taqlid qilingan);
2) subyektiv ko‘rsatkichlar (ma’lumot shaxs sifatida o‘zi haqida).
Baholash uchun diagnostik psixolog professional psixologik kuzatuvlar,
suhbatlar va psixologik testlardan foydalanadi. Kuzatish yoki suhbat davomida
psixolog ma’lum psixologik fazilatlar, hissiy reaktsiyalar, xulq-atvor
ko‘rinishlarining mavjudligi yoki yo‘qligi va ularning kasbiy psixologiyada
to‘plangan me’yorlarga muvofiqligini aniqlaydi. Psixologik testlarda test
anketalari, proyektiv testlar va har qanday amaliy topshiriqlarni bajarishni talab
qiluvchi testlardan foydalanish mumkin. Test anketalarida odamdan bir qator
to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita savollarga javob berish so‘raladi. Olingan
ma'lumotlarning ishonchliligi suhbatdoshning samimiyligiga va uning taklif
qilingan vaziyatda o‘zini o‘zi anglash va hisobot berish qobiliyatiga bog‘liq. Shu
sababli, professional psixologlar bunday so‘rovlar natijalariga juda ko‘p
ishonmaydilar va ulardan asosiy ma'lumot olish vositasi sifatida foydalanadilar.
Proyektiv testlar olingan ma'lumotlarning ishonchliligini oshiradi. Proyektiv test
o‘tkazayotganda, odam o‘zining psixologik fazilatlarini testda taklif qilingan
noaniq vaziyatga ko‘rsatadi. Eng mashhur proyektiv testlardan biri sifatida
ko‘rib chiqilishi mumkin, masalan, siyoh dog‘lari testi, unda odam unga taqdim
etilgan simmetrik siyoh dog‘larida ko‘rgan narsasini aytishi kerak. Tekshiruv
maqsadining noaniqligi subyektga natijani ataylab buzib ko‘rsatishga imkon
bermaydi. Va nihoyat, amaliy xarakterga ega test-topshiriqlar mavjud bo‘lib,
ularda insonning topshiriqni qanday bajarishi, uning psixologik fazilatlari
baholanadi.
Psixologik konsultatsiya . Amaliy psixolog faoliyatining eng keng
tarqalgan turi - konsalting - odamlar hayoti va kasbiy faoliyatining turli
6

sohalarida qo‘llaniladi: o‘qituvchilik, sanoat ishlab chiqarishi, biznes, sog‘liq
muammolari va boshqalar.
Maslahat berishning asosiy vositasi ma'lum bir tarzda tuzilgan suhbatdir.
Maslahat jarayonida amaliy psixolog psixologik yordam ko‘rsatadi, mijozga
duch kelgan qiyinchiliklarga va duch kelgan vaziyatda harakat qilish usullariga
turli tomonlardan qarashga yordam beradi. Psixolog insonga psixologik
to‘siqlarni yengib o‘tishga yordam beradi va uni o‘zida muayyan fazilatlarni
rivojlantirishga undaydi. Psixologik maslahatning maqsadi odamlarga
farovonlik tuygusiga erishish, stressni yengillashtirish, hayotiy inqirozlarni
bartaraf etish, qiyin vaziyatlardan chiqish yo‘lini topish va o‘zlari qaror qabul
qilish qobiliyatini oshirishdir. Psixologik konsultatsiya shaxslararo nizolar,
xususan, nikoh, jinsiy, shuningdek, bolalar bilan bo‘lgan munosabatlarda
so‘raladi. Psixologik maslahat ishlab chiqarish muammolari, boshqaruv
psixologiyasi muammolari, ijtimoiy hayot sohasidagi odamlar o‘rtasidagi
munosabatlar bo‘yicha o‘tkazilishi mumkin.Konsultant psixologlari shaxslar,
juftliklar, oilalar va guruhlar bilan ishlaydi. Maslahatlashuvlar individual yoki
guruh bo‘lishi mumkin. Guruh maslahati oila, ishchi guruh yoki kundalik
hayotda bir-biri bilan bog‘lanmagan, lekin umumiy muammolarga ega bo‘lgan
bir guruh odamlar bilan amalga oshirilishi mumkin. Guruh maslahatida
ishlashning eng keng tarqalgan variantlari oilaviy maslahat, shaxslararo
nizolarni va jamoalardagi muammoli vaziyatlarni hal qilish bo‘yicha ish bo‘lishi
mumkin. Ishdagi yoki boshqa guruhlardagi shaxslararo nizolarni hal qilish
uchun psixolog muzokaralarda vositachi sifatida ishlaganda vositachilik deb
ataladigan maslahatdan foydalanish mumkin.
Psixologik ta’lim . Psixologik ta’limning eng muhim vazifasi psixologik
bilimlarni kengaytirish va odamlarning psixologik madaniyatini oshirishdir.
Bunday bilimlar, ayniqsa, kundalik kasbiy faoliyatida odamlar bilan doimiy
aloqada bo‘lgan mutaxassislar uchun zarurdir: menejerlar, o‘qituvchilar,
shifokorlar, madaniyat xodimlari, xizmat ko‘rsatish va savdo xodimlari, reklama
7

xodimlari, biznesmenlar. Ko‘p odamlar uchun psixologik bilimlar faqat o‘z
shaxsiyatini rivojlantirish va o‘zini o‘zi boshqarish, shaxslararo munosabatlarni
yaxshilash uchun asos sifatida foydalidir, masalan, maktab o‘quvchilari, ota-
onalar, nafaqaxo‘rlar uchun.
1.2 § Amaliyotchi psixolog faoliyatining etikaviy tamoyillari qamrab olgan
norma va qoidalar.
Psixologning mehnat etikasi umuminsoniy axloqiy va axloqiy
qadriyatlarga asoslanadi. Psixolog faoliyatida shaxsning erkin va har tomonlama
kamol topishi va uni hurmat qilish, odamlarni bir-biriga yaqinlashtirish, adolatli,
insonparvar, farovon jamiyat yaratish uchun zarur shart-sharoitlar hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Psixologning axloqiy me'yorlari va mehnat qoidalari uning
kasbiy mahorati, harakatlarining insoniyligi, u bilan birga ishlaydigan
odamlarning hurmati va sa'y-harakatlarining haqiqiy foydasini saqlab qolish va
mustahkamlash shartlarini belgilaydi.
Subyektga zarar etkazmaslik tamoyili psixologdan o‘z ishini shunday
tashkil etishni talab qiladiki, uning jarayoni ham, natijalari ham subyektning
sog‘lig‘iga, holatiga yoki ijtimoiy mavqeiga zarar etkazmaydi. Prinsipni amalga
oshirish psixolog va subyekt va mijoz o‘rtasidagi munosabatlar qoidalari va
tadqiqot va muloqotning adekvat usullarini tanlash bilan tartibga solinadi.
Psixolog va subyekt o‘rtasidagi o‘zaro hurmat qoidasi. Psixolog Rossiya
Federatsiyasi Konstitutsiyasida e'lon qilingan va kafolatlangan shaxsiy qadr-
qimmat, huquqlar, erkinliklarni hurmat qilishdan kelib chiqadi. Obyekt bilan
ishlashga subyektning unda ishtirok etish uchun roziligi olinganidan keyin, unga
tadqiqot maqsadi, qo‘llaniladigan usullar va olingan ma'lumotlardan foydalanish
to‘g‘risida xabar berilganidan keyin ruxsat etiladi. Hurmat tamoyili
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
8

1) Psixolog odamlarga yoshi, jinsi, jinsiy orientatsiyasi, millati, muayyan
madaniyatga mansubligi, etnik guruhi va irqi, dini, tili, ijtimoiy-iqtisodiy holati,
jismoniy imkoniyatlari va boshqa sabablardan qat'i nazar, teng hurmat bilan
munosabatda bo'ladi.
2) Psixologning xolisligi mijozga nisbatan noxolis munosabatda bo'lishga yo‘l
qo‘ymaydi. Psixologning mijozga nisbatan barcha harakatlari ilmiy usullar bilan
olingan ma'lumotlarga asoslanishi kerak. Psixologning mijoz bilan muloqot
qilishda oladigan subyektiv taassurotlari, shuningdek, mijozning ijtimoiy
mavqei psixologning xulosalari va harakatlariga hech qanday ta'sir
ko‘rsatmasligi kerak.
3) Psixolog har qanday asosda mijozni kamsitishga olib kelishi mumkin bo‘lgan
harakatlardan qochadi.
4) Psixolog o‘z ishini shunday tashkil qilishi kerakki, uning jarayoni ham, uning
natijalari ham mijoz va u bilan bog‘liq bo'lgan shaxslarning sog‘lig‘i va ijtimoiy
holatiga zarar etkazmaydi.
Amaldagi texnikalar mavzusi uchun xavfsizlik qoidalari . Psixolog faqat
subyektning sog‘lig‘i yoki holati uchun xavfli bo‘lmagan, uni tadqiqot
natijalarida noto‘g‘ri, buzib ko‘rsatmaydigan, uning psixologik xususiyatlari va
xususiyatlari haqida ma'lumot bermaydigan tadqiqot usullaridan foydalanadi.
psixologik tadqiqotning aniq, kelishilgan vazifalari bilan bog‘liq.
Maxfiylik:
1) Psixolog tomonidan mijoz bilan ishonchli munosabatlar asosida ishlash
jarayonida olingan ma'lumotlar kelishilgan shartlardan tashqari qasddan yoki
tasodifiy oshkor etilishi mumkin emas.
2) Tadqiqot natijalari mijozga, psixologga yoki psixologiya faniga putur etkaza
olmaydigan tarzda taqdim etilishi kerak.
9

3) Talabalarning o‘qish davomida olingan psixodiagnostik ma'lumotlari maxfiy
ravishda saqlanishi kerak. Mijozlar haqidagi ma'lumotlar ham maxfiy
bo‘lishi kerak.
4) Psixolog o‘z ishining aniq holatlarini ko‘rsatib, mijozning qadr-qimmati va
farovonligi himoya qilinishini ta'minlashi kerak.
5) Psixolog mijoz haqida psixologning kasbiy vazifalari doirasidan tashqariga
chiqadigan ma'lumotni qidirmasligi kerak.
6) Mijoz uchinchi shaxslar ishtirokisiz psixolog bilan maslahatlashish yoki u
bilan ishlash huquqiga ega.
7) Tadqiqot davomida olingan ma'lumotlarni nazoratsiz saqlash mijozga,
psixologga va umuman jamiyatga zarar yetkazishi mumkin. Tadqiqotda
olingan ma'lumotlar bilan ishlash tartibi va ularni saqlash tartibi qat'iy
tartibga solinishi kerak.
8) Tashxis yoki maslahat vaqtida uchinchi shaxslarning mavjudligi mijozning
yoki uning uchun mas'ul shaxslarning oldindan roziligini talab qiladi (agar
mijoz 16 yoshga to‘lmagan bo‘lsa).
9) Ko‘rsatmasi bo‘yicha psixologik ekspertiza o‘tkazilayotgan ta’lim
muassasasi ma’muriyati u kasb sirini saqlash majburiyati borligi haqida
ogohlantirilishi kerak. Tekshiruv natijalari va uning xulosasi to‘g‘risida
ma'muriyatni xabardor qilganda, psixolog mijozga zarar etkazadigan va
ta'lim holatiga bog‘liq bo‘lmagan ma'lumotlarni yetkazishdan bosh tortishi
kerak.
Psixologning kompetentsiya printsipi psixologdan faqat o‘zi professional
bilimga ega bo‘lgan va hal qilish uchun amaliy ish usullariga ega bo‘lgan va
psixokorreksiyani amalga oshirish uchun tegishli huquq va vakolatlarga ega
bo‘lgan masalalarni hal qilishni talab qiladi yoki boshqa ta'sirlar.
1) Psixolog doimiy ravishda o‘z kasbiy kompetensiyasi darajasini oshirib boradi
va psixologiya sohasidagi so‘nggi yutuqlar bilan tanishadi.
10

2) Psixolog shaxsning psixik xossalari, sifatlari va holatlarini o‘rganishda faqat
ishonchli va asosli usullardan foydalanadi va ulardan boshqalar tomonidan
foydalanishga yordam beradi.
3) Psixolog o‘z vakolati chegaralarini aniq belgilaydi va hisobga oladi.
4) Psixolog o‘z vazifasini optimal bajarish manfaati uchun boshqa psixologlar
va fanning turdosh sohalari vakillari bilan hamkorlik qiladi.
5) Psixolog imtihon tartibi va usullarini mustaqil ravishda tanlaydi. Zarur
hollarda psixolog tegishli soha mutaxassisi (uslubiy birlashma rahbari, amaliy
psixologiya xizmati ilmiy-uslubiy kengashi a’zosi va boshqa mutaxassislar)
bilan maslahatlashadi.
6) Kundalik ommaviy amaliyotda qo‘llaniladigan yangi psixologik-pedagogik
dasturlar amaliy psixologiya xizmati hududiy ilmiy-uslubiy kengashi tomonidan
tasdiqlanadi.
7) Psixolog o‘qituvchilar va ta'lim jarayonining boshqa ishtirokchilari
tomonidan psixologik usullardan foydalanishni tahlil qilish huquqiga ega.
Mijozning xabardorligi va ixtiyoriy roziligi:
1) Mijoz ishning maqsadi, qo‘llaniladigan usullar va olingan ma'lumotlardan
qanday foydalanish kerakligi to‘g‘risida xabardor qilinishi kerak. Mijoz bilan
ishlashga faqat mijoz unda ishtirok etish uchun xabardor qilingan roziligini
berganidan keyingina ruxsat etiladi. Agar buyurtmachi ishda ishtirok etishi
to‘g‘risida qaror qabul qila olmasa, bunday qaror uning qonuniy vakillari
tomonidan qabul qilinishi kerak.
2) Psixolog mijozni barcha asosiy qadamlar yoki davolash harakatlari haqida
xabardor qilishi kerak. Statsionar davolanish holatida, psixolog mijozni mumkin
bo‘lgan xavflar va muqobil davolash usullari, shu jumladan psixologik
bo‘lmaganlar haqida xabardor qilishi kerak.
11

3) Psixolog konsultatsiya yoki davolanishni faqat mijozning roziligi bilan video
yoki audio yozib olishi mumkin. Ushbu qoida telefon suhbatlariga ham tegishli.
Psixolog uchinchi shaxslarga konsultatsiyalar va telefon suhbatlarining video va
audio yozuvlarini faqat mijozning roziligi bilan ko‘rishga ruxsat berishi
mumkin.
4) Psixologik eksperimentlar va tadqiqotlarda ishtirok etish ixtiyoriy bo‘lishi
kerak. Mijoz o‘rganishning maqsadlari, xususiyatlari va yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan xavflar, noqulayliklar yoki istalmagan oqibatlar to‘g‘risida unga
tushunarli bo‘lgan shaklda xabardor qilinishi kerak, shunda u mustaqil ravishda
psixolog bilan hamkorlik qilish to‘g‘risida qaror qabul qilishi mumkin. Psixolog
birinchi navbatda mijozning qadr-qimmati va shaxsiyatiga zarar
yetkazilmasligiga ishonch hosil qilishi shart. Psixolog mijozning xavfsizligi va
farovonligini ta'minlash va kutilmagan xavflar ehtimolini minimallashtirish
uchun barcha zarur choralarni ko‘rishi kerak.
5) Oldindan keng qamrovli oshkor qilish o‘tkazilayotgan tadqiqot maqsadlariga
zid bo‘lgan hollarda, psixolog subyektlarning farovonligini ta'minlash uchun
maxsus ehtiyot choralarini ko'rishi kerak. Mumkin bo‘lgan hollarda va agar
etkazilgan ma'lumotlar mijozga zarar etkazmasa, barcha tushuntirishlar tajriba
tugagandan so‘ng amalga oshirilishi kerak.
Mijozning o‘zini o‘zi belgilashi:
1) Psixolog mijozning maksimal avtonomiya va o‘z taqdirini o‘zi belgilash
huquqini, shu jumladan psixolog bilan professional munosabatlarga kirishish va
tugatish huquqini tan oladi.
2)Har qanday shaxs, agar u yoshi, sog‘lig‘i, aqliy rivojlanishi va jismoniy
mustaqilligi tufayli shubhasiz huquqiy qobiliyatga ega bo‘lsa, mijoz bo‘lishi
mumkin. Shaxsning huquqiy layoqati yetarli bo‘lmagan taqdirda, uning psixolog
12

bilan hamkorligi to‘g‘risida qaror qonunga muvofiq ushbu shaxsning
manfaatlarini ifodalovchi shaxs tomonidan qabul qilinadi.
3) Psixolog mijozning maslahat uchun boshqa psixologni jalb qilish istagiga
aralashmasligi kerak (buning uchun qonuniy kontrendikatsiyalar bo‘lmagan
hollarda).
I. Bob bo‘yicha xulosa
Xulosa qilib aytganda, psixolog insonga psixologik to‘siqlarni yengib
o‘tishga yordam beradi va uni o‘zida muayyan fazilatlarni rivojlantirishga
undaydi. Psixologik maslahatning maqsadi odamlarga farovonlik tuyg‘usiga
erishish, stressni yengillashtirish, hayotiy inqirozlarni bartaraf etish, qiyin
vaziyatlardan chiqish yo‘lini topish va o‘zlari qaror qabul qilish qobiliyatini
oshirishdir. Psixologik konsultatsiya shaxslararo nizolar, xususan, nikoh, jinsiy,
shuningdek, bolalar bilan bo‘lgan munosabatlarda so‘raladi. Psixologik maslahat
ishlab chiqarish muammolari, boshqaruv psixologiyasi muammolari, ijtimoiy
hayot sohasidagi odamlar o‘rtasidagi munosabatlar bo‘yicha o'tkazilishi
mumkin. Konsultant psixologlari shaxslar, juftliklar, oilalar va guruhlar bilan
ishlaydi. Maslahatlashuvlar individual yoki guruh bo‘lishi mumkin. Psixolog
faoliyatida shaxsning erkin va har tomonlama kamol topishi va uni hurmat
qilish, odamlarni bir-biriga yaqinlashtirish, adolatli, insonparvar, farovon
jamiyat yaratish uchun zarur shart-sharoitlar hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Psixologning axloqiy me'yorlari va mehnat qoidalari uning kasbiy mahorati,
harakatlarining insoniyligi, u bilan birga ishlaydigan odamlarning hurmati va
sa'y-harakatlarining haqiqiy foydasini saqlab qolish va mustahkamlash
shartlarini belgilaydi.
13

II BOB . SOTSIAL VAZIYATLARDA PSIXOLOG FAOLIYATINING
TARTIBGA SOLISHNING AXLOQIY NORMALARI
2.1 § Psixologning shaxsiy muhim sifatlari
Amaliy psixolog albatta hamma sohalarda ishlaydi. Amaliy psixologning
statusi rahbar kabi yuqori bo‘ladi va shu bilan birga u hammaga hamdard bo‘la
oladigan inson bo‘lishi talab qilinadi. U mijoz bilan suhbatlashayotgan albatta
mijozning psixologik xavfsizligini ta’minlashi zarur bo‘ladi. Psixolog uchun
psixologik xizmat sohasida ishlash vaqtida albatta psixodiagnostika sohasini
yaxshi bilishi, psixologik maslahat bera olishi talab qilinadi. Bundan tashqari
amaliy psixolog EHM sohasini yaxshi bilishi talab qilinadi. Amaliy
psixologning kasbiy mahorati uning bilimlari texnikasi va inson muomalasining
psixoterapevtik texnologiyasini yaxshi bilishida deb hisoblaniladi, u suhbatga
kirisha olishi va insonlarni o‘ziga jalb qila olishi, ularni ishontira olishi zarur
bo‘ladi. U o‘zida ishonch uyg‘ota olishi talab qilinadi va insonlarga psixologik
ta’sir o‘tkaza olishi zarur bo‘ladi. Demak bo‘lajak amaliy psixologlar uchun
birinchi talab ularning muloqot qila olish qobiliyatini mavjudligi hisoblanadi.
Etika jihatidan psixolog o‘z ma’naviy qadriyatlariga ega bo‘lishi talab qilinadi.
Bunda u mijozning shaxsiyatiga tegmasligi kerak. Mijoz bilan albatta shirin
momalada bo‘lishi talab qilinadi. Ularning axloqiy jihatlari quydagilarni hisobga
olishi kerak:
 Professional faoliyatda amaliy psixolog albatta hamma uchun
mas’uliyatli bo‘lishi zarur.
 Amaliy psixolog o‘z vazifasini sidqidildan bajarishi lozim, u
atrofdagilarning so‘zlariga qarab o‘zgarmasligi zarur.
 Psixologning vazifasi mustaqil va avtonom tarkibga ega, u hech
kimga bo‘ysunmaydi. Uning psixologik nuqtai nazardagi qarori yakuniy natijaga
ega bo‘lishi zarur.
14

 Psixologning qarorini inkor qilish huquqiga faqat maxsus komissiya
ega ular yuqori malakali mutaxassislar hisoblanib ularga bunday huquqlar
berilgan.
 Psixolog haqqoniy va samimiy bo‘lishi zarur.
 Unda kasbiy mas’uliyat hissi bo‘lishi lozim.
 Psixolog himoyachi sifatida ham ishtirok etishi mumkin, u o‘z
mijozlarining psixologik holatlarini himoya qiladi.
 U psixodiagnostik va psixokorreksion ishlarni amalga oshirayotgan
vaqtida ehtiyotkor bo‘lishi zarur.
 Agar psixolog mijozining haq- huquqlar poymol qilayotgan bo‘lsa, u
buni yuqori tashkilotlarga yetkazish imkoniyatiga egadir.
 U siyosiy g‘oyalardan, ijtimoiy g‘oyalardan, falsafiy fikrlardan holi
bo‘lishi zarur.
 Amaliy psixolog psixodiagnostik, psixokorreksion, psixterapevtik
natijalarni mutaxassis bo‘lmaganlarga ko‘rsatish huquqiga ega emas.
 U insonlarga zarar ko‘rsatadigan holatlardan uzoqroq bo‘lishi talab
qilinadi.
 Psixolog o‘zining qila olmaydigan ishlari haqida mijozga va’da
bermasligi kerak.
 Psixolog ota-onaga, yoki yuqori mansabdagi insonlarga mijozi haqida
tafsilotlarni bermasligi zarur.
 U o‘rganilmagan metodikalarni mijozlarida qo‘llash huquqidan
mahrumdir.
 Psixolog albatta sir saqlashni bilishi zarur, u mijozining sirini xech
kimga aytmasligi zarur.
 Psixologik maslahatda albatta o‘z me’yorlariga amal qilishi talab
qilinadi.
 Agar psixolog shu me’yorlarni buzsa albatta uning hatti-harakatlari
amaliy psixologlar kollegiyasida ko‘rib chiqiladi va tegishli jazo qo‘llaniladi.
15

Psixologning xususiy hayoti va shaxsiy tajribaning mavjudligi yoki
yo‘qligi katta ahamiyatga ega emas: muhimi bu kasbiy mahorat
(profеssionalizm). Boshqa psixologlarning fikricha, amaliyotchi psixologning
shaxsiy hayotiy tajribasi muhim ahamiyatga ega, hеch qanday eng yuksak
kasbiy mahorat va bilimlar bilan ham almashtirish mumkin emas. Ularning
fikricha, nizolar va ularni boshqarish usullari haqida o‘n soatlik ma'ruzani
eshitish mumkin, lеkin agar siz yaqin kishingiz bilan bo‘lgan nizoni boshdan
kеchirmagan bo‘lsangiz, munosabatlarni buzmasdan amaliy hal qila olmagan
bo‘lsangiz, ish joyingizda nizolarni boshqarishga kirishmang. Bunda sizda faqat
tеxnika va faqat kasbiy mahorat namoyon bo‘ladi, sizning ichki dunyoyingiz,
ruhingiz, sizning boshdan kеchirganlaringiz, sizning dardingiz bo‘lmaydi.
Shunday qilib, kasbiy ishda tеxnika yoki shaxsiy tajriba bilan boshdan
kеchirayotgan ichki dunyo, ruh - ikkisidan biri bo‘lishi kеrak. Nima uchun «va»
so‘zini emas, yoki so‘zini ishlatish kеrak. Bizningcha, amaliyotchi psixologning
kasbiy ishi – bu kasbiy bilimlar va hayotiy tajribasidir. Birini ikkinchisidan
ajratish mumkin emas. Psixologik kasbda kasbiy bilimlar va shaxsiy tajribasiz
ish olib borish qiyin. Pianinochini kuzatsak. U soatlab tеxnik vosita
hisoblanmish qo‘l va barmoqlarni mashq qiladi. Lеkin u chalayotganda «tеxnik
barmoqlari» tagida asar «musiqaviy hayot» sifatida yashay boshlaydi, o‘zining
musiqiy ruhiyatiga ega bo‘ladi. Siz doim tеxnik ijrochi bilan mumtoz ijroni
ajrata olasiz. Tеxnika faqat asos, haqiqiy ijod yеtishib chiqadigan yеr, nеgizdir.
Amaliy psixolog shaxsiga qo‘yiladigan talablar. Amaliy psixologning
faoliyati uning huquqlari va burchlari majmuasi bilan boshqarilib turilishi lozim.
U quyidagilardan iborat:
Psixolog o‘z faoliyatini O‘zbеkiston Rеspublikasi hukumatining xalq ta'limi
sohasi bo‘yicha qabul qilgan hujjatlariga amal qilgan holda bajarishi shart.
o Psixolog oliy o‘quv yurtining psixologiya sohasini (qisqa kursni)
bitirganligini tasdiqlovchi maxsus hujjatga ega bo‘lishi lozim.
16

o Psixologiya fanining eng so‘nggi yutuqlaridan xabardor bo‘lishi,
bolalar psixologiyasi, pеdagogik psixologiya, amaliy psixologiyani chuqur
bilishi zarur.
o Diagnostik, psixoprofilaktik, rivojlantiruvchi va psixokorrеksion
ishlarning hozirgi zamon ilmiy yutuqlariga asoslangan mеtodlar bilan
qurollanishi, xalq ta'limi tizimida doimo o‘z malakasini oshirib borishi kеrak.
o Muammolar muhokamasida va ular yuzasidan qaror qabul qilishda
kasbiy vakolat chеgarasidan aslo chеtga chiqmaslik ma'qul.
o Shu sohaning mas'ul mutaxassislari tomonidan ishlab chiqilgan
qoidalarga rioya qilgan holda barcha ko‘rsatmalar va tavsiyalarni
qat’iy bajarishi shart.
o Barcha psixologik masalalarni hal qilishda o‘quvchi va talaba
manfaati, ijtimoiy tarbiya maqsadidan kеlib chiqishi zarur.
o Diagnostik va korrеksion faoliyat natijalarini sir saqlash, olingan
ma'lumotlar sinaluvchilar shaxsiyatiga zarar kеltirmasligi, ularni
qurshab turgan muhit a'zolari tahlikaga tushmasligi kеrak.
o Ma'muriyat, ota-onalar, o‘qituvchilar jamoasi bilan hamkorlikda
faoliyat ko‘rsatishi lozim.
o Bog‘chada, maktabda va oliy o‘quv yurtida o‘tkaziladigan tadqiqot
maqsadi, mohiyati, vazifasi va natijalari yuzasidan pеdagogik kеngash,
ilmiy kеngash, ma'muriyat (rahbariyat, dirеktor, rеktor)ga ma'lumot
bеrish va nizom bandlariga qat'iy rioya qilishi maqsadga muvofiqdir.
o Ma'muriyatga, pеdagogik kеngashga, ilmiy kеngashga o‘quvchi va
talabalarga yakka tartibda yondoshishni ta'minlovchi imkoniyat, ularni
hal qilishning psixologik shartlari, ta'lim-tarbiyadagi nuqsonlarning
oldini olish omillari, yo‘llari yuzasidan yordam ko‘rsatish zarur.
o Bolalar, o‘quvchilar, talabalarning shaxsiy muammolarini hal qilishda
baholi qudrat ko‘mak bеrishi darkor.
17

o Ota-onalarga tarbiyaviy ishlarni amalga oshirishda maslahatlar bеrish,
nizoli vaziyat va psixologik holatlarni birgalikda tahlil qilish va amaliy
tavsiyalar bildiradi.
o Ota-onalarga farzandlarning tibbiy yordamga muhtojligi yoki boshqa
muassasalarga murojaat qilish zaruriyat ekanligini yuksak pеdagogik
odob bilan tushuntirishi, bеrilayotgan ko‘rsatmalarga ularni
ishontirishi shart.
o Barcha qoidalarga va tasdiqlangan hujjatlarga rioya qilingan holda
o‘tkaziladigan ishlarni qayd qilish va bеlgilashi lozim.
o O‘z faoliyatining (yutuq, nuqson, nizo, hamkorlik) natijalari yuzasidan
yuqori tashkilotlarga o‘z muddatida axborot bеrib borish, qabul
qilingan hisobot shakllariga hеch og‘ishmasdan rioya qilishi kеrak.
o Bog‘cha, maktab, yangi tipdagi o‘quv yurti va oliy o‘quv yurtlarida
maxsus talablarga javob bеruvchi, jihozlangan psixologik kabinеtni
tashkil qilishi maqsadga muvofiq.
o Amaliy psixologlarning sеminarlari va ilmiy-amaliy anjumanlarida
faol ishtirok qilishi kеrak.
o O‘zbеkistan Rеspublikasining mafkurasiga, Konstitutsiyasiga, ijtimoiy,
etnopsixologik, axloq-odob qoidalariga zid bo‘lgan tеkshirishlar
o‘tkazmasligi kеrak.
o Bolalar, o‘quvchilar va talabalar tanlash komissiyasida (birinchi sinfga,
maxsus sinflarga, yangi tipdagi maktablarga, oliy o‘quv yurtlariga
qabul qilishda, chеt elga ularni o‘qishga yuborishda) qatnashishi
lozim.
o Ijtimoiy psixologik holatlarni o‘rganishda mahalliy hokimiyatga
yordam bеrish va ommaviy harakatlarni barqarorlashtirishda oldingi safda
bo‘lishi darkor.
18

Psixolog o‘z haq-huquqini va majburiyatini, imkoniyat va chegarasini
bilish kerak. U o‘zining kasbiy imkoniyatini yaxshi bilishi kerak va ish kasbiy
tayyorgarchiligi chegarasida faoliyat olib borishi lozim. Rivojlantiruvchi,
to‘g‘irlovchi, konsultativ dastur qo‘yilayotganda psixolog uning nazariy
asoslarini bilishi va uni olib borishning texnologiyasini uqib olishi kerak.
Layoqatli va butunlikcha psixologik yordam tashkil etish uchun psixolog
kasbdoshlari va yondosh mutaxassislik vakillari ya'ni psixiatr, shifokor
psixoterapevtlar, neyropsixologlar bilan aloqa o‘rnatish kerak. Mijozga “Yo‘q
men bu savollar bilan shug‘ullanmayman, boshqa mutaxassisga murojat qiling”
degan javob uning layoqatlilik ko‘rsatkichi bo‘ladi. Shaxsiy layoqatlilik prinsipi
psixologdan faqatgina biladigan, shu savolni yechish uchun amaliy ish
metodlariga ega bo‘lgan holat kirishishi mumkinligini talab etadi. Psixologik
masalalarni yechishda psixolog nazariy ko‘rsatmalar va amaliy tajribaga
suyanishi kerak. Psixolog o‘z ish faoliyatini avvalo buyurtmachining foydasidan
kelib chiqqan holda olib boradi. Lekin shu bilan birga zarar yetkazmasiik
prinsipiga amal qiladi, u yoki bu darajada amaliy tajribalarga qo‘shilgan
mijozlar mas’uliyat sezishi kerak. Ko‘pgina psixologik jarayonlar orqaga
qaytmasligini nazarda tutishi kerak. Gippokrat tomondan tuzilgan bu zarar
yetkazish etikaviy qoida nafaqat shifokorlar, psixologlar uchun ham juda
muhim. Psixologning olib borgan psixologik jarayonlari insonning sog‘ligiga,
jamiyatdagi o‘rniga, qiziqishlariga zarar yetkazmasligi lozim. Bundan tashqari,
psixologik tahlil javoblaridan xabari bor insonlar ham tekshiriluvchiga zarar
yetkazmasliklarini ta'minlash zarur. Buning uchun psixolog o‘z takliflarini
shakllantirib, ularni saqlanishini tartibga soladi. Psixolog har qanday insonga
nisbatan boshqacha qarashga yo‘l qo‘ya olmaydi. Har qanday sharoitda ham
obyektiv bo‘lish, boshqalar fikri ta'siriga tushmasligi kerak. Tajriba olib
borilayotgan insonning yuridik va jamoatdagi o‘rni, boshqalaming unga nisbatan
ijobiy yoki salbiy qarashiari psixolog fikriga ta'sir etmasligi lozim. Ish davomida
olingan javoblar har doim ilmiy asoslangan, tekshirilgan va har tomonlama
19

o‘ylab ko‘rilgan bo‘lishi kerak. Psixolog bilan quyuq shaxsiy aloqalar bo‘lish
ehtimoli qoidalarga to‘g‘ri kelmaydi. Psixolog chetdan, hissiyotga berilmasdan
mijozning muammolariga qarab, qaror qabul qiladi. Psixolog tajriba
qilinayotgan mijozni qarashlarini hurmat qilishi, u bilan aloqada rostgo‘y,
haqqoniy bo‘lmishi talab qilinadi. Psixolog bilan muloqot davomida mijoz unga
nisbatan ishonch, moyillik, va qoniqish hissini sezishi kerak. Amaliy psixolog
va mijoz o‘rtasida tenglikka asoslangan muloqot amalga oshsa, bu ish jarayoni
optimal olib borilayotganidan darak beradi. Mijoz o‘zini psixologning to‘laqonli
hamkoridek sezishi kerak. Amaliy psixolog mijozning harakatlariga nisbatan
baholovchi gaplar aytishdan o‘zini tiyishi va unga keraksiz maslahatlar
berishdan o‘zini qaytarishi kerak. Buyurtmachiga psixolog tarafdan beriladigan
yordam maslahat ko‘rinishida bo‘lishi kerak, uning kasbiy ishbilarmonligiga
hurmat bilan qarab, ehtiyotkorona fikr bildirishi kerak. Psixolog psixodiagnostik
metodikalami maxfiyligini saqlay bilishi lozim. Bu shuni bildiradiki, kasbiy
metodikalar professional bo‘lmagan insonlar qo‘liga tushmasligi kerak. Psixolog
psixodiagnostik tajribalaming natijalarini maxfiyligini saqlab, javoblami bexos
yoki atayin tarqalib ketishini oldini olish uchun xizmat qiladi. Mijoz
to‘g‘risidagi ma'lumotlar hech qanday holatda ochiq munozaraga qo‘yilishi
kerak emas. Tajriba qilinayotgan mijoz o‘zining psixologik ko‘rinishini bilishga
qiziqishi mumkin. Bunday holatda psixolog ma'lumotning ma'lum bir qismini
ko‘rsatishi mumkin. G. Lessing fikriga ko‘ra “Mijozga faqat haqiqatni va faqat
haqiqatni aytish kerak, lekin hammasini emas”.
Bugungi kunda insonlarning psixolog hamda psixoterapevtga murojati
yana ham ommalashmoqda. Odamlar har kuni stressga tushiradigan, o‘zi hal
qilishi qiyin bo‘lgan turli muammolar bilan to‘qnash kelmoqdalar. Inson har
doim ham o‘zini qiynayotgan muammolarni yaqin insonlariga ayta olmagani
bois psixologik xizmatga ehtiyoj sezadi. Shuning uchun ham bugun yurtimizda
ham psixologik xizmat ko‘rsatish sohalarini kengaytirish hamda uning
samaradorligini oshirishda alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, yoshlar
20

ittifoqi muassisligda ham psixologik xizmat ko‘rsatish markazlari tashkil etildi.
Vaziralar Mahkamasining 472-son 07.06.2019-yildagi qaroriga muvofiq
O‘zbekiston Respublikasida psixologik xizmat ko‘rsatishni yanada
takomillashtirish bo‘yicha choratadbirlar rejasi ishlab chiqildi. Unga ko‘ra
Respublikada bosqichma-bosqich reja asosida aholiga psixologik xizmat
ko‘rsatish sifatini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilishi
belgilab qo‘yildi. Uzluksiz ta’lim tizimida psixologik xizmatlarning uzviyligi va
uzluksizligini ta’minlash uchun “Psixologik xizmat” konsepsiyasini yaratish,
bolalar, kattalar ruhiyatidagi o‘zgarishlarni tezda aniqlash, bunga olib kelgan
sabablarni bartaraf etishga ko‘maklashish maqsadida psixolog mutaxassislarini
tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari huzurida “Psixologik xizmat ko‘rsatish
labaratoriyalari”ni tashkil etish hamda ular uchun o‘quv va metodik adabiyotlar
yaratilishini tashkil etish kabi chora tadbirlari ishlab chiqildi. Maqolada
psixologik xizmat ko‘rsatishning sifatli hamda samarali bo‘lishi bevosita
psixolog faoliyatiga bog‘liqligi tadqiq etilgan. Psixolog faoliyatining
samaradorligi uning shaxsiy sifalari, kasbiy malakasi hamda etikaviy
tamoyillarga qanchalik amal qilgani bilan o‘lchanadi. Etika masalasi
psixologiyaning terapiya va tadqiqotlar bilan bog‘liq bo‘lgan sohasida
muhimdir. Patsientlar bilan ishlash va psixologik tadqiqotlar o‘tkazish turli xil
axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Amerika psixologlar
assotsiatsiyasining etikaviy kodeksi psixologiya sohasida ishlaydigan
mutaxassislar ish jarayonida axloqiy dilemmalarga duch kelganda nima qilish
kerakligi haqida yaxshiroq ma’lumotga ega bo’lishlari uchun ko‘rsatmalar
beradi. Etikaviy tamoyillar psixologlar duch keladigan ko‘pgina holatlar va
umumiy qoidalarni qamrab olish orqali ularni turli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror
qabul qilishini ta’minlashga mo’ljallangan. Eng yuqori xulq-atvor standartlariga
intilish har bir psixologning shaxsiy burchidir.
21

2.2§ PSIXOLOGLARNING AXLOQIY STANDARTLARI
1. Psixologlar psixologik bilimlarni tadqiq etish va tarqatish hamda bu
bilimlarni amaliyotda qo‘llash orqali odamlarning turmush sharoiti va turmush
sifatini yaxshilashga hissa qo‘shadilar.
2. Ushbu bilimlar bilan psixologlar kasb sifatida shaxslar, guruhlar va
tashkilotlarda ijobiy o‘zgarishlarga yordam berishi mumkin. Psixologlar bilan
professional aloqada bo‘lgan shaxslar va guruhlar ko‘pincha ularning optimal
ishlash qobiliyatini cheklashi mumkin bo‘lgan va ularni zaif va qaram qiladigan
hayotiy vaziyatlarga duch kelishadi.
3. Axloqiy me'yorlar shunday shakllantiriladi:
- psixologlarga kasbiy masalalar bo‘yicha o‘z pozitsiyasini aniqlashda yordam
berish;
- mijozlar va subyektlarni (shaxslar yoki guruhlar) nomaqbul va/yoki zararli
ta'sirlardan himoya qilish;
- psixologik amaliyot va tadqiqotlarga ishonchni saqlash uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi.
4. Axloqiy me'yorlar - psixologlarning kasbiy faoliyatini unda yuzaga
keladigan barcha xilma-xil munosabatlarda tartibga soluvchi rasmiy vaziyatlar
tizimi: bolalar, ularning ota-onalari, kattalar mijozlari, o‘qituvchilar,
hamkasblar, talabalar va boshqalar bilan.
5. Axloqiy me'yorlar psixologik kasbiy faoliyatning har qanday turida:
psixologik amaliyot, ilmiy tadqiqot, o‘qitish psixologiyasida shug‘ullanadigan
Belarus Respublikasining barcha psixologlari uchun majburiydir.
6. Axloqiy me'yorlar bevosita psixologik kasbiy faoliyat sifatida
tavsiflanishi mumkin bo‘lmagan, lekin psixologlar ishtirok etadigan va
22

professional psixologik ta'limdan foydalanishga asoslangan vaziyatlarda ham
qo‘llanilishi kerak.
7. Axloqiy me'yorlar psixologning mehnat holati va kasbiy faoliyatining
muhim jihatlarini qamrab oladi. Ular xulq-atvorning asosiy tamoyillarini o‘z
ichiga olgan to‘qqiz qismga bo‘lingan. Bu bo‘limlar kasbiy psixologik faoliyat
jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan barcha vaziyatlarni qamrab olgan
deb hisoblanmasligi kerak.
8. Psixolog kasbi doimo rivojlanib boradi; Unga doimiy ravishda yangi
bilim va usullar joriy etilmoqda. Biroq, kodeksning bo‘limlari asosiy shaxsiy va
ijtimoiy masalalarni aks ettirishi va shuning uchun ma'lum bir barqarorlikka ega
bo‘lishi kerak.
9. Psixologning ishi ko‘pincha boshqa odamlarga chuqur ta'sir
ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Shuning uchun axloqiy me'yorlarga alohida
talablar qo‘yish juda muhimdir. Biroq, psixologlarning ko‘pgina kasbiy
vazifalarini rasmiy qoidalar bilan tartibga solish mumkin emas. Binobarin,
psixologning individual ongi, uning mas'uliyat hissi va kasbiy malakasi hayotiy
ahamiyatga ega.
10. Psixologlar har doim axloqiy me'yorlar talablariga rioya qilishadi va
ularni buzish uchun o‘zlariga bosim o‘tkazishga yo‘l qo‘ymaydilar.
11. Psixologlar kasbiy kodeksining asosiy tamoyillaridan biri shundaki,
barcha odamlar shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega va u buzilmaydi.
Psixologlarning kasbiy faoliyati ushbu tamoyilga muvofiq amalga oshiriladi.
Shuning uchun psixologlar shaxsiy daxlsizlikni hurmat qilish tamoyillariga
tahdid solishi mumkin bo‘lgan ish yoki shaxsiyat jihatlariga nisbatan ayniqsa
ehtiyot bo‘lishadi.
12. Psixologlar ilmiy bilimlar va tasdiqlangan tajribalar asosida
odamlarning o‘zlarini tushunishlarini chuqurlashtirish va shaxsiy o‘zini o‘zi
23

belgilashga yordam berish uchun ishlaydi. Ular insonning ahvolini yaxshilash va
inson azobini yo‘q qilish yoki kamaytirish uchun ishlaydi. O‘zlari uchun
munosib hayotga erisha olmaydiganlar uchun psixologlar alohida mas'uliyatga
ega.
13. Psixologlar o‘z sohasi bo‘yicha ilmiy va professional tadqiqotlardan
xabardor bo‘lib turishlari va doimiy ravishda o‘z malakalarini oshirishlari kerak.
Psixologlar o‘zlarining kasbiy va shaxsiy kuchli va zaif tomonlaridan xabardor
bo‘lishga intilishadi, ular qaysi vazifalarni bajarishlari mumkin va qaysi biri qila
olmaydilar.
14. Psixologlar o‘z xizmatlaridan foydalanayotgan shaxslarni zarur
hollarda axloqiy me'yorlar talablari to‘g‘risida xabardor qiladilar. Psixologlar
o‘zlarining ish muhitida psixologlarning axloqiy me'yorlari talablariga javob
berishga to‘sqinlik qiladigan hech narsa yo‘qligiga ishonch hosil qilishlari kerak.
15. Psixologlar o‘z ishining oqibatlari uchun shaxsan javobgardirlar va
imkon qadar ularning xizmatlaridan nomaqbul foydalanilmasligini ta'minlashlari
kerak.
16. Psixologlar tadqiqot ishtirokchilari va xizmatlardan foydalanuvchi
mijozlarning manfaatlari haqida qayg‘uradilar. Mijozlar va tadqiqot
ishtirokchilari uchun fikrlar psixologlarning shaxsiy va kollegial manfaatlarini
hisobga olishdan ustun turadi.
17. Psixologlar har qanday shaxsning daxlsizligiga tahdid soladigan har
qanday xatti-harakatlar yoki bayonotlardan o‘zini tiyadi. Psixologlar o‘z
bilimlari odamlarni haqorat qilish, zulm qilish yoki bostirish uchun
ishlatilmasligini ta'minlash uchun javobgardir.
18. Boshqalarga psixologik usullarni o‘rgatuvchi psixologlar ushbu
usullarning kuchli va zaif tomonlarini va ularning mumkin bo‘lgan axloqiy
oqibatlarini tushuntirishga mas'uldirlar. Uning irodasiga qarshi biror narsa qilish
24

yoki vaziyatga nisbatan shoshilinch zarur bo‘lmagan materialni olishga harakat
qilish.
19. Psixologlar quyidagi maqsadlarda ishtirok etmaydilar:
- jismoniy yoki ruhiy majburlash (mafkuraviy singdirish, miyani yuvish,
qiynoqlar) yoki ulardan foydalanish tahdidi bilan kimnidir ma'lumot berishga
yoki aybiga iqror bo‘lishga majburlash;
- kimgadir o‘zining yoki birovning hayot falsafasi, siyosiy, diniy yoki axloqiy
e'tiqodlari haqida gapirishga bosim o‘tkazish, ularni rad etishga yoki
o‘zgartirishga majburlash.
20. Psixologlar 5-bandda ko‘rsatilgan faoliyatda, ularning e'lon qilingan
maqsadi nima bo‘lishidan qat'i nazar, psixologik bilimlardan foydalanishni faol
ravishda oldini olishga harakat qiladilar.
21. Agar psixologlar mijoz bilan ishlash uchun professional mas'uliyatni
o‘z zimmalariga olishsa yoki uni allaqachon boshlagan bo‘lsalar, ular bu bilan
o‘z ishlarini imkon qadar yakunlash majburiyatini oladilar. Aks holda, ular
mijozni boshqa vakolatli shaxsga topshirishadi va shundan keyingina o‘zlarini
javobgarlikdan ozod qilishadi. Psixologlar mijoz uchun javobgar bo‘ladilar, toki
mijoz yuborilgan shaxs (lar) u bilan keyingi ishlash uchun javobgarlikni o‘z
zimmasiga oladi.
22. Psixologlar o‘z ehtiyojlari, munosabatlari, fikrlari va mijoz bilan
munosabatlardagi rolini bilishga harakat qiladilar. Ular o‘z kuch va mavqeidan
mijozning ularga qaramligi va ishonchidan noo'rin yoki asossiz foyda olish
uchun foydalanmaydi.
23. Psixologlar mijoz bilan uning kasbiy faoliyati doirasidan tashqariga
chiqadigan har qanday munosabatlarni o‘rnatishdan qochishadi, agar bu aloqalar
u bilan bo‘lgan professional munosabatlariga xalaqit berishi mumkin.
25

24. Psixologlar konsultatsiyalar uchun to‘lov olmaydilar va ular
o‘qiyotgan yoki tekshirmoqchi bo‘lgan talabalar bilan mijoz munosabatlarini
o‘rnatmaydi.
25. Psixologlar va mijozlar o‘rtasida yaqin munosabatlar bo‘lmasligi
kerak.
26. Psixologik faoliyatning barcha holatlarida moliyaviy shartlar oldindan
kelishib olinadi.
27. Agar mijoz to‘lashi shart bo‘lmagan yoki arzonroq olish mumkin
bo‘lgan zarur psixologik yordamni ommaviy manbalardan olish imkoni bo‘lsa,
psixologlar bu haqda o‘z mijozini xabardor qiladilar.
28. Psixologlar konsalting ishini olish yoki mijozlarni jalb qilish uchun
o‘z lavozimidan yoki kasbining ishonchliligidan foydalanmaydi.
29. Psixologlar keraksiz tekshiruvlardan o‘zini tiyadi.
II.Bob bo‘yicha xulosa
Psixolog o‘z ish faoliyatini avvalo buyurtmachining foydasidan kelib
chiqqan holda olib boradi. Lekin shu bilan birga zarar yetkazmasiik prinsipiga
amal qiladi, u yoki bu darajada amaliy tajribalarga qo‘shilgan mijozlar
mas’uliyat sezishi kerak. Psixolog faoliyatining samaradorligi uning shaxsiy
sifalari, kasbiy malakasi hamda etikaviy tamoyillarga qanchalik amal qilgani
bilan o‘lchanadi. Etika masalasi psixologiyaning terapiya va tadqiqotlar bilan
bog‘liq bo‘lgan sohasida muhimdir. Patsientlar bilan ishlash va psixologik
tadqiqotlar o‘tkazish turli xil axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Amerika psixologlar assotsiatsiyasining etikaviy kodeksi psixologiya sohasida
ishlaydigan mutaxassislar ish jarayonida axloqiy dilemmalarga duch kelganda
nima qilish kerakligi haqida yaxshiroq ma’lumotga ega bo‘lishlari uchun
26

ko‘rsatmalar beradi. Etikaviy tamoyillar psixologlar duch keladigan ko‘pgina
holatlar va umumiy qoidalarni qamrab olish orqali ularni turli vaziyatlarda
to‘g‘ri qaror qabul qilishini ta’minlashga mo‘ljallangan. Eng yuqori xulq-atvor
standartlariga intilish har bir psixologning shaxsiy burchidir. Psixologlar ilmiy
bilimlar va tasdiqlangan tajribalar asosida odamlarning o‘zlarini tushunishlarini
chuqurlashtirish va shaxsiy o‘zini o‘zi belgilashga yordam berish uchun
ishlaydi. Ular insonning ahvolini yaxshilash va inson azobini yo‘q qilish yoki
kamaytirish uchun ishlaydi. O‘zlari uchun munosib hayotga erisha
olmaydiganlar uchun psixologlar alohida mas'uliyatga ega.
27

Xulosa
Psixologiya sohasida mukammal darsliklar yozila boshlagan davrga sal
kam ikki asr bo‘ldi. Shu davr ichida juda ko‘plab ilmiy tadqiqot natijalarini o‘z
ichiga olgan monografiyalar, darsliklar, qo‘llanmalar yozildi. Lekin bu bilan fan
o‘zining jamiyat oldidagi vazifalarini to‘laqonli bajara oldi, degan xulosa
chiqarib bo‘lmadi. Sababi, psixologiya sohasida faoliyat ko‘rsatgan barcha
olimlar ko‘proq diqqatlarini mavhum shaxs va individual psixologiyaga
qaratdilar. Vaholanki, inson, uning barkamolligi, jamiyat taraqqiyotiga bevosita
tasiri masalasi o‘ta dolzarb va muhim muammolar qatoridan joy oldi. XX asrda
erishilgan yutuqlardan eng muhimi shu bo‘ldiki, inson o‘z aqlidroki, tafakkuri
va ijodiy salhiyati bilan murakkab texnika, elektronika va boshqa shunga
o‘xshash global texnologiyalarni kashf etdi. Lekin shu bilan birga ana shunday
murakkab texnologiyalarni yaratgan inson va uning hayoti bilan bog‘liq
muammolar kamaymadi. Vaqti kelganda, shunday dalillarga to‘g‘ri kelamizki,
murakkab elektron texnikani yaratgan o‘ta aqilli inson o‘zi va o‘z
atrofidagilarning ruhiy kechinmalarini to‘g‘ri baholay olmasligi sababli, o‘zini
nochor va kuchsiz sezishi mumkinligini xayot isbotladi. XXI asr bo‘sag‘asida
juda ko‘plab davlatlarda bo‘lgani kabi dunyo xaritasida munosib o‘rin olgan
mustaqil O‘zbekisonda ham barcha sohalarda tub islohotlar boshlandi. Bu
islohotlarning barchasi inson omilini har qachongidan ham yuqori saviyaga
ko‘tarib, uning kuchi, idroki, salohiyati, ruhiy hamda ma‘naviy barkamolligini
bevosita taraqqiyot, rivojlanish va sivilizatsiya bilan uzviy bog‘ladi. Bundan
inson va uning mukammalligi, o‘z o‘rnida ishlashi, o‘z mukammalligi xususida
qayg‘urishi muammosi har qachongidan ham dolzarb masalaga aylandi. Fanda
yangi yo‘nalishlar, yangicha yondashuvlar paydo bo‘ldi. Masalan, sinergetik
yondashuv barcha fanlarda bo‘lgani kabi psixologiya, uning tarmoqlari hamda u
bilan turdosh bo‘lgan fanlar misolida yaqqol namoyon bo‘la boshladi. Eslatib
o‘tamiz, ―sinergetlar so‘zi grekcha ―”synergetes” – xodimlar, sheriklar
so‘zlaridan olingan bo‘lib, sinergiya – synergia hamkorlikdagi, hamjihatlikdagi
28

harakat ma’nosini anglatadi. Ya’ni, inson va uning psixologiyasini o‘rganish va
unga ta’sir ko‘rsatishda gumanitar fanlarning hamkorlikdagi rivojlanishi yoki
boshqacha qilib aytganda, ushbu fanlar maqsadlarining mushtarak uyunlashuvi
shaxs iqtidori va qobiliyatlarini rivojlantirishning ishonchli vositasi sifatida
qaraladi. Bundan tashqari, yangi davr fanlarini rivojlantirishga akmeologik
yondashuv ham mavjudki, unga ko‘ra, har bir fanning inson uchun ahamiyati va
o‘rni o‘sha fanlarning shaxs kamolotiga qo‘shajak hissaning salmog‘ini
belgilash va baholashni taqozo etadi. (Akmeologiya grekcha ―akme – cho‘qqi,
yuqori pog‘ona, gurkiratuvchi kuch ma’nolarini bildiradi va uning predmeti
deganda insonning o‘zini-o‘zi rivojlantirish va o‘zligini anglashini yuqori
darajalariga yetishga o‘rgatuvchi fanlar majmui tushuniladi). Inson
psixologiyasini bilish, o‘z taraqqiyotini va iqtidorini tashkil etishni bilish, har
qanday yosh davrda ham optimal ravishda ishga yaroqlilikni, turli o‘zgarishlarga
psixologik jihatdan tayyorlikni ta’minlash, yangicha fikrlash va tafakkur qilish,
ro‘y berayotgan jarayonlarni obyektiv va to‘g‘ri idrok qilish qobiliyatini
rivojlantirish muammosini ilgari surdi.
Psixologning axloq kodeksidan mutaxassis qanday kasbiy muhim
fazilatlarga ega bo‘lishi kerakligini tushunish mumkin. Shunday qilib, biz
psixolog kasbiga xos bo‘lgan muhim kasbiy fazilatlar, printsiplar va qoidalar
ro‘yxatini ko‘rib chiqdik. Asosiylariga quyidagilar kiradi: yuqori aqliy
qobiliyatlar, empatiya, ijtimoiy, xushmuomalalik, xushmuomalalik, masuliyat,
hissiy barqarorlik, xotirjamlik, bag‘rikenglik, ijodkorlik, xayrixohlik,
insonparvarlik, ijtimoiy intellekt, tashkilotchilik va boshqalar. Mutaxassisning
shaxsiy shakllanishi oliy kasbiy ta'lim jarayonida rivojlanadigan
professionallashtirishning ajralmas qismidir. Ishonch bilan aytishimiz
mumkinki, psixologik talabaning shaxsiy rivojlanish jarayoniga uning kasbiy
rivojlanishi bilan bog‘liq tarkibiy qismlarni kiritish uning professional sifatida
to‘liq shakllanishini ta'minlaydi. Bugungi kunga kelib oliy bilim yurtlarida tahsil
olayotgan talabalar psixolog kasbini tanlashining bir necha asosiy sabablarini
29

ajratish mumkin: hozirgi vaqtda xizmatlarning mashhurligi va talabi, altruizm,
o‘zini va boshqalarni bilish.
30

Glossariy
1. Antiijtimoiy axloq – ijtimoiy tartib va atrofdagi odamlarning
tinchligiga xavf antiijtimoiy shaxs.
2. Aql - insonning ma’naviy va ruhiy faoliyatida barcha oliy
narsalar hodisalar xodisalarni qanday bo‘lsa aynan shu holda bilish
qobiliyati.
3. Asotsial axloq – axloqiy-ma'naviy mе'yorlarni bajarishdan
og‘ishuvchi axloq.
4. Asteniya - kuchli toliqish va organizmning madorsizligi.
5. Attityud – ijtimoiy ko‘rsatma – shaxsning guruhli yoki ijtimoiy
qadriyatlari.
6. AUTIZM - atrofdagi odamlardan chegaralanib shaxsiy
kechinmalarga berilishdan iborat psixologik begonalashuv holari.
7. Axloqning tеngligi – aniq vaziyat, sharoit bilan axloqning
muvofiqligi.
8. Depressiya – tushkun kayfiyat odamda intilishning susayishi
harakatlarning tormozlanishi.
9. Dunyoqarash – tartibga solingan aqliy ongli tizm tasavvur va
g‘oyalar jamlanmasi.
10. Gipoteza – o‘rganilayotgan hodisalarning sabablari va
xususiyatlari.
11. Guruh – umumiy bo‘lgan bir yoki bir necha belgilarga ko‘ra
birlashgan kishilar yig‘indisi.
12. Ijtimoiy og‘ishlar – ommaviylik, turg‘unlik va tarqalganlik.
31

13. Illuziya - tana a’zolarimizga bevosita tasir etib turadigan narsa va
hodisalarni notog‘ri idrok etish tushunchasi.
14. Interoversiya - shaxs uchun o‘z fikrlarini sezgilarini
kechinmalarini qadr-qimmati.
15. Ko‘nikma - odamning ma’lum ishni bajarishga tayyorligida
ko‘rinadigan qobiliyat maqsadlariga erishish uchun kuch va
manipulyatsiyadan faol foydalanuvchi.
16. Moslashuv – atrof-muhit talablariga moslashish jarayoni.
17. Psixolog − bu insonlar bilan tez muloqotga kirisha oladigan va
odamlarni tushuna oladigan inson hisoblanadi.
18. Psixologik himoya – shaxsning maqsadliligi va mustahkamligiga
xavf soluvchi har qanday o‘zgarishlarni bartaraf qilish yoki
kamaytirishning ongsiz mеxanizmlari.
19. Rеtrizm – ijtimoiy mе'yorlar, ijtimoiy o‘zaro ta'sirdan kеtish.
20. Sotsiopatik shaxs – atrofdagi odamlarga ishonch tanqisligi va
dushmanlikni his qiluvchi, uzoq vaqt yaqin munosabatlar o‘rnatishga
qodir bo‘lmagan shaxs.
32

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Абрамова Г.С. Практическая психология. М.,2000
2. Мельникова Н.А. Шпаргалка по социальной психологии:
ответы на экзаменационные билеты. — М.: Аллель. 2000.
3. Осипова А.А. Введение в практичес ю психокоррекцию:
групповые методы работы. Москва-Воронеж. 2000.
4. Ролло Мэй ”Экзистенциальная психология” 2001
5. Дружинина В.. “Психология” . Учебник. “Питер”, 2003.
6. Mirashirova N. Maktabgacha tarbiya muassasalarida psixologik
xizmat. -T.: TDPU, 2003.
7. Davl е tshin . Yosh davrlari va p е dagogik psixologiya . T -2004 yil .
8. Adizova T . M . Psixokorr е ksiya . − T .2005.
9. Осипова А.А. Обшая психокоррекция .-М.: 2005
10. Barotov Sh . R . Ta ’ limda psixologik xizmat . – Buxor 2007
11. Ibodullaev Z , Tibbiyot psixologiyasi . T. 2008 yil darslik.
12. Ivanov P.I va M.Zufarova Umumiy psixologiya. T. 2008 yil darslik.
13. Максим Жидко , Кочарян А. С. , Бурлачук Л. Ф.''Психотерапия:
учебник для вузов'' 2009
14. Александр Вемъ ''Имидж - путь к успеху.'' 2010
15. Nishonova.Z va Sh.Asomiddinova. Psixologik maslahat.T. 2010 yil
16. M.To‘xtaxo‘jayeva, S.Nishonova “Pedagogika” Toshkent-2010
17. Александр Вемъ ''Имидж - путь к успеху.'' 2010
18. Nishanova Z.T., Asomudinova Sh. Psixologik konsultatsiya. –T.:
O‘zbеkiston faylasuflari milliy jamiyati. 2010 -248 b.
19. Maxmudova D.A. Psixokorrеksiya asoslari. –T.: Fan va tеxnologiya
nashriyoti. 2011.-128 b.
33

20. Nishanova Z.T., Alimbaеva Sh.T., Shеrimbеtova Z.Sh.Psixologik
xizmat Elеktron darslik. –T.: 2012 y .
III. INTERNET SAYTLARI
1. www.koob.ru
2. www.psychologytoday.com
3. Arxiv.uz www.arxiv.uz
4. fayllar.org https://fayllar.org
34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING ETIKAVIY STANDARTLARI

1.1 §. Amaliyotchi psixologning vazifalari

1.2 §. Amaliyotchi psixolog faoliyatining etikaviy tamoyillari qamrab olgan norma va qoidalar

I BOB yuzasidan xulosalar

II BOB. SOTSIAL VAZIYATLARDA PSIXOLOG FAOLIYATINING TARTIBGA SOLISHNING AXLOQIY NORMALARI

2.1 §. Psixologning shaxsiy muhim sifatlari

2.2 §. Psixologning axloqiy standartlari

II BOB yuzasidan xulosalar

XULOSA

GLOSSARIY

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить