Qadimgi Misrda ilk davlatlarning paydo bo‘lishi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	229.5KB
Xaridlar	1
Yuklab olingan sana	08 Oktyabr 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Sunnatillo

Ro'yxatga olish sanasi 11 Aprel 2025

22 Sotish

Qadimgi Misrda ilk davlatlarning paydo bo‘lishi

Sotib olish

MUNDARIJA:
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
I BOB. QADIMGI MISRDA ILK DAVLATLAR TASHKIL
TOPGUNIGACHA BO‘LGAN VAZIYAT
I.1. Qadimgi Misrning geografik o‘rni va tabiati
I.2. Qadimgi Misr aholisi va mashg‘ulotlari
I.3. Qadimgi Misr tarixining xronologiyasi va davrlarga bo‘linishi
II BOB. QADIMGI MISRDA DASTLABKI DAVLATLARNING TASHKIL
TOPISHI VA RIVOJLANISHI SABABLARI
II.1. Ilk va qadimgi podsholik davrida Misr (mil.avv. XXXIII -XXIII asrlar)
II.2. O‘rta va yangi podsholik davrida Qadimgi Misr (mil.avv. XXI-XVIII asrlar
II.3. So‘nggi podsholik davrida Misr (mil.avv. XI - IV asrlar)
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
[ 1 ]

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Qadimgi Misr deb Nil daryosining birinchi
ostonasidan boshlab keng Nil deltasini hosil qilgan tor Nil vodiysiga (kengligi 1
kmdan 20 km.gacha) aytiladi. Tor Nil vodiysi Yuqori Misr, deltaning quyi
qismidagi viloyat Quyi Misr deb atalgan. (“Yegipet” nomi yunoncha, Misr
poytaxti Memfis misrcha “Xetkau-Ptax” yoki xikupta “xudo Ptaxning ruhi qal’asi”
ma’nosini bildiradigan so‘zdan kelib chiqqan.) Misrliklar o`z mamlakatlarini Nil
vodiysining haydalgan qora tuproqli yeriga qarab Kemet-“qora yer” deb ataganlar.
Afsuski, biz Misr tarixidagi ilk davr qancha davom etganini ham bilmaymiz.
Har holda, biz aniq aytishimiz mumkinki, miloddan avvalgi 3000-yil Nil vodiysida
allaqachon davlat mavjud edi. Qadimgi Misr tarixining aniq xronologiyasi ham
etarli emasligi sababli mumkin emas. Shuning uchun vaqt ko‘pincha asrlar bilan
emas, balki an'anaviy ravishda sulolalar tomonidan belgilanadi. Turli olimlar
tomonidan Misr tarixi turlicha davrlashtirilgan. Mana shunday masalalar
mavzuyimizning dolzarb tomoni hisoblanadi.
Misr Afrika qit’asining shimoliy-sharqiy qismida joylashgan, Suvaysh
bo`yni orqali Misr Old Osiyoning madaniy markazlari bilan bog‘langan. Misr Nil
daryosi orqali Tropik Afrika va O`rtayer dengiziga tutashgan. 1
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. XIX asr boshigacha Qadimgi Misr
madaniyati va tarixi bilan hech kim shug‘ullanmadi. Misr yozuvi unitilgan edi.
Faqat XIX asr boshlarida fransuz olimlari 1809— 1828-yillari 48 tomli “ Misr
tasviri ” nomli kitobni nashr etdilar. 1822 - yili Jak Fransua Shampolyon qadimgi
misr yozuvini o‘qidi. Shampolon misrshunoslik asoslarini yaratgan olim
hisoblanadi. Nemis olimlari Lepsius va Brugsh “Misr xronologiyasi ” , “Misr
fir’avnlari to‘g‘risida kitob” asarlarini yaratdilar. XIX asrning 80-yillaridan
boshlab misrshunoslikda yangi bosqich boshlandi.
1
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y . 15-bet
[ 2 ]

1) Katta hajmdagi maydonlarda olib boriladigan arxeologik qazilmalarni
o‘tkazishning ilmiy asoslangan qat’iy metodikasi ishlab chiqildi, topilmalar
o‘iganildi va doimiy saqlana boshlandi.
2) Topilgan yozma yodgorliklar filologik va tarixiy tahrir bilan chop etila
boshlandi.
3) Qadimgi Misr tarixi va madaniyatning turli muammolari ishlanib, yirik
asarlar to‘plami chop etila boshlandi. Misr topilmalari muzeyini tashkil qilgan va
yirik arxeologik qazishmalar olib borgan olim O.Mariyettining misrshunoslik
fanining taraqqiyotidagi xizmati katta bo‘ldi. Ingliz tarixchisi Flinders Pitri uning
davomchisi bo‘ldi. U III tomli “Qadimgi davrda Misr tarixi ” , Brested II tomli
“Misr tarixi ” , Maspero “Misr tarixi ” va Ed.Meyer “ Qadimshunoslik tarixi ”
asarlarini yozdilar.
Misrshunoslikning yangi davri XX asming 20-yillariga to‘g‘ri keladi.
Angliyada “ Kembridj Qadimgi tarixi ” seriyasi chop etilib (I-XI tomlari, 1928-
1938-yillarda chop etildi), nemis olimlari A.Erman va X.Tropye (1926-1931-y.) V
tomli Misr lun'atini tuzdilar. A.Gardner III tomli “ Vilbur papimsi ” , “ Ramseslar
davri ma’lumoti hujjatlari ” va “ Misr onomastikasi” asarlarini chop qiladi. Misrda
asosiy arxeologik qazishmalami Yevropa va AQSH olimlari olib bordilar. Faqat
XX asming 20-yillaridan boshlab, o‘zi misrlik bo‘lgan olimlar arxeologik
qazishmalami boshladilar. Rus olimlari ham Misr tarixini o‘rganishda muhim o‘rin
egallaydilar. V.G.Barskiy degan odam 1727—1730-yillarda bir necha sharq
mamlakatlarini aylanib chiqqan, shunda Misrda ham bo‘lgan, Barskiy, Qohira,
Rozelt va Iskandariyada bo‘lib, o‘zining “ Sayohat ” degan asarida u
Iskandariyadagi vaqtlarda mashhur yodgorliklaridan birini mufassal tasvirlangan.
Barskiy bu tasvirlaiga rasmlami ilova qilgan, muallif bu rasmlami shu qadar
sinchiklab ishlaganki, unda yodgoriikdagi iyeroglifni yozuvchi o‘z zamonasiga
ko‘ra juda aniq aks ettirgan. Mashhur ms olimlari V. To‘rayev, I. Nikolskiy, E.
[ 3 ]

Avdiyev va boshqalar misrshunoslik fanini rivojlantirishda muhim o‘rin
egallaydilar.
Misr arxeologiyasi. XIX asr boshigacha Qadimgi Misr madaniyati va tarixi
bilan hech kim shug‘ullanmadi. Misr yozuvi unitilgan edi. Faqat XIX asr
boshlarida fransuz olimlari 1809— 1828-yillari 48 tomli “Misr tasviri” nomli
kitobni nashr etdilar. 1822 - yili Jak Fransua Shampoon qadimgi misr yozuvini
o'qidi. Shampolon misrshunoslik asoslarini yaratgan olim hisoblanadi. Nemis
olimlari Lepsius va Brugsh “Misr xronologiyasi”,”Misr fir’avnlari to‘g‘risida
kitob” asarlarini yaratdilar. XIX asming 80-yillaridan boshlab misrshunoslikda
yangi bosqich boshlandi.
Misrda asosiy arxeologik qazishmalami Yevropa va AQSH olimlari olib
bordilar. Faqat XX asming 20-yillaridan boshlab, o‘zi misrlik bo‘lgan olimlar
arxeologik qazishmalarni boshladilar. Rus olimlari ham Misr tarixini o'rganishda
muhim o‘rin egallaydilar. V.G.Barskiy degan odam 1727—1730-yillarda bir necha
sharq mamlakatlarini aylanib chiqqan, shunda Misrda ham bo'lgan, Barskiy,
Qoxira, Rozelt va Iskandariyada bo‘lib, o'zining “ Sayohat ” degan asarida u
Iskandariyadagi vaqtlarda mashhur yodgorliklaridan birini mufassal tasvirlangan.
Barskiy bu tasvirlaiga rasmlarni ilova qilgan, muallif bu rasmlarni shu qadar
sinchiklab ishlaganki, unda yodgorlikdagi iyeroglifni yozuvchi o‘z zamonasiga
ko‘ra juda aniq aks ettirgan. Mashhur rus olimlari V. To‘rayev, I. Nikolskiy, E.
Avdiyev va boshqalar misrshunoslik fanini rivojlantirishda muhim o‘rin
egallaydilar.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsad va
vazifasi Qadimgi Misrning tabiati, aholisi, ijtimoiy tuzumi, ilk davlatlarning tashkil
toppish shart-sharoitlari, ilk davlatlarning tashkil topishi, Qadimgi Misr tarixining
davrlashtirilishi kabi masalalarni umumiy jihatlarini tahlil qilishdir.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 2 bob, 6 ta bob xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
[ 4 ]

I BOB. QADIMGI MISRDA ILK DAVLATLAR TASHKIL
TOPGUNIGACHA BO‘LGAN VAZIYAT
I.1. Qadimgi Misrning geografik o‘rni va tabiati
Qadimgi Misr hududi Afrikaning shimoli-sharqida joylashgan bo‘lib. iqlimi
nisbatan issiq, sug‘orma dehqonchilikka qulay, Nil darvosi uni kesib o‘tadi.
Mazkur daryoning uzunligi 6671 km. ni tashkil etadi. Daryo qirg‘oqlan turli
joylaida o‘rtacha 10-20 kilometrga yaqin vodiylarni tashkil qilgan. To‘yingan
unumdor tuprtxj Afrikaning ekvatorial qismidan shiddatli Nil to‘lqinlari orqali
shimolga oqizib chiqai'iladi. Sungra Misr hududida mavsumiy toshqin (odatda
iyundan noyabr oyigacha) oqibatida daryo qirg‘oqlarida tinib hosildor vodiylami
tashkil qilgan. Shimolda Nil irmoqlarga bo‘linib, Deltani (uchburchak) tashkil
qilgan va 0‘rtayer dengiziga quyilgan. Ushbu dengizni qadimgi misrliklar “Uadj-
Ur” (Buyuk yashillik) deb ataganlar Qadimda Nil deltasida botqoqliklar ko‘p
bo‘tgan. G‘arbda Misr, Liviya cho‘llari, shimoli-sharqda Yaqin Sharq hududi va
janubda Nubiya (Shimoliy Sudan) bilan o‘ratgan. Sharqiy qirg‘oqlan Qizil
dengizga tutashgan, uni qadimda misrliklar “She-Iaru"(Iaru ko‘li) deb
nomlaganlar. Qizil dengiz qirg‘oqlarini “Ta-Nuter” sifatida tilga olganlar, Misr
zamini mis, oltin, qo‘rg‘oshin va yarim qimmatbaho ma’danlariga boy maskan
hisoblangan. Misni asosan Sinay yarimorolidan qazib olganlar va tosh bilan birga
ziroatchilik va chorvachilikda keng qo‘llashgan. Ohaktosh, granit va kvars Misrda
ko‘p uchragan. Ma’danga boy rudalar Ва r ка tog‘idan qazib olingan. Misr iqlimi
nisbatan mo‘tadil bulganligi va Yaqin Sharq iqlimiga yaqin ekanligini olimlar (L.
S. Berg va K. V. Butser) ta’kidlab o‘tganlar. Ni) qirg‘oqlari qamish, papirus va
boshqa o‘t-o‘lanlar bilan qoplangan edi. Daryoda ko‘plab baliq turlari mavjud
boiib, baliqchilikka qulay hisoblangan. Barakali daryo bo‘ylarida o‘rdak, g‘oz, ibis
va boshqa qushlar ko‘p uchragan, Umundor tuproqda bug‘doy, arpa, tarvuz,
qovun, va turli xil sabzavotlar(piyoz, bodring, sarimsoq, sabzi va boshqalar) yaxshi
[ 5 ]

o‘sgan. Bulaming barchasi Misrni inson yashashi uchun qulay maskan
bo‘lganligidan dalolat beradi 2
.
Misrning serunum yerlari, asosan, Nil daryosi oqizib keltirgan tuproqdan
vujudga kelganligini grek tarixchi va geograflari - Gerodot hamda Strabon
ta’kidlab o‘tgan edilar. Nil daryosining toshishi natijasida yaxshi sug‘oriladigan
Misr yerlari Shimoliy va Sharqiy Afrikaning keng cho‘llari o‘rtasida qolgan buyuk
vohaga o‘xshaydi. Misr g‘arbda va Sharqda qoyali tog‘lar, o‘tish qiyin bo‘lgan
cho‘llar, janubda esa, Nil daryosi bo‘sag‘alari tufayli qo‘shni mamlakatlardan
ajralib, yakkalanib qolgan edi. Qadimgi Misr hududi Misrliklar doimo o‘zlarining
serhosil va rohatbaxsh yerlarini tabiati ko‘rimsiz va yovvoyi qo‘shni
mamlakatlarning yerlariga qaramaqarshi qo‘yib kelganlar. Misrliklar o‘z
mamlakatini tasviriy iyeroglif yordamida tekis yer shaklida tasvirlab, ba’zida tekis
yerni ariq va kanallar bilan bir qancha qismlarga bo‘lib ko‘rsatganlar va Misrni
obrazli qilib “Qora tuproq” (Ta-Kemet) deb ataganlar. Misrliklar boshqa ko‘pgina
qadimgi Sharq xalqlari singari bir qancha qabilalarning sekin-asta aralashib ketishi
natijasida, ya’ni qadimgi Misr xalqi Shimoliy va Sharqiy Afrikaning mahalliy
qabilalaridan tashkil topgan. Misrdagi qadimgi davrga oid kishilarning o‘ziga xos
haykalchalari hamda Negadadagi qadim mozorlardan topilgan bosh suyaklarini
o‘lchash natijalari, shuningdek, Qadimgi Misr tilining galla, somali va boshqa
qabilalar tiliga yaqinligi eng qadimgi misrliklarning tropik Sharqiy Afrika
qabilalari bilan qardoshligini ko‘rsatadi. Qadimgi Misr tavsiflariga ko‘ra, Sharqiy
Afrikada (Punt mamlakatida) yashagan eng qadimgi qabila vakillarining tashqi
qiyofalari misrliklarga juda o‘xshab ketadi. Bundan tashqari, eng qadimgi Misr
qabilalari Shimoliy Afrikaning liviya qabilalari bilan ham juda yaqin qarindosh
bo‘lgan 3
.
Qadimgi Misr tili o‘zining ba’zi jihatlari bilan Shimoliy Afrikadagi barbar
tillarini eslatadi. Misrda va Nil vodiysini o‘rab turgan baland tog‘liklarda
o‘tkazilgan qazilmalar Misr madaniyatini vujudga keltirgan qabilalar qadimgi tosh
2
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
3
Photographic reproduction of world maps from four manuscripts and 336 regional maps; reprint Universität
Frankfurt Inst. f. Geschichte d. Arabisch-Islamischen Wissenschaften 1994. 63-76-bet
[ 6 ]

asridan buyon Shimoliy-Sharqiy Afrikada yashaganliklarini ko‘rsatadi. Misrliklar
mis qazib topishni ham bilganlar 4
.
Qadimgi Misr tilining asosiy lug‘at fondi va ba’zi o‘ziga xos xususiyatlari,
taxminan milodiy 1 asr , ya’ni - feodalizm tuzumi vujudga kelgan vaqtga qadar, va
hatto, aytish mumkinki, bir qadar keyingi zamonlargacha ham saqlanib kelgan.
Qadimgi misrliklar tilining qadimgi semit (finikiyaliklar, aqqodliklar, ossuriy va
qadimgi yahudiy) tillariga birmuncha yaqinligining sababi, qisman, Misr bilan Old
Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi siyosiy va madaniy aloqalar tufayli, ularning o‘zaro
ko‘rsatgan ta’siridandir. Qadimgi misrliklar tili miloddan avvalgi I va II ming
yilliklarda Misrga bostirib kirgan chet el istilochilari- giksoslar , liviyaliklar,
habashlar va boshqalarning tillari bilan chatishib ketgan, pirovard natijada qadimgi
misrliklar tili doimo ustunlik qilgan. Eng qadimgi sinfiy jamiyatning paydo
bo‘lishi.
I.2. Qadimgi Misr aholisi va mashg‘ulotlari
Gerodot “ Misr—Nilning sovg‘asi ” , — deb ta’riflaydi. Chunki, Nil daryosi
Misr iqtisodiy hayotida yetakchi o‘rin tutgan. Nilda har yili 19-iyunda toshqin
ko‘tarilgan. Bu toshqin sentabr o‘rtalarigacha davom etgan. Noyabrda daryo o‘z
o‘zaniga tushgan. Ekilgan yer aprel-mayda hosil keltirgan. Nil daryosi Misr
iqtisodiyotining asosi dehqonchilikda muhim o‘rin tutgan. Mo‘l-ko‘l hosil sun’iy
sug‘orish asosida olingan. Misrliklar dehqonchilik ishlariga ko‘ra yilni 3
mavsumga bo‘lganlar: “ to‘la suv mavsumi ” — Nil toshqini (iyul o‘rtalari), “lekin,
unish mavsumi” ekishdan hosil yig‘ishgacha bo‘lgan qishloq xo‘jalik ishlarini
to‘liq sikli (noyabr va may o‘rtalari), “ quruq mavsum ” -yerni dam olish vaqti va
shafqatsiz jazirama (may o‘rtalaridan iyul o‘rtalarigacha) davri. Suv omborlari
qurilib, Nil vodiysi to‘g‘on, kanallar bilan to‘g‘ri burchakli havza (basseyn)larga
bo‘lingan.
4
Miller K., Mappae Arabicae. Arabische Welt- und Länderkarten des 9.-13. Jahrhunderts in arabischer Urschrift,
lateinischer Transkription und Übertragung in neuzeitliche Kartenskizzen, vol. VI, Stuttgart 1927.15-33-bet
[ 7 ]

Ekinlari, arpa, bug‘doy, kunjut, kanop, emmer (polba) xurmo, kokos
palmalari akatsiya (qurilish materiallari uchun), uzum va mevali daraxtlar o‘sgan.
Asosiy ovqat hisoblangan baliq ko‘p bo‘lgan. Chorva mollari: qo‘y, echki, sigir,
eshak, cho‘chqa boqilgan. Qazilma boyiiklar: granit, bazalt, diorit, alebastr, shifer,
ohak. Memfis yonida yirik tosh konlari, O‘rta Misrda Fiva yaqinida alebastr
konlari va Sinay yarim orolida boy mis konlari bo‘lgan. Oltin Shimoliy Nubiya va
Arabiston yarim orolidan olib kelingan . Qadimgi Misriiklar o‘rta bo‘yli, to‘ladan
kelgan, soqoli qirilgan, sochlari qisqa qirqilgan. Ozgina turtib chiqqan daxan.
Qalin lablar, uzunchoq bosh, “ negroid ” va “ Osiyo ” belgilari qo‘shilgan. Kiyimlar
qisqa, old yubka, lungidan iborat bo‘lgan. A rpa non, emmer bo‘tqasi, quruq baliq,
piyoz, sarimsoq va bodring. Qadimda misriiklar dunyo tarixida birinchi bo‘lib
pivoni kashf qilganlar va arpadan tayyorlangan pivo asosiy ichimlik bo‘lgan.
Go‘sht kam iste’mol qilingan. Nil vodiysida qadimgi aholi Saxara, Liviya sahrosi
va Efiopiyadan er.avv.VI ming yillik oxirida kelib joylashgan. Bu etnik
guruhlaming qo‘shilishidan qadimgi Misr xalqi kelib chiqqan.
Misrda odamlar paleolit davridan yashay boshlaganlar. Miloddan avvalgi X
– VI ming yillikda Nil atrofidagi cho‘llarda tarqoq holda yashagan qabilalar terib-
termaglash, ovchilik, keyinroq esa, baliq ovlash bilan shug‘ullanishgan. Qadimgi
som xalqlariga mansub ushbu qabila, barbar va kushitlarning o‘zaro aralashib
ketishi tufayli miloddan avvalgi IV ming yillikda Misr xalqi paydo bo‘lgan. Aholi
nufuzining ortishi chorvachilik va dehqonchilikka o‘tishni tezlashtirgan, bu esa
hududiy jamoalarning paydo bo‘lishiga olib kelgan 5
.
Dehqonchilik qilish uchun, tabiiyki, kanal, to‘g‘on qurish lozim bo‘lgan, shu
maqsadda o‘zaro urushlarda asir tushgan qullar mehnatidan foydalanilgan.
Natijada, jamoada ijtimoiy tabaqalanish ro‘y berib, urug‘ zodagonlari ajralib
chiqqan, qabila sardorlari esa, mahalliy podshohlarga aylangan. Shu tariqa bir
qancha mayda quldorlik davlatlari vujudga kelgan. Keyinchalik ular o‘rtasidagi
kurash natijasida shimolda Quyi Misr, janubda Yuqori Misr podsholiklari barpo
bo‘lgan. Miloddan avvalgi taxminan III ming yillikda ikkala podsholik birlashib,
5
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 8 ]

yagona davlat barpo bo‘lgan. Eng qadimgi Misr yozuvlari, qadimgi Podsholik
yilnomasi, Misr fir’avnlarining so‘nggi davrga oid shajarasi va Manefon tuzgan
podsholar ro‘yxati hamda birinchi va ikkinchi suloladagi Misr davlati haqiqatdan
ham tarixda bo‘lganligini Negad va Abidodan qazib olingan, ulkan podsho
maqbaralaridan topilgan yodgorliklar ham bir qadar tasdiqlaydi. Amelino - de
Morgan va Flindres Petrilar bu yerdan ko‘p va turli-tuman qazilma buyumlari
hamda oldingi ikki sulola fir’avnlarining nomlari yozilgan eng qadimgi iyeroglif
yozuvlarini topdilar 6
.
Suloladan avvalgi davr yodgorliklari, shuningdek, dastlabki ikki sulolaga oid
buyumlar va yozuvlar miloddan avvalgi IV ming yillikning oxirlarida deltada va
Nil vodiysida eng qadimgi sinfiy jamiyat paydo bo‘lganligi haqida umumiy
tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Misr aholisi bu davrda alohida kichik-kichik
jamoalarga bo‘linib yashar, jamoalar boshida jamoa kengashi va oqsoqollar
turardi. Dehqonchilik, mavjud tabiiy Sharoitga ko‘ra, sug‘orib ekin ekish shakliga
kirib borgan. Har yili Nil daryosining toshishi aholidan toshqin suvlarining bir
joyda to‘planmay, butun mamlakatga bir tekisda yoyilishini ta’minlash yuzasidan
bir qancha choralar ko‘rishni talab qilgan. Sun'iy sug‘orish ishlari
Mesopotamiyaning janubiy qismi uchun qay darajada zarur bo‘lsa, Misrga ham
shunday muhim bo‘lgan. Shuning uchun irrigatsiya shahobchalarini barpo qilish,
ularni asrash va kengaytirib borish vazifasini eng qadimgi davrlardayoq, dastlab
jamoalar, keyin esa, davlat hokimiyati bajarib kelgan. Eng qadimgi dehqonchilik
jamoalari hayoti uchun zarur sun'iy sug‘orish ishlarining bu kabi katta ahamiyati
iyeroglif shakllar bilan yozilgan ”viloyat”, “o‘lka” va “viloyat boshlig‘i 7
”
so‘zlarida o‘z aksini topgan. Arxaik davrdayoq qishloq xo‘jaligi bilan birga turli
hunar-kasblar ham rivojlangan. Arxaik davrdan boshlab keng tarqalgan va yuksak
darajaga yetib takomillashgan eng qadimgi kasb-hunar turlaridan biri toshdan har
xil asboblar yasashdir. Misrliklar qadim zamonlardan bo‘yon toshdan asbob va
qurol-aslahalar, xususan, o‘roq, arra, pichoq, bolta, belkurak, nayza va o‘q-yoy
6
The only complete translation: Al-Idrīsī, Livre de la récréation de l’homme désireux de connaītre les pays, trad.
complète par Pierre Amédée Jaubert, 2 vols., Paris 1836-1840; new rev. edition: La première géographie de
l’Occident, par Henri Bresc et Annliese Nef, Paris 1999.13-30-bet
7
A. Pankratova, Konferentsiya chitatelei zhurnala “Voprosty istorii”, 1956.26-43-bet
[ 9 ]

uchlari, xanjar , shuningdek, bazalt, porfir va serpantin kabi chiroyli toshlardan
mahorat bilan turli-tuman idishlar yasaganlar. Birinchi sulola davridan boshlab
katta-katta tosh parchalari va plitalar ishlatilgan. Chunonchi, ushbu sulola podshosi
Usefey maqbarasining pastgi qismiga granit plitalar yotqizilgan. II sulola fir’avni
Xasexemui maqbarasining kichik sag‘anasi yo‘nilgan ohaktosh plitalaridan
yasalgan. Bundagi yirik tosh parchalarini ishlatish texnikasi Shimoliy Afrikaning
mezolit me'morchiligi texnikasini eslatadi 8
.
Qadimgi misrliklarga qo‘rg‘oshin, mis, oltin, keyinchalik esa temir kabi
metallar ma’lum bo‘lgan. Qo‘rg‘oshin Qizil dengiz qirg‘oqlarida, Koseyr hamda
Asuvoan yaqinida qazib olingan. Miloddan oldingi davrlarga oid qabrlardan juda
ko‘p qo‘rg‘oshin buyumlari topilgan. Sinay yarim oroli va Sharqiy cho‘ldan qazib
olingan mis, ayniqsa, keng tarqalgan. Birinchi sulola zamonidayoq, mis qazib
olinganligi va misdan har xil qadimgi asboblar yasalganligidan dalolat beradigan
buyum Sinay yarim orolining janubiy- g‘arbiy qismida, Vadi-Mag‘xarada va
Serobiltal-Xodimdan topilgan edi. Bu yerdan mis rudasi, ma’dan chiqindilari,
temirchilik o‘choqlari hamda metall eritish pechining qoldiqlari, quyilma va
tig‘larning qoliplari, nihoyat, mis eritadigan qozon siniqlari topilgan. O‘sha davrda
Sharqiy cho‘l va Nubiyada oltin qazib chiqarilganligi ham ma’lum. Birinchi
sulolalar zamonidagi qabrlardan oltindan yasalgan g‘oyat go‘zal zeb-ziynat
buyumlari topilganligi bu yerda zargarlik yuksak darajada rivojlanganligini
ko‘rsatadi. Qadimgi Misrda temir miloddan avvalgi I ming yillikka qadar juda kam
ishlatilgan. Temirga ishlov berish arxaik davrdayoq, muhim kasb hisoblangan.
Podsho saroyida maxsus temirchilik ustaxonalari bo‘lib, bu ustaxonalarni
maxsus amaldor idora qilgan, arxaik davridagi muhrlarning nusxalarida “podsho
saroyidagi temir quyuvchilar boshlig‘i 9
” degan unvon uchraydi. Ammo temirchilik
Misrda astasekin rivojlangan. Misrliklar anchagina ilg‘or metall qurollari bilan
birga toshdan yasalgan qurollardan ham foydalanganlar. Suloladan oldingi ikkinchi
davrga oid maqbaralardan Falastinga xos jimjimador dastali sopol idishlar topilishi
8
Markwick, Rewriting History in Soviet Russia. The Politics of revisionist Historiography, 1956-1874, Basingstoke
2001, p. 4.
9
A. Pankratova, Konferentsiya chitatelei zhurnala “Voprosty istorii”, 1956. 26-43-bet
[ 10 ]

Misrning Falastin va Suriya bilan ayirboshlash savdo olib borganligidan darak
beradi. Bu idishlar ichidan qotib qolgan yog‘ yuqi ham chiqqan, bu Falastin yoki
Suriyadan keltirilgan bo‘lsa ajab emas. Qadimgi Finikiya shahri Bibldagi qazish
ishlarida Misrga oid buyumlar, chaqmoq toshdan yasalgan pichoq va belkuraklar,
bo‘yoq uchun ishlatiladigan shifer taxtalar, oniks, billur, yashma va oltindan
yasalgan munchoqlar, loydan yasalgan hayvon suratlari chiqqan. Birinchi sulolalar
davri podsholarining maqbaralaridan Egeyga atab yasalgan spool idishlarning
siniqlari topilgan 10
.
Yer fondining davlat qo‘lida to‘planishi va butun sun'iy sug‘orish tizimini
boshqarish zarurati tufayli, sekin-asta moliya va xo‘jalik ishlarini idora qiluvchi
mahkamalar tashkil topdi. Podsho xazinasi “kumushxona” deb atalgan. Butun
mamlakatdan yig‘iladigan natura solig‘i shu xazinaga to‘plangan. Shu bilan birga
oziq-ovqat ta’minoti, tegirmonchilik, chorva xo‘jaligi, tokchilik va vinochilik
ishlariga qaraydigan ayrim muassasalar ham bo‘lgan. Podshoning xususiy xo‘jaligi
(podsho uyi) alohida ajratib olingan va uni boshqarish uchun alohida mansabdorlar
tayinlangan.
Davlat ayrim viloyatlar - (nomlar) ga bo‘lingan va bu viloyatlarni ko‘proq
zodagonlardan bo‘lgan nomarxlar, mahalliy hokimlar boshqargan. Qadim
zamonlardanoq sun'iy sug‘orish ishlarini idora qilish vazifasi mahalliy amaldorlar
zimmasiga yuklatilgan. Qadimgi Misr tarixi davomida fir’avnning “ikki mamlakat
sultoni” hamda “Yuqori va Quyi Misrning podshosi” unvonlari, mamlakat
qadimda Shimol va Janubga bo‘linishi sababli, davlat boshqaruvining ikki qismdan
iborat bo‘lishi ham avvallari Yuqori va Quyi Misrning uzoq vaqt ikki mustaqil
davlat bo‘lganligini ko‘rsatadi. Yunon yozuvlarida dastlabki Misr podshosi va
mamlakatni birlashtiruvchi deb hisoblangan qadimgi fir’avn Menes (Mina) nomi
saqlanib qolgan. Tarixiy davrning Misr fir’avnlari shajaralarida fir’avn Minaning
nomi birinchi bo‘lib keltirilgan. Negadada katta podsho maqbarasidan topilgan
lavhada ham Mina nomi tilga olinadi. Mina Abidos yaqinidagi Tin degan joydan
10
Markwick, Rewriting History in Soviet Russia. The Politics of revisionist Historiography, 1956-1874,
Basingstoke
2001.53-68-betlar
[ 11 ]

kelib chiqqan bo‘lib, deltani bosib olgan va yagona Misr davlatini barpo qilgan.
Mina deltadan vodiyga chiqadigan yerda, ya’ni qulay va iqtisodiy jihatdan katta
ahamiyatga ega bo‘lgan yerda poytaxt - o‘z istehkomini qurgan va unga “Oq
devor” deb nom bergan. Keyinchalik, bu yerda Qadimgi Podsholikning poytaxti
bo‘lgan Memfis shahri qad ko‘tardi. Fir’avn Usefay Sinay yarim orolida yashovchi
Sharqiy qabilalar bilan kurash olib bordi. Shunday qilib, dastlabki sulola fir’avnlari
Misr iqtisodiyotining rivoji uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan boy mis
konlarini bosib olish maqsadida, Sinay yarim oroliga hujum qilganlar.
I.3. Qadimgi Misr tarixining xronologiyasi va davrlarga bo‘linishi
Ma’lumki dunvoning ilk madaniyat markazlaridan biri bo‘lgan Qadimgi
Misrda tabaqaviy jamiyat, ilk davlat va madaniyatning vujudga kelishi mil.avv. IV
mingyillikning ikkinchi yarmiga borib taqaladi. Sharqshunos olimlar ilk davlatlar
va madaniyatning Ikki daryo oralig‘ida yoki Nil vohasida vujudga kelganligi
xususida aniq to‘xtamga kelishmagan 11
. Misr xalqi va davlati uzoq tarixiy
rivojlanish jarayonini bosib olgan ekan, uni butunligicha o‘rganib boimavdi. Shu
bois zamonaviy olimlar Qadimgi Misr tarixini quyidagi tarixiy davrlarga
bo‘ladilar:
1. Misr tarixining sulolagacha bo‘lgan birinchi davri. Bu mil.avv. IV
mingyillikning boshlariga to‘g‘ri kelib, bu davr Misrda urug‘ jamoalari
munosabatlarining buzila boshlangan davriga to‘g‘ri keladi.
2. Sulola yoki gerzey davri bo‘lib, mil.avv. IV ming yillikning o‘rtalarigacha
bo‘lgan davrdir. Bu davrda mamlakatda ijtimoiy o‘zgarishlar, sug‘onna
dehqonchilik, sug‘orish inshootlari va ilk davlatchalar – “nom”lar vujudga keladi.
Shu davrning oxirida mamlakatda Yuqori Misr va Quyi Misr podsholiklari tashkil
topadi.
3. Ilk podsholik davri I—II sulolalar boshqaruvi davri. Shuningdek. yagona
Umummisr davlatining barpo etilishi (mil.avv. XXXIII-XXIX asrlar).
11
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 12 ]

4. Qadimgi podsholik davrida Misrning markazlashtirilishi. III-IV sulola
podsholarining boshqaruvi. (mil.avv. XXVIII-XXIII asrlar)
5. Misrda birinchi o‘tish bosqichi (7-10- sulola, mil.avv. XXIII-XXI asrlar).
Markazlashgan yagona Misr davlatining alohida nomlarga - mayda hokimliklarga
bo‘linib ketishi.
6. O‘rta podsholik davrida markazlashgan davlatning qayta tiklanishi. XI-
XIII sulola podsholarining faoliyati (mil.avv. XXI-XVIII asrlar).
7. Ikkinchi o‘tish bosqichi (14-17-sulola podsholari, mil.avv. XVIII-XVI asr
o‘rtalaridagi davr). Misrning kuchsizlanishi, xalq g‘alayonlari, Misrning giksoslar
tomonidan istilo etilishi davri.
8. Yangi podsholik davrida podsholik va Misr madaniyatining gullashi. (18-
20-sulola podsholarining boshqaruvi. Mil.avv. XVI-XI asrlar). Misr saltanatining
qayta barpo bo‘lishi.
9. Uchinchi o‘tish davri. (21-sulola, m.av XI-X asrlar). Misr davlatining
tushkunlikka uchrashi. 10. So‘nggi podsholik davri (rn. av. 1085—332-yillar) Misr
chet ellik sulolalar hukmi ostida. (22-25- sulola. m. av XI-VIII asrlar). Sais sulolasi
davrida Misrning qayta tiklanishi. (mil.avv.VII-VI asrlar).
11. Misrning Eron shohlari tomonidan bosib olinishi va Eron saltanatiga
qo‘shib olinishi. (XXVI1I-XXX sulola, m. av VI asr oxiri - IV asr).
12. Misrning Yunon-Makedon saltanati hukmronligi ostidagi davri.
Shunday qilib. Qadimgi Misr tarixi ilk, qadimgi, o‘rta, yangi va so‘nggi
podsholiklar davriga bo‘linib, u o ‘z ichiga birinchi o‘tish bosqichini qamrab oladi.
O‘rta podsholik davridan so‘ng Misrda ikkinchi o‘tish bosqichi boshlanadi. Yangi
podsholikdan so‘ng ham Misrda uchinchi o‘tish davri hukm surgan 12
.
12
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 13 ]

II BOB. QADIMGI MISRDA DASTLABKI DAVLATLARNING TASHKIL
TOPISHI VA RIVOJLANISHI
II.1. Ilk va qadimgi podsholik davrida Misr (mil.avv. XXXIII -XXIII asrlar)
Ilk podsholik davrida hukmronlik qilgan I - II sulola fir’avnlari Misrni
birlashtirishga asos solganlar. III-X sulola fir’avnlari podsholik qilgan davr
Qadimgi Misr Podsholigi davri deb atalib, miloddan avvalgi XXVIII-XXIII
asrlarni o‘z ichiga olgan. Xuddi shu davrda markazlashgan, kuchli quldorlik
davlati tuzilgan bo‘lib, nisbatan madaniyat yuksalgan. Quyosh xudosi Navserra
ibodatxonasida bayramlarda qurbonlikka minglab g‘ozlar so‘yilgan. Xuddi shu
ibodatxonada asalari boqish, asal olish bilan bog‘liq manzaralar ham saqlanib
qolgan. Bu o‘sha davrda asalarichilik mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Yangi
boshoqli ekinlar kelib chiqqanligi ham Quyi va Yuqori Misrda dehqonchilik
taraqqiy etganini ko‘rsatadi (meva va poliz ekinchiligi, shu jumladan, uzumchilik,
zig‘ir va zaytun yog‘i ishlab chiqarish keng yo‘lga qo‘yilgan). Bu davrda
hunarmandchilik, xususan, yog‘ochsozlik, toshtaroshlik, metallsozlik, kulolchilik,
papirus ishlab chiqarish, to‘qimachilik kabilarning rivojlanganligini ko‘rsatadi.
Yog‘ochsozlikda ishlatish uchun xom ashyo Suriya va Nubiyadan keltirilgan. Tosh
kesish va toshdan buyumlar yasash ancha rivojlangan. Metallurgiya mamlakat
xo‘jaligining muhim tarmog‘iga aylanib, ayniqsa, Qadimgi Podsholik davrida
taraqqiy topdi. Podsholik davridayoq, misrliklar temirdan keng foydalanishgan
deyishga asos bor. Temir nodir metall hisoblanib, zargarlikda keng qo‘llanilgan.
Malika Xetep-Xores maqbarasidan topilgan ko‘plab zargarlik buyumlari ana
shundan dalolat beradi. Kulolchilik, papirus tayyorlash va to‘qimachilik ham
taraqqiy etib borgan.
Qishloq jamoalari va patriarxal oila Misr jamiyatining asosini tashkil etgan.
Meros otadan katta o‘g‘ilga o‘tishi kerak bo‘lgan. Ko‘plab meros tortishuvlari
haqida yozma xujjatlar saqlanib qolgan. Jamoa xo‘jaligi “jajat” va “kenbet” deb
atalgan. “Kenbetlar” asosan oila huquqi, merosxo‘rlik masalalarini hal qilgan.
Joylarda sud, xo‘jalik va ma’muriy hokimiyat mavjud bo‘lib, ular oldi-sotdi
[ 14 ]

ishlarini hal qilgan, hamda amaldorlarni kuzatib turgan, sun'iy sug‘orish
tarmoqlarini nazorat qilgan. Jamoa boshliqlari keyinchalik davlat amaldorlariga
aylangan. Xo‘jalik va savdo-sotiqning taraqqiy etishi, quldorlik kuchayishi,
bosqinchilik urushlari, harbiy yurishlar mulkiy tabaqalanishni yanada tezlashuviga
olib keldi. Urushda olingan o‘ljalarning katta qismi fir’avn va amaldorlar qo‘lida
to‘plangan. Bu III va IV sulola fir’avnlari davrida Misr davrda Gerodot
ma’lumotiga ko‘ra, “ehromlar qurilishida minglab qullar va kambag‘allar
ishlagan” . III va IV sulola fir’avnlari Qadimgi Misr tarixida katta o‘rin tutgan. Ular
davrida Misr qudratli markazlashgan davlatga aylangan. III sulolaning birinchi
fir’avni Joser o‘z podsholigi davrida Misrning shimoliy-Sharqiy va janubiy
hududlarida urushlar olib borgan. Sinay yarim orolidagi qadimgi mis konlari
yaqinida Joserning bu yerda yashagan qabilalar ustidan qozongan g‘alabasini
tasvirlovchi suratlar saqlanib qolgan. Nubiyani bosib olish biroz qiyin kechgan.
Shu sababli Joser Misrning janubiy viloyatlarini mustahkamlash maqsadida
Asvondan tortib to Filagacha devor qurishga majbur bo‘lgan.
Fir’avn Snofru ham istilochilik siyosatini yuritishi natijasida Sinay yarim
orolidagi mis konlari batamom Misr tasarrufiga o‘tgan. Uning bu g‘alabasi Vodi-
Mag‘xaradagi qoyalarda saqlanib qolgan suratlarda aks etgan. Janubdagi
urushlarda ham Snofru muvaffaqiyatga erishib, uning «Palermo toshidagi» davlat
yilnomasida Nubiyadan 7 ming asr va 200 ming qoramol va qo‘yechki
keltirganligi aytiladi.
IV sulola fir’avni Xufuning g‘alaba relyefi saqlanib qolgan. Quyidagi qisqa
yozuv buning siyosiy ma’nosini aniq ifodalab beradi:
“Xnum-Xufu” . Sinay va Nubiyadan Misrga ko‘plab qullar keltirilgan. III va IV
sulola fir’avnlari qurdirgan ehromlar davlatning yuksak qudrati ifodasidir. Birinchi
yirik ehrom Joser tomonidan uzun zinapoyasimon shaklda qurilgan bo‘lib,
balandligi 60 metrni tashkil etadi. Bu maqbara atrofida olib borilgan qazilmalar
natijasida bu yerdan murakkab me'morlik inshooti topilgan. Bezatilgan ustunlar
ajoyib va o‘ziga xos. Joser haykali xarobalari ichidan topilgan yozuvlarda o‘sha
davrning bosh me'mori, oliy amaldor Imxotebning nomi ko‘plab uchraydi. Butun
[ 15 ]

bir qoyadan tarashlab yasalgan ulkan sfinks, Xufru, Xafra va Menkavr ehromlari
III va IV sulola fir’avnlarining qudratini hozirgi avlodlarga ham namoyon etib
turibdi.
V sulolaning dastlabki III fir’avni quyosh xudosi Raning nikohi natijasida
mo‘'jizaviy tug‘ilganliklari, bu fir’avnlarni quyosh V va VI sulolalar davrida Misr
xudosining avlodi sifatida so‘zsiz podsholik taxtiga o‘tirish huquqiga ega
bo‘lganliklarini ifodalaydi. Bu afsona va shu davrga oid yozuvlarning asl nusxasi
ham IV sulola davridayoq, quyosh xudosi Raga e'tiqod kuchaya boshlaganini
ko‘rsatadi. V sulola fir’avnlari davrida Ra Misrning bosh davlat xudosiga
aylantirilgan. Fir’avnlar “Ra o‘g‘li” degan yangi unvon olganlar. Memfis yaqinida
V sulola fir’avnlari qurdirgan ibodatxona xarobalari, ayniqsa, Raga nisbatan
e'tiqod ayniqsa kuchayganini ko‘rsatadi.
V va VI sulola fir’avnlari ham istilochilik siyosatini davom ettirganlar. Ular
Liviya va Nubiyada urush harakatlari olib borganlar. Bu urushlar oddiy halq
yelkasiga og‘ir yuk bo‘lib tushgan. VI sulola fir’avnlari - Pepi I va Pepi II davrida
Nubiyaga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borilgan. VI sulola davrida yashagan
amaldor maqbarasida Falastinga qilingan harbiy yurish haqida ma’lumotlar
saqlanib qolgan. Bosqinchilik siyosati quldorlar va yirik zodagonlar yanada
boyishi hamda kuchayishiga olib keldi. Ijtimoiy ziddiyatlar og‘irlashdi. Shu bilan
birga idora ishlari markazlashib, nufuzli amaldorlar ko‘paydi, podsho va uning
hokimiyatini ilohiylashtirishga qaratilgan puxta ishlangan mafkura yordamida
fir’avnlar mavqyei mustahkamlandi. Sud idoralari rivoj topib, qadimgi jamoa
sudlari o‘rnini podsho sudlari, podsho hakamlari egallagan. Hakam vazifasini ko‘p
hollarda mahalliy hokim - nomarxlar ado etgan. “Oltita urug‘ uy” nomi bilan
mashhur bo‘lgan oliy sud poytaxtda joylashgan. Oliy hakam mamlakatni idora
qilishda birinchi yordamchi bo‘lgan. Qadimgi Podsholik davridagi yozuvlar
maxsus harbiy mahkamaning tuzilishi va faoliyatiga oid o‘ziga xos xususiyatlarni
tasavvur qilish imkonini beradi. Mamlakatning harbiy kuchlariga qo‘mondonlik
qilish fir’avn oilasiga qarashli kishilardan biriga topshirilgan.
[ 16 ]

Misrning nomlarga bo‘linib ketishi. Qadimgi Podsholik davrining oxirlariga
kelib, ayrim nomlarda hukmdor nomarxlar butun hokimiyatni qo‘llariga olib,
mustaqil siyosat yurita boshladilar. Nomarxlar fir’avn hokimiyati vasiyligidan
chiqa boshladilar. Bularning bari fir’avn hokimiyatining zaiflashishi va
markazlashgan tizimning yo‘qola borishiga sabab bo‘lgan. Davlat hokimyati
Nomlarda kohinlar juda katta kuch-e'tiborga ega bo‘lgan. Har bir nomning o‘z
xudolari bo‘lib, shu yo‘l bilan kohinlar fir’avnga qarshi siyosat yuritganlar.
Joylarda fir’avnni ilohiylashtirishga qarshi chiqib, ular mahalliy xudolar obrazini
iloji boricha yuksaltirishgan. Bu intilishga mahalliy nomarxlar ham qarshilik
qilmaganlar, chunki, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi ularning manfaatlariga
xizmat qilar edi. Iqtisodiy va siyosiy sohada markaziy hokimiyatning inqirozi
natijasida Qadimgi Misr podsholigi parchalanib ketdi.
II.2. O‘rta va yangi podsholik davrida Qadimgi Misr (mil.avv. XXI-XVIII
asrlar
Misr o‘rta podsholik davrida (miloddan avvalgi 2250-1750-yillar) .
Markazlashgan davlatning inqirozga uchrab, parchalanishidan g‘arbdagi qo‘shni
liviyalik qabilalar va Sharqdagi ko‘chmanchilar foydalandilar. Ular Misrga bostirib
kirib, uning boyliklarini talon-taroj qildilar. Qadimgi podsholikning markaziy
shahri - Memfis ham inqirozga yuz tutdi. Unda hukmronlik qilayotgan VIII-sulola
vakillari mamlakatni birlashtirishning uddasidan chiqa olmadilar. Yuqoridagi
sabablar mamlakatning siyosiy jihatdan qaytadan birlashtirilishini taqozo qilardi,
natijada, Misrning kuchli viloyatlari o‘rtasida davlatning birligini tiklash uchun
kurash boshlandi 13
. Bu shaharlar jug‘rofiy jihatdan qulay joylashganligi uchun
ham, mamlakatning iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutadi.
Misrdagi siyosiy va iqtisodiy voqealar mamlakatni qayta tiklash zaruratini
yuzaga keltirdi. Misrni qaytadan birlashtirish uchun ham shimolda, ham janubda
kurash boshlandi. Geliopol va Fiva shahri hokimlari Misrda ustun kelish va unga
13
A. Pankratova, Konferentsiya chitatelei zhurnala “Voprosty istorii”, 1956. 26-43-bet
[ 17 ]

hukmronlik qilish uchun miloddan avvalgi III ming yillik o‘rtalarida kurash
boshlab, ertami - kechmi o‘zaro to‘qnashishi muqarrar edi 14
.
Dastlab, siyosiy kurashni Geliopol hokimligi boshlab berdi. Misr bo‘linib
borayotgan davrda markaziy hokimiyat zaiflashgan sari Geliopol hokimlari butun
Misrni o‘z tasarrufiga olishga intildi. Xeti-Meri-ib-Ra Misrni qaytadan birlashtirib,
Misr fir’avnlarining Geliopol (umumiy hisobda to‘qqizinchi) sulolasiga asos
solgan Xeti (Axtoy) Misrni birlashtiribgina qolmasdan, balki Qadimgi Podsholik
fir’avnlarining istilochilik siyosatini tiklashga ham urindi. Geliopol podsholari
shimoldagi nomlarni birlashtirib, liviyaliklarni va Osiyo ko‘chmanchilarini
mamlakatdan surib chiqardilar. Ular o‘zlarini Yuqori va Quyi Misr hukmdorlari
deb e'lon qildilar. Biroq IX-X sulola vakillari bo‘lmish Geliopol podsholari
hokimiyati mustahkam emas edi.
Geliopol va Fiva hukmdorlari o‘rtasidagi kurashda oxir-oqibat Fiva
hokimiyati ustunlik qildi. Kuchli Fiva hokimlari Nubiyaning moddiy boyligi va
ishchi kuchidan foydalanib, janubiy Misrni o‘z atroflariga birlashtirishga muvaffaq
bo‘ldilar. Bu kurashda Fiva podshosi Mentuxatep uzil-kesil g‘alaba qozonib,
yagona Misr davlatini qayta tikladi. Natijada, Mentuxatep Misr fir’avnlarining XI
sulolasiga asos soldi. Shu tariqa miloddan avvalgi 2250 yildan 1750 yilgacha
davom etgan umummamlakat miqyosidagi O‘rta Podsholikka asos solinib, bu
davrda 11, 12 va 13-sulola fir’avnlari podsholik qildi.
O‘rta podsholik davrida xo‘jalik va ichki hayot. Misrda 11 va 12 sulola
fir’avnlari davrida yana qaytadan qudratli, markazlashgan davlat vujudga keldi. Bu
davlat Shimoliy-Sharqiy Afrikada hukmron bo‘lishga va qo‘shni mamlakatlarga
o‘z ta’sirini kuchaytirishga intildi. 12 sulolaning qudratli fir’avnlari zamonida Misr
yana katta va kuchli davlat bo‘lib birlashganidan so‘ng, xususan, Amenemxet III
davriga kelib, sun'iy sug‘orish tarmoqlari ancha kengaytirilgan va
mukammallashtirilgan. O‘rta Podsholik davrida Fayum vohasida , ayniqsa,
irrigatsiya sohasida katta ishlar amalga oshirildi. Bu vohada Yunonlar Marida ko‘li
deb atagan va alohida kanal vositasi bilan Nilga tutashtirilgan katta suv ombori
14
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 18 ]

mavjud bo‘lgan. Irrigatsiya sohasida olib borilgan bu ishlar natijasida Fayum
vohasida dehqonchilik rivoj topdi 15
.
O‘rta Podsholik davrida mamlakatda ichki savdo-sotiq rivojlanishi bilan bir
qatorda, tashqi savdo aloqalari ham taraqqiy etdi. Misr shimoliy-Sharqda Finikiya,
Falastin, Ikki daryo oralig‘i va Kichik Osiyo bilan savdo aloqalarini olib bordi. U
tomonlardan Misrga qora yog‘och, qo‘rg‘oshin, kumush, qimmatbaho toshlar,
Kritdan esa dengiz kemalarida mis keltirilar edi. Misr savdogarlari janubda Nubiya
va Punt o‘lkasigacha borganlar. Ular u yerdan oltin, fil suyagi va boshqa
qimmatbaho buyumlar olib kelganlar. Savdo-sotiq suv yo‘li - Nil daryosi va Qizil
dengiz orqali olib borilgan. Shunday qilib, 12 sulola fir’avnlari davrida Misr Yaqin
Sharqdagi eng qudratli davlatga aylandi. Kambag‘allar va qullar qo‘zg‘olonlari.
Misrda kambag‘allar va qullar ko‘targan qo‘zg‘olonlar haqida bizga turli
manbalardan ma’lum 16
.
Olag‘ovur yillarda shaharlarda tez-tez qo‘zg‘olonlar ko‘tarilib, ularda quyi
tabaqa aholisi ishtirok etgan. Shaharda ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlar haqida o‘sha
zamon adabiy yodgorliklarida aytib o‘tiladi. Masalan, papirus yozuvlardan birida
qo‘zg‘olondan “xarob bo‘lgan” bir shahar to‘g‘risida so‘z boradi.
Fir’avn, kohin, amaldorlarning obro‘yi, oddiy xalq va qullar mehnati
hisobiga oshib borgan. Mamlakatdagi ichki nizolar va fir’avnlarning bosqinchilik
siyosati xalq ommasi va qullar ahvolining yomonlashuviga olib kelgan. Xuddi ana
shu davrda fir’avn va mahalliy amaldorlar jabr-zulmidan bezgan xalq mavjud
tuzumga qarshi bosh ko‘targan. Bu qo‘zg‘olon miloddan avvalgi 1750 yilda sodir
bo‘lib, unda oddiy xalq bilan birga qullar ham faol ishtirok etganlar. Misrdagi bu
voqyealar o‘sha davrga oid ikki asarda: “Ipuser nasihatnomasi” (344 - sonli
Leyden papirusi matni) va Sankt - Peterburgdagi Ermitajda saqlanayotgan
“Noferrexu nasihatnomasi” da o‘zining yorqin ifodasini topgan. “Ipuser
nasihatnomasi” asarining muallifi yirik mansabdor kishi bo‘lib, u xalq ommasining
harakatiga nafrat va salbiy nazar bilan qaragan.
15
Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност. М., «Владос», 2000.стр.15-50
16
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60- betlar .
[ 19 ]

Ipuserdagi ma’lumotlarga qaraganda kambag‘al va qullar zodagon va
a’yonlarga qarshi bosh ko‘targanlar. Quyida undan bir parcha keltirilgan: “Nasl-
nasabi bo‘lmagan kishilar endi zodagonlardan farq qilmaydilar. Hokimlarning
bolalari qo‘zg‘olonchilar qo‘liga asir tushgan. Ularni urib kaltaklaganlar va
boshlarini devorga urib majaqlaganlar. Podsho va badavlat kishilarning mol-
mulklari batamom taqsimlangan. Yer haydashga ho‘kizi va omochi bo‘lmagan
dehqon endilikda butun bir podaga, boshpanasi bo‘lmagan kishilar hashamatli turar
joylarga ega bo‘lgan. Bitta ham qayig‘i bo‘lmagan kishilar butun bir kemalar
flotiga egalik qilgan. Bir vaqtlar bashang kiyingan kishilar endilikda juldur
kiyimda yuradigan bo‘lgan. Cho‘rilar bo‘yinlariga oltin, kumush va asl toshlardan
ishlangan zeb-ziynat buyumlarini taqib olgan, zodagon ayollar esa och yurgan.
Qo‘zg‘olonchilar sud idorasi va mahkamalarga bostirib kirib, unda saqlanayotgan
hujjatlar, soliq ro‘yxatlarini ko‘chalarga uloqtirib, mayda-mayda qilib yirtib
tashlaganlar. Ular podsho saroyiga hujum qilib, podshoni ko‘chaga haydab
yuborganlar. Mamlakat boshliqlari qochib jon saqlaganlar, amaldorlar esa
o‘ldirilgan. Qullar quldorlarga aylangan. Bu baxtsizlik qalbimni tilka-pora
qilmoqda. Oh, bu zamonning azobuqubatlari men uchun naqadar qayg‘uli”. Ipuser
qo‘zg‘olonning qancha vaqt davom etgani va qanday bostirilgani haqida ma’lumot
keltirmagan.
Ipuser qo‘zg‘olonni tasvirlar ekan, shunday deydi, - “Mansablar endi yo‘q.
Odamlar cho‘ponsiz hurkigan podaga o‘xshaydi.” Qabila nomi bo‘lmish “giksos”
so‘zi cho‘l mamlakatlarining “hukmdorlari” (“xekau xasut”) degan misrcha
so‘zning buzib aytilishi, deb ta’riflanadi. Miloddan avvalgi XVIII asrning ikkinchi
yarmida ular o‘zlarining ot qo‘shilgan jangovar aravalarida Shimoliy Misrga
bostirib kirib, uni egallaganlar. Ular deltada Avaris (“Xat - uarit” - misrcha,
cho‘llar va ajnabiy mamlakatlar xudosi Setuga bag‘ishlangan shahar) shahrini
qurib, poytaxtga aylantirdilar va yuz yildan ortiq davr mobaynida Misrda
hukmronlik qildilar. Giksos hukmdorlari 15-16 sulola namoyandalari edilar. Ular
[ 20 ]

shimolda Misr, Falastin, Sinay yarim oroli, Arabistonning shimoliy qismi ustidan
hukmronlik qilganlar, ammo Misrning janubiy viloyatlarida Fiva hukmron bo‘lib
qolaverdi 17
.
Giksoslarning Misrdan haydab chiqarilishi. Giksos podsholari Misrda
taxminan miloddan avvalgi XVII asrdan to 1580-yilgacha hukmronlik qilganlar 18
.
Chet elliklarning hukmronlik qilishi mustaqil Misr davlatini tiklashga intilgan yerli
aholining qo‘zg‘olon ko‘tarishiga sabab bo‘ldi. Bundan avvalgi davrda bo‘lgani
kabi, mamlakatni birlashtirish uchun kurash Yuqori Misrdan boshlangan, chunki
mamlakatning bu qismi doimo o‘zining mustaqilligini bir qadar saqlab kelgan.
Giksoslarga qarshi kurash Fiva podshosi Kamesu vaqtida kuchayib, begonalar
hukmronligiga qarshi ozodlik urushiga aylanib ketdi. Kamesudan keyingi Fiva
podsholaridan biri Yaxmos I giksoslar ustidan uzil - kesil g‘alaba qozonib, XVIII
Fiva sulolasiga asos solgan.
Yaxmos I ning harbiy faoliyati uning katta mansabdorlaridan biri Yaxmos
Iabana o‘g‘lining bizning zamonamizgacha saqlangan tarjimai holidan ma’lum. Bu
tarixiy hujjatda Yaxmos I ning chet elliklar bilan olib borgan urushi davrlarga
bo‘lib ta’riflangan. Misr qo‘shinlari giksoslarning deltadagi asosiy tayanch punkti
Avaris shahrini qamal qiladilar. Giksoslarning qattiq qarshilik ko‘rsatishiga
qaramay, misrliklar ularning qo‘shinlarini tor-mor qilib, Misrdan haydab
chiqarishga muvaffaq bo‘ladilar. Misr qo‘shinlari giksoslarni ta’qib etib, Osiyoga
ham kirib borib, giksoslarning Old Osiyodagi hokimiyat markazlarini egallab
olishga intilganlar. O‘sha vaqtdan qolgan yozuvlarga qaraganda, Misr qo‘shinlari
to Finikiya va Suriya viloyatlarigacha kirib borganlar. Yaxmos I , ayniqsa,
Nubiyada katta muvaffaqiyat qozongan. U Nubiyaning ilgari Misr podsholari qo‘l
ostida bo‘lgan viloyatlarini yana qaytadan istilo qilgan 19
.
U davrda katta ibodatxonalarga qarashli yirik hunarmandchilik ustaxonalari
ko‘p edi. Nofer Ronpet maqbarasi devorlarida (19 sulola davri) 20 dan ortiq kishi
ishlayogan Amon ibodatxonasi ustaxonasi tasvirlangan. Ayniqsa, vazir Rexmer
17
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
18
Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност. М., « Владос », 2000. стр.15-50
19
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 21 ]

maqbarasi devorlarida saqlangan tasvirlar muhim ahamiyatga ega. Bu
hunarmandlar orasida chet ellik qullar ham bo‘lgan. Bunga Rexmer maqbarasidagi
tasvirlar va yozuvlardan ishonch hosil qilish mumkin. Tutmos III podsholik qilgan
davrda vazir, poytaxt boshlig‘i va oliy hakam mansablarini egallagan bu oliy
amaldor ayni paytda “Amon ibodatxonasi boshlig‘i” hamda “Amonning Fivadagi
barcha ishlari mudiri” vazifasini ham ado etgan. Shuning uchun Amon
ibodatxonasidagi barcha ustaxonalar unga bo‘ysungan va shu sababdan bu
ustaxonalar uning maqbarasi devorlarida juda batafsil tasvirlangan 20
.
Bu davrda misrliklar bir qator yangi mamlakatlar, chunonchi, Kipr, Kichik
Osiyo va Mesopotamiyaga savdo ekspeditsiyalari va istilochilik niyatida qo‘shin
yuborganlar. Bu vaqtga kelib Sinaydagi mis konlari zahirasi deyarli tugab
qolganligi sababli, misrliklar o‘zlariga zarur misning yangi manbalarini qidirishga
majbur edilar. Yangi Podsholik davrida, ayniqsa, Kipr orolidan ko‘p mis keltirilar
edi. Bu davrda Misrga Kichik Osiyodan, xususan, uning xettlar yashagan Sharqiy
viloyatlaridan temir keltirilgan. Temir o‘sha davrda Misr uchun nodir metall
hisoblangan. XVIII sulola fir’avni Tutanxamon maqbarasidan atigi bir necha dona
temir buyum topilgan. Misr savdosi yana shimoliy-Sharqqa, Mesopotamiya
viloyatlari tomon rivoj topa bordi. Ikki daryo oralig‘ining shimoliy-g‘arbida
joylashgan Mitanni davlatidan bronza, lojuvard, gazmol, kiyim-kechak, yog‘, jang
aravalari, otlar va qullar keltirilsa, Bobildan kumush, yog‘ochdan yasalib oltin va
fil suyagi bilan bezatilgan qimmatbaho buyumlar olib kelingan. Misr va Ossuriya
o‘rtasida ham savdo aloqalari o‘rnatilgan. Yozma manbalardagi ma’lumotlarga
qaraganda, misrliklar Ossuriyadan jang aravalari, otlar va lojuvard keltirganlar 21
.
Yangi Podsholik davriga xos xususiyatlar. Yangi Podsholik davrida davlatni
idora qilishning murakkab tizimi tarkib topdi. Markazlashtirilgan idora tizimi
tobora kuchayib bordi. Mamlakat Shimoliy va Janubiy Misrni o‘z ichiga olgan
ikkita katta ma’muriy viloyatga bo‘lindi: viloyatga fir’avnning maxsus hokimi
tayinlanib, bu idora qilish ishini yanada markazlashtirish imkonini berdi.
Mamlakatni idora qilish ishi to‘liq podsho amaldorlari qo‘liga o‘tdi. XVIII sulola
20
Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност. М., «Владос», 2000.стр.15-50
21
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60- betlar .
[ 22 ]

hokimiyatining oxirida Misr qo‘shini ikki qismga bo‘linib: bir qismi - janubda,
ikkinchisi - shimolda joylashgan edi.
XIX sulola davrida esa, qo‘shin va harbiy qismlar bir necha bo‘limlardan
iborat bo‘lgan. Harbiy qismlarga o‘sha davrdagi bosh xudolar ismlari berilgan.
XVIII, XIX hamda XX sulola fir’avnlari xukmronlik qilgan davrni o‘z ichiga
olgan Yangi Podsholik davrida (miloddan avvalgi XVI - XI asrlar) Misrda xo‘jalik
sohasi yanada taraqqiy etib bordi. XVIII sulola davridan e'tiboran texnika sohasida
birqadar taraqqiyot ko‘zga tashlana boshlaydi. XVIII sulola davridagi
hunarmandchilik Savdo to‘g‘risida Karnakdagi Tutmos III ibodatxonasidan
chiqqan hamda shu podshoning nomi yozilgan bolta, poytesha va kesish asboblari
aniq tasavvur beradi.
Yangi Podsholik davrining dastlabki podshosi Yaxmes (Amasis) I giksoslar
ustidan uzil-kesil g‘alaba qozongan. Yaxmos I XVIII Fiva sulolasiga asos solgan
podsho hisoblanadi. Yaxmos I ning harbiy faoliyati bizga uning yirik
mansabdorlaridan biri - (Yaxmes) Iabana o‘g‘lining zamonamizga qadar yetib
kelgan tarjimai holidan ma’lum. Yaxmos I dan keyingi podsholar Falastin va
Suriyaga muttasil bosqinchilik yurishlar qila boshlaganlar. Ayniqsa, Tutmos III
(miloddan avvalgi 1525-1491 yillar) katta istilochilik urushlari olib borib, uzoq
davom etgan podsholigi davrida Suriyaga ko‘p marta qo‘shin tortgan. Tutmos III
qattiq kurash natijasida muhim strategic ahamiyatga ega bo‘lgan Suriya, Finikiya
va boshqa yerlarni egallab, Misr hukmronligini mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldi.
Tutmos III olib borgan bu istilochilik urushlari Osiyoda Misr ta’sirini shu qadar
kuchaytirib yubordiki, Bobil, Ossuriya va Xett kabi Osiyoning bir qancha
podsholari Misrga xiroj to‘lay boshladilar.
XVIII sulola fir’avnlari ichida so‘nggi istilochilardan biri Amenxotep II
(miloddan avvalgi 1491-1465 yillar) edi va u Suriya, Falastinga yurishlar qilib,
ko‘plab oltin, mis, yilqi va jang aravalarini qo‘lga kiritgan. XVIII sulola fir’avnlari
ichida so‘nggi istilochilardan biri Amenxotep II (miloddan avvalgi 1491-1465
yillar) edi va u Suriya, Falastinga yurishlar qilib, ko‘plab oltin, mis, yilqi va jang
aravalarini qo‘lga kiritgan. Misr fir’avnlari Nubiyani ham Nilning to to‘rtinchi
[ 23 ]

ostonasiga qadar bosib olganlar, shu bilan birga, bu yerda Tutmos III ko‘proq
faollik ko‘rsatgan. Bosqinchilik siyosatidan voz kechish fir’avn Amenxotep IV
hukmronligi davrida ifodasini topdi; u o‘z faoliyatini Misr aholisining keng
tabaqalariga suyangan holda yuritgan 22
.
Sulolaning 10-fir’avni - Exnaton, Amenxotep III va malika Tining o‘g‘li
bo‘lib, Amenxotep IV nomi bilan ham ma’lum va mashhur. Amenxotep IVning
dinni isloh qilishi Misr tarixida ro‘y bergan yirik voqyeadir. Bu islohotni amalga
oshirishdan maqsad, ko‘p xudolarga sig‘inishdan iborat qadimgi an'anaviy din
shaklini yagona quyosh xudosiga sig‘inish bilan almashtirishdan iborat edi. XVIII
sulola fir’avnlari olib borgan istilochilik urushlari bir guruh saroy zodagonlarining
boyishiga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, ibodatxonalar va Amon kohinlari katta boylik
orttirdilar. Taxt boshiga Amenxotep IV kelganidan keyin u Fiva kohinlarining
Yuqori tabaqalariga qarshi kurash boshladi. U bunda Geliopol va Memfis
kohinlariga suyanishga majbur edi, chunki bu yerlarda qadimdan yagona va oliy
quyosh xudosiga topinish rivoj topib kelgan. Amenxotep IV Geliopol xudosi Ra-
Goraxtaga ibodat qilishni xudo Amonga sajda qilishga qaramaqarshi qo‘ygan1.
Amenxotep IV hatto shunga bordiki, o‘z otasining ismini ham yodgorliklardan
oldirib tashladi.
Amenxotep IV yagona va oliy xudo - quyosh xudosi Atonga sig‘inishni amr
etdi. Bu narsa podshoning o‘z nomini o‘zgartirishida ham o‘z ifodasini topdi.
Fir’avn “Aton shu'lasi” ma’nosini anglatuvchi “Exnaton” degan nom oldi. Exnaton
hozirgi Al-Amarna degan joyda yangi poytaxt - “Axetaton” - “Aton ufqi”ni
qurdirdi. Pirovardida diniy islohat natija bermadi. Exnatondan keyin taxtga
o‘tirgan Tutanxamon Fiva kohinlariga yon berib, Amonga sajda qilishni qaytadan
tikladi va hatto o‘z ismini o‘zgartirib “Tutanxamon” deb atashga majbur bo‘ldi.
Fiva yaqinidagi “podsho maqbaralari vodiysi” nomini olgan vodiyda 1922-yilda
ingliz arxeologi Govard Karter tomonidan topilgan Tutanxamon maqbarasidan
naqshinkor va go‘zal ishlangan ko‘plab buyum va rasmlar topilgan.
22
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 24 ]

Ramzes I (Ria-masesa) Misr qo‘shinini qaytadan tuzish va uni
mustahkamlashga qaratilgan bir qancha tadbirlarni amalga oshirdi. Katta harbiy
yurishlarga Ramzes I dan keyingi fir’avn Seti I qo‘l urdi. U Suriyaga yirik qo‘shin
tortib borgan va Megiddo tekisligiga qadar bostirib kirib, muhim yerlarni ishg‘ol
qilishga muvaffaq bo‘lgan. Misr qo‘shinlari Suriya qirg‘oqlariga mustahkam
o‘rnashib olishga erishgan, shubhasiz, bu hol Misrning Osiyodagi ta’sirini
kuchaytirgan. Seti I dan keyin taxtni egallagan Ramzes II (miloddan avvalgi XIV
asr oxiri - XIII asr boshlari) istilochilik siyosatini kengaytirdi. Urushdan maqsad
Suriya ixtiyoriga o‘tgan ilgarigi Misr yerlarini qaytarib olish va mamlakatning
Osiyodagi avvalgi nufuzini tiklash edi. Buning uchun Ramzes II xettlarning
Falastin, Finikiya va Suriyada joylashgan asosiy harbiy kuchlar qarshiligini
sindirishi lozim bo‘lgan 23
.
II.3. So‘nggi podsholik davrida Misr (mil.avv. XI - IV asrlar)
Misr So‘nggi podsholik davrida (miloddan avvalgi 1125-525 yillar) . XIX
sulola fir’avnlarining Kichik Osiyoda olib borgan davomli urushlari, xususan,
xettlar bilan bo‘lgan urush Misr aholisi va moddiy boyliklarini ancha kamaytirib
yubordi. Misr tez orada chet el istilochilari, liviyaliklarga tobe bo‘ldi. Liviyaliklar
dastlab Misr qo‘shiniga yollanma askar sifatida kelib qo‘shilgan edilar, so‘ng
ularning lashkarboshilari podsho hokimiyatini qo‘lga olib, XXII sulolaga asos
soldilar (miloddan avvalgi 941-821 y.) . Temirchilik texnikasi sohasida bir qancha
yutuqlarga erishdilar. Misrliklar bronzadan turli buyumlar, jumladan, nafis
haykalchalarni mohirlik bilan ishlay olganlar. Bu haykalchalar kumush yoki oltin
tolalar bilan jimjimador qilib bezalgan. Takushiy nomli misrlik ayolning Efiopiya -
Sais davriga oid haykalchasi ana shunday texnikaning noyob namunasi bo‘la oladi.
Podsho Gasebxanning Tanisdan topilgan kumush sarkofagi (tobuti) metallga
badiiy ishlov berish sohasida ajoyib yutuqlarga erishilganini ko‘rsatadi.
Temirchilik tosh yo‘nish o‘rnini tobora ko‘proq egallay boshladi. Miloddan
23
Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност. М., «Владос», 2000 . Стр-15-50
[ 25 ]

avvalgi VII asrga oid Dafna va Navkratis xarobalaridan: pichoq, bolta, iskana,
chopqi, qirg‘ich va o‘q uchi kabi temir asboblar va qurolyarog‘lar topilgan 24
.
Tait nomli To‘qimachilik ma’budasi va O‘rta Misrda Xejxetep (“Poki
rahmat”) nomini olgan to‘qimachilik kasbi xudosi bo‘lib, ularga sig‘inganlar 25
.
Misr fir’avnlari o‘zlaridan avvalgi XVIII - XIX sulola fir’avnlari kabi istilochilik
urushlari olib borishga noqodir bo‘lib qolganlari tufayli, shu sababli bu davrda qul
keltirish ancha kamayib, qullar narxi oshib ketgan. XIX sulola davrida bir cho‘ri 4
deben 1 kite (373,1 gramm) kumushga sotilgan bo‘lsa, XXI sulola davriga kelib
qul bahosi 20 deben (1820 gramm) kumushga teng bo‘lgan 26
.
Ibodatxonalar, kohinlar, katta amaldorlar va savdogarlar katta-katta yerlarni
egallab olganlar. Boylar dehqonlarni sotib ola boshlaganlar. Tarixchilarning
asarlarida podsho Bakxoris (misrcha nomi Baknerenf, miloddan avvalgi 732 - 726
yillar ) to‘g‘risida xotiralar saqlangan. Ushbu podsho ayrim shaxslar tomonidan
misrlik qarzdor kambag‘allarni qullikka solishni ma’n qilgan va yer sotishga ruxsat
bergan. Gerodotning so‘ziga qaraganda, Misr podshosi Yaxmos II “ misrliklar
uchun bir qonun chiqargan; bu qonunga muvofiq Misrning har bir fuqarosi o‘z
mablag‘lari haqida har yili viloyat boshlig‘iga hisobot berishga majbur bo‘lgan;
buni qilmagan yoki qonuniy yo‘l bilan topilgan mablag‘ hisobiga yashayotganini
isbot qila olmagan shaxsga o‘lim jazosi berilgan.” Shuningdek, Gerodot grek
islohatchisi Solon misrliklarning ushbu qonunini ko‘chirib olgani va “Misr (shu
vaqtda) g‘oyat farovon yashaganligini” ko‘rsatib o‘tadi. XX va XXI sulolalar
zamonida liviyaliklar Misrga ko‘plab ko‘chib kela boshladilar. Liviya
zodagonlaridan ba’zilari Misrda katta harbiy va kohinlik mansablarini
egallaganlar. Harbiy qo‘mondon va Gerakleopoldagi Xershefn xudoning bosh
ruhoniysi bo‘lgan liviyalik shaxsga tegishli yozuvlarda uning o‘n besh avlodi shu
yerda yashab o‘tganligi aytiladi. Bu yodgorliklardagi yozuvga ko‘ra uning ajdodi
“liviyalik Byuvava” taxminan XXI kohinlik sulolasi zamonida Gerakleopolga
ko‘chib kelgan. Liviyalik mazkur zodagonlar urug‘idan biri podsho oilasi bilan
24
History of ancient civilization. Charlez Seignobos 2006 –p; 15-16
25
Taylor A., The World of Gerard Mercator, London 2005. Thower N.J.W., Maps and Civilization, Cartography in
Culture and Society, 3rd edn., e book, Chicago 2008-y.27-48-betlar
26
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 26 ]

qarindosh-urug‘ ham bo‘lgan. Ulardan biri Sheshonk podsholik taxtini qo‘lga olib,
XXII sulolaga asos solgan. Liviyaliklar sulolasidan chiqqan podsholar Fiva
kohinlari bilan hisoblashibgina qolmay, balki ko‘pincha ularga tayanib ish
ko‘rishga majbur bo‘lganlar.
Yangi sulola hukmdorlari avvalgi podsho xonadoni bilan qarindosh bo‘lib,
ularning farzandlari Fiva ibodatxonalarida bosh ruhoniy lavozimlarini egallagan.
Liviyaliklar sulolasiga asos slogan Sheshonk I o‘zini XVIII - XIX sulolalarga oid
buyuk istilochi fir’avnlar ishining davomchisi qilib ko‘rsatib, Karnakdagi
ibodatxona yonida “Bubastislar hovlisi” va katta minorani qurdirgan. Bu yerda
saqlanib qolgan o‘ymakor naqshlarda Sheshonkning Falastinda qozongan
g‘alabalari tasvirlangan. Ayniqsa, 156 ta osiyolik asirlarni arqonda olib ketayotgan
Amon xudosining ulkan tasviri diqqatga sazovor, bu asirlar, chamasi, Misr
qo‘shinlari ishg‘ol qilgan Falastin shaharlarining ramzi hisoblanadi. Qadimgi
Falastin shaharlarining ro‘yxatida bir necha mashhur shaharlar nomi (xususan,
Taanaxa, Shunema, Bet - Bana va Megiddo) saqlanib qolgan. Sheshonk I o‘z
sulolasini mavqyeini mustahkamlash uchun deltadagi Bubastis shahrini davlat
poytaxtiga aylantiradi. Shu sababli u asos solgan sulola Bubastislar sulolasi deb
yuritiladi 27
.
626-yildan boshlab Saisni Psamtik idora qilgan. Ashshurbanipal yordamiga
tayanib ish ko‘rgan va Ossuriyaliklarning sodiq ittifoqchisi bo‘lgan Psamtik butun
Misrni o‘z qo‘li ostida birlashtirib, yangi XXVI sulolaga asos soladi va bu sulola
tarixda Sais sulolasi nomini oladi. Mazkur sulola fir’avnlari zamonida Misr bir
qadar ravnaq topgan. umuman, bu davr Misr davlati va madaniyatining inqirozga
yuz tutgan davri hisoblanadi. Bu vaqtga kelib Misr tashqi savdosi ancha taraqqiy
etgan. Fir’avn Nexo davrida Nil daryosini Qizil dengiz bilan tutashtiradigan kanal
qurish maqsadida keng ko‘lamli ishlar olib borilgan. Bu kanal qurilishi bilan
Misrdan Nubiyaga va xatto undan naridagi Puntga to‘g‘ridan-to‘g‘ri boradigan suv
yo‘li ochilar edi. Sais fir’avnlari ko‘p jihatdan Kichik Osiyo va Gretsiyadan
yollanib keltirilgan askarlarga tayanib ish ko‘rishga majbur edilar; bu yollanma
27
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 27 ]

askar Misr qo‘shinlarining asosini tashkil qilgan bo‘lsa ajab emas. Nexoning vorisi
Psamtik II (miloddan avvalgi 595 - 589 y.) ajdodlariga xos bo‘lgan filellin (ya’ni
ellinchilik) siyosatini davom ettirdi. Uning zamonida Misrning Gretsiya bilan
o‘zaro aloqalari avvalgidan ham mustahkamlandi. Sais davrining so‘nggi podshosi
- Uax-ib-Ra (Apriy) ushbu siyosatni davomchisi bo‘ldi. Bu podshoning greklarga
moyillik siyosati Misr aholisi o‘rtasida ko‘plab noroziliklar paydo qildi. Uning
podsholik davrida lashkarboshilardan biri- Yaxmos (Amazis) boshchiligida
qo‘zg‘olon ko‘tarilib, podsho Uax-ib-Raning , asosan, grek yollanma askarlaridan
iborat bo‘lgan qo‘shinlari tor-mor keltirilgan. Hokimiyatni qo‘liga olgan Yaxmos
II kirenalik grek qiziga uylanib, Samos mustabid hokimi Polikrat hamda Liviya
Sais hokimlarining Misrni birlashtirishi podshosi Krez bilan juda yaqin
munosabatda bo‘lgan. Yaxmos II grek ibodatxonalariga mo‘l-ko‘l in'omlar yo‘llab,
greklarni o‘z tomoniga og‘dirgan va ularning o‘zini qo‘llab-quvvatlashiga
erishgan. Yaxmos II ning faol tashqi siyosati Bobil yozuvlaridan birida aks etgan.
Unda Misr qo‘shinlarining hujumlari haqida qayd etilib, “Amasu” ismli shaxs tilga
olinadi. Lekin bu davr mustaqil Misr davlatining so‘nggi yillari edi. Sharqda Eron
davlati ravnaq topib, butun qadimgi Sharq dunyosini o‘z hukmronligi ostida
birlashtirishga harakat qilardi. Eronning juda yirik qo‘shini hujumini qaytarish
uchun Misrda yetarlicha kuch yo‘q edi, mamlakat ancha zaiflashib qolgandi.
Yaxmos II vafotidan so‘ng, oradan ko‘p o‘tmay, 525-yilda , Eron podshosi Kambiz
Misr yerlariga bostirib kirib, Peluziya yonidagi jangda Misr qo‘shinlarini tor-mor
keltirdi va Psamtik III ni taxtdan ag‘dardi. Shunday qilib, bir vaqtlar shon-
shuhratga burkangan, lekin tanazzulga yuz tutgan qadimgi fir’avnlar podsholigi
Eron tomonidan istilo qilinadi 28
.
28
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 15-60-betlar.
[ 28 ]

XULOSA
Qadimgi Misrda huquqning manbai dastlab odat bo‘lgan. Davlat rivojlanishi
bilan fir’avnlarning Qonunchilik faoliyati faollashmoqda. Kodifikatsiyalarni tuzish
haqida ma’lumotlar mavjud, ammo ularning hech biri hozirgi kungacha saqlanib
qolmagan.
Misrda bir necha turdagi yer egaliklari mavjud edi. Davlat, Ma’bad, xususiy
va kommunal yerlar mavjud edi. Katta yer egaligi juda erta paydo bo‘ldi. Katta yer
egalari sifatida ibodatxonalar va shoh vorislari faoliyat ko‘rsatgan. Ular er bilan
turli xil bitimlar tuzishlari mumkin edi (berish, sotish, meros qilib olish).
Qishloqda xususiy mulkni rivojlantirish juda sekin kechdi. Jamoat bu yerda
to‘xtatuvchi omil sifatida harakat qildi. Biroq, manbalar shuni ko‘rsatadiki,
qadimgi Qirollik davrida kommunal yerlar qo‘ldan qo‘lga o‘tadi. Ko‘chma mulk-
qullar, ishchi mollari, inventarlar - ancha oldin xususiy qo‘llarga o‘tgan va turli
bitimlar mavzusi bo‘lgan. Qadimgi Misr qonuni bir qator shartnomalarni bilgan.
Ular orasida kredit, yollash, sotib olish va sotish, erni ijaraga berish, yuklar,
sheriklik shartnomasi mavjud.
Misrda yerning katta qiymati tufayli uni qo‘ldan qo‘lga o‘tkazishning
maxsus tartibi yaratildi. Ushbu tartib uchta AKTni amalga oshirishni nazarda
tutgan: birinchisi sotuvchi va xaridor o‘rtasida shartnoma predmeti va to‘lovni
amalga oshirish to‘g‘risida kelishuvga erishishdan iborat edi; ikkinchi diniy
xarakterga ega edi va sotuvchi tomonidan shartnomani tasdiqlovchi qasam
ichishdan iborat edi; uchinchi xaridorga egalik huquqini berish edi, bu esa erga
egalik huquqini Asta-sekin ikkinchi harakat to‘xtatildi. Nikoh va oilaviy
munosabatlar: Nikoh er va xotin nomidan shartnoma asosida tuzilgan. Shartnoma,
shuningdek, xotin tomonidan mahr shaklida olib kelingan mulkning huquqiy
rejimini belgilab berdi: u xotinining mulki bo‘lib qoldi. Shuningdek, oilaning
barcha mol-mulkini xotiniga topshirishga ruxsat berildi. Misrda uzoq vaqt
davomida matriarxat qoldiqlari mavjud bo‘lib, bu oiladagi ayolning nisbatan
yuqori mavqeiga ta’sir ko‘rsatdi. Vaqt o‘tishi bilan, erning huquqlari
[ 29 ]

mustahkamlanib, u oila boshlig‘iga aylanadi va ayol, umuman olganda, uning
mavqei ancha yuqori bo‘lishiga qaramay, eri bilan avvalgi tengligini yo‘qotadi.
Misrda ajralish ikkala tomon uchun ham erkin amalga oshirildi. Misr qonuni
merosni qonun va vasiyat bilan bilgan. Qonun bo‘yicha merosxo‘rlar ikkala
jinsdagi bolalar edi. Vasiyatnoma er va xotin tomonidan tuzilishi mumkin edi.
Jinoyat qonuni va sud jarayoni. Misr qonuni jinoyatlar deb tan olingan juda keng
ko‘lamli xatti-harakatlar bilan mashhur edi. Davlat va ijtimoiy tuzumga tajovuzlar
eng og‘ir deb hisoblangan (bu xiyonat, fitna, isyon, davlat sirlarini oshkor qilish
deb hisoblangan). Bunday hollarda, barcha oila a’zolari bevosita aybdor bilan birga
javobgarlikni o‘z zimmalariga olishgan. Diniy jinoyatlar ham qattiq jazolangan
(muqaddas hayvonlarni o‘ldirish - Mushuklar, boyqushlar; sehrgarlik).
[ 30 ]

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Т .: 1998-yil.
2. Abdullayev U.A. Jahon tarixi. – T.: 2017-y.
3. Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y.
4. Avdiyev v. Qadimgi sharq tarixi. – T. 1963-y.
5. История древнего востока . М .: 1988.
6. Замаровский В. Их вgичества пирамиды. М.: 1980.
7. Картgл JI. Во времени фараонов. М.: 1982.
8. Берлов О. Д. Общественне отношение а Египте эпохи Среднего
царства. М.: 1978.
9. Савgьева Т.Н. Аграрный строй Египте в период Древнего царства. М.:
1962.
10. Ладынин И. А. и др. История древнего мира: Восток, Греция, Рим.
“ Слово ” , “ Эксмо ” -М.: 2004.
11. История древнего востока. Под. ред. А. Дьяконова. М.: 1988.
12. Замаровский В. Их вgичества пирамиды. М.: 1982.
13. Картgл Л. Во времени фараонов. М.: 1982.
14. Берлов О. Д. Обшественние отношение а Египте эпохи
15. Среднего царства. М.: 1978
16. История древнего мира: Восток, Греция, Рим/И. А. Ладынин и др. —
М.: 2004.
17. Photographic reproduction of world maps from four manuscripts and 336
regional maps; reprint Universität Frankfurt Inst. f. Geschichte d. Arabisch-
Islamischen Wissenschaften 1994.
[ 31 ]

18. Miller K., Mappae Arabicae. Arabische Welt- und Länderkarten des 9.-13.
Jahrhunderts in arabischer Urschrift, lateinischer Transkription und
Übertragung in neuzeitliche Kartenskizzen, vol. VI, Stuttgart 1927.
19. The only complete translation: Al-Idrīsī, Livre de la récréation de l’homme
désireux de connaītre les pays, trad. complète par Pierre Amédée Jaubert, 2
vols., Paris 1836-1840; new rev. edition: La première géographie de
l’Occident, par Henri Bresc et Annliese Nef, Paris 1999.
20. A. Pankratova, Konferentsiya chitatelei zhurnala “Voprosty istorii”, 1956
21. Markwick, Rewriting History in Soviet Russia. The Politics of revisionist
Historiography, 1956-1874, Basingstoke 2001.
22. Немировский А.И. История Древнего мира. В 2-х частях. Античност.
М., «Владос», 2000.
23. History of ancient civilization. Charlez Seignobos 2006.
24. Taylor A., The World of Gerard Mercator, London 2005. Thower N.J.W.,
Maps and Civilization, Cartography in Culture and Society, 3rd edn., e book,
Chicago 2008.
25. https://www.bibliofond.ru/view.aspx?id=72345
26. https://history.wikireading.ru/181695
27. https://www.worldhistory.org/trans/ru/1-74/
28. https://jackanapesmsu.livejournal.com/6664.html
29. https://medium.com/dana-markova/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE
%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D1%81%D0%BA
%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-3-c1d3f424442e
30. https://zababurinsv.github.io/Michurin/HE1/he109.html
[ 32 ]

Qadimgi Misrda ilk davlatlarning paydo bo‘lishi

Sotib olish