Dokument ma'lumotlari

Narxi 14000UZS
Hajmi 86.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 20 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

Qadimgi Yunoniston yuksalishi: tarixiy asoslar va mavzuning didaktik mazmuni

Sotib olish
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................... 3 I BOB. QADIMGI YUNONISTON YUKSALISHI: TARIXIY ASOSLAR VA MAVZUNING DIDAKTIK MAZMUNI 1.1. Arxaik davr va “yuksalish” tushunchasining xronologik chegaralari, asosiy jarayonlar...................................................................................................................5 1.2. Polis tizimining shakllanishi: ijtimoiy-siyosiy institutlar va fuqarolik madaniyati ................................................................................................................8 II BOB. QADIMGI YUNONISTON YUKSALISHINING OMILLARI VA ULARNI O‘QITISHDA RAQAMLI YONDASHUVLAR 2.1. Buyuk yunon koloniyalashtirishi va savdo tarmoqlari: iqtisodiy o‘sish, migratsiya va madaniy almashinuv.........................................................................13 2.2. Madaniy rivojlanish: yozuv, adabiyot, san’at va harbiy san’at (goplit va falanga) ...................................................................................................................16 III BOB. SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘QITISH MODELI: METODIKA, DARS DIZAYNI VA BAHOLASH 3.1. Sun’iy intellektning ta’limdagi imkoniyatlari va xavflari: shaffoflik, adolat, maxfiylik va akademik halollik……………………...............................................19 3.2. “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusi bo‘yicha SI asosidagi dars ishlanmasi: interaktiv topshiriqlar, rubrika va baholash mezonlari .................................................................................................................... .............23 XULOSA ................................................................................................................27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ........................................29 KIRISH XXI asrda ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt (SI) vositalarining jadal rivojlanishi o‘qitish metodikasi va mazmunini tubdan yangilashni taqozo etmoqda. Xususan, tarix fanini o‘qitishda an’anaviy ma’ruza va matnli manbalar bilan cheklanib qolish o‘quvchilar (talabalar)ning tarixiy tafakkurini, tahliliy yondashuvini va sabab–oqibatli fikrlashini yetarli darajada shakllantirmasligi mumkin. Shu bois, tarixiy jarayonlarni vizualizatsiya qilish, ko‘p omilli sabablarni tarmoqli (network) mantiqda ko‘rsatish, bir vaqtning o‘zida turli manbalarni solishtirish va dalillarni tekshirish kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan oqilona foydalanish dolzarb masalalardan biridir. Mazkur kurs ishida tanlangan “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusi ham didaktik jihatdan murakkab va ko‘p qatlamli hisoblanadi. Bu mavzu doirasida miloddan avvalgi VIII–V asrlarda yunon polislarining shakllanishi, ijtimoiy-siyosiy institutlarning takomillashuvi, Buyuk yunon koloniyalashtirishi, savdo yo‘llarining kengayishi, madaniy innovatsiyalar (yozuv, adabiyot, san’at, harbiy tashkilotlanish) hamda yunon dunyosida umumiy madaniy maydonning kuchayishi kabi jarayonlar izchil yoritiladi. Aynan shu jarayonlar keyinchalik Klassik davr yutuqlari uchun mustahkam zamin yaratgan. Mavzuning ko‘p omilliligi uni o‘qitishda interaktiv yondashuv, konsept-karta, vaqt chizig‘i, xarita va dalillar bazasi bilan ishlashni talab qiladi. Sun’iy intellekt esa ushbu didaktik ehtiyojlarni qo‘llab-quvvatlaydigan zamonaviy vosita sifatida namoyon bo‘ladi: u o‘qituvchiga darsni loyihalashda, o‘quvchiga esa tahlil, qayta ishlash, tizimlash va refleksiya jarayonlarida yordam berishi mumkin. Kurs ishining dolzarbligi bir necha omil bilan belgilanadi. Birinchidan, tarix ta’limi oldida turgan asosiy vazifalardan biri — o‘quvchini faqat faktlarni yodlashga emas, balki tarixiy jarayonlarni tushuntirish, dalil keltirish, manbani tanqidiy baholash, turli talqinlarni solishtirish va xulosani asoslashga yo‘naltirishdir. Ikkinchidan, zamonaviy o‘quvchi auditoriyasi uchun “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusini qiziqarli va tushunarli qilishda ko‘rgazmalilik, interaktivlik va individual yondashuv muhim. Uchinchidan, SI ni ta’lim jarayoniga tatbiq etish bilan bog‘liq imkoniyatlar bilan birga muayyan xatarlar ham mavjud: akademik halollik muammosi, noto‘g‘ri yoki isbotsiz “javoblar”ga ishonib qolish, ma’lumotlarning biryoqlama talqini, mualliflik huquqi va maxfiylik masalalari. Demak, SI’dan foydalanish faqat texnik masala emas, balki ilmiy-metodik, axloqiy va tashkiliy yondashuvni talab qiladigan kompleks muammodir. Shundan kelib chiqib, mazkur kurs ishida tarixiy mazmun (Qadimgi Yunoniston yuksalishi) va pedagogik innovatsiya (SI asosida o‘qitish) uyg‘un holda tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi — “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusini o‘qitishda sun’iy intellekt vositalaridan samarali foydalanishning ilmiy-metodik asoslarini yoritish, amaliy dars dizayni va baholash mexanizmlarini taklif etish hamda SI’dan foydalanishda akademik halollik va ta’lim xavfsizligi tamoyillariga tayangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadni ro‘yobga chiqarish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusining tarixiy mazmunini (asosiy jarayonlar, omillar va natijalar) tizimli tahlil qilish; 2. tarix ta’limida sun’iy intellektdan foydalanishning pedagogik imkoniyatlarini (personalizatsiya, feedback, vizualizatsiya, differensial topshiriqlar) asoslash; 3. SI’ning ta’limdagi ehtimoliy xatarlarini (noto‘g‘ri axborot, tarafkashlik, plagiat, maxfiylik) aniqlash va ularni kamaytirish yo‘llarini ko‘rsatish; 4. mavzu bo‘yicha SI asosida dars ishlanmasi (maqsad, bosqichlar, topshiriqlar, promptlar, faoliyat turlari) hamda baholash rubrikalarini ishlab chiqish; 5. o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatida SI’dan mas’uliyatli foydalanish bo‘yicha metodik tavsiyalar berish. Tadqiqot obyekti — umumta’lim maktablari, akademik litsey va OTM sharoitida tarix fanini o‘qitish jarayoni. Tadqiqot predmeti — “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusini o‘qitishda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish metodikasi, didaktik dizayn, o‘quv faoliyatini tashkil etish hamda baholash mexanizmlaridir. Mazkur obyektdan kelib chiqib, predmet doirasida SI’ning aynan qaysi vazifalarda (kontentni tizimlash, konsept-karta tuzish, manba tanqidi savollarini ishlab chiqish, debat va keyslar yaratish, rubrika bo‘yicha feedback berish) foydali bo‘lishi, qaysi hollarda esa uning cheklovlari kuchayishi ilmiy yo‘sinda asoslanadi. Tadqiqot metodlari sifatida quyidagilar qo‘llaniladi: tarixiy-qiyosiy tahlil (yunon polislarining yuksalish omillarini solishtirish), tizimli yondashuv (jarayon–omil– natija modelini tuzish), didaktik dizayn (darsni loyihalash), kontent-tahlil (SI yaratgan matn va tezislarni dalillash mezonlari bo‘yicha tekshirish), keys-stadi va pedagogik modellashtirish (dars ssenariylari va baholash rubrikalarini ishlab chiqish). Shu bilan birga, akademik halollikni ta’minlash uchun manbalarni tekshirish algoritmi, “da’vo–dalil–izoh” jadvali hamda o‘quvchilar uchun refleksiya savollari tavsiya etiladi. Kurs ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusini o‘qitish uchun sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha integratsiyalashgan metodik yechimlar taklif etiladi: (a) mavzu mazmunini tarmoqli mantiqda (network) ko‘rsatish, (b) SI yordamida yaratilgan tezislarni manba tanqidi orqali tekshirish, (c) o‘quvchi faoliyatini rubrika asosida baholash va teskari aloqani shaffof tashkil etish, (d) plagiat va “soxta bilim” xavfini kamaytiruvchi dars amaliyotlari (guruhli tekshiruv, isbot talab qiluvchi savollar, muqobil talqinlar)ni joriy etish. Bunda SI o‘quvchining o‘rniga “tayyor javob” beruvchi emas, balki tarixiy tafakkurni faollashtiruvchi yordamchi vosita sifatida talqin qilinadi. Kurs ishining amaliy ahamiyati shundaki, unda ishlab chiqilgan dars ishlanmasi, topshiriqlar banki, “promptlar to‘plami” va baholash rubrikalari tarix o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma vazifasini o‘tashi mumkin. Ta’lim muassasasida SI vositalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish, o‘quvchilarni manbani tekshirishga o‘rgatish, dars samaradorligini oshirish hamda mavzuni qiziqarli tarzda yetkazish jarayonida ushbu materiallardan foydalanish mumkin. Xususan, “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusini o‘qitishda vaqt chizig‘i, xarita asosidagi tahlil, konsept-karta, debat, tarixiy keyslar va argumentatsion yozuv (mini-esse)ni SI yordamida tashkil etish o‘qitish sifatini sezilarli darajada kuchaytirishi kutiladi. Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. Birinchi bobda mavzuning tarixiy mazmuni va didaktik asoslari yoritiladi; ikkinchi bobda yuksalish omillari hamda ularni o‘qitishda raqamli yondashuvlar tahlil qilinadi; uchinchi bobda sun’iy intellekt asosida o‘qitish modeli, dars dizayni, baholash rubrikasi hamda akademik halollik va xavfsizlik tamoyillari bo‘yicha tavsiyalar beriladi. I BOB. QADIMGI YUNONISTON YUKSALISHI: TARIXIY ASOSLAR VA MAVZUNING DIDAKTIK MAZMUNI 1.1. Arxaik davr va “yuksalish” tushunchasining xronologik chegaralari, asosiy jarayonlar “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusini ilmiy talqin qilishda, avvalo, yuksalishning tarixiy vaqt oralig‘i va uning mazmunini aniq belgilash zarur. Antik tarixshunoslik va zamonaviy tadqiqotlarda Yunoniston taraqqiyotining muhim bosqichlaridan biri bo‘lgan Arxaik davr odatda mil. avv. taxminan 800– 480-yillar oralig‘i bilan chegaralanadi. Bu davr Yunon “Qorong‘u asrlar”idan keyingi tiklanish bosqichi bo‘lib, 480-yildagi (ikkinchi) Eron–Yunon urushlari arafasiga qadar bo‘lgan jarayonlarni qamrab oladi. Shu bois “yuksalish” tushunchasi Arxaik davrning ichki rivojlanish mantiği, ya’ni siyosiy institutlar, iqtisodiy tarmoqlar, demografik o‘sish, madaniy innovatsiyalar va umumyunon identifikatsiyasi shakllanishi bilan izohlanadi. Arxaik davrning yuksalish sifatidagi ahamiyati shundaki, bu bosqichda Yunon dunyosi qisqa tarixiy muddatda sifat jihatdan yangicha ko‘rinish kasb etadi. Manbalarda Arxaik davr boshida demografik o‘sish kuchaygani, ko‘proq va yirikroq manzilgohlar vujudga kelgani, shahar markazlari kengaygani ta’kidlanadi; natijada resurslar uchun raqobat, yer va suvdan foydalanish, ijtimoiy tabaqalanish hamda siyosiy boshqaruv shakllarining qayta qurilishi tezlashadi. Demografik o‘sishning o‘zi yuksalishning faqat fon omili bo‘lib qolmay, koloniyalashuv, savdo aloqalari va polislar o‘rtasidagi raqobatni kuchaytiruvchi kuchli “turtki” vazifasini ham bajargan. Shu nuqtayi nazardan, “yuksalish”ni bitta sabab bilan emas, balki omillar majmuasi bilan tushuntirish ilmiy jihatdan to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi. Arxaik davr yuksalishining birinchi yirik jarayoni — polis tizimining shakllanishi va siyosiy xaritaning qayta “chizilishi”dir. Polis (shahar-davlat) Arxaik davrda Yunon dunyosining asosiy siyosiy-iqtisodiy va madaniy markaziga aylanadi. Tadqiqotlarda polisning paydo bo‘lishi “shahar”ning oddiy kengayishi emas, balki bir nechta kichik manzilgohlarning birlashuvi (sinoikizm), umumiy bozor (agora), diniy markaz (ibodatxona), mudofaa tizimi va fuqarolik jamoasining shakllanishi bilan izohlanadi. Polisning siyosiy hayotida qonunlar, jamoaviy qaror qabul qilish, mansab institutlari (arxontlar va boshqalar), shuningdek turli boshqaruv shakllari (oligarxiya, tiraniya, keyinchalik demokratik unsurlar) paydo bo‘lib, ularning o‘zaro kurashi tarixiy dinamikaning muhim omiliga aylanadi. “Yuksalish”ning ikkinchi tayanch jarayoni — Buyuk yunon koloniyalashtirishidir. Arxaik yunonlar ayniqsa mil. avv. VIII–VI asrlarda O‘rta yer dengizi va Qora dengiz havzalariga faol tarqalib, ko‘plab yangi manzilgohlar (koloniyalar) barpo etgan. Muhimi, yunon koloniyalari ko‘pincha “metropoliya”ga (ona-shahar) tobe bo‘lgan oddiy posyolkalar emas, balki siyosiy jihatdan mustaqil shahar-davlat sifatida yashagan. Bu holat koloniyalashtirishni faqat hududiy kengayish emas, balki mustaqil polislar tarmog‘ining kengayishi sifatida ko‘rishga undaydi. Tarmoqning kengayishi savdo yo‘llari, resurslar oqimi, hunarmandchilik bozori, migratsiya va madaniy almashinuvni jadallashtiradi; natijada Yunon dunyosi bir-biri bilan bog‘langan keng mintaqaviy tizimga aylanadi. Arxeologik va tarixiy umumlashtirishlarda ham Arxaik davr oxiriga kelib yunonlar butun O‘rta yer dengizi bo‘ylab savdo tarmog‘ining muhim ishtirokchisiga aylangani qayd etiladi. Uchinchi muhim yo‘nalish — huquqiy va ijtimoiy islohotlarning kuchayishi. Arxaik davrning ko‘plab polislarida ijtimoiy qarama-qarshiliklar keskinlashgani sababli qonun va boshqaruvni tartibga soluvchi mexanizmlar paydo bo‘ladi. Afina misolida Solon faoliyati bu jarayonni yaqqol ko‘rsatadi: u taxminan mil. avv. 594- yilda archon sifatida va qonun chiqaruvchi sifatida islohotlar o‘tkazgani qayd etiladi. Solon tajribasi Arxaik davr polislarida “tartib” va “adolat” muammosi qanchalik dolzarb bo‘lganini, shu bilan birga siyosiy institutlar qay tarzda bosqichma-bosqich shakllanganini tushuntirishda didaktik jihatdan juda muhimdir. Chunki o‘quvchi tarixiy taraqqiyotni faqat janglar yoki shohlar ro‘yxati bilan emas, balki ijtimoiy muammolar—qonun—institut—natija zanjiri orqali anglay boshlaydi. To‘rtinchi yirik yo‘nalish — madaniy va kommunikativ innovatsiyalar bo‘lib, u “yuksalish”ning intellektual poydevorini yaratadi. Arxaik davrda yunon yozuvi (yunon alifbosi)ning tarqalishi muhim burilishlardan biridir: yunon alifbosi Finikiya yozuviga tayangan holda shakllanib, mil. avv. IX asr oxiri yoki VIII asr boshlaridan boshlab ishlatilgani haqida manbalarda ma’lumotlar beriladi. Yozuvning ommalashuvi ma’muriy boshqaruv, savdo hisobi, huquqiy matnlar, diniy yozuvlar va adabiy an’anani mustahkamlaydi. Aynan shu jarayon keyinchalik Klassik davrning ilmiy-falsafiy yutuqlari, tarixnavislik va teatr madaniyati uchun ham zamin bo‘lgan. Bu yerda ta’lim nuqtayi nazaridan muhim jihat shundaki: yozuv “madaniyat belgisi” sifatida emas, balki institutlar samaradorligini oshiruvchi texnologiya sifatida ko‘rsatilsa, mavzu yanada mantiqiy va qiziqarli o‘zlashtiriladi. Beshinchi yo‘nalish sifatida Arxaik davr yuksalishining harbiy-tashkiliy omillarini ham ko‘rsatish mumkin. Polislararo raqobat, resurslar uchun kurash va xavfsizlik masalalari yurish-turish, intizom, fuqarolik majburiyati va safarbarlik tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Shu kontekstda hoplit jangchilari va jamoaviy jang tartiblari (falanga) o‘quvchilarga polisning “faqat siyosiy tuzilma” emas, balki o‘zini himoya qila oladigan, ichki birdamlikka tayanadigan jamiyat modeli ekanini tushuntirishga xizmat qiladi. (Arxaik davrda polisning rivoji, urbanizatsiya va siyosiy institutlar bilan harbiy-siyosiy raqobatning uyg‘un borishi umumiy tarixiy sharhlarda alohida qayd etiladi.) Shunday qilib, Arxaik davr “yuksalish”ining asosiy jarayonlari — (1) polis tizimining shakllanishi, (2) koloniyalashtirish va savdo tarmoqlarining kengayishi, (3) huquqiy va ijtimoiy islohotlar, (4) yozuv va madaniy innovatsiyalar, (5) harbiy- tashkiliy o‘zgarishlar — bir-biri bilan uzviy bog‘langan holda yuz bergan. Ilmiy- metodik nuqtayi nazardan, ushbu bog‘liqlikni o‘quvchiga aniq ko‘rsatish kurs ishining mavzusiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xizmat qiladi: chunki “Qadimgi Yunoniston yuksalishi”ni to‘g‘ri anglash uchun faktlarni ketma-ket sanashdan ko‘ra, jarayonlarni tizimli model sifatida o‘rganish samaraliroq. Aynan shu yerda sun’iy intellektni qo‘llashning didaktik ma’nosi ochiladi. Mavzuning ko‘p omilliligini hisobga olsak, SI yordamida:—xronologik “vaqt chizig‘i”ni tez tayyorlash;— polis–koloniya–savdo–madaniyat–qonun o‘rtasidagi bog‘lanishlarni konsept-karta sifatida tuzish;— “da’vo–dalil–izoh” formatida tahlil savollarini ishlab chiqish;— koloniyalashuvni tarmoqli (network) modelda tasvirlab, tugunlar (portlar, resurslar, xavflar)ni taqqoslash kabi faoliyatlarni tashkil etish mumkin. Biroq SI’dan foydalanishning ilmiy sharti shuki, u ishlab chiqqan tezislar albatta manbalar, darslik va ishonchli ilmiy adabiyotlar bilan tekshiriladi; o‘quvchi tayyor matnni ko‘chirib olish emas, balki tekshiruv va dalillash madaniyatini egallaydi. 1.2. Polis tizimining shakllanishi: ijtimoiy-siyosiy institutlar va fuqarolik madaniyati Qadimgi Yunoniston yuksalishini tushuntirishda eng markaziy tushunchalardan biri — polis (shahar-davlat) hisoblanadi. Polis Arxaik davr jarayonlari natijasida yuzaga kelgan oddiy “shahar” emas, balki hudud, aholi jamoasi, boshqaruv institutlari, qonun-qoidalar va fuqarolik madaniyati birlashgan siyosiy organizmdir. Britannica polisning kelib chiqishini Yunoniston tabiiy- geografik bo‘linishi (tog‘lar, dengizlar), mahalliy qabilaviy va diniy bo‘linmalar bilan bog‘laydi hamda Yunon dunyosida yuzlab polislar bo‘lganini qayd etadi; antik tarix ko‘pincha Afina, Sparta kabi yirik polislar misolida yoritiladi. Shu sabab “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusini o‘qitishda polisni “o‘sha davr jamiyatini harakatga keltirgan mexanizm” sifatida ko‘rsatish ilmiy-metodik jihatdan samaralidir. Polisning shakllanishi ijtimoiy hayotda bir nechta sifat o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Avvalo, polis doirasida jamoaviy hayotning asosiy makonlari: agora (umumiy maydon), diniy markazlar, bozor, sud va yig‘inlar faoliyati kuchaydi. Agora qadimgi yunon shaharlarida fuqarolar turli faoliyatlar (muloqot, savdo, siyosiy muhokama) olib boradigan ochiq maydon bo‘lgani “Britannica” ilmiy portali tomonidan ta’kidlanadi. Aynan shu “ochiq makon” polisning ramzi bo‘lib, siyosiy muloqot, odat va qarorlar jamoaviy “ko‘rinadigan” tus olganini anglatadi. Tarix darsida bu jihatni oddiy “maydon” sifatida emas, balki fuqarolik madaniyati tug‘iladigan “ijtimoiy laboratoriya” sifatida tushuntirish o‘quvchilarga polis mohiyatini tezroq anglatadi. Polis shakllangach, boshqaruvning turli institutlari ham tizimlashdi. Yunon dunyosida polislar ko‘p bo‘lgani uchun ularning boshqaruvi ham bir xil bo‘lmagan, biroq eng ko‘p o‘rganilgan va manbalari nisbatan ko‘proq saqlangan polis — Afina hisoblanadi. Afina tajribasida siyosiy hayotning muhim unsurlaridan biri ekklesiya — fuqarolar yig‘ini bo‘lib, “Britannica” portali ekklesiyaning ildizlarini Gomer davridagi agora yig‘inlariga bog‘laydi va Afinada ekklesiya eng batafsil o‘rganilganini qayd etadi. Ekklesiya polisning “fuqarolar ishtiroki” prinsipini amalda ko‘rsatadi: siyosat “saroy” devorlari ichida emas, jamoa ko‘z o‘ngida muhokama qilinadigan jarayonga aylanadi. Biroq bu ishtirok ham universal bo‘lmagan: “fuqaro” maqomi, jins, mulk, kelib chiqish va ijtimoiy mavqega ko‘ra cheklangan. Shu nuqtada o‘qituvchi yuksalish jarayonini romantiklashtirmasdan, polisda erkinlik va cheklov bir paytda mavjud bo‘lganini ochiq ko‘rsatishi muhim. Ekklesiya bilan bir qatorda ko‘plab polislar boshqaruvida bule (kengash) muhim rol o‘ynagan. “Britannica” ta’lim portal buleni qadimgi Yunonistonda deliberativ (maslahatlashuvchi) kengash sifatida izohlaydi hamda u deyarli barcha konstitutsiyaviy polislarida mavjud bo‘lganini, eng kamida mil. avv. VI asr oxirlaridan bir qator shaharlar misolida qayd etilishini ko‘rsatadi. Demak, polis siyosiy tizimi ko‘pincha “yig‘in + kengash + mansabdorlar” uchligi orqali ishlagan: ekklesiya umumiy siyosiy irodani bildirsa, boule masalalarni tayyorlash, muhokamani tashkil etish va boshqaruvdagi uzluksizlikni ta’minlash vazifasini bajargan. Ta’limda bu institutlarni “nom yodlash” darajasida emas, balki funksional model sifatida o‘rgatish maqsadga muvofiq: kim taklif qiladi, kim muhokama qiladi, kim ovoz beradi, kim ijro etadi — degan savollar o‘quvchining siyosiy tafakkurini kuchaytiradi. Arxaik davr polislarida ijtimoiy ziddiyatlar kuchaygani sari “qonun” va “tartib” masalasi ham keskinlashadi. Bu jarayonda Afina misolida Drakon va Solon kabi qonun chiqaruvchilarning faoliyati alohida o‘rin tutadi: Britannica ekklesiya Afinada Drakon davridayoq (mil. avv. taxm. 621) ishlaganini, Solonning qonunlarni kodifikatsiya qilish jarayonida ham muhim o‘rin egallaganini ko‘rsatadi. Solon shaxsiga doir Britannica maqolasida esa u mil. avv. 594-yillar atrofida Afina siyosiy inqirozini yumshatishga qaratilgan islohotlar o‘tkazgani qayd etiladi. Bu faktlar polis institutlari “o‘z-o‘zidan” paydo bo‘lmaganini, balki ijtimoiy muammolar bosimi ostida shakllanganini ko‘rsatadi. O‘qitish nuqtayi nazaridan aynan shu mantiq — muammo → islohot → institut → natija — “yuksalish” mavzusini jonlantiradi va o‘quvchini tarixiy sabab-oqibat tahliliga o‘rgatadi. Polis tizimi rivojida “tiraniya” fenomeni ham alohida e’tiborga loyiq. Arxaik davrning ko‘plab shaharlarida aristokratlar hukmronligidan norozi qatlamlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va siyosiy raqobat fonida tiranlar (bir shaxs hokimiyati) paydo bo‘lgan. Bu hodisani tarix darsida faqat “salbiy” yoki faqat “ijobiy” deb berish ilmiy yondashuvga zid: ayrim polislar tiranlar davrida infratuzilma, ibodatxonalar, bayramlar va tartib kuchayishi orqali barqarorlashgan bo‘lsa, boshqa holatlarda siyosiy zo‘ravonlik, raqiblarni siqib chiqarish, legitimlik muammolari kuchaygan. Shuning uchun polisning yuksalishi bir tekis chiziqli emas, balki institutsional tajriba va siyosiy kurashlar orqali “pishib boradigan” jarayon sifatida tushuntiriladi. Afina misolida Pisistrat va pisistratidlar davridan keyin siyosiy qayta qurilish murakkab kechgani, hatto Cambridge Ancient History bo‘limlarida ham bu davr bo‘yicha zamondosh dalillar cheklanganligi va keyingi manbalarga tayanish zarurligi ta’kidlanadi. Bu esa o‘quvchiga juda muhim manbashunoslik xulosasini beradi: tarixiy bilim — doimo manbaning sifati va cheklovlari bilan bog‘liq. Polis tizimi shakllanishi fuqarolik madaniyatini ham tubdan o‘zgartirdi. “Fuqarolik” (citizenship) tushunchasi polis doirasida siyosiy ishtirok, harbiy majburiyat, sud jarayonlarida qatnashish, jamoa oldidagi mas’uliyat kabi vazifalar bilan qo‘shilib ketadi. Shu bilan birga, fuqarolik “hammaniki” emas: ayollar, qullar, ko‘chib kelganlar (metics) kabi guruhlar siyosiy ishtirokdan chetda qolgan. Bu holatni ochiq aytish o‘quvchida tarixiy tafakkurning muhim elementi — kontekstual adolatni shakllantiradi: ya’ni o‘sha davrni bugungi me’yorlar bilan “soddalashtirib” baholamasdan, lekin cheklovlarni ham yashirmasdan tahlil qilish. Shu o‘rinda demokratiya mavzusi ham muhim: Stanford Encyclopedia of Philosophy demokratiya maqolasida Afinada demokratiya bevosita (direct) xususiyatga ega bo‘lgani, qonun yaratish jarayonida fuqarolar ishtiroki va ayrim mansablarning kura (sortition) orqali tanlanishi haqida fikr yuritadi. Bu dalillar Arxaik davr oxiri–Klassik davr boshidagi institutlar evolyutsiyasini tushuntirishga yordam beradi: polis yuksalishi siyosiy tajribalar maydoniga aylanadi, bu tajriba keyinchalik “klassik” sifatida baholangan tizimlarning shakllanishiga olib keladi. Polisning harbiy asoslari ham fuqarolik madaniyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Polis o‘zini himoya qilishi, resurs va hududni saqlashi uchun safarbarlikni talab etgan; fuqarolik ko‘pincha harbiy majburiyat bilan birga kelgan. Bu jihat ayniqsa hoplit jangchisi va uning jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq masalalarda ko‘rinadi: hoplitlar ko‘pincha ma’lum iqtisodiy qatlam (o‘z qurol-aslahasini ta’minlay oladiganlar) bilan bog‘langan, bu esa siyosiy talablar va ijtimoiy mavqega ta’sir qilgan. Goplitlar mavzusi bo‘yicha ilmiy maqolalarda goplit sinfining shakllanishi Arxaik va Klassik Afina sharoitidagi siyosiy-iqtisodiy omillar bilan bog‘liq ekani muhokama qilinadi. Bu fikrlar polis yuksalishini faqat “g‘oya va san’at” yuksalishi sifatida emas, balki ijtimoiy tuzilma va harbiy tashkiliy mexanizmlar bilan bog‘liq kompleks jarayon sifatida ko‘rsatadi. Mazkur tarixiy mazmunni o‘qitish metodikasiga bog‘laydigan bo‘lsak, 1.2- paragraf doirasida ikki didaktik muammo ajralib chiqadi. Birinchisi: o‘quvchilar polis institutlarini ko‘pincha atamalar ro‘yxati sifatida qabul qilib, ularning real funksional aloqalarini ko‘rmay qoladi. Ikkinchisi: polisning yuksalishi haqidagi matnlarda “Afina markaziy” tasvir kuchli bo‘lgani sababli, boshqa polislar (masalan Sparta, Korinf, Milet va boshqalar) tajribasi soyada qolib ketishi mumkin. Shu bois o‘qituvchi o‘quvchi ongida “polis — bitta model emas, ko‘p variantli siyosiy institut” degan tasavvurni shakllantirishi zarur. Britannica ham polislar soni juda ko‘p bo‘lgani va ko‘pchilikning konstitutsiyasi bo‘yicha ma’lumotlar cheklanganini qayd etadi; demak, tarixiy rekonstruksiya doimo tanlab olingan misollar orqali amalga oshadi. Aynan shu joyda sun’iy intellektdan foydalanish metodik jihatdan ayniqsa qulay: SI o‘qituvchiga “polis institutlari” mavzusini modellashtirish, taqqoslash va argumentatsiyaga aylantirishda yordam beradi. Masalan, darsda quyidagi tipdagi faoliyatlar samarali bo‘ladi: 1. Funksional xarita (model): “ekklesiya–boule–mansabdor” uchligining vazifalari, kimdan kimga axborot va qaror oqimi ketishini blok-sxema sifatida tuzish (o‘quvchi tuzadi, SI esa tekshiruv savollarini beradi). Ekklesiya va boule haqida asosiy tushunchalarni Britannica maqolalari bilan tekshirish mumkin. 2. Rol o‘yini va debat: “agorada yig‘in” stsenariysi: yerga egalik, qarz muammosi, urush-tinchlik masalasi — guruhlar (aristokrat, dehqon, savdogar, hoplit) o‘z manfaatidan kelib chiqib pozitsiya bildiradi; o‘qituvchi Solon islohotlari haqida tarixiy faktlar bilan “kontekst kartasi” beradi. Solonning islohotchi sifatidagi o‘rni Britannica orqali asoslanadi. 3. Manba tanqidi (kritik tekshiruv): SI bergan 5 ta tezisdan qaysi biri manbaga tayangan, qaysi biri “umumlashtirish” ekanini ajratish; Cambridge Ancient History kabi akademik manbalarda dalil cheklanganligi qayd etilishini muhokama qilish o‘quvchini “ishonchlilik” mezoniga o‘rgatadi. Shunday qilib, polis tizimining shakllanishi “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusining ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, unda ijtimoiy tuzilma, huquqiy tartib, siyosiy institutlar va fuqarolik madaniyati bir-birini to‘ldirgan. Polisning yuksalishi natijasida siyosiy qarorlar muhokama madaniyati, jamoaviy mas’uliyat, qonun ustuvorligi g‘oyasi kuchaygan bo‘lsa-da, fuqarolikning cheklanganligi, ijtimoiy tengsizlik va siyosiy kurashlar ham doimo mavjud bo‘lgan. Bu murakkablikni darsda to‘g‘ri ochib berish uchun o‘qituvchi faktlarni tizimlashtirish, institutlarni funksional tushuntirish va manba tanqidini doimiy qo‘llashga tayanishi kerak. Sun’iy intellekt esa aynan shu vazifalarda — model tuzish, savol yaratish, taqqoslash jadvali shakllantirish, tezkor teskari aloqa berish — didaktik yordamchi bo‘lib xizmat qiladi; ammo yakuniy ilmiy xulosa va dalil talabi o‘qituvchi nazoratida qolishi zarur. II BOB. QADIMGI YUNONISTON YUKSALISHINING OMILLARI VA ULARNI O‘QITISHDA RAQAMLI YONDASHUVLAR 2.1. Buyuk yunon koloniyalashtirishi va savdo tarmoqlari: iqtisodiy o‘sish, migratsiya va madaniy almashinuv Qadimgi Yunonistonning yuksalishi mavzusini o‘rganishda eng muhim jarayonlardan biri Buyuk yunon koloniyalashtirishi hisoblanadi. Bu jarayon asosan miloddan avvalgi VIII–VI asrlarda kuchaygan bo‘lib, yunon polislarining (shahar- davlatlarning) iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. “Koloniya” tushunchasi bu yerda “bosib olish” ma’nosida emas, balki yunonlarning dengiz bo‘ylarida yangi shaharlar barpo etishi, u yerga ko‘chib borib yashashi va o‘z polislariga o‘xshash tartib-qoidalar asosida hayotni tashkil etishi ma’nosida ishlatiladi. Shuning uchun koloniyalashtirish qadimgi dunyoda hududiy kengayishdan ko‘ra ko‘proq demografik, iqtisodiy va resurs ehtiyojlari bilan bog‘liq tarixiy hodisa sifatida talqin qilinadi. Koloniyalashtirishning asosiy sabablari bir necha omilning birlashuvi bilan izohlanadi. Avvalo, Yunoniston hududining ko‘p qismi tog‘li bo‘lgani sababli dehqonchilikka yaroqli yerlar cheklangan edi. Aholi soni ko‘paygani sari oziq- ovqat yetkazib berish, yerga egalik qilish va yashash uchun qulay hudud topish muammolari keskinlashgan. Ana shunday sharoitda ayrim fuqarolar va oilalar yangi yerlarga ehtiyoj sezib, dengiz orqali boshqa hududlarga yo‘l olgan. Ikkinchi muhim sabab savdo ehtiyoji bilan bog‘liq. Qadimgi davrda quruqlik yo‘llari uzoq va xavfli bo‘lgani uchun dengiz yo‘li eng qulay transport tizimi hisoblangan. Yunonlar kemasozlik va dengizchilik bo‘yicha tajribaga ega bo‘lib, port-shaharlar orqali tovar almashinuvini kengaytirishga intilgan. Uchinchi sabab resurslar masalasidir: har bir polisda don, metall, yog‘och kabi xomashyo bir xil darajada mavjud bo‘lmagan. Koloniyalar aynan shunday resurslarni topish, ularni metropoliya (ona-shahar)ga yetkazish va o‘z navbatida metropoliyadan tayyor mahsulotlar olish uchun qulay “tayanch nuqta” vazifasini bajargan. To‘rtinchi sabab sifatida polislar ichidagi ijtimoiy ziddiyatlar, qarz muammolari va siyosiy kelishmovchiliklar natijasida ayrim guruhlarning ko‘chib ketishga majbur bo‘lganini ham ko‘rsatish mumkin. Demak, koloniyalashtirishni bitta sabab bilan tushuntirib bo‘lmaydi; u aholi, iqtisod, resurs va siyosiy omillar o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga kelgan murakkab jarayondir. Yunon koloniyalari asosan dengiz bo‘ylarida, savdo yo‘llari va portlar uchun qulay joylarda paydo bo‘lgan. Eng mashhur yo‘nalishlardan biri Janubiy Italiya va Sitsiliya bo‘lib, bu hududlarda yunon shaharlarining ko‘pligi sababli keyinchalik u yer “Magna Graecia” — “Buyuk Yunoniston” nomi bilan ham tanilgan. Bu mintaqalarda unumdor yerlar, qulay iqlim va savdo uchun qulay portlar mavjud bo‘lgani koloniyalar sonining ko‘payishiga yordam bergan. Shuningdek, Qora dengiz bo‘ylari ham muhim yo‘nalish bo‘lib, bu yerda savdo portlari va dehqonchilik mahsulotlari, ayniqsa don bilan bog‘liq almashinuv yo‘lga qo‘yilgan. Kichik Osiyo g‘arbiy sohillari (Egey dengizi bo‘ylari) yunon shaharlari zich joylashgan madaniy va savdo makoniga aylangan, Shimoliy Afrika yo‘nalishi esa dengiz savdosi va portlar tizimini kengaytirishda ahamiyatli bo‘lgan. Koloniyalar joylashuvi shuni ko‘rsatadiki, yunonlar uchun dengiz o‘sha davrning eng katta “yo‘li” bo‘lgan va yuksalish jarayonida dengizchilik muhim omil sifatida namoyon bo‘lgan. Koloniya barpo etish jarayoni tasodifiy bo‘lmagan, u odatda reja va tayyorgarlik asosida amalga oshirilgan. Polisda yangi koloniya tashkil etish zarurati tug‘ilganda kimlar borishi, qanday zaxira va asbob-uskunalar olib ketilishi, qaysi joy tanlanishi kabi masalalar oldindan muhokama qilingan. Yangi joy tanlashda portga qulaylik, toza suv manbalariga yaqinlik, himoyalanish imkoniyati va dehqonchilik uchun sharoit e’tiborga olingan. Shahar qurilgach, unda uy-joylar, bozor (agora), ibodatxona va boshqaruv tartibi shakllangan; keyin esa dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan. Bu holat qadimgi jamiyatlarda ham shaharsozlik va ijtimoiy tartib rejalashtirishga tayanib rivojlanganini ko‘rsatadi. Koloniyalashtirish bilan birga yunon savdo tarmoqlari ham kengaygan. Savdo tarmog‘i — bu shaharlar va portlar orasidagi doimiy aloqalar tizimi bo‘lib, u orqali faqat tovarlar emas, balki odamlar, xabarlar, tajribalar va g‘oyalar ham harakatlangan. Polislar ko‘pincha koloniyalarga zaytun moyi, vino, kulolchilik buyumlari, turli hunarmandchilik mahsulotlari va matolarni yuborgan, koloniyalardan esa don, metall, yog‘och va boshqa xomashyolar keltirilgan. Bunday almashinuv iqtisodiy hayotni jonlantirgan, bozorlarni kengaytirgan va ishlab chiqarish ko‘lamini oshirgan. Muhimi shundaki, savdo jarayoni madaniy almashinuvni ham kuchaytirgan: hunarmandchilik usullari, qurilish tajribasi, dengizchilik ko‘nikmalari, shahar boshqaruvi va turli urf-odatlar bir hududdan boshqasiga tarqalgan. Shuning uchun savdo faqat sotib olish-sotish emas, balki jamiyatlar o‘rtasida bilim va madaniyat tarqalishining muhim vositasi sifatida ham qaraladi. Buyuk yunon koloniyalashtirishi va savdo tarmoqlari qadimgi Yunoniston yuksalishini bir necha jihatdan tezlashtirgan. Birinchidan, savdo rivojlangani sari polislar boyib, hunarmandchilik va shahar hayoti jonlangan. Ikkinchidan, portlar va dengiz yo‘llari mustahkamlanib, Yunon dunyosi keng mintaqaga yoyilgan aloqalar tizimiga aylangan. Uchinchidan, koloniyalar orqali yunon tili va madaniyati tarqalib, umumiy yunon madaniy maydoni kuchaygan. To‘rtinchidan, savdo yo‘llari va resurslar uchun raqobat polislarni yanada kuchliroq boshqaruv, intizom va safarbarlikka undagan; bu ham yuksalishning ichki harakatlantiruvchi omillaridan biri bo‘lgan. Shu tariqa, koloniyalashtirish Qadimgi Yunonistonning yuksalishi mavzusida iqtisodiy o‘sish, demografik jarayonlar va madaniy tarqalishni bir-biriga bog‘lovchi asosiy tarixiy hodisalardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. 6-sinflar uchun mavzuni o‘qitishda ushbu jarayonni xarita bilan ko‘rsatish, “polisdan koloniya tomon nima ketgan, koloniyadan polisga nima kelgan?” kabi oddiy, ammo mazmunli savollar asosida tushuntirish va sabab–oqibat zanjirini tuzish samarali hisoblanadi. Bunda o‘quvchi koloniyalashtirishni faqat “qayerlarga borishgan” tarzida emas, balki “nima sababdan borgan, qanday natija bergan” mantiqida anglaydi. Sun’iy intellekt vositalari esa o‘qituvchiga 6-sinf darajasiga mos test savollari, “to‘g‘ri/xato” gaplar, qisqa izohlar va konseptual bog‘lanishlarni tez tayyorlashda yordam berishi mumkin, lekin berilgan ma’lumotlar albatta darslik va ishonchli manbalar bilan tekshirilishi lozim. 2.2. Madaniy rivojlanish : yozuv, adabiyot, san’at va harbiy san’at ( g oplit va falanga) Qadimgi Yunonistonning yuksalishi faqat koloniyalar va savdo bilan emas, balki madaniy innovatsiyalar — ya’ni yangi g‘oyalar, yangi yozuv, san’at, adabiyot va jamiyatni tartibga soluvchi yangicha usullar paydo bo‘lishi bilan ham bog‘liq. Arxaik davrda (mil. avv. VIII–VI asrlar) yunon polislarida iqtisodiy jonlanish kuchaygani sari shahar hayoti murakkablashdi: bozorlar kengaydi, hunarmandchilik rivojlandi, fuqarolar yig‘inlari faol bo‘ldi. Ana shunday murakkab jamiyatda odamlar o‘z tajribasini avvalgidan ham aniqroq qayd etishga, bilim va qoidalarni avloddan avlodga o‘tkazishga ehtiyoj sezdi. Shu ehtiyoj madaniy innovatsiyalarni tezlashtirdi va Qadimgi Yunonistonning “yuksalishi”ni mustahkamlovchi intellektual poydevorni yaratdi. Madaniy innovatsiyalarning eng muhimlaridan biri — yozuv va savodxonlikning kengayishidir. Yozuv jamiyat hayotida juda katta burilish yasaydi, chunki yozuv bo‘lsa, ma’lumotlar og‘zaki eslab qolishga emas, balki yozib qo‘yishga tayanadi. Masalan, shahar boshqaruvida buyruq va qarorlarni yozish, savdoda hisob-kitob yuritish, soliq va qarz masalalarini qayd etish, qonunlarni tartibga solish osonlashadi. Shuningdek, yozuv diniy marosimlar, urf- odatlar va tarixiy rivoyatlarning saqlanishiga ham xizmat qiladi. 6-sinf uchun buni shunday tushuntirish mumkin: agar hamma narsa faqat og‘zaki aytilsa, vaqt o‘tib unutiladi yoki o‘zgarib ketadi; yozuv esa bilimni “saqlab qoladigan” vosita bo‘lib, jamiyatning tartibli ishlashiga yordam beradi. Shu ma’noda yozuvni faqat “harf o‘rganish” deb emas, balki davlat va jamiyatni boshqarishga yordam beradigan texnologiya deb tushuntirish ilmiy jihatdan to‘g‘riroq bo‘ladi. Yozuv kengaygani sari adabiyot va og‘zaki ijodning yozma shaklga o‘tishi ham kuchaydi. Arxaik davrda yunonlar orasida dostonchilik, afsonalar va qahramonlar haqidagi rivoyatlar keng tarqalgan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan bu meros jamlanib, yozib borila boshladi. Buning ta’limiy ahamiyati shundaki, adabiyot jamiyatning qadr-qimmatini, yaxshilik-yomonlik haqidagi tasavvurini, jasorat, do‘stlik, vatan, burch kabi tushunchalarni mustahkamlaydi. O‘quvchilar uchun bu jarayonni “yunonlar o‘z tarixini va dunyoqarashini asarlar orqali ifodalab, kelajak avlodga yetkazgan” deb izohlash mumkin. Demak, adabiyot madaniyatning “yuragi” bo‘lsa, yozuv uning uzoq vaqt saqlanib qolishiga xizmat qilgan. Madaniy yuksalishda yana bir katta yo‘nalish — san’at va hunarmandchilikdagi yangilanishlardir. Arxaik davrda yunonlar kulolchilik, bezak san’ati, haykaltaroshlik va me’morchilikda yangi usullarni yaratgan. Bu jarayon ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri shaharlarning boyishi va savdo-sotiqning kuchayishi bilan bog‘liq: savdo rivojlansa, bozor kengayadi, buyumlar ko‘proq ishlab chiqariladi, ustalarning tajribasi oshadi. Shu bilan birga san’at faqat bezak emas; u jamiyatning dunyoqarashi va tartibini ham aks ettiradi. Masalan, ibodatxonalar qurilishi shahar markazining shakllanishiga ta’sir qiladi, haykallar va rasmlar esa diniy e’tiqod, qahramonlik va fuqarolik g‘oyalarini targ‘ib qiladi. 6-sinf o‘quvchisi uchun bu fikrni soddaroq aytish mumkin: “San’at — bu shunchaki chiroyli rasm emas, u odamlarning nimaga ishonishini va nimalarni qadrlashini ko‘rsatadi.” Shunday qilib, san’at va hunarmandchilikdagi innovatsiyalar yunon polislarining o‘ziga xos madaniy qiyofasini shakllantirib, yuksalishni tezlashtirgan. Madaniy innovatsiyalar bilan birga yuksalishda muhim o‘rin tutgan yana bir yo‘nalish — harbiy modernizatsiya, ya’ni polis qo‘shinining yangicha tashkil etilishi hisoblanadi. Qadimgi Yunoniston polislarida urushlar va raqobat ko‘p bo‘lgan, shuning uchun himoya masalasi dolzarb edi. Arxaik davrda yunonlar jang qilishda jamoaviy tartib-intizomga tayanadigan usullarni kuchaytirgan. Bu yerda 6- sinf uchun eng muhim tushuncha shuki: polis kuchli bo‘lishi uchun faqat boylik va savdo yetarli emas, u o‘zini himoya qila olishi ham kerak. Harbiy tizim kuchaysa, shahar xavfsizligi oshadi, savdo yo‘llari himoyalanadi, ichki tartib mustahkamlanadi. Harbiy yangilanishlar shahar hayotiga ham ta’sir qilgan: fuqarolar jamoasi o‘z polisini himoya qilish majburiyatini his qilgan, bu esa fuqarolik mas’uliyati va birdamlik g‘oyasini kuchaytirgan. Demak, harbiy modernizatsiya nafaqat jang maydoniga, balki polisning ijtimoiy tuzilmasi va fuqarolik madaniyatiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Madaniy innovatsiyalar (yozuv, adabiyot, san’at) va harbiy modernizatsiya o‘zaro bog‘langan holda Yunoniston yuksalishining “ichki tayanchi”ni yaratdi. Yozuv va adabiyot orqali bilim va tajriba saqlana boshladi, san’at va me’morchilik orqali polislarning madaniy qiyofasi shakllandi, harbiy tizimning kuchayishi esa xavfsizlik va jamoaviy mas’uliyatni mustahkamladi. Natijada yunon polislarida shahar hayoti yanada rivojlandi, jamiyatning ichki tartibi va tashqi aloqalari kuchaydi, yunon madaniyati keng hududlarda tanila boshladi. Xulosa shundan iboratki, Qadimgi Yunonistonning yuksalishi faqat iqtisodiy jarayon emas, balki madaniy va tashkiliy (institutsional) yangilanishlar natijasidir; aynan shu yangilanishlar keyinchalik Klassik davrning buyuk yutuqlariga zamin yaratgan. 6-sinfda bu mavzuni o‘qitishda asosiy e’tibor “nima o‘zgardi va nima uchun o‘zgardi?” savollariga qaratilishi kerak. O‘quvchilarga yozuvning jamiyat hayotidagi roli (qonun, savdo, xotira), san’atning vazifasi (g‘oya va qadriyatlarni ko‘rsatish), harbiy tizimning ahamiyati (xavfsizlik va jamoaviylik) oddiy misollar orqali tushuntirilsa, mavzu tushunarli va qiziqarli bo‘ladi. Sun’iy intellekt vositalari esa o‘qituvchiga shu mavzu bo‘yicha yoshga mos “to‘g‘ri/xato” gaplar, qisqa testlar, atamalar lug‘ati va sabab–oqibat zanjirlarini tez tayyorlashda yordam berishi mumkin, biroq berilgan ma’lumotlar darslik va ishonchli manbalar bilan tekshirib borilishi shart. III BOB. SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘QITISH MODELI: METODIKA, DARS DIZAYNI VA BAHOLASH 3.1. Sun’iy intellektning ta’limdagi imkoniyatlari va xavflari: shaffoflik, adolat, maxfiylik va akademik halollik Sun’iy intellekt (SI), ayniqsa generativ SI (matn, rasm, audio yoki kod yaratadigan tizimlar) ta’lim jarayonida o‘qitish va o‘rganishni sifat jihatdan o‘zgartirayotgan texnologik omillardan biridir. Tarix fanini o‘qitishda SI’ning dolzarbligi shundaki, u murakkab jarayonlarni tizimlashtirish, ko‘p omilli sabab– oqibat aloqalarini modellash, manbalar bilan ishlashni yengillashtirish va o‘quvchiga tezkor teskari aloqa berish imkonini yaratadi. UNESCO generativ SI bo‘yicha ta’lim va tadqiqotlar uchun yo‘riqnomasida texnologiya “inson markazli” (human-centred) yondashuvda qo‘llanilishi, ya’ni SI o‘qituvchini almashtirmasdan, ta’lim sifati, inklyuzivlik va adolatni kuchaytiradigan vosita sifatida boshqarilishi kerakligi ta’kidlanadi. Shu bilan birga, OECD va boshqa xalqaro tahlillarda SI’ning xavflari ham aniq ko‘rsatiladi: noto‘g‘ri ma’lumot (hallutsinatsiya), tarafkashlik (bias), maxfiylikka tahdid, akademik halollikning buzilishi hamda o‘quvchida “soxta o‘zlashtirish” (false mastery) — ya’ni aslida tushunmagan holda “bilgandek” ko‘rinish paydo bo‘lishi ehtimoli mavjud. Demak, tarix darsida SI’dan foydalanish masalasi faqat qulaylik emas, balki metodik va axloqiy boshqaruvni talab qiladigan tizimli yondashuvdir. SI’ning ta’limdagi eng muhim imkoniyatlaridan biri — personalizatsiya , ya’ni o‘quvchining darajasi, qiziqishi va ehtiyojiga mos topshiriq va izohlarni tez yaratishdir. Masalan, “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusida 6-sinf uchun soddalashtirilgan izoh, 9–10-sinf uchun tahliliy savollar, OTM bosqichi uchun manbashunoslikka yo‘naltirilgan “da’vo–dalil–izoh” topshiriqlarini bitta mavzu doirasida moslab berish mumkin. Bunda o‘qituvchi SI’ni “tayyor javob” beruvchi emas, balki topshiriq dizaynini tezlashtiruvchi yordamchi sifatida ishlatadi. OECD–Education International hujjatida ham SI’ning imkoniyatlari bilan bir qatorda uni ta’limda adolatli va samarali qo‘llash uchun “guardrails” — ya’ni cheklov va yo‘riqlar tizimi zarurligi qayd etiladi. Personalizatsiyaning didaktik foydasi shundaki, kuchli o‘quvchi murakkabroq muammoli savollar orqali chuqurlashadi, qiynalayotgan o‘quvchi esa tushunchalarni bosqichma-bosqich mustahkamlaydi. Tarix fanida bu yondashuv ayniqsa muhim, chunki tarixiy material bir vaqtning o‘zida faktlar, sabab–oqibat aloqalari, xaritalar, xronologiya va talqinlar bilan ishlashni talab qiladi. Ikkinchi katta imkoniyat — tezkor teskari aloqa (feedback) va formatif baholashni kuchaytirishdir. SI o‘quvchining qisqa javobini rubrika mezonlari bo‘yicha tekshirishga yordam berishi, tushunarsiz joylarni ko‘rsatishi, dalillash talabini eslatishi va qayta ishlash bo‘yicha tavsiya berishi mumkin. Bu ayniqsa tarixda argumentatsiya (isbotlash) ko‘nikmasini rivojlantirishda foydali: o‘quvchi “koloniyalashtirish Yunoniston yuksalishiga qanday ta’sir qildi?” degan savolga javob berganda, SI javobning mantiqiy tuzilishini (tezis–dalil–xulosa) ko‘rsatib, dalil yetishmasa, “qaysi fakt bilan isbotlaysan?” tarzida qayta savol berishga sozlanishi mumkin. Biroq bu imkoniyatni to‘g‘ri boshqarish sharti bor: teskari aloqa SI tomonidan “yakuniy baho” sifatida emas, o‘qituvchi rubrikasini qo‘llab- quvvatlovchi yordamchi izoh sifatida qabul qilinishi lozim. Aks holda o‘quvchi “SI yaxshi dedi — demak to‘g‘ri” degan xulosaga kelib, tanqidiy fikrlashdan uzoqlashishi mumkin. Uchinchi imkoniyat — vizualizatsiya va modellashtirish dir. Tarixda ko‘plab jarayonlar (savdo yo‘llari, koloniyalar tarmog‘i, siyosiy institutlar evolyutsiyasi) matn orqali tushuntirilsa ham, xarita, vaqt chizig‘i, konsept-karta yoki tarmoqli model (network) bilan birga berilganda ancha yaxshi o‘zlashtiriladi. SI yordamida o‘qituvchi tezda konseptlar ro‘yxatini, ularning bog‘lanishlarini va muhokama savollarini yaratadi; o‘quvchi esa modelni tayyor holatda ko‘chirib olish o‘rniga, uni tekshirib, tuzatib, dalillar bilan mustahkamlashga o‘rganadi. UNESCO generativ SI yo‘riqnomasida ham ta’limda SI’dan foydalanish “inson agentligi”ni kuchaytirishi, ya’ni o‘quvchi faol subyekt bo‘lib qolishi kerakligi uqtiriladi. Shuning uchun tarix darsida SI vizualizatsiyasi “tayyor chizma” emas, balki o‘quvchi tomonidan qayta ishlanadigan, izohlanadigan va baholanadigan “o‘quv mahsuloti”ga aylantirilsa, metodik samaradorlik oshadi. Biroq imkoniyatlar qatorida SI’ning ta’limdagi xavflari ham jiddiydir. Eng ko‘p uchraydigan xavf — noto‘g‘ri yoki isbotsiz axborot ishlab chiqarish (hallutsinatsiya)dir. Generativ SI tizimlari ba’zan ishonchli ko‘ringan, ammo tarixiy jihatdan xato bo‘lgan sana, shaxs, joy yoki sabablarni “o‘ylab topishi” mumkin. Tarix fanida bunday xato ayniqsa xavfli, chunki o‘quvchi faktni tekshirmasdan qabul qilib qo‘yishi ehtimoli yuqori. Shuning uchun 3-bobda taklif etiladigan metodik yechimlarning asosi — “da’vo–dalil–manba” tekshiruv madaniyatini shakllantirishdan iborat bo‘ladi: SI bergan har qanday tezis manba (darslik, atlas, ilmiy maqola, ensiklopediya) bilan solishtiriladi, dalil talab qilinadi va shundan keyingina xulosa chiqariladi. Bu yondashuv UNESCO va OECD hujjatlaridagi “mas’uliyatli foydalanish” mantiqiga mos keladi. Ikkinchi xavf — akademik halollik muammosi . SI o‘quvchiga matn yozib berishi, referat yoki esse yaratib berishi mumkinligi sababli plagiat, o‘zlashtirmasdan topshirish, mualliflikni noto‘g‘ri ko‘rsatish holatlari ko‘payishi mumkin. UNESCO generativ SI bo‘yicha yo‘riqnomasida ta’lim muassasalari baholash tizimini qayta ko‘rib chiqishi, SI sharoitida o‘quvchi bilimini ishonchli tekshirish usullarini kuchaytirishi kerakligi urg‘ulanadi. Bunda halollikni ta’minlashning samarali yo‘li — topshiriqni “natija”dan ko‘ra “jarayon”ga bog‘lashdir: masalan, o‘quvchi yakuniy matn bilan birga dalillar ro‘yxati, manba ko‘rsatkichlari, qaysi joyda SI’dan foydalangani haqida qisqa izoh (disclosure) va o‘z fikrining dalillashini ham topshiradi. Shuningdek, sinfda og‘zaki himoya, debat, xarita bilan ishlash, manba tahlili kabi faoliyatlar ko‘paytirilsa, “ko‘chirib topshirish”ning ma’nosi kamayadi. Uchinchi xavf — “soxta o‘zlashtirish” (false mastery) , ya’ni o‘quvchi SI yordamida chiroyli va to‘g‘ri ko‘ringan javob oladi, ammo mavzuni aslida tushunmagan bo‘ladi. OECDning ta’lim tizimida SI bo‘yicha yondashuvlari ham o‘quvchi va o‘qituvchining SI’ga ortiqcha tayanishi kognitiv va metakognitiv ko‘nikmalarni sustlashtirishi mumkinligini muhokama qiladi. Tarix darsida bu xavf ayniqsa kuchli, chunki tarixiy tushunish faqat matn “yaratish” emas, balki sabab–oqibatni anglash, kontekstni tushuntirish, manba ishonchliligini baholash va xulosa chiqarishdan iborat. Shuning uchun dars dizaynida SI’dan foydalanish “javobni tez olish”ni emas, “javobni tekshirish va asoslash”ni kuchaytirishi kerak. O‘quvchi SI bergan javobni “tayyor yechim” deb qabul qilmasdan, uni bahsga soladi, xatolarini topadi, dalil bilan mustahkamlaydi — ana shunda SI haqiqatan ham o‘qitish sifatini oshiradi. To‘rtinchi xavf — tarafkashlik va adolat muammosi . SI tizimlari o‘qitilgan ma’lumotlar (data) asosida ishlaydi; ayrim mavzular bo‘yicha biryoqlama talqinlar, stereotiplar yoki muayyan mintaqalarga nisbatan kamroq qamrov uchrashi mumkin. OECD hujjatlarida ta’limda SI’dan foydalanishda tenglik va inklyuzivlik masalalari alohida e’tiborda bo‘lishi, turli guruh o‘quvchilariga ta’siri baholanishi zarurligi qayd etiladi. Tarix ta’limida bu muammo “talqinlar ko‘pligi” bilan yanada murakkablashadi: masalan, koloniyalashtirishni faqat iqtisodiy yutuq sifatida ko‘rsatish yoki mahalliy aholi bilan munosabatlarni chetda qoldirish kabi biryoqlama bayonlar paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun o‘qituvchi SI yaratgan matnni muqobil nuqtayi nazarlar bilan solishtiradi, “nima aytilmadi?” degan savolni qo‘yadi, o‘quvchini manbalar xilma-xilligiga tayangan holda fikrlashga o‘rgatadi. Beshinchi xavf — maxfiylik va ma’lumotlar xavfsizligi dir. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari, baholari, psixologik xususiyatlari yoki oilaviy holatiga oid ma’lumotlarni turli platformalarga kiritish noto‘g‘ri oqibatlarga olib kelishi mumkin. UNESCO generativ SI yo‘riqnomasida ma’lumotlar maxfiyligini himoya qilish va tartibga solish masalalari, xususan yoshga oid cheklovlar va data privacy bo‘yicha ehtiyot choralariga e’tibor qaratiladi. Shu bois tarix darsida SI bilan ishlashda “minimal ma’lumot” tamoyili qo‘llanadi: o‘quvchi ismi, sinfi, shaxsiy holati, aniq lokatsiya va shunga o‘xshash ma’lumotlar kiritilmaydi; topshiriqlar umumiy formulalarda beriladi; sinf ichida ishlatiladigan materiallar o‘qituvchi nazoratida bo‘ladi. Yuqoridagi imkoniyat va xavflarni boshqarishda xalqaro yondashuvlar “ishonchli SI” tamoyillariga tayangan holda metodik yechim taklif qiladi. Yevropa Komissiyasining “Trustworthy AI” yo‘riqnomalarida SI tizimlari ishonchli bo‘lishi uchun 7 ta asosiy talab (inson nazorati, texnik mustahkamlik va xavfsizlik, maxfiylik va ma’lumotlar boshqaruvi, shaffoflik, xilma-xillik va adolat, jamiyat farovonligi, javobgarlik) keltiriladi. UNESCOning 2021-yilda qabul qilingan “Sun’iy intellekt etikasi bo‘yicha tavsiyasi” ham inson huquqlari, qadr-qimmat, shaffoflik, mas’uliyat va adolat kabi qadriyatlarga tayangan normativ yondashuvni belgilaydi. Kurs ishimiz kontekstida bu tamoyillar quyidagicha amaliy talqinga ega bo‘ladi: o‘qituvchi SI’dan foydalanganda o‘quvchi faoliyatini boshqaradi (inson nazorati), SI bergan ma’lumot manba bilan tekshiriladi (shaffoflik), baholash rubrikasi adolatli va tushunarli bo‘ladi (adolat), shaxsiy ma’lumot kiritilmaydi (maxfiylik), SI’ning yakuniy “haqiqat” emasligi doimo eslatiladi (javobgarlik). Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt tarix ta’limida katta imkoniyatlar beradi: mavzuni moslashtirish, tahlilni faollashtirish, vizualizatsiya va teskari aloqani kuchaytirish orqali o‘quvchini faol o‘rganishga olib kelishi mumkin. Biroq bu imkoniyatlar faqatgina aniq metodik qoidalar, akademik halollik mexanizmlari, maxfiylik talablariga rioya qilish va “da’vo–dalil–manba” tekshiruv madaniyati bilan birga qo‘llangandagina ta’lim sifati oshadi. 3.2. “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusi bo‘yicha sun’iy intellekt asosidagi dars ishlanmasi: interaktiv topshiriqlar, rubrika va baholash mezonlari “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusi tarix fanida o‘quvchilarning xronologik tasavvuri, xarita bilan ishlash ko‘nikmasi, sabab–oqibat tahlili va dalilga tayangan fikr bildirish malakasini rivojlantirish uchun ayniqsa qulay hisoblanadi. Mazkur mavzuni o‘qitishda sun’iy intellektdan foydalanishning bosh maqsadi o‘quvchiga tayyor javob berish emas, balki o‘quvchini faol o‘rganishga yo‘naltirish, murakkab mazmunni tizimlashtirish va tekshirish madaniyatini shakllantirishdan iborat bo‘lishi kerak. Shuning uchun dars dizayni “SI yordam berdi — men tekshirdim — men xulosa qildim” mantiqiga quriladi. Darsni loyihalashda uchta didaktik tayanch saqlanadi: birinchisi, mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalar (polis, agora, koloniya, savdo tarmog‘i, madaniy innovatsiya, harbiy modernizatsiya)ni aniq ajratish; ikkinchisi, jarayonlarni sabab–oqibat zanjiri orqali tushuntirish; uchinchisi, har bir muhim tezisni “dalil” bilan mustahkamlash (darslik, atlas, matnli manba, xarita yoki rasmli material). Dars ishlanmasi quyidagi ko‘rinishda tashkil etilishi mumkin (45–80 daqiqalik dars variantlariga moslashadi). Darsning maqsadi sifatida o‘quvchi “yuksalish”ning asosiy omillarini sanab berishi bilan cheklanmay, ularni tahlil qila olishi ko‘zda tutiladi: o‘quvchi polislarning kuchayishi, koloniyalashtirish va savdo tarmoqlari, yozuv–san’at–adabiyot kabi madaniy innovatsiyalar hamda harbiy tashkiliy o‘zgarishlarning o‘zaro bog‘liqligini tushuntira olishi, eng kamida bitta omil bo‘yicha dalil keltirishi va manbani ko‘rsatishi kerak. Kutiladigan natija sifatida o‘quvchi mavzu bo‘yicha konsept-karta tuzadi, xaritada asosiy yo‘nalishlarni ko‘rsatadi va qisqa tahliliy matn (6–8 gap) yozadi. Darsning birinchi bosqichi diagnostika va faollashtirishga qaratiladi. O‘qituvchi 3–5 daqiqada tezkor savollar orqali avvalgi bilimlarni aniqlaydi: “polis nima?”, “koloniya deganda nimani tushunasiz?”, “savdo tarmog‘i nimaga kerak bo‘lgan?” kabi savollar beriladi. Shu paytda SI vositasi o‘qituvchi uchun tezkor “to‘g‘ri/xato” gaplarni tayyorlashga xizmat qiladi, masalan, “Koloniyalar faqat bosib olingan hududlar edi” yoki “Savdo faqat tovar almashish emas, bilim va g‘oyalarni ham tarqatadi” kabi gaplar taqdim etilib, o‘quvchilar “to‘g‘ri/xato” deb belgilaydi va bir jumla bilan izohlaydi. Bu bosqichda SI’ning vazifasi — o‘qituvchiga tezkor diagnostik material berish; o‘quvchi esa izoh orqali mustaqil fikrlashga undaladi. Ikkinchi bosqich mavzuni tadqiqot tarzida o‘zlashtirishga qaratiladi. O‘quvchilar 3–4 guruhga bo‘linadi va har bir guruhga bitta “yuksalish omili” beriladi: birinchi guruh polis va fuqarolik institutlari, ikkinchi guruh koloniyalashtirish va savdo tarmoqlari, uchinchi guruh madaniy innovatsiyalar (yozuv, san’at, adabiyot), to‘rtinchi guruh harbiy modernizatsiya va xavfsizlik. Har bir guruhga “SI yordamida tezislarni chiqarish” topshirig‘i beriladi, biroq shart aniq qo‘yiladi: SI bergan ma’lumotlar faqat “dastlabki reja” bo‘lib, keyin darslik va atlas orqali tekshirilib, kamida bitta dalil bilan mustahkamlanishi shart. Masalan, koloniyalashtirish guruhi SI’dan “Yunonlar nega koloniyalar qurgan? 4 ta sabab yoz” deb so‘raydi; keyin bu sabablar darslikdagi matn va xarita bilan solishtiriladi, o‘quvchilar sabablarni o‘z tilida qayta yozib, “eng muhim sabab” bo‘yicha dalil keltiradi. Polis guruhi “polisni tashkil etuvchi 5 ta belgi”ni chiqaradi, so‘ng darslikdagi ta’rif bilan tekshiradi va “polis nimasi bilan qishloq manzilgohidan farq qiladi?” savoliga misol bilan javob beradi. Madaniyat guruhi “yozuv va san’at jamiyatga nima berdi?” degan savolni tahlil qiladi va yozuvning boshqaruv, savdo yoki qonunlar uchun ahamiyatini bitta misol bilan tushuntiradi. Harbiy guruhi esa “xavfsizlik va savdo o‘rtasidagi bog‘lanish”ni izohlaydi, ya’ni harbiy tartib kuchaysa savdo yo‘llari himoyalanishi, shahar barqarorlashishi fikrini sabab–oqibat orqali asoslaydi. Ushbu bosqichda SI o‘quvchini “yozib beruvchi” emas, o‘quvchini “savolga javob izlashga undovchi” vosita sifatida ishlatiladi; asosiy mas’uliyat o‘quvchi va o‘qituvchi nazoratida qoladi. Uchinchi bosqichda guruhlar o‘z materialini vizual shaklga keltiradi. Bu yerda ikki mahsulot bir vaqtda tayyorlanadi: birinchisi “konsept-karta” (masalan, markazda “Yuksalish”, undan “polis”, “koloniya-savdo”, “madaniyat”, “harbiy tizim” shoxlari chiqadi), ikkinchisi “sabab–oqibat zanjiri” (masalan, “aholi ko‘payishi → yer yetishmasligi → koloniyalar → savdo tarmoqlari → shaharlar boyishi → hunarmandchilik va madaniyat rivoji”). SI bu bosqichda konseptlar ro‘yxatini taklif qilishi yoki zanjir variantlarini chiqarishi mumkin, lekin o‘quvchi ularni tahrirlab, ortiqcha joylarini qisqartiradi va darslikka moslashtiradi. Aynan “tahrirlash” jarayoni metodik jihatdan muhim: o‘quvchi tayyor matnni emas, tekshirilgan va o‘zlashtirilgan mazmunni yaratadi. To‘rtinchi bosqich “tekshirish va dalillash”ga bag‘ishlanadi. Har guruh SI bergan tezislardan kamida uchtasini ajratib, “da’vo–dalil–izoh” jadvalini to‘ldiradi: da’vo — SI yoki guruh aytgan fikr; dalil — darslik satri, xaritadagi yo‘nalish, rasm yoki aniq fakt; izoh — o‘quvchining o‘z so‘zi bilan tushuntirishi. Masalan, “Yunonlar koloniyalarni dengiz bo‘yida qurgan” degan da’voga dalil sifatida xarita (koloniyalar dengiz bo‘ylarida joylashgani) ko‘rsatiladi, izohda “dengiz yo‘li eng qulay bo‘lgani uchun portlar kerak bo‘lgan” deb yoziladi. “Yozuv jamiyatni tartibga solishga yordam bergan” degan da’vo darslikdagi yozuv haqidagi bo‘lim bilan mustahkamlanadi va izohda “qonun, savdo hisobi va xabarlarni saqlash osonlashgan” deb tushuntiriladi. Bu bosqich SI’ning eng muhim didaktik foydasini beradi: o‘quvchi “ishonch”ni emas, “isbot”ni o‘rganadi. Beshinchi bosqich qisqa taqdimot va mini-debat shaklida tashkil etiladi. Guruhlar 1–2 daqiqada konsept-karta va zanjirni tushuntiradi, so‘ng o‘qituvchi muhokama savolini qo‘yadi: “Yuksalishda eng asosiy omil qaysi: koloniyalashtirishmi yoki polis tizimimi?” O‘quvchilar faqat dalilga tayangan holda fikr bildiradi. SI bu bosqichda debat uchun “pro/kon” fikrlar ro‘yxatini chiqarishi mumkin, ammo o‘qituvchi qat’iy shart qo‘yadi: SI bergan argumentlar faqat darslik va dalil bilan tasdiqlangandan keyin ishlatiladi. Shu tariqa o‘quvchi SI’ni tayyor fikr manbai emas, muhokamani boyituvchi yordamchi sifatida ko‘ra boshlaydi. Dars yakunida refleksiya o‘tkaziladi: o‘quvchi “Bugun men nimani bildim?”, “SI menga nimada yordam berdi?”, “Men nimani tekshirdim?” degan uch savolga 2–3 jumladan javob yozadi. Refleksiya o‘qituvchi uchun ham muhim, chunki keyingi darslarda SI’dan foydalanish chegaralari va uslubi shu ma’lumot asosida takomillashtiriladi. Ushbu dars dizaynining samaradorligini ta’minlash uchun baholash mezonlari oldindan aniq belgilanishi kerak. Amaliyotda eng qulay vosita — rubrika (mezonga asoslangan baholash)dir. Rubrika o‘quvchining “natija”sini emas, aynan “tahlil jarayonini” baholashga imkon beradi. Quyidagi rubrika 10 ballik tizimda tavsiya etiladi: birinchi mezon — mazmun va faktlarning to‘g‘riligi (0–3 ball): tushunchalar to‘g‘ri ishlatilganmi, xronologiya va mazmuniy bog‘lanishlar mosmi; ikkinchi mezon — dalillash va manbaga tayanish (0–3 ball): kamida bitta da’vo darslik/xarita bilan isbotlanganmi, “da’vo–dalil–izoh” jadvali to‘g‘ri to‘ldirilganmi; uchinchi mezon — sabab–oqibat tahlili (0–2 ball): jarayonlar o‘rtasidagi bog‘lanish izchilmi, zanjir mantiqan to‘g‘rimi; to‘rtinchi mezon — taqdimot va hamkorlik (0–2 ball): guruh ishi, qisqa taqdimotning aniq va tushunarli bo‘lishi, savollarga javob qaytarish. Agar darsda SI’dan foydalanish bo‘lgan bo‘lsa, qo‘shimcha talab sifatida “shaffoflik” kiritiladi: o‘quvchi qaysi joyda SI’dan foydalanganini 1 jumlada ko‘rsatadi. Bu talab bahoga alohida ball bermasligi mumkin, ammo akademik halollikni mustahkamlovchi shart sifatida ishlaydi. Metodik jihatdan SI bilan ishlash uchun “promptlar” (buyruq-savnoma) ham standartlashtirilsa, dars sifati oshadi. O‘qituvchi uchun eng mos promptlar shunday bo‘lishi kerakki, ular o‘quvchini javobni ko‘chirishga emas, tahlil va tekshiruvga majbur qilsin. Masalan, “Qadimgi Yunoniston yuksalishi bo‘yicha 5 ta sabab– oqibat zanjiri tuz, keyin har zanjirga 1 ta ‘tekshirish savoli’ qo‘sh” kabi prompt o‘quvchini tekshiruvga undaydi. Yoki “Koloniyalashtirish haqida 6-sinf darajasida 6 ta gap yoz, lekin har bir gapni darslik bilan tekshirish uchun ‘kalit so‘z’ni ham ber” kabi prompt o‘quvchini manbaga qaytaradi. “Polis, agora, koloniya, savdo tarmog‘i, yozuv, harbiy tizim tushunchalarini ta’rifla va ularni bitta konsept- kartada bog‘la, so‘ng bog‘lanishlarning qaysi biri bahsli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsat” degan prompt esa muqobil talqin va tanqidiy fikrni kuchaytiradi. Bunday yondashuvda SI o‘quvchining tafakkurini faollashtiradi, o‘qituvchi esa jarayonni boshqaradi. XULOSA Mazkur kurs ishida “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusini o‘qitishda sun’iy intellektdan foydalanishning ilmiy-metodik asoslari yoritildi. Tadqiqot jarayonida Arxaik davr (mil. avv. VIII–VI asrlar) va uning Klassik davrga olib borgan tarixiy jarayonlari yuksalishning asosiy mazmuni sifatida tahlil qilindi. Xususan, polis tizimining shakllanishi va fuqarolik institutlarining rivoji, Buyuk yunon koloniyalashtirishi hamda savdo tarmoqlarining kengayishi, yozuv va savodxonlikning tarqalishi, adabiyot va san’atning yuksalishi, shuningdek harbiy tashkiliy o‘zgarishlar qadimgi yunon jamiyatining iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotini tezlashtirgan omillar sifatida asoslandi. Natijada “yuksalish” tushunchasi faqat alohida faktlar yig‘indisi emas, balki o‘zaro bog‘langan jarayonlar tizimi ekanligi ilmiy mantiqda ko‘rsatib berildi. Kurs ishining asosiy g‘oyasi shundan iborat bo‘ldiki, sun’iy intellekt tarix ta’limida tayyor javob beruvchi vosita sifatida emas, balki o‘quvchining tarixiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladigan metodik yordamchi sifatida qo‘llanilgandagina samarali bo‘ladi. Sun’iy intellektning personalizatsiya, tezkor teskari aloqa, konsept-karta va sabab–oqibat zanjirlarini tuzish, xarita va vaqt chizig‘i asosida materialni tizimlashtirish kabi imkoniyatlari “Qadimgi Yunoniston yuksalishi” mavzusini o‘qitishda o‘quvchilarni faol o‘rganishga jalb etadi. Biroq noto‘g‘ri yoki isbotsiz ma’lumotlar ishlab chiqarish, tarafkashlik, maxfiylikka tahdid, akademik halollikning buzilishi hamda “soxta o‘zlashtirish” xavfi mavjudligi sababli SI’dan foydalanish qat’iy metodik qoidalar bilan boshqarilishi zarurligi asoslab berildi. Tadqiqot natijasida ushbu mavzu uchun SI asosidagi dars ishlanmasi taklif qilindi. Dars dizayni “SI yordam berdi — men tekshirdim — men xulosa qildim” mantiqiga qurilib, o‘quvchining manba bilan ishlashi, dalil keltirishi va sabab– oqibatni asoslab berishi markaziy o‘rin egalladi. Guruhli tadqiqot, konsept-karta, “da’vo–dalil–izoh” jadvali, qisqa taqdimot va mini-debat kabi interaktiv faoliyatlar orqali o‘quvchida faqat faktlarni eslab qolish emas, balki mantiqiy tahlil qilish, tekshirish va xulosa chiqarish ko‘nikmalari shakllantirilishi ko‘zda tutildi. Baholash rubrikasi esa o‘quvchi natijasini emas, ayniqsa uning o‘quv jarayonidagi tahliliy va dalillovchi faoliyatini adolatli baholashga xizmat qilishi qayd etildi. Umuman olganda, mazkur kurs ishining yakuniy xulosasi shuki, “Qadimgi Yunonistonning yuksalishi” mavzusini o‘qitishda sun’iy intellektdan oqilona va mas’uliyatli foydalanish tarixiy bilimni chuqurlashtiradi, darsni qiziqarli va interaktiv qiladi hamda o‘quvchilarda tarixiy tafakkur, manba tanqidi va dalillash madaniyatini rivojlantiradi. Bunda o‘qituvchi nazorati, manbaga tayanish, shaffoflik va akademik halollik tamoyillari doimo yetakchi o‘rinda turishi zarur. Shu asosda kelgusida tarix darslarida SI’dan foydalanishni kengaytirish, topshiriqlar bankini boyitish, rubrika va baholash mezonlarini takomillashtirish hamda o‘qituvchilar uchun metodik tavsiyalarni tizimlashtirish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI 1. Sagdullayev A. S., Kostetskiy V. A. Tarix: Qadimgi dunyo: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. — Toshkent: “Yangiyo‘l Poligraf Servis”, 2017. 2. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2009. — 440 b. — ISBN 978-9943-10-212-5. 3. Metodik qo‘llanma. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni, imkoniyatlari va qo‘llash yo‘llari (o‘qituvchilar uchun amaliy ko‘rsatmalar). — (PDF, 95 bet), murojaat sanasi: 20.02.2026. 4. Xolmuminov O. T. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish imkoniyatlari (taqdimot-material). — O‘zbekiston Respublikasi Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi, (PDF), murojaat sanasi: 20.02.2026. 5. Mamatkarimova G. X. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimida (maqola). — (PDF), 2025. 6. Sabirova O. Ta’lim sohasida sun’iy intellektdan foydalanish (ilmiy maqola). — 2024. 7. Qo‘llanma. 6-sinf Qadimgi dunyo tarixi (vizual va audio hamda testlar jamlanmasi) — 6-sinf darsligi asosida tayyorlangan yordamchi qo‘llanma. — (onlayn manba), murojaat sanasi: 20.02.2026.

XXI asrda ta’lim tizimida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt (SI) vositalarining jadal rivojlanishi o‘qitish metodikasi va mazmunini tubdan yangilashni taqozo etmoqda. Xususan, tarix fanini o‘qitishda an’anaviy ma’ruza va matnli manbalar bilan cheklanib qolish o‘quvchilar (talabalar)ning tarixiy tafakkurini, tahliliy yondashuvini va sabab–oqibatli fikrlashini yetarli darajada shakllantirmasligi mumkin. Shu bois, tarixiy jarayonlarni vizualizatsiya qilish, ko‘p omilli sabablarni tarmoqli (network) mantiqda ko‘rsatish, bir vaqtning o‘zida turli manbalarni solishtirish va dalillarni tekshirish kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan oqilona foydalanish dolzarb masalalardan biridir.

Sotib olish