Python dasturlash tilida massivlar va ulardan foydalanish - Informatika va AT - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	339.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Informatika va AT

Python dasturlash tilida massivlar va ulardan foydalanish

Sotib olish

PYTHON DASTURLASH TILIDA MASSIVLAR VA ULARDAN
FOYDALANISH
Reja:
1. Bir o’lchovli massivlar;
2. Bir o’lchovli massivlarga oid dasturlar;
3. Massiv elementlari ustida aniqlangan amallar;
4. Ikki o’lchovli massivlar;
5. Ikki o’lchovli massivlarga oid dasturlar;

Python dasturlash tilida kompyuter xotirasiga bir o’zgaruvchi yordamida bir
nechta qiymatlarda foydalanish bo’yicha bir nechta turlarni qarab o’tdik. Bir
o’zgaruvchi bilan bir nechta qiymatlarni ro’yxat, kortej, to’plam va satr turlar
bilan amalga oshirish mumkin.Python dasturlash tilida bir o’zgaruvchi
yordamida bir nechta qiymatlardan foydalanish uchun massiv degan turdan
ham foydalanish imkoniyati mavjud.
Bu qismda dasturdagi ma'lumot strukturalari bilan tanishishni
boshlaymiz. Dasturda ikki asosiy tur ma'lumot strukturalari mavjuddir.
Birinchisi statik, ikkinchisi dinamikdir. Statik deganimizda xotirada
egallagan joyi o’zgarmas, dastur boshida beriladigan strukturalarni nazarda
tutamiz. Dinamik ma'lumot tiplari dastur davomida o’z hajmini, egallagan
xotirasini o’zgartirishi mumkin. Massivlar hotirada ketma-ket joylashgan,
ma‘lumotlar guruhidir. Alohida bir o’zgaruvchini ko’rsatish uchun massiv
nomi va kerakli o‗zgaruvchi indeksini yoziladi.
Ta’rif : Bir turga mansub bo’lgan yagona nom bilan
saqlanuvchi tartiblangan ma’lumotlar majmuasi
massiv deyiladi.
Massivlar yagona o’zgaruvchi bilan kompyuter xotirasiga saqlanadi, uning
elementlari ma‘lum bir indekslar bilan tartiblab joylashtiriladi. Bu qonuniyat
ro’yxatlar uchun ham o’rinli bo’ladi.
Massivlar yagona nom bilan bir nechta qiymatni o’zida mujassamlashtiradi,
bularga matematikadagi vektorlarni misol keltirish mumkin. Vektor ham
yagona nom bilan saqlanib uning tarkibida bir nechta qiymatni o’zida
mujassamlashadi. Vektorning ham elementlari bir turga mansub va
tartiblangan bo’ladi.
Massivlar holatiga ko’ra ikki turga bo’linadi.

- Bir o’lchovli massivlar;
- Ikki o’lchovli massivlar;
Bir o’lchovli massivlar ma‘lumotlarni bir satrli ko’rinishda saqlansa
, ikki o’lchovli massivlar esa ma‘lumotlarni satrlar satri ko‗rinishida
saqlaydi. Python dasturlash tilida massivlarni qayta ishlash uchun numpy
kutubxonasini faollashtirish kerak
Dastur tuzishdan oldin albatta numpy numpy kutubxonasini faollashtirish
kerak.
Bir o‘lchovli massivlar
Odatda massivlar zarurat, katta hajmdagi tartiblangan, lekin chekli
elementlarga oid masalalarni hal etishda yuzaga keladi. Massivning ixtiyoriy
elementiga murojat qilish uchun uning indeks nomeri bo’yicha murojat
qilinadi. Bir o’lchovli massivlarni python dasturlash tilida faollashtirish
mumkin. Bir o’lchovli massivlarni boshlang‘ich qiymatlari bergan holda
python dasturlash tilida quyidagicha faollashtiriladi.
<massiv o’zgaruvchisi>=array([x1,x2,…])
Massivni python dasturlash tilida faollashtirish uchun, elementlar soni yoki
massiv elementlarining boshlang‘ich qiymatlari berilishi shart emas.
Python dasturlash tilida bir o’lchovli massivni faollashtirish quyidagicha
amalga oshiriladi.
Massivni umumiy ko’rinishida birinchi
massiv o’zgaruvchisi va massiv
elementlari yoziladi. Massiv
elementlari, ixtiyoriy turdagi sondan
iborat bo’lishi mumkin. Lekin massiv

elementlari tarkibida bitta haqiqiy son bo’lsa boshqa elementlari ham haqiqiy
deb qaraladi.
Massiv elementlari soni biror bir ifoda yoki yagona o’zgaruvchi bo’lishi
mumkin, bitta o’zgaruvchi orqali massivning umumiy indekslarini ifodalash
mumkin. Massiv elementlarini ustida amallar bajarishni quyidagi masala
orqali qaraymiz. Massiv elementlarini tartib nomeri doimo 0 dan boshlanadi.
Python dasturlash tilida massiv elementlari boshlang‘ich qiymatlarini
bermasdan faollashtirishh quyidagicha.
<massiv o’zgaruvchisi>=array([])
Bunda massiv elementlari kvadrat qavs ichida yozilmaydi ya‘ni bo’sh holda
qoldiriladi, bunda massiv elementsiz shakllanadi.
Massiv elementlar soni uning tarkibidagi qiymatlar orqali aniqlanadi va
massivning elementlari doimo nolinchi tartibdan boshlanadi.
Massiv elementlarini funksiyalar orqali va klaviatura yordamida hosil
qilish Massiv elementlarini python dasturlash tilida ma‘lum bir ketma ketlik
yoki funksiya orqali hosil qilish imkoniyati mavjud. Bunda massiv
elementlari berilgan funksiyaning qiymatlarini qabul qiladi. Range()
funksiyasi orqali massiv elementlarini shakllantirishni quyidagi dastur orqali
hal etamiz.

Massiv elementlarini doimo statik bo’lavermaydi, masala sharoitiga qarab
dinamik ham bo’lishi mumkin. Massiv elementlari dinamik bo’lganda,
elementlarni klaviaturadan kiritishga to’g‘ri keladi. Klaviaturadan kiritishni
a=array([int(input()) for i in range(n)])
kabi amalga oshiramiz bu jarayonni quyidagi dastur orqali tushinib olamiz.
Massiv elementlari ustida aniqlangan amallar
Massivning elementlari ustida, boshqa, ya‘ni ro’yxat, to’plam elementlari
kabi ba‘zi bir amallar aniqlangan. Massivning har bir elementiga murojaat
qilish natijasida amallar bajarish jarayoni python tilida soddalashtirilgan
holatga keltirilgan, ya‘ni amallar massiv nomiga yozilish natijasida uning
barcha elementlariga ta‘sir ettiradi. Massiv elementlari ustida quyidagi
amallar aniqlangan.
a.sum() – a massiv elementlarining yig indisini hisoblash ‟
a.mean() – a massiv elementlarining o„rta arifmetik qiymatini hisoblash
a.max() – a massiv elementlarining maksimumini hisoblash a.min() – a
massiv elementlarining minimumini hisoblash

Yuqoridagi dasturga e’tibor qaratsak, massiv elementlari ustida arifmetik
amallar, massivning mos elementlari ustida bajarilmoqda.
Ikki o‘lchovli massivlar
Python dasturlash tilida ba‘zi hollarda bir nechta o’lchamlari va turi bir xil
bo’lgan, bir o’lchovli massivlardan foydalanishga to’g‘ri keladi. Bir nechta
bir o’lchovli massivlarni birlashtirish natijasida ikki o’lchovli massivlarni
hosil qilish mumkin. Ikki o’lchovli massivlarni tarkibida ma‘lumotlar
satrlarning satri ko’rinishida tasvirlanadi. Ikki o’lchovli massivlarning tarkibi
ham bir o’lchovli massivlar kabi tartiblangan bo’ladi. Ikki o’lchovli
massivlarga matematikadagi matritsalar misol bo’lishi mumkin.
Ikki o’lchovli massivlar tarkibidagi elementlar xuddi matritsani elementlari
kabi tasvirlanadi.

Ta’rif : Bir turga mansub bo’lgan yagona nom bilan saqlangan matritsa
ko’rinishdagi tartiblangan ma’lumotlar majmuasi ikki o’lchovli massivlar
deyiladi. Ikki o’lchovli massivning barcha elementlari aniq turga mansub
bo’ladi va uning elementlari bir nechta satrlar ko’rinishda bo’ladi. Ikki
o’lchovli massivlar quyidagi shaklda bo’ladi.

Yuqoridagi shakldan ko‗rinib turibdiki ikki o’lchovli massiv bir o’lchovli
massivlarning bir nechtasi yoki matritsa ko’rinishida tasvirlanar ekan. Ikki
o’lchovli massivlarning kompyuter xotirasiga har bir satr uchun alohida tartib
nomer ya‘ni indeks bilan saqlanadi. Ikki o’lchovli massivlarning har bir
elementiga o’zining indeksi bo’yicha murojat qilinadi.
Ikki o’lchovli massivlarni python dasturlash tilida faollashtirishning umumiy
ko’rinishi quyidagicha.
<massiv o’zgaruvchisi>=array([x1,x2,…],[x1,x2,…]…)
Ikki o’lchovli massivlarni python dasturlash tilida faollashtirish uchun
massiv o’zgaruvchisi, massiv va uning elementlar kvadrat qavslar ketma
ketligida yoziladi. Agar a[2,3] massiv berilgan bo’lsa, 2 – bu satr tartibi, 3 –
esa ustun tartibi hisoblanadi.
Ikki o’lchovli massivlarni python dasturlash tilida faollashtirish quyidagicha.

Massiv elementlari sonini, komplyator massiv elementlarining
boshlang‘ich qiymatlarga qarab aniqlaydi. Massiv elementlarini ikkiga
ko’paytirb ekranga chiqarish jarayoni quyidagicha.
Amaliy qism
1-Masala; n natural soni berilgan. Dastlabki n toq sondan tashkil topgan
massivni hosil qiling va elementlarni chiqaring.
Dastur kodi va natijasi

2-Masala; n natural soni berilgan. 2 sonining dastlabki n ta darajasidan
tashkil topgan massivni hosil qiling va elementlarni chiqaring (2,4,8, …)
Dastur kodi va natijasi
3-Masala; n natural soni va arfimetik progressiyaning dastlabki hadi a va
ayirmasi d berilgan. Arfimetik progressaning n ta hadidan tashkil topgan
massivni hosil qiling va elementlarni chiqaring.
Dastur kodi va natijasi

4-Masala; n natural soni va geometrik progressiyaning dastlabki hadi b va
maxraji q berilgan. Geometrik progressaning n ta hadidan tashkil topgan
massivni hosil qiling va elementlarni chiqaring.
Dastur kodi va natijasi

5-Masala ; n natural soni berilgan. Dastlabki n ta Fibonachchi sonlaridan
tashkil topgan massivni hosil qiling va elementlarini chiqaring. F[0] = 1;
F[1] = 1; F[k] = F[k-1] + F[k-2]; k=2, 3, 4, ...
Dastur kodi va natijasi
6-masala; n natural soni va A, В butun sonlari berilgan (n > 2). a[0] =
A; a[1] = B; boshqa elementlari o'zidan oldingi barcha elementlari
yig'indisiga teng bo'lgan massivni hosil qiling va elementlarini
chiqaring.
Dastur kodi va natijasi

7-Masala; n ta elementdan tashkil topgan massiv berilgan. Uning
elementlarini teskari tartibda chiqaruvchi programma tuzilsin.
Dastur kodi va natijasi

Python dasturlash tilida massivlar va ulardan foydalanish

Sotib olish