Qalmoqqir konining kon geologik tavsifi - Geologiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	1.3MB
Xaridlar	9
Yuklab olingan sana	13 Sentyabr 2023
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geologiya

Qalmoqqir konining kon geologik tavsifi

Sotib olish

MUNDARIJA
K IRISH ......................................................................................................................................................................... 2
I BOB. QALMOQQIR KONINING KON-GEOLOGIK TAVSIFI ............................................... 4
1.1.K ON HAQIDA UMUMIY MA ’ LUMOT ....................................................................................................................... 4
1.2 K ONNING GEOLOGIK VA KON TEXNIK SHAROITLARI .......................................................................................... 11
II BOB. KARYER MAYDONINI OCHISH USULI .................................................................... 14
III BOB.KONNI QAZIB OLISH TIZIMI ..................................................................................... 15
IV BOB . KON MASSASINI QAZIB OLISHNING TEXNOLOGIK JARAYONLARI ............ 18
4.1. T OG ’ JINSLARINI QAZIB OLISHGA TAYYORLASH ................................................................................................ 18
4.2.K ON JINSLARINI QAZISH - YUKLASH ISHLARI ....................................................................................................... 40
VI BOB.HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIYA. .......................................... 59
6.1. K ONCHILIK ISHLARINI OLIB BORISHDA XAVFSIZLIK QOIDALARI ....................................................................... 65
6.2. E KOLOGIYA ....................................................................................................................................................... 75
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................................................................... 81
Kirish
O’zbekiston dunyodagi juda katta oltin, kumush va boshqa qimmatbaho
hamda yer bag’rida kam uchraydigan metallar zaxiralariga ega bo’lgan davlatlar
jumlasiga kiradi.
Hozirgi vaqtda 40 ta qimmatbaho metall konlari qidirib topilgan. Oltinning
asosiy zaxiralari oltin konlarining o’zida – Markaziy Qizilqumda joylashgan
bo’lib, tasdiqlangan zaxiralar bo’yicha respublikani dunyoda to’rtinchi o’ringa olib
chiqadi.
So’ngi yillarda infrastrukturasi yaxshi rivojlangan Samarqand va Toshkent
viloyatlarida oltin rudali konlar aniqlandi va qidirib topildi. Dunyoning eng yirik

oltin rudali viloyati bo’lgan Qizilqumda Muruntovdan tashqari Ajbugut ,
Bulutkon , Balpantov , Aristontov , To’rboy va boshqa yangi konlar aniqlanib,
o’rganilmoqda.
Qizilqum mintaqasidagi barcha oltin konlarining muxum xususiyati
shundan iboratki, rudaning tarkibida oltin ko’p miqdorda bo’lib, u ochiq usulda
qazib olinadi. Muhandislik tarmoqlari, kommunikatsiyalar ( suv, gaz, elektr
energiyasi, temir yo’l va avtomobil yo’llari ) ham mavjud.
O’zbekiston rangli metallar – mis, qo’rg’oshin, ruh, volfram va shu
guruhga kiruvchi boshqa metallarning aniqlangan zaxiralariga ega.
Mis rudalari bilan birga rangli metallarning 15 dan ortiq turi, chunonchi,
oltin, kumush, molibden, kadmiy, indiy, tellur, selen, reniy, kobalt, nikel, osmiy va
boshqalar ham qazib olinadi.
Muhimi shundaki, ruda asosan ochiq usulda qazib olinadi.Bu esa
konlarning rentabelli ishlashini ta’minlaydi.Ishlab turgan konlar mis va unga
yo’ldosh metallarni 40 – 50 yil, rux va qo’rg’oshinni 100 yildan ko’proq vaqt qazib
olishni ta’minlaydi.
Rangli metallar rudalarining zaxiralari asosan Olmaliq ruda maydonida
joylashgan.Qalmoqqir koni noyob konlardan bo’lib, u mis – molibden rudalarini
qazib chiqarish bo’yicha chet ellardan ancha ustun turadi. Bu konning rudasini
Olmaliq kon – metallurgiya kombinati qayta ishlaydi. Kombinat O’zbekistondagi
eng yirik korxonalardan biridir.
Bundan tashqari, istiqbolli Dalneye mis koni topilgan. Uning mis,
molibden, oltin, kumush, reniy, tellur, selen va oltingugurt zaxiralari katta.
Bu konda chet el sarmoyasi ishtirokida mis ishlab chiqaradigan va yo’ldosh
metallarni ajiratib oladigan ishlab chiqarishlar qurilishni amalga oshirish yangi
boyitish fabrikasi qurishni talab qiladi. Bu fabrikani ruda xom ashyosi bilan
taminlash ikki yuz yilga mo’ljallangan. Mazkur kon qidirib topilgan zaxiralari,
qazib olishning tannarxi, foydali qazilmalarning ajiratib olinishi jihatidan MDH
mamlakatlari orasida teng keladigani yo’qdir .
3

Yirik sanoat korxonasi bo’lgan Olmaliq kon-metallurgiya kombinatining
Qalmoqqir koni ishlab chiqarish zanjirining eng birinchi bo’g’ini hisoblanadi.
Ma'danlar aynan shu yerdan qazib olinadi va kon ekskavatorlari yordamida
elektrovozlarga yuklanib, maydalash uchun Mis boyitish fabrikasiga jo’natiladi.
Respublikamizda kuzatilgan anomal sovuq davrida ham konda texnologik
ishlab chiqarish jarayoni bir lahzaga bo’lsada to’xtamadi. Konchilar, geologlar,
marksheyderlar, maxsus texnika vositalari haydovchilari, va boshqa soha vakillari
o’zlariga yuklatilgan vazifalarni o’z vaqtida uddasidan chiqishdi. Sababi kon
ishchilarini yozning jazirama issig’i-yu qishning qahraton sovug’i qo’rqita
olmaydi.
Kalmoqqir kon boshqarmasi 2023-yil o’z oldiga kondan 31 million 269
ming kub metr ma'danlarni qazib olishni reja qilishgan.
Ta'kidlash joizki, “Qalmoqqir” koni dunyodagi eng yirik mis porfirli ochiq
konlardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda konning uzunligi 4 km ni, eni 2 km ni,
chuqurligi 530 metrni tashkil etadi.
I bob . Qalmoqqir konining kon-geologik tavsifi
1.1. Kon haqida umumiy ma’lumot
Qalmoqqir koni 1931-1935 yillarda razvedka ishlari olib borilgan bo’lib 1954
yildan qurilish ishlari boshlandi va o’shandan beri ochiq usulda ishlab kelinmoqda.
Kon Olmaliq kon-ruda rayoni oralig’ida Olmaliq shahridan 3 km sharqiy tamonda
joylashgan.
4

1.1.-rasm. Qalmoqqir karyerining yuqoridan ko’rinishi.
Asosiy ruda joylashadigan jinslari: siyenit-diorit, granodiorit-porfirlarning shtok
bilan yorilgan diorit va siyenitlardir. Rudali meneralizatsiya shtok ekzokontaktida
t o’ plangan va siyenit-dioritli majmua jinslarida lokalizatsiyalanadi. Granidiorit-
porfirlar tarkibida deyarli ruda b o’ lmaydi. Qalmoqqir koni Qurama tizmasini
shimoliy yon bag’irni tog’ oldi qismida joylashgan. Relefi tog’ oldi, past-baland.
Suv airg’ichlar o’rtacha oshishi soy vodiysi ustidan 50-160 metrga yetadi.
Tumanni gidrografik tarmog’i Olmaliqsoy va Narpaysoy daryolari vodiysi bilan
xarakterlanadi, shimoliy-g’arbiy yo’nalishda karyerni shimoliy-sharqdan va
janubiy g’arbdan chegaralaydi. Iqlimi – kontinental, harorat keskin mavsum bilan
o’zgaradi.
Qalmoqqir koni turli tarkibdagi va yoshdagi intruziv va vulkanogen tog’
jinslaridan tuzilgan. Cho’kindi jinslar intruziv jinslar orasida qoldiq ko’rinishida
saqlangan. Kon kesimi effuziv kvarsli porfirlardan (D
1 1
) boshlanadi, ularning
yuqorisida andezit-datsitli porfirlar (D
2 3
) qatlami yotadi, ularning yuvilgan
5

yuzasida karbonat qatlamlari qatlami (D
2-3 ) nomuofiq yotadi. Vulkanogen-
cho’kindi qatlam yorib chiqqan va Olmaliq siyenit-diorit mejformatsion
intruzivlari (S
3 ) bilan katta bosqichida aralashgan. Intruzivlar siyenit-dioritli turli
tog’ jinslar ko’proq dioritni, siyenit-dioritni va siyenitni bosqichma–bosqich fatsial
o’tishlar seriyasi bilan namayon bo’lgan. Siyenit-dioritlar shtok va dayka
ko’rinishdagi Olmaliq turidagi granodiorit porfir tanalarini (S
3 -R
1 ) yorib o’tadi.
Hamma sanab o’tilgan tog’ jinslari aplit, siyenit-diorit porfir, siyenit porfir va
“qora” granodiorit porfir, diorit va diabazli porfirlar daykalari bilan yorib o’tgan.
Kon oralig’ida kvarsli porfirlar siyenit-dioritlar– dioritlar yoki siyenit-dioritlar –
oxaktoshlar kontaktli qismiga tegishli katta bo’lmagan ksenolitlar ko’rinishida
saqlangan.
Kvarsli porfirlar metamorfizmi jarayonida kvars-biotitli jinslarga o’tadi va
gidrotermal jarayonlar ta’sirida kvarslashgan tomirchalarga aylanadi va kvars-
seritsitli kulrang jinslarga o’zgaradi. Konda andezit – datsitli porfirlar 280
metrgacha qalinlikda qatlam ko’rinishida yotadi. Metamorfizm natijasida andezit –
datsitli porfirlarda xlorit va apatit keng rivojlanadi, gidrotermal jarayonlar
natijasida ilk qiyofasini yo’qotuvchi andezit – datsitli porfirlar kvars-seritsitli
hosilalarga o’tadi. Misli ma’danlashuv joylashishi uchun quyi devon andezit –
datsitli porfirlar nisbatan siyenitli guruhlarning kvarsli porfirlardan yaxshi ta’sir
ko’rsatadi. Konda jivet yarusining (D
2 gv
2 ) qumtosh-karbonatli yotqiziqlari qayta
qatlamlanadigan qumtosh va oxaktoshlar bilan namayon bo’lgan. Saqlanib qolgan
qalinligi 120-130 metr. Oxaktoshlar marmarlashgan va ancha darajada
serpentinlashgan. Oxaktoshlarda intruziyalar bilan kontaktida xlorit, epidot,
tremolit, avgit, granit, magnetit, pirit rivojlanadi. Misli madanlashuv joylashishi
uchun cho’kindi jinslar Qalmoqqir koni sharoitida noqulay.
Olmaliq siyenit-dioritlari massivining 50-55 kv.km ga yaqin maydonda yotadi. Bu
intruziyalar yoshi xaqida turli qarashlar mavjud. Bir xil tadqiqotchilar uni o’rta
karbonga tegishliligini, boshqalari esa yuqori karbonga hatto permga tegishliligini
aniqlashdi. Jins tarkibi massivning alohida qismlarida dioritdan siyenitgacha
o’zgaradi. Granodiorit porfirlar Qalmoqqir koni oralig’ida shimoliy-g’arb –
6

janubiy-sharq yo’nalishida granodiorit porfirlar “zanjir” shtoklari kuzatiladi.
Petrografik tarkibi va petroximik xususiyati bo’yicha granodiorit porfirlarning turli
shtoklari ajratiladi, ammo kon strukturasida ularning holati bo’yicha o’rab turuvchi
siyenit-dioritlar bilan ularning o’zoro ta’sir xarakteri bitta magmatik o’choq va
ularning yoshi yaqinliga haqida guvohlik beradi.
Konda asosiy yoriqlar bo’ylab granodiorit porfirlar daykasi yoyilishi va ularning
darz tizimi aniqlanishi granodiorit porfirlarning nisbatan kichik yoshdaligi, asosiy
yoriqlar joylashgandan keyin yoyilganligi haqida guvohlik beradi. Granodiorit
porfirlar bilan eksplozivli brekchiyalar va eksplozivli “qora” granodiorit porfirlar
deb nomlanadigan daykasimon tana va murakkab lamprofirlar bilan bog’liq. Bu
jinslar tariflanayotgan granodiorit porfirlar chuqurlik tanasi oralig’ida va
vulkanogen jinslar o’zgariladigan o’tuvchi qiyofaga o’tadi.Madanoldi
o’zgarishlarni o’zgarishi natijasida o’rab turuvchi jinslar o’zgarishni uchta zonasi
ajratilgan (periferdan markazga) tashqi: albit-epidot-karbonat-xloritli; oraliq:
kvars-seritsit-(biotit)-xloritli va kvars seritsitli; ichki: kvars-ortoklazli va muhim
kvarsli. Zonalar oralig’idagi chegara bosqichma-bosqichli, kichik zona bilan
oralig’i kamroq aniqlikda. Albit-epidot-karbonat-xloritlimetasomatitlar ko’pincha
dioritlarda rivojlanadi va qisman siyenit-dioritlarda egallaydi.
Propilitlashgan jinslar kon chegarasidan uzoqda rivojlanadi, madanli maydonni
hamma maydonini egallaydi, to’q rangli albitlashgan va karbonatlashgan,
magmatik kvars va kalishpat, odatda pelitlashishdan tuzilgan.Kvars-seritsit-biotit-
xlorit metasomatitlar kon maydonini katta qismida yotadi va ko’pincha siyenit-
dioritlarda rivojlanadi, ular yashil-kulrang rangli nisbatan yaxshi farqlanadigan
reliktli donali strkturali jinslar bilan namayon bo’ladi. Ular mayda tangachali
muskavit-seritsitdan, dala shpatga almashadigan, ikkilamchi mayda tangachali
biotit va xloritdan, to’q rangli magmatiklarga almashadigan, reliktli magmatik va
ikkilamchi kvarsdan, to’q rangli mineral va kalishpat bo’yicha rivojlanishdan
tuzilgan.
Kvars-seritsitli metasomatitlar ko’pincha siyenit-dioritlarda rivojlanadi, ammo
granodiorit porfirlar kabi egallaydi. Ular yuqori darzlangan uchastkalariga tegishli
7

va granodiorit porfirlar shtoki ekzokontaktida va maydalanish zonasida bevosita
joylashgan. Tariflanayotgan metasomatitlar ko’pchilikni tashkil qiladigan
seritsitdan (60-80%), reliktli magmatik va ikkilamchi kvarsdan (5-30%) va
ma’danli minerallar – pirit, xalkopiritdan (3-10%) tashkil topgan. Relit xloritlari
miqdori oshmaydigan (3-5%) ancha muskovit-seritsit bilan almashadiganlar
nisbatan ko’p uchraydi. Zona kvars-ortaklazli metasomatitlar asosan siyenit-diorit
va granodiorit porfirlar kontaktli qismiga tegishli va mavjud ikkilamchi ortoklazlar
xarakterlanadi, miqdori 50 % yetadi.
Kvarsli metasomatitlar konning markaziy qismida yotadi. Ular granodiorit porfirlar
shtokni apikal qismiga tegishli. 90 % dan ortiq maydonda kvarsitlarni rivojlanishi
granodiorit porfirlar bo’yicha kvarsitga o’tadi. Kvarsitda reliktli mineral sifatida
odatda seritsit uchraydi.
Qalmoqqir koni tog’ jinslari murakkab va ko’p qirrali tektonik surilishlar uchraydi,
kaledon, gersin, alp tektonogenezni bir qancha davrlari paydo bo’lishi bilan
xarakterlanadi. Bu davr tektonik harakati burmalanish va xar xil masshtabli
uzilmali buzilishlar ifodalangan. Konni o’zida karbonat jinslar qoldig’ida uchta
braxishakllari quyi tartibdagi burmali strukturalarga ajratish mumkin. Konni eng
yirik strukturasi g’arbiy-Olmaliq uzoq turuvchi shimoliy sharqiy yo’nalishdagi
chuqur yoriq paydo bo’ladi. Mavjud bu strukturalar Olmaliq turidagi granodiorit
porfirlar shtoklari yoyilishi yuzaga keltirgan. Kon orasida bu yoriqlar Qorabuloq,
Qalmoqqir, Shimoliy Qoratog’ota subkengli cho’zizilishli yirik yoriqlar bilan
kesadi. Hamma yoriqlar shimoliy va janubiy rumbda tik burchak yotishga (50-85 0
)
ega.
Yirik yoriqlar madangacha paydo bo’ladi. Ular tektogenezni gersin davrida
joylashgan. Alp davrida ularning yangilanishi sodir bo’ladi, Qorabuloq va
Qalmoqqir yorig’i bo’yicha madanlashuvni aroalashishi sodir bo’ladi. Maydaroq
tektonika darzlar bo’yicha madanli tana almashinishi qayd etilgan. Konda chiziqli-
cho’zilgan strukturani katta miqdori uni blokli tuzilishini aniq ifodalanishi yuzaga
keltiradi. Kon maydoni oralig’ida singan bir qator maydaroq bloklar tektonik kuch
ta’sirida tog’ jinslarni jadal kichik darzlanganligi rivojlanganligini, birlamchi
8

madanlashuv joylashishi jarayonida boshqa omillar bilan baravar katta rol
o’ynashini ko’rsatdi.
Qalmoqqir konida grunt suvlarning ikkita turi ajratiladi:
1. To’rtlamchi davr yotqiziqlarining grunt suvlari.
2. Paleozoy davrining darzli grunt suvlari.
To’rtlamchi davr yotqiziqlarining grunt suvlariga Olmaliqsoy va
Narpaysoyning allyuvial, allyuvial-prolyuvial va delyuvial yotqiziqlariga taluqli.
Olmaliqsoy vodiysining suvli gorizonti o’q qismida 16-18 metrni tashkil etadi va
vodiy bortiga tomon 0-1 metrgacha kamayadi. Narpaysoy vodiysi suvli gorizonti
qalinligi 5-6 m dan 12-13 metrgacha o’zgaradi.
Olmaliq va Narpay daryolari vodiysi grunt suvlari to’yinishi poleozoy davri tog’
jinslari darzli-grunt suvlarini drenaj qilish, yuzaki suvlarining sizib kirishi va
atmosfera yog’inlari hisobiga sodir bo’ladi.
Paleozoy davrining darzli grunt suvlariga asoson intruziv jinslar, alohida
holatlarda effuziv va cho’kindi jinslar taluqli. Bu tog’ jinslarida suvning ko’p
ozligi ularning darzlanganligi va faol darzlanganlik zonalari chuqur joylashishi
yuzaga keltiradi. Ayniqsa suvko’pligini – jadal darzlanganlikning yuqori zonasi
(nurash zonasi) va yoriqlarning maydalanish zonasi, siqilmagan ishqalanish gili
paydo qiladi. Chuqurlashgan sari kalsit, ba’zida kvars bilan darzlar qisman to’lishi
sababli tog’ jinslari suvlanishi kamayadi. Shuning uchun darzli suv sathi yotish
chuqurligi kon maydonioralig’ida 14 dan 127 metrgacha o’zgaradi.Darzli grunt
suvlari to’yinishi atmosfera yog’inlarining sizib kirishi hisobiga, shuningdek
gipsometrik yuqorida joylashgan suvli zona tomonidan yer osti oqimlari hisobiga
sodir bo’ladi. Yeo osti suvlarining asosiy xarakati shimol-shimoliy g’arbga joyning
relyefini umumiy qiyaligiga muofiq sodir bo’ladi. Gruntli suvlar karyer tubida
drenaj qilinadi, bortlarni suvga to’lishi asosan polezoy davri darzli suvlari tabiiy
zaxirasini bo’shatish, Olmaliqsoy va Narpaysoy vodiysi grunt suvlari va mavjud
atmosfera yog’inlari sabab bo’ladi.Grunt suvlarining kimyoviy tarkibi bo’yicha
karyerni suv ko’rinishi joylashgan qandaydir qismiga bog’liqlikda farqlanadi.
Janubda sulfat-gidrokorbonat-natriy-kalsiyli tarkib, karyer markazida sulfit-natriy-
9

xlorit-kalsiyli, shimolda sulfat-magniy-xlorit-kalsiyli suvlar ko’pchilikni tashkil
etadi. Karyerni janubida gurunt suvlari asosan Olmaliqsoy vodiysining zamonaviy
yotqiziqlari tushiradi, shimoliy bortda va markazda Janubiy va Markziy yoriqlarga
tegishli poleozoy davri darzli-gruntli suvlar tegishli.
Rejada Qalmoqqir konining rudali shtokverki ellipssimon shaklda bo’lib, 1,5 km
eni bilan shimoliy-g’arb yo’nalishida 3,7 kmga cho’zilib ketgan. Ruda
chuqurlashuvi 850 metrgacha kuzatilgan. Karyerning o’lchamlari: uzunligi – 4 km;
eni - 2 km; o’rtacha chuqurligi – 500 m.Konda ikkita tabiy turidagi ruda
oksidlangan va sulfidli rudalarga ajratilgan, oksidlangan ruda deyarli to’liq qazib
olinib bo’lingan.Birlamchi sulfidlangan rudalar 150 tadan ko’proq mineral bilan
ifodalangan bo’lib, ulardan xalkopirit, pirit, xalkozin va molibdenitlar asosiylaridir.
Oltin va kumush xalkopirit va qisman piritning kristall panjaralari bilan bog’liq
bo’lib kichik qismi sof holdagi ko’rinishga ega. Qolgan barcha yo’ldosh
komponentlar: oltingugurt, selen va tellurlar ham yuqorida qayd etilgan mineral
bilan bog’langan. Faqat molibden va ajratib olinadigan reniyning asosiy qismi
molibdenit bilan bog’liqdir.
Qalmoqqir konining sulfidlangan rudalari yengil boyituvchan bo’lib ulardan mis
ajratib olish 75-80% tashkil etadi.
Hozirgi vaqtda karyerda tog’ jinslarini tashishda kombinatsiyalangan tizim
qo’llanilmoqda. Pastki qatlamlardan - tog’ jinslari avtotransport orqali yuqoriga
olib chiqilib temir yo’l transportiga qayta ortiladi, ustki qatlamda - temir yo’l
transporti bilan tashiladi. Ruda temir yo’l dumkarlari orqali 8 km uzoqlikda
bo’lgan boyitish fabrikasiga yetkazib beriladi. Qoplama jinslari temir yo’l
transportida ag’darmaga olib chiqib tashlanadi. Karyerda kon massasini qazib-
yuklash uchun 24 ta ekskavator, 18 ta burg’ulash stanoklari (SBSH-250, MN-A-
32), ag’darmalarga 9 ta ekskvatorlar jalb qilingan.Konning rudalari boy tarkibli
hisoblanadi. Mis va yo’ ldosh komponentlarning shtokverk shaklidagi rudali jism
tarkibida ta q simlanishi notekis. Qalmoqqir koni rudalarining sanoatdagi asosiy
q iymatini oltin va mis tashkil etadi, rudaning tarkibidagi kumush, molibden,
oltingugurt, selen, tellur, reniylar h am rudalar boyligini k o’ rsatadi.
10

Qalmoqqir konining geologik za h iralari 01.01.2013 yil h olatiga ko’ra mis b o’ yicha
5,55 mln. tonna, molibden b o’ yicha 98,4 mln. tonnani tashkil etadi.
Karyerning yilik unumdorligi:
- kon massasi bo’yicha 971 mln . m 3
;
- qoplama jinslar bo’yicha 535mln. m 3
;
- ruda qazib olish bo’yicha 1136,5mln. t;
- ochish koeffitsiyenti 1.8 m 3
/m 3
Ishchi hodimlar soni:
ITX-146 ta
- ishchilar -956ta
- ekskavator mashinist-168ta
- ekskavator mashinist rdamchisi-63ta
- burg’ulash stanogi mashinisti -38ta
- burg’ulash stanogi mashinisti yordamchisi-38ta
- temir yo’l montyor -99 ta
- qurilmalar bo’yicha tamirlovchi navbatchi chilangarlar-81ta
- qurilmalar bo’yicha tamirlovchi navbatchi elektr- chilangarlar-103ta
-
1.2 Konning geologik va kon texnik sharoitlari
Qalmoqqir konining geologik strukturasi cho’kindi, magmatik va metomorfik kon
jinslaridan tashkil topgan.
Sarg’ish qumtoshlar va kulrang oxaktoshlar cho’kindi jinslar tarkibiy qismi
hisoblanadi. Magmatik jinslar tarkibini kvars-porfir, granodiorit-porfir, sionit-
11

porfir va diorit kabi kon jinslari tashkil qiladi. Metomorfik kon jinslari esa, asosan,
ikkilamchi kvarsitlar va marmarlashgan magmatik jinslardan tashkil topgan.
Kondagi rudalar granodiorit porfirlar shtokining egzokontakt zonasida yertomir
ko’rinishida joylashgan bo’lib, u sionitlar guruhi jinslari bilan alohida kichik
(nuqtasimon) bo’laklarga ajratilgan.
Ruda va kon jinslari massivi bir-biriga yaqin (zich) darzlar to’ri bilan katta va
kichik bloklarga bo’lingan bo’lib, yoriqlar erigan minerallar bilan to’lgan.
Kon jinslarining qattiqlik koeffitsiyenti professor M.M. Protodyakonov shkalasi
bo’yicha 6-10 dan 14 gacha o’zgaradi. Sulfit rudalarining zichligi 2,6÷2,8 t/m 3
,
kon jinslarining zichligi esa 2,4÷2,6 t/m 3
. Ruda va kon jinslarining ko’pchish
koeffitsiyenti 1,5 ga teng.
Qalmoqqir karyeri kon jinslari portlovchanlik ko’rsatkichi bo’yicha, darzdorlik
darajasini hisobga olgan holda uch kategoriyaga bo’linadi:
I – kategoriya – oson portlaydigan jinslar (kuchli darzdor siyenitlar, ikkilamchi
jarayonlar natijasida o’zgargan granodiorit-porfirlar) M.M.Protodyakonov shkalasi
bo’yicha bu jinslarning qattiqlik koeffitsiyenti 6-8 ni tashkil qiladi.
II – kategoriya o’rtacha portlovchan jinslar (mayda va o’rtacha darzdor sulfid
rudalar, ikkilamchi granodiorit – porfirlar, o’zgargan siyenitlar kvarslangan
siyenit-dioritlar, siyenitlar va siyenit-dioritlar hamda rudalangan sulfidlardan
tashkil topgan ikkilamchi kvarsitlar). Bularning qattiqlik koeffitsiyenti 8-12 ga
teng.
III – kategoriya – qiyin portlaydigan jinslar (zichligi yuqori, siyrak darzlikka ega
bo’lgan yirik blokli ikkilamchi kvarsitlar), qattiqlik koeffitsiyenti 10-14.
Qalmoqqir koni Narpay-soy va Olmaliqsoy daryolarining suv ayirish joyiga
joylashgan. Yer osti suvlarining statistik satxi 710-660 m balandlik belgisiga
to’g’ri keladi. Grunt suvlarining satxi fasllar bo’yicha o’zgaruvchan bo’lib, yozda
pasayadi, bahor va kuzda ko’tariladi. O’zgarish ampletudasi 4-6 m ni tashkil qiladi.
Yer osti suvlari bosimsiz va kichik oqimga ega bo’lib, Narpay-soy hamda
Olmaliqsoy daryolari yuqori qismiga joylashgan darzdor ruda zonalari orqali
sizilib ularga quyiladi.Karyerning +700 m balandlik belgisidan pastga joylashgan
12

jinslar butunlay suvdor bo’lib, undan yuqoriga joylashgan jinslar suvdorlik darajasi
kichik. Chunki ularning suvdorligi, asosan, atmosfera yog’inlari natijasida sodir
bo’ladi. Barcha yer osti suvlari jinslardagi yoriqlar bo’ylab sizilib, karyerga oqib
tushadi.
Karyer jinslarining umumiy suvdorlik darajasi 65-68% ni tashkil qiladi.
Qalmoqqir koni uchta karyer bilan qazib olinadi: Konni ochish, Sharqiy va
Markaziy karyerlar, amalda esa har uchchala karyer bitta karyer hisoblanadi.
Ochish va foydali qazilmani qazib olish ishlari hozirgi vaqtda 25 ta pog’onada olib
boriladi. Ulardan 16 tasining balandligi loyiha bo’yicha – 15 m, 9 tasiniki esa –
22,5 m. Pog’onalarning qiyalik burchagi 70-80 0
.
Portlatilishi lozim bo’lgan kon jinslari portlovchanligi bo’yicha, yuqorida qayd
qilingan uch kategoriyaga bo’linadi va har bir kategoriya bo’yicha yil davomida
portlatiladigan jinslar xajmi quyidagicha:
I – kategoriya – 6 mln.m 3
II – kategoriya – 5 mln.m 3
III – kategoriya – 5 mln.m 3

Transheyalar sharoitida – 1 mln.m 3
.
Karyerda transportli qazish tizimi qo’llanadi va qoplama jinslar tashqi ag’darmaga
tashiladi. Kon massasini tashish asosan temir yo’l transportida, qisman esa
avtotransport yordamida amalga oshiriladi. Bunda katta ilashish kuchiga ega
bo’lgan elektrovozlar, yuk ko’tarish qobiliyati 105 tonnali dumpkarlar, 75 va 110
tonnali BelAZ rusumli avtoag’dargichlardan foydalaniladi. Qazib olingan kon
massasi dumpkar va avtooag’dargichlarga 20 dan ortiq EKG-8I, EKG-5U, EKG-
12,5, EKG-15 rusumli, cho’mich xajmi 4 dan 15 m 3
gacha bo’lgan ekskavatorlar
bilan yuklanadi.
Skvajinalar SBSH-250 MN-32 rusumli burg’ulash stanoklari bilan burg’ulanadi.
Portlatish yordamida kon massivini maydalash usuli sifatida asosan, vertikal
skvajina zaryadlari usuli qabul qilingan. Skvajina zaryadlarini portlatish
detonatsiya piligi va elektrik usullarda amalga oshiriladi.
13

Portlatish ishlari – skvajinalarni portlovchi moddalar bilan zaryadlash va ularni
tiqinlash ishlari zaryadlash mashinalari yordamida bajariladi. Karyerda
qo’llanayotgan ekskavatorlar cho’michining o’lchamlariga nisbatan portlatilgan
kon massasidagi konditsion bloklarning maksimal o’lchami 1500 mm dan
oshmasligi lozim (MOF ga o’rnatilgan tegirmonning qabul qilish panjarasi
bo’yicha). Portlatilgan kon massasidagi nokonditsion (nogobarit) bo’laklarning
miqdori 1,5-2,0 % ni tashkil qiladi. Nogobaritlarni ikkilamchi maydalash, asosan,
ustquyma portlovchi modda zaryadlari yordamida bajariladi. Qalmoqqir karyeri
uzluksiz yillik rejimda ishlaydi. Sutkalik ish rejimi ham uzluksiz – 12 soatlik ish
smenada kon ishlari bajariladi. Portlatish uchastkasi 5 ish kunlik xafta bo’yicha
uzlukli rejimda faoliyat yuritadi. Portlatish ishlari xaftada bir marta (payshanba
kuni soat 14 00
– 16 00
da) bir necha gorizontlarda bajariladi. Transheyalar o’tishda
esa, zarurat tug’ilganda.
II bob . Karyer maydonini ochish usuli
Karyer maydonini ochish yer yuzidan karyer ishchi gorizontlariga transport
vositalarini yetib borishini, qazib olingan qoplama jinslarni ag’darmalarga, foydali
qazilmalarni qabul qilish punktlariga (boyitish fabrikasi yoki omborlarga) tashib
berishni ta’minlaydigan ochiq kon laxmlari orqali amalga oshiriladi.
Qalmoqqir konini kon yonbag’rida joylashganligi uni ochish sxemasini tanlab
olishni osonlashtiradi. Tanlab olingan ochish sxemasiga ko’ra karyer maydonining
yuqori qismi +660 metr belgigacha mustaqil yarim transheyalar joylashgan temir
yo’l stansiyalari bilan tutashadi. +805 balandlik belgisidan yuqorida joylashgan
pog’onalardan qazib olingan qoplama jinslar avtomobil transporti yordamida
karyerning sharqiy bortida joylashgan maxsus avtomobil ag’darmaiga tashiladi.
+805 m dan +640 metr balandliklar belgisiga joylashgan pog’onalar “Narpay”
stansiyasi bilan tutashadi, +715 m dan +692 m gacha bo’lgan balandlik belgilarida
joylashgan pog’onalar esa, “Ag’darmanaya” stansiyasi bilan tutashadi. +670 m dan
+640 m gacha balandlik belgilarida joylashgan pog’onalar “668 metr” posti bilan
14

+625 m balandlik belgisidan pastga joylashgan pog’onalar esa, - “Razvedka” posti
bilan tutashadilar.
“Razvedka” postidan boshlab +335 metr balandlikkacha bo’lgan kon gorizontlari 4
yo’lli spiral shaklidagi temir yo’l syezdlari orqali ochilgan. Spiral syezdlarni soat
strelkasi harakati yo’nalishi bo’yicha rivojlantirish karyerdagi qabul qilingan
qazish tartibini buzmasdan uni cheklanmagan miqdorda kengaytirishga imkon
beradi. +335 m balandlik belgisidan pastda joylashgan pog’onalar ikki yo’lli spiral
syezdlar bilan ochiladi.
III BOB .Konni qazib olish tizimi
Qalmoqqir karyerida loyiha bo’yicha transportli qazish tizimi qabul qilingan
bo’lib, qazib olingan qoplama jinslar transport vositasida tashqi ag’darmaga
tashiladi. Karyer ish fronti surilishi parallel, doimiy spiral syezdlarda esa,
yelpig’ichsimon. Bunda pog’ona yo’llari syezd transheyalarida transport vositasi
burilishi uch burilish punktlari hosil qilingan.
Qalmoqqir karyer maydonining sharqiy qismida kengayishi tufayli noksimon
shaklga egadir. +680 m balandlik belgisidan yuqoridagi gorizontlar G simon
shaklga ega bo’lib, kavjoylarining surilishi parallel, +680 m dan pastdagi
gorizontlar P simon shaklga ega.
Hozirgi vaqtda karyerda 25 ta pog’ona hosil qilingan bo’lib, ulardan 16-17 tasida
doimo qazish ishlari olib boriladi. Ishchi pog’onalarning balandligi 15-22,5 m ni
tashkil qiladi. Pog’ona ishchi maydoni minimal kengligi 40-60 m. Ekskavator ish
frontining uzunligi: yuqori gorizontlarda 800-1000 m, pastki gorizontlarda esa
600-800 m. Karyer yer yuzasidan +670 m balandlik belgisigacha joylashgan
pog’onalar balandligi 22,5 m, bulardan pastdagi pog’onalar balandligi esa - 15 m
ni tashkil qiladi. Pog’onalar balandligi qo’llaniladigan qazib yuklash mashinalari
ishchi parametrlari bo’yicha aniqlangan.
Xozirgi vaqtda karyerning yillik chuqurlanish tezligi 5-6 m ni, ish frontining
surilish tezligi esa 90-100 m ni tashkil qilmoqda. Temir yo’l transporti bilan
15

yuklarni tashishning o’rtacha masofasi: ruda bo’yicha 10 km, qoplama jins
bo’yicha 8 km.
Qazib olinadigan kon massasidagi har bir kategoriyaga tegishli kon jinslari va
foydali qazilmalarning ulushi quyidagicha:
I – kategoriya – 10%;
II – kategorya – 45%;
III – kategoriya – 45%.
So’ngi yillarda “Qalmoqqir” karyerida unumdorligi yuqori va ishchi parametrlari
katta bo’lgan EKG-12,5, EKG-15, EKG-20 rusumli ekskavatorlarning qo’llanishi
natijasida qoplama jins pog’onlarining balandligi 15 m dan 22,5 m gacha,
ekskavator kirmalarining eni 18-20 m dan 28-30 m gacha ko’paygan. Natijada
karyerdagi pog’onalar soni kamayib, transport kommunikatsiyalarining uzunligi
12,5 km ga qisqargan.
Biroq, 1980-2005 yillar davomida bajarilgan-qazib yuklash ishlarining tahlili shuni
ko’rsatadiki, bu davr ichida qazib-yuklash ishlarida yuqori unumdorlikka ega
bo’lgan ekskavatorlardan foydalanilgan bo’lsada, 1 m 3
ekskavator cho’michiga
to’g’ri keladigan unumdorlik kamayish ananasiga ega bo’lgan (3.1.-jadval).
3. 1 . -jadval
Yillar 1 m 3
cho’mich
xajmiga to’g’ri
keladigan
unumdorlik, t/m 3 Yillar 1 m 3
cho’mich xajmiga
to’g’ri keladigan
unumdorlik, t/m 3
1 2 3 4
1980 160,9 1997 76,8
1983 128,9 1998 73,3
1985 140,8 1999 88,7
1987 142,0 2000 78,6
1989 142,2 2001 86,9
16

1991 98,6 2002 76,8
1993 110,5 2003 85,5
1995 83,6 2004 92,5
1996 94,8 2005 96.6
Bizning fikrimizcha bunday holatning asosiy sababi, cho’mich hajmi katta bo’lgan
ekskavatorlarni qo’llanishiga qaramay ekskavator birligiga to’g’ri keladigan
unumdorlikning avvalgi darajasida qolganligidir. Chunki “Qalmoqqir” karyeri
sharoitida ekskavator unumdorligiga qator omillar ta’sir etadi, ulardan asosiylari:
foydali qazilma pog’onalarida rudani navlar bo’yicha saralab qazib olib, transport
vositalariga yuklash;
foydali qazilmani karyer chuqur gorizontlarida joylashganligi tufayli qazib olingan
rudani yuqori gorizontda (kapital transheyada) joylashgan qayta yuklash
punktigacha tashib chiqish;
avtomobil va temir yo’l transporti sostavlarining turli sabablarga ko’ra o’z vaqtida
yuklash punktlariga (ekskavator kavjoylariga) yetkazib berilmasligi.
Karyerdagi qazib-yuklash ishlarining samaradorligini oshirish va yuqorida
keltirilgan kamchiliklarni bartaraf qilish ko’p jixatdan karyerda siklli potok va
potok texnologiyalarini qo’llashni taqazo etadi.
Xozirgi vaqtda “Qalmoqqir” karyerida qazib olingan qoplama jins va rudalarni
qabul qilish punktlariga yetkazib berishda temir yo’l va avtomobil transporti
qo’llanadi. Qoplama jins va rudalarni tashish elektrlashtirilgan temir yo’l transporti
yordamida amalga oshiriladi. Ilashish og’irligi (ssepnoy ves) 360 t bo’lgan PE-2m
rusumli elektrovozlarning har biriga yuk ko’tarish qobiliyati 105 t VS-105 rusumli
dumkarlardan 12 tasi tirkalgan lokomotiv sostavlar qoplama jinslarni
ag’darmalarga, rudalarni esa boyitish fabrikasiga tashib beradi. Lokamativ
sostavlar karyerda ochiq siklda, ya’ni muayyan ekskavatorga bog’lanmagan xolda
ishlaydi. Har bir ishchi gorizontga alohida temir yo’l joylashtirilgan bo’lib, u
gorizontdan faqat bitta chiqish yo’liga ega. Karyer temir yo’l transportining
umumiy uzunligi 60 km ga yaqin bo’lib, undan 45 km karyer ichida, 15 km esa
17

ag’darmalarda joylashgan. Temir yo’l bilan yuk tashishning o’rtacha uzunligi: ruda
bo’yicha – 12,7 km, qoplama jins bo’yicha – 7,2 km.
Qoplama jinslar ikki gurux ag’darmaga joylashtiriladi: Narpaysoy va olmaliqsoy
ag’darma guruhlariga. Narpay ag’darmai karyerdan 8 km, Olmaliq
ag’darmai esa, 6-10 km masofada joylashgan. Karyer bilan boyitish fabrikasi
o’rtasidagi masofa esa 8,6 km ni tashkil qiladi.
Yuqori gorizotlardan (+782 m va undan baland) qazib olingan qoplama jinslar
qayta yuklash uzellariga avtomobil transporti yordamida tashiladi. Karyerda har bir
smenada 8-10 ta yuk ko’tarish qobiliyati 130 t “BelAZ” 75313 rusumli
avtomobillar ishlaydi. Avtomobil ag’darmaigacha bo’lgan o’rtacha tashish
masofasi 1,6 km, qayta yuklash uzeligacha bo’lgan o’rtacha tashish masofasi esa,
3,3 km ni tashkil qiladi.
2007-2012 yillarda karyerning o’rtacha yillik yuk aylanmasi 30-35 mln.m 3
ni
tashkil qilgan, undan 20-26 mln.m 3
rudaga, 10-12 mln.m 3
qoplama jinslarga to’g’ri
keladi .
Narpay ag’darmalar guruhi karyer shimoliy-sharqiy bortidan 8 km masofada
joylashgan bo’lib, to’rtta ag’darma tupikidan tashkil topgan. Uchta ag’darma tupiki
+740 m balandlik belgisiga, to’rtinchisi esa undan 30 m balandga - +770 m
balandlik belgisiga joylashgan. Narpay ag’darmalarining yillik yuk qabul qilish
imkoniyati 3400-3500 ming m 3
ga teng bo’lib, unda har bir temir yo’l tupigida
bitta EKG-8I, jami 4 ta ekskavator ishlaydi.
Olmaliq ag’darmalar guruhi karyer g’arbiy bortidan 10 km masofada joylashgan.
Bu guruhda ham 4 ta temir yo’l tupigi faoliyat ko’rsatadi. Har bir tupikda bittadan,
jami 4 ta EKG-8I ekskavatori ishlaydi. Uchta ag’darma tupigi +655, to’rinchisi esa
+710 m balandlik belgisiga joylashgan.
IV bob . Kon massasini qazib olishning texnologi k jarayonlari
4 .1. Tog’ jinslarini qazib olishga tayyorlash
18

Maydalangan kon jinslarining maydalanish sifati bo’lakdorlik va bo’laklar
o’rtasidagi bog’liqlik bilan tavsiflanadi.
Maydalangan kon jinslarining bo’lakdorligi yuqori darajadagi aniqlikda bo’laklar
o’rtacha o’lchami (d
sr ) bilan baholanishi mumkin.
Maydalangan kon jinslari bo’lakdorlik bo’yicha besh kategoriyaga bo’linadi.
1.Juda maydalangan kon jinslari - d
sr <10 sm (eng yirik bo’laklarning o’lchami
40÷60 sm);
2.Mayda maydalangan kon jinslari - d
sr = 15÷25 sm (eng yirik bo’laklarning
o’lchami 60÷100 sm);
3.O’rtacha maydalangan jinslar - d
sr =25÷35 sm (eng yirik bo’laklarning o’lchami
100÷140 sm);
4.Yirik maydalangan kon jinslari - d
sr =40÷60 sm (eng yirik bo’laklarning o’lchami
150÷200 sm);
5.Juda yirik maydalangan kon jinslari - d
sr =70÷90 sm (eng yirik bo’laklarning
o’lchami 250÷300 sm).
Portlatilgan jinslar uyumidagi o’lchamlari qazish texnologiyasi bo’yicha
belgilangan o’lchamlardan katta bo’lgan kon jinslari bo’laklari nogabaritlar deb
ataladi va ularni qayta (ikkilamchi) maydalanadi.
Kon jinslarining buzilishga bo’lgan qarshiligini baholash uchun akad. Rjevskiy
V.V. kon jinslari buzilish qiyinligi ko’rsatgichini tavsiya etgan va bu ko’rsatgich
quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:
Y
q =5·10 -8
(G
siq +G
sur +G
cho’z ) k
dar +5·10 -5
· γ ( 4 .1 . )
Bunda: K
tr kon jinslarining darzdorlik darajasini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
γ – kon jinslarining tabiiy holatdagi zichligi, g/sm 3
;
G
siq ,G
sur ,G
cho’z - mos holda kon jinslarining siqilishga, surilishga va cho’zilishga
ko’rsatadigan nisbiy qarshiligi, Pa.
Kon jinslari buzilish qiyinlig4i ko’rsatgichi bo’yicha besh sinfga bo’linib, har bir
o’z navbatida besh kategoriyadan tashkil topadi.
19

I – sinf. Yarim qoyasimon, pishiq va bo’laklari o’zaro bog’liq bo’lgan 1÷5
kategoriyalarni tashkil etuvchi yumshoq kon jinslari (Y
q =1÷5);
II – sinf. 6÷10 kategoriyalarni tashkil qiluvchi oson buziladigan qoyasimon kon
jinslari (Y
q =5,1÷10);
III – sinf. o’rtacha qiyinlikda buziladigan qoyasimon kon jinslari bo’lib, 11÷15
kategoriyalarni tashkil qiladi (Y
q =10,1÷15);
IV – sinf. 16÷20 kategoriyalarga mansub bo’lgan qiyin buziladigan qoyasimon kon
jinslari (P
bq =15,1÷20);
V – sinf. 21÷25 kategoriyalarni tashkil qiluvchi juda qiyin buziladigan qoyasimon
kon jinslari (Y
q =20,1÷25).
Buzilish qiyinligi ko’rsatgichi Y
q >25 bo’lgan kon jinslari konchilik amaliyotida
juda kam uchraydi.
Kon jinslarini qazishga tayyorlash keyingi jarayonlarni (kon massasini qazib olib
transport vositalariga yuklash, qabul punktlariga tashish, ag’darma hosil qilish,
qayta ishlash va boshqalar) bajarish uchun qulay sharoit va texnologik
imkoniyatlar yaratish maqsadida amalga oshiriladi.
Kon jinslarini qazishga tayyorlash turli usullarda bajarilishi mumkin.
O’zbekiston polimetall konlarini ochiq usulda qazib olishda burg’ulab-portlatish
usuli qattiq qoyasimon kon jinslarini qazishga tayyorlashda keng qo’llaniladi. Bu
usulda qazishga tayyorlangan kon jinsi bo’laklarining chiziq bo’yicha maksimal
o’lchami qazib-yuklash va tashish vositalarining parametrlariga mos kelishi zarur.
Portlatilgan kon jinsi bo’laklarining maksimal o’lchami quyidagi qiymatlarda
bo’lishi talab etiladi:
- bir cho’michli ekskavatorlar uchun: l
max ≤(0,7÷0,8) (q) 1/3
;
- avtomobil va temir yo’l transporti uchun: l
max ≤0,5 (Q) 1/3
;
- konveyer transporti uchun l
max ≤0,5 B
l -0,1;
- maydalash uskunasi uchun l
max ≤0,75 B
q .
bunda: q – ekskavator cho’michining sig’imi, m 3
;
Q -avtoag’dargich yoki dumpkar (vagon) kuzovi sig’imi, m 3
;
B
l – konveyer lentasining kengligi, m;
20

B
q – maydalagich qabul qilish panjarasi pastki qismining kengligi, m.
Yuqorida keltirilgan (talab etiladigan) o’lchamlamlardan katta bo’lgan kon jinslari
bo’laklari nogabarit deyiladi va ularni qayta (ikkilamchi) maydalash lozim bo’ladi.
Portlatish usulida kon jinslarini massivdan ajratib olganda maydalangan jinslarning
yoyilmasi uyumsimon shaklga ega bo’lishi va undagi nogabaritlar soni minimal
hamda kon jinsi bo’laklarining maydalanish darajasi bir tekis bo’lishi shart.
Portlatilgan kon jinsining hajmi katta bo’lib, qazib-yuklash mashinasining
uzluksiz, xavfsiz va yuqori texnik-iqtisodiy ko’rsatgichlar bilan ishlashini
ta’minlashi talab etiladi.
Yuqoridagi talablar va kondagi jinslarning xossalaridan kelib chiqqan holda
Qalmoqqir karyerida barcha kon jinslari burg’ulash va portlatish ishlari yordamida
qazib olishga tayyorlanadi. Bugungi kunda karyerda jami 18 dona SBSH-250
rusumidagi burg’ulash stanogi mavjud bo’lib, ular yordamida kon jinslari
massivida diametri 250 mm bo’lgan skvajinalar burg’ulanadi. Burg’ulash
ishlarining yillik ish hajmi qariyib 500000 pog.m. bo’lib, bir oyda o’rtacha 42000
pog.m. burg’ulash ishlari bajariladi. Bunda burg’ulanadigan skvajinalar chuqurligi
pog’ona balandligiga bog’liq bo’lib, quyidagilarni tashkil etadi: balandligi 22,5 m
bo’lgan pog’onalarda 28 m va balandligi 15 m bo’lgan pog’onada 18 m.
Bunda 70% ga yaqin skvajinalar suvli gorizontlarda burg’ulanadi. Quruq
skvajinalarni burg’ulashda suv-havo aralashmasi skvajinaga berib turilishi hisobiga
burg’ulash ishlari natijasida hosil bo’ladigan changlar karyer atmosferasini
ifloslantirmasligi ta’minlanadi.
Burg’ulash uskunalariga texnik suvni tashish uchun karyerda KRAZ rusumli har
birining sig’imi 10 m 3
bo’lgan 2 ta suv tashish mashinasi qo’llaniladi. Ular texnik
suvni rudnik suv chiqarish joyidan olib kelib burg’ulash uskunalariga bo’shatadi.
Ushbu ishlar kunduz kuni amalga oshiriladi. Yana shuni ham alohida ta’kidlash
kerakki karyerda burg’ulash ishlari faqatgina kunduzi, dam olish kunlarisiz 1 ta 12
soatlik smenada amalga oshiriladi, ya’ni smena ertalab 07 00
dan kechki 19 00
gacha
davom etadi.har bir burg’ulsh uskunasida mashinist va mashinist yordamchisi
21

ishlaydi. Yil davomida bo’ladigan bayram kunlarida (9 ta bayram) burg’ulash
ishlari amalga oshirilmaydi.
Burg’ulash snaryadi har birining uzunligi 8 m va diametri 243 mm dan bo’lgan 4 ta
burg’ulash shtangasidan iborat. Bugungi kunda “Volgaburmash” firmasi
tomonidan ishlab chiqarilgan dolotalardan foydalanilmoqda. Bitta dolotaning narxi
870 AQSH dollari bo’lib, bitta dolota yordamida o’rtacha 750 m burg’ulash ishlari
olib boriladi.
Portlatish ishlari “Olmaliq K MK” AJ ning portlatish ishlarini olib boruvchi
uchastkasi tomonidan amalga oshiriladi. Portlatish vositalari karyer maydonidan
25 km masofada joylashgan portlovchi moddalar tayyorlash zavodida tayyorlanadi.
Portlatish ishlari har haftaning payshanba kunlari soat 14 00
dan 16 00
gacha amalga
oshiriladi. Skvajinalarni zaryadlash ishlari haftaning dushanba-payshanba kunlari
olib boriladi. Zaryadlangan seriyalar portlatish kunigacha maxsus qo’riqlash
bo’limi tomonidan qo’riqlanadi.
Karyerdagi kon jinslari portlash darajasi bo’yicha 3 ta toifaga bo’lingan:
1-toifa: yengil portlovchi
2-toifa: o’rtacha portlovchi
3-toifa: qiyin portlovchi
Kon jinslari toifalarining foiz miqdori quyidagicha:
1-toifa: 10%
2-toifa: 45%
3-toifa: 45%
Bugungi kunda burg’ulanayotgan skvajinalarning suvlilik darajasi quyidagicha:
quruq skvajinalar - 30 %, suvli skvajinalar – 70%. Karyer maydoni chuqurligining
ortishi bilan parallel ravishda skvajinalarning suvlilik darajasi ortib boradi va
pastki gorizontlarda ushbu ko’rsatgich 90-95% gacha yetadi.
Portlovchi moddaning solishtirma sarfi 1 m 3
kon jinsi uchun 0.3 kg dan 0,63-0,7 kg
gacha ko’rsatgichni tashkil etadi. Portlovchi moddaning o’rtacha sarfi quruq
skvajina zaryadlarida 0,72 kg/m 3
va suvli skvajina zaryadlari uchun 0,76 kg/m 3
ni
tashkil qiladi.
22

Kon jinslari portlash darajasi bo’yicha toifalariga bog’liq holda skvajina to’rlari
har xil qiymatlarni tashkil etadi: 1-toifa kon jinslari uchun 9,5x9,5 m; 2-toifa kon
jinslari uchun 8,5x8m va 3-toifa kon jinslari uchun 7x6,5m ni tashkil qiladi. 1
pog.m. skvajinaning portlovchi modda bo’yicha sig’imi 44 kg, skvajinadagi zaryad
uzunligi 11-12m, zaboyka uzunligi 5-7 m bo’lib, 1 pog.m. skvajina zaryadi
portlashidan hosil bo’ladigan kon jinslari hajmi 53-56 m 3
ni tashkil qiladi.
Trashneyalarni o’tishda skvajinalar to’ri 2-toifa kon jinslari uchun 6,5x6 m ni
tashkil qilib, portlovchi modda solishtirma sarfi 0,65 kg/m 3
va 1 pog.m. skvajina
portlashidan hosil bo’ladigan kon jinslari hajmi 33-40 m 3
ni tashkil etadi.
Karyerda emulgit-30.50.60 rusumli portlovchi moddalar qo’llaniladi.
Emulsiyani ishlab chiqarish uchun quyidagi komponentlardan foydalaniladi:
Selitra eritmasi -89,5%;
Dizel yoqilg’isi-5,2%;
Olein kislotasi-3,7%;
Suvli ammiak-1,6%;
Oynali mikrosferalar-2%.
Oynali mikrosferalardan boshqa yuqorida sanab o’tilgan barcha komponentlar
O’zbekistonda ishlab chiqariladi. Emulsiyani tayyorlash jarayoni to’liq
avtomatlashtirilgan bo’lib, bu jarayon zavoddagi maxsus modul uskunasida amalga
oshiriladi. Emulsiya pastaga o’xshash suyuq konsistensiya bo’lib, u zarba va yonib
ketishga xavfsiz.
Emulsiyali portlovchi modda bu ANFO va emulsiyaning aralashmasidir. ANFO –
bu 94% granullangan ammiakli selitra va 4% dizel yoqilg’isining aralashmasidir.
Ushbu komponentlarni aralashtirish zavoddagi statsionar joylashgan uskuna
yordamida yoki zaryadlash mashinasida amalga oshiriladi.
Emulsiyali portlovchi modda xavfsizligi, arzonligi, suvga chidamliligi va saqlash
muddati uzoqligi bilan boshqa portlovchi moddalardan ajralib turadi.
Jahon tajribasidan kelib chiqqan holda 1994 yilning avgust oyida “Olmaliq TMK”
AJ rahbariyati emulsiyali portlovchi moddani ishlab chiqaruvchi zavodni qurish
to’g’risida qaror qabul qiladi va 1997 yili qurib bitkaziladi va shu yili avgust
23

oyidan kombinat yangi turdagi emulsiyali portlovchi modda bilan portlatish ishlari
olib borishni boshlaydi. Zavodning portlovchi modda ishlab chiqarish bo’yicha
yillik quvvati 40000 tonnani tashkil qiladi. Zavodni qurish va uskunalarni sotib
olishga jami 5 092 000 AQSH dollari sarflangan.
Qalmoqqir karyeri bo’yicha 2021 yil uchun 30 mln. m 3
kon jinsini qazish-
yuklash ishlariga portlatib tayyorlash rejalashtirilgan bo’lib, shundan 1,623 mln.m 3
kon jinsini transheyali sharoitlarda portlatilish ko’zda tutilgan.
Bir haftada portlatiladigan kon jinslari hajmi quyidagini tashkil qiladi:
pog’onalar bo’yicha:
V
t.j. =31269000/52= 601326,9 m 3
bunda: 52- bir yildagi haftalar soni;
transheyalar bo’yicha:
V
t.j. =10000000/52=192307.7 m 3
Ma’lumki, Qalmoqqir karyerida pog’onalar balandligi yuqori gorizontlarda 22,5 m
va quyi gorizontlarda 15 m ni tashkil etadi, ya’ni karyerda ish olib borilayotgan
jami pog’onalar 60% uning balandligi 15 m va qolgan 40% pog’onalar balandligi
22,5 m dir.
Yuqoridagilardan foydalanib, balandligi 15 va 22,5 m bo’lgan pog’onalarda 1
haftada portlatiladigan kon jinsi hajmini quyidagicha aniqlash mumkin:
22,5 m li pog’onalarda:
V
t.j. = 601326,9·0,4= 1503317,3 m 3
15 m li pog’onalarda :
V
t.j. = 601326,9
·0,6=1002211,5 m 3
24

Kerakli hajmdagi kon massasi hajmini portlatish uchun olib boriladigan portlatish
seriyasi quyidagini tashkil qiladi:
balandligi 22.5 m bo’lgan pog’onalarda – 6 ta seriya;
balandligi 15 m bo’lgan pog’onalarda – 15 ta seriya;
transheyali sharoitlarda – 1 ta seri ya .
Berilgan hajmdagi (ya’ni 31269000 m 3
) kon jinslarini portlatish uchun bir haftada
jami 22 ta seriyani portlatish talab etiladi.
Agarda 1 pog.m. skvajina portlatilganda o’rtacha 56 m 3
kon jinsi maydalanishini
hisobga olsak balandligi 22,5 m bo’lgan pog’onada bitta skvajinadan 1568
m 3
,balandligi 15 m bo’lgan pog’onada kon jinsi chiqishini1008 m 3
aniqlash
mumkin.
Yuqoridagi ma’lumotlardan foydalanib barcha seriyalardagi skvajinalar sonini
quyidagicha aniqlash mumkin:
balandligi 22,5 m pog’onalarda
N
skv = 1503317 /1568= 958 ta yoki bitta seriyada o’rtacha 159 ta skvajina;
balandligi 15 m pog’onalarda
N
skv = 1002211 /1008= 994 ta yoki bitta seriyada o’rtacha 66 ta skvajina
Transheya o’tishda 1 ta skvajinadan chiqadigan kon jinslari hajmi o’rtacha 151,3
m 3
(yoki 1 pog.m. skvajinadan 22,5 m 3
) ekanligini hisobga olgan holda transheyali
sharoitlarda bitta seriyada portlatiladigan skvajinalar sonini quyidagicha aniqlash
mumkin:
N
skv =22826/151,3=151 ta skvajina.
Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, Qalmoqqir karyerida bir haftada o’rtacha 643
ta skvajina portlatiladi. Endi shu skvajinalarni zaryadlashga sarflanadigan
portlovchi modda sarfini hisoblaymiz.
Karyerda portlovchi moddaning solishtirma sarfi suvli skvajinalarda o’rtacha 0,76
kg/m 3
va quruq skvajinalarda 0,72 kg/m 3
ni tashkil etishi va skvajinalarning 70% i
25

suvli skvajinalar ekanligini hisobga olib portlovchi modda sarfini quyidagicha
hisoblash mumkin:
Balandligi 22,5m bo’lgan skvajinaga esa 0,72*1568=1129kg portlovchi modda
sarflanadi. Balandligi 15 m bo’lgan skvajinaga esa 0,76*1008=766 kg portlovchi
modda sarflanadi.Transheyali sharoitlarda bitta skvajinaga o’rtacha
0,72*151,3=109 kg portlovchi modda zaryadlanadi.
Endi bitta seriyaga sarflanadigan portlovchi modda sarfini aniqlaymiz:
Balandligi 22,5 m bo’lgan pog’ona uchun:
Q
ser =25·1129=28225 kg.
Balandligi 15 m bo’lgan pog’ona uchun:
Q
ser =23
·766=17618 kg.
Transheya o’tishda Q
ser =151
·109=16459 kg
yoki, bir haftada jami 15
·17618+6 ·28225+151 ·109=212079 kg portlovchi modda
sarflanadi. Bir yilda bu ko’rsatgich 11028.1 ming tonnani tashkil qiladi.
Endi quyida Qalmoqqir karyerida portlatish tarmog’ini montaj qilish ishlarini
ko’rib chiqamiz.
Qalmoqqir karyerida portlatish tarmog’i sxemasini hisoblash quyidagi tartibda
amalga oshiriladi.
Kon massasining talab etilgan maydalanish darajasiga erishish uchun portlatish
ishlari loyihasiga ko’ra qisqa sekinlatilgan portlatishdan foydalaniladi.
Skvajina zaryadlarini qisqa sekinlatilgan portlatish amalga oshirishda “Nonel”
noelektrik tizimi bilan birgalikda birdaniga portlovchi ED-8-E va ED-8-J elektr
detonatorlari yoki qisqa sekinlatilgan EDKZ-PKM-15 va EDKZ-P-25 elektr
detonatorlaridan foydalaniladi.
Portlatish tarmog’ini montaj qilish ishlari amaldagi xavfsizlik qoidalari va
yo’riqnomaga asosan skvajinaga zaryadni joylashtirib bo’lgandan so’ng amalga
26

oshiriladi. Loyihaga muvofiq portlatish tarmog’ini montaj qilish “Nonel”
noelektrik tizimi (asosiy variant) yordamida va elektr portlatish tarmog’ida esa
DSH ning skvajina ichidan yer yuziga chiqib turgan qismini EDKZ-PKM-15 yoki
EDKZ-P-25 qisqa sekinlatilgan elektr detonatorlarga ulash amalga oshiriladi.
Bunda sekinlatish vaqti ( t
z ) o’rtacha 33,4 ms ni tashkil qiladi. Shuningdek baland
pog’onalarni (22,5 m) portlatishda ushbu ko’rsatgich 67÷176 ms gacha o’zgaradi.
Magistral o’tkazgichning uzunligi zahirasi bilan 250 m ni tashkil qiladi.
Elektr usulida portlatish ishlarini amalga oshirishda montaj qilingan elektr
tarmog’ining umumiy qarshiligi quyidagicha hisoblanadi:
R
um =R
m +nR
ED , Om
bunda: R
m – magistral o’tkazgichning qarshiligi, Om;
n – bitta seriyadagi ED lar soni, dona;
R
ED – ED ning qarshiligi bo’lib, hisoblash ishlarida R
ED =3 Om ga teng qilib
olinadi.
R
m =P*(L/S)=0.0175*(250/0.75)=5.8 Om
bunda: P – misdan tayyorlangan o’tkazgichning elektr qarshiligi, Om;
L – o’tkazgich uzunligi, m;
S – o’tkazgichning ko’ndalang kesim yuzasi, mm 2
.
U holda elektr tarmog’ining umumiy qarshiligi quyidagiga teng bo’ladi:
R
um =5.8+90*3=275 Om
KPM-1A portlatish mashinkasi uchun elektr detonatorlarni ketma-ket ulashdagi
elektr tarmog’ining nominal qarshiligi 300 Om va KPM-ZU1 mashinkasi uchun bu
ko’rsatgich 600 Om ga teng. Amaliyot ishlari ko’rsatishicha bitta portlatish
27

mashinkasi yordamida 90 tagacha skvajina zaryadini bitta seriyada portlatish
mumkin.
Biz hisoblash ishlarini Qalmoqqir karyeri sharoitida mustahkamlik darajasini
inobatga olgan holda ko’rib chiqayotganligimiz uchun asosan SBSH rusumli
stanoklardan foydalanamiz va ularning bizga maqul bo’lgan turini tanlaymiz.
Kon jinslarining burg’ulanuvchanligi burg’ulash usuli, burg’ulash
asbobi konstruksiyasi va kon jinsi buzilishiga tasir qiluvchi omillarga bog’liq.
Akademik V.V. Rejevskiy kon jinslarining burg’ulanuvchanligi bo’yicha
( faqatgina tog’ jinslari xususiyatlariga bog’liq xolda ) mexanik burg’ulashdagi
ko’rsatkichi bo’yicha tog’ jinslarini ajratgan. Unga muvofiq burg’ulanuvchanlik
ko’rsatkichi quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Y
q = 7 ¿10−8 ( G
siq +G
sur ) + 7 ¿10−5 γ
bunda, G
sq – tog’ jinsining bir o’q bo’yicha siqilishga chidamlilik chegarasi, MPa;
G
sur - tog’ jinsining siljishga bo’lgan qarshilik chegarasi, MPa;
γ – tog’ jinsining zichligi, t/m 3
.
Burg’ulanuvchanlik ko’rsatkichi bo’yicha tog’ jinslari 5 ta sinfga bo’linadi. Har bir
sinf tarkibiga 5 turkum (kategoriya) kiradi .
I - sinf – yengil burg’ulanuvchi jinslar, 1dan – 5 kategoriyagacha:( P
b = 1
¿ 5 )
II - sinf – o’rtacha qiyinchilikda burg’ulanuvchi jinslar, 6 dan – 10
kategoriyagacha: ( P
b = 5, 1
¿ 10)
III - sinf – qiyin burg’ulanuvchi jinslar, 11 dan – 15 kategoriyagacha: ( P
b = 10,1
¿
15)
IV - sinf – juda qiyin burg’ulanuvchi jinslar, 16 dan – 20 kategoriyagacha: ( P
b =
15,1
¿ 20)
V sinf – haddan tashqari qiyin burg’ulanuvchi jinslar, P
b
¿ 25 ko’rsatkichga ega
bo’lgan tog’ jinslari kategoriyadan tashqari jinslar deyilib bunday jinslar kamdan –
kam uchraydi. Qalmoqqir konidagi tog’ jinslari burg’ulanuvchanlik darajasi
28

bo’yicha o’rtacha qiyinlikda burg’ulanuvchi va qiyin burg’ulanuvchi jinslar sinfiga
kiradi.
Portlatish skvajinlarini burg’ulash uchun skvajin koviga buzuvchi kuchlanish
ta’siri bo’yicha 3 ta guruhdagi stanoklardan foydalaniladi.
1–guruxga, skvajina koviga mexanik ta’sir qiluvchi burg’ulash stanoklari kiradi.
Ushbu guruhga quyidagi burg’ulash stanoklari turlari kiradi:
СБР ( qirquvchi karonka bilan aylanib burg’ulovchi stanok);
СБШ ( sharoshkali dolota bilan aylanib burg’ulovchi stanok);
СБУ ( zarb - arqonli burg’ulash stanogi);
2–guruhga, skvajina koviga termik, gidravlik yoki portlatish orqali ta’sir qiluvchi
burg’ulash stanoklari kiradi. Ushbu guruhdan karyerlarda faqatgina olovli
burg’ulash stanoklari (СБО) qo’llaniladi.
29

3–guruhiga, esa skvajin koviga mexanik va termik tasir qilishni birgalikda olib
boruvchi burg’ulash stanoklari keng qo’llaniladi. So’nggi yillarda ochiq kon
ishlarida SBSH burg’ulash stanoklarini qo’llash ommaviylashmoqda.
4.1-rasm. СБШ 250-32 rusumli burg’ilash stanoki.
Biz Qalmoqqir karyeri sharoitida СБШ -250MN 32 burg’ulash stanogi karyer
bo’yicha yillik unumdorlikni taminlash uchun zarur bo’ladigan sonini aniqlaymiz.
Buning uchun dastlab burg’ulash stanoklarining ish unumdorligini aniqlanishi
30

talab etiladi. Burg’ulash stanogi unumdorligini hisoblash formulasi quyida
keltirilgan.
Burg’ulash stanogining smenalik unumdorligini aniqlash quyidagi formula orqali
amalga oshiriladi.
P
b.sm = Тсм
То+Тв · K
i.b
bunda, T
sm – smena davomiyligi, (12soat) ;
T
o va T
v – 1m skvajinani burg’ulash uchun bajariladigan asosiy va yordamchi
operatsiyalar davomiyligi, soat;
K
i.b - bir smenadagi ish vaqtidan foydalanish koeffitsenti bo’lib, u СБШ -250 MN
stanogi uchun quyidagicha topiladi:
K i.b =
¿ ¿ ¿ ¿
bunda, T
n.z , T
r , T
v.p – mos xolda smena davomida stanokning tayyorlovchi
yakunlovchi operatsiyalarni bajarish, tanaffuslar va rejadan tashqari to’xtab qolish
vaqtlari;
T
n.z va T
r – karyerlarda ish sharoitidan kelib chiqqan xolda birgalikda 0,2 ÷ 1 soatni
tashkil etadi;
T
n.3 + T
r = 0,5 ÷ 1,5 soat;
T
v.p – karyerlarda 1
¿ 1,5 soat chegarada bo’ladi.
T
o – asosiy operatsiyalar davomiyligi quyidagicha aniqlanadi:
СБШ -250 MN 32 stanogi uchun:
T
o =
1
νб
= 1
12 =0.08 soat;
31

bunda, V
b – burg’ulash stanogining texnik tezligi (har bir turdagi stanok uchun
hisoblash yoki xronametrik usulda aniqlanadi).
Hisoblash ishlarida V
b ning qiymatini quyidagi 4 .1-jadvaldan foydalanib aniqlash
mumkin:
4 .1.-jadval
T
v – qiymati xronametraj kuzatishlar asosida aniqlanadi. Hisoblash ishlarida T
v
ning qiymatini СБШ 250 MN 32 stanoklari uchun 2 – 5 min deb olinadi.
U holda burg’ulash stanogining smenalik ish unumdorligi SBSH-250 MN 32
stanogi uchun quyidagicha aniqlanadi:
P b.sm = Тсм
То+Тв
⋅Kи.б.=12
0,08 +0,08 ⋅0,91 ≈68 м/смена
Burg’ulash stanogining yillik ish unumdorligi quyidagicha hisoblanadi:
P
b.y = P
b.sm n
sm. N;
32Burg’ulash stanoki V
b ko’rsatgichi Tenik burg’ulash tezligi
m/ch
SBSH-250 MN 8-10
10-12
12-14
14-16 14-15
11-12
9-10
6-7
SBSH-320 8-10
10-12
12-14
14-16 15-16
12-13
10-11
7-8

bunda, n
sm - 1 sutkadagi ish smenalar soni ( Qalmoqqir kar y erida n
sm = 1);
N = 280¿ 290 kun – bitta burg’ulash stanogining 1 yildagi ish kunlar soni.
U holda СБШ -250 MN 32 stanogining yillik ish unumdorligi quyidagicha
aniqlanadi:
P
b.y = P
b.sm n
sm. N=68
·1·280=19176 m/yil
Burg’ulash stanoklarining ishchi soni burg’ulab portlatilishi talab etilayotgan kon
massasi hajmiga bog’liq holda rudalar uchun quyidagicha aniqlanadi:
N
b.r .=
νк.м
Пб.й.⋅qк.м ;
bunda, V
k.m – 1 yilda qazib olinishi kerak bo’lgan kon massasi hajmi (m 3
/yil);
q
k.m – 1 m skvajinani portlatganda hosil bo’ladigan kon massasining hajmi bo’lib m 3
, u quyidagicha aniqlanadi (dastlab hisoblash ishlarini pog’ona balandligi 22.5 m
bo’lganda SBSH-250 MN 32 stanogi uchun amalga oshiramiz):
q
k.m =
[W +b(nр− 1)]hуа
nP⋅LC
= (10 +8)⋅22 ,5⋅8
2⋅25 ,5 ≈ 63 m 3
bunda, W – ustupning tag qismi bo’yicha qarshilik chizig’i bo’lib, u quyidagicha
aniqlanadi:
W =(35÷40) d
c =40
·0,25=10m
d
c – skvajina diametri bo’lib, 250 mm yoki 0.25 m ga teng;
b- skvajina qatorlari orasidagi masofa bo’lib, 8 m ga teng;
a – qatorlar bo’yicha skvajinalar orasidagi masofa bo’lib 8 m ga teng;
n
r – skvajina qatorlari soni n
r – 2;
h
y - ustup balandligi bo’lib, 22.5 m ga teng deb oldik.
L
c – s kvajina chuqurligi bo’lib quyidagicha aniqlanadi
33

:
L
c = h
y + L
n =22.5+3=25,5 m.
bunda, L
n – perebur chuqurligi L
n = 3-5 m
U holda,qoplavchi tog’ jinslari bo’yicha stanoklar soni
N
b.r .= νк.м
Пб.й.⋅qк.м
=10000000
19176 ∗63 =9 ta stanok.
Endi hisoblash ishlarini pog’ona balandligi 15 m bo’lgan yani quyi gorizontlar
boshqacha aytganda foydali qazilma qazib olish gorizontlari bo’yicha hisoblaymiz
q
k.m =
[W +b(nр− 1)]hуа
nP⋅LC
= (10 +7)⋅15 ⋅8
2⋅18 ≈ 49 m 3
bunda, W – ustupning tag qismi bo’yicha qarshilik chizig’i bo’lib, u quyidagicha
aniqlanadi:
W =(35÷40) d
c = 40 ·
0,25= 10 m
d
c – skvajina diametri bo’lib, 250 mm yoki 0.25 m ga teng;
b- skvajina qatorlari orasidagi masofa bo’lib, 8 m ga teng;
a – qatorlar bo’yicha skvajinalar orasidagi masofa bo’lib 8 m ga teng;
n
r – skvajina qatorlari soni n
r – 2;
h
y - ustup balandligi bo’lib, 15 m ga teng deb oldik.
L
c – skvajina chuqurligi bo’lib quyidagicha aniqlanadi:
L
c = h
y + L
n =15+3=18 m.
bunda, L
n – perebur chuqurligi L
n = 3-5 m
34

Ruda bo’yicha stanoklar soni:
N
b.r .= νк.м
Пб.й.⋅qк.м
=11200000
19176 ∗49 =12 ta stanok.
Umumiy burg’ilash s tanoklari soni 2 1 ta СБШ 250 MN 32.
Skvajina zaryadlari o’ziga konstruksiyasi bo’yicha yoppasiga to’ldirilgan va
orasidagi xavoli bo’shliq qoldirilgan konstruksiyada bo’ladi. Bir tekis to’ldirilgan
zaryad skvajinaning pastki qismida joylashib, u asosan ustupning pastki qismiga
ta’sir qiladi.
Bitta skvajinadagi portlovchi modda massasi quyidagi formula bo’yicha
aniqlanadi:
birinchi qator skvajinalar uchun:
Q
3 = q
·W ·h
y a
ikkinchi qator skvajinalar uchun:
Q 3 = q
·b ·h
y ¿a
bunda q – portlovchi moddaning solishtirma sarfi bo’lib, uning qiymati Qalmoqqir
karyeri sharoiti uchun quruq skvajinalarda 0.72 va suvli skvajinalarda 0.76 kg/m 3
ga teng. Agar q ning qiymatini o’rtacha 0.72 kg/m 3
deb olsak, u holda bitta
skvajinadagi portlovchi modda massasi mos holda birinchi va ikkinchi qatordagi
skvajinalar uchun (pog’ona balandligi 22.5 m bo’lganda) quyidagi qiymatlarga ega
bo’ladi:

birinchi qator skvajinalar uchun:
Q
3 = q
·W ·h
y · a = 0.72 ·10 ·22.5 ·8=1296 kg
35

ikkinchi qator skvajinalar uchun:
Q 3 = q·b ·h
y
· a=0.72 ·8·8·22.5= 1036.8kg
birinchi qator skvajinalar uchun zaryad uzunligi:
Lзар = Qз
PI=1296
68 .7≈18 ,8м
ikkinchi qator skvajinalar uchun zaryad uzunligi:
Lзар = Qз
PI=1036 .
68 .7 ≈15 .2м
Bu yerda PI – 1 m skvajinada joylashadigan zaryad massasi bo’lib, quyidagicha
aniqlanadi:
PI= π⋅d2
4 ⋅Δ= 3.14 ⋅0.25 2
4 ⋅1400 ≈ 68 .7кг /м
Bunda: d – skvajina diametri, m
Δ – zaryadlash zichligi, kg/m3
Yuqorida keltirilgan hisoblash ishlarini balandligi 15 m bo’lgan pog’ona uchun
hisoblaymiz:
birinchi qator skvajinalar uchun:
Q
3 = q
·W ·h
y · a = 0.76 ·10 ·15 ·7=798 kg

ikkinchi qator skvajinalar uchun:
36

Q 3 = q·b ·h
y
· a=0.76 ·7·7·15= 558 kg
Endi pog’ona balandligi 15 m bo’lganda zaryad balandligini hisoblaymiz:
birinchi qator skvajinalar uchun:
Lзар = Qз
PI=798
68 .7≈11 .6м
ikkinchi qator skvajinalar uchun:
Lзар = Qз
PI=558
68 .7≈8.1м
Portlatish skvajinalarini portlovchi modda bilan zaryadlash va portlatish
usullarini tanlash
Karyerlarda asosan portlovchi modda zaryadining uzaytirilgan
konstruksiyasidan foydalanilib, mazkur kontruksiyadagi zaryadlar quyidagi
yutuqlarga ega:
 Zaryadni joylashtirish uchun bajariladigan burg’ulash ishlari hajmining
nisbatan kamligi;
 Zaryadlash ishlarining kam mehnat talabligi;
 Zaryadning massivda bir tekisda taqsimlanishi.
Yaqin kunlargacha karyerlarda asosan bir tekis to’ldirilgan kolonkali zaryadlar
qo’llanilar edi. Kon jinsi massivini bunday kontruksiyadagi zaryad bilan
portlatilganda pog’ona yuqori qismida nogabaritlar ko’p miqdorda hosil bo’lishi
bilan bir qatorda zaryad yaqinida kon jinslarining haddan tashqari maydalanib
ketishi kuzatilardi. Bunda zaryad portlatilganda uning yaqinida katta hajmdagi
juda maydalanib ketgan kon jinslari hosil bo’ladi. Bunday bo’lishiga asosiy sabab
zaryad joylashgan kamerada portlash gazsimon mahsulotlarining yuqori bosim
ostida tarqalishidir. Portlashdan so’ng kon jinslarining bunday notekis
37

maydalanishi ular bilan ishlashda muammolarni keltirib chiqaradi. Kon jinsi
massivining bir tekisda maydalanishi ta’minlash uchun akad. N.V. Melnikov va
t.f.d. L.N.Marchenko havoli bo’shliqlar bilan bo’lingan uzilma zaryad
konstruksiyasini taklif qilishgan bo’lib, unga ko’ra zaryad ikki yoki undan ham
ko’proq bo’laklarga bo’linib ularning orasida havoli bo’shliq qoldiriladi.
Skvajinada havoli bo’shliqni hosil qilish portlashning qattiq muhitdagi xarakterini
o’zgarishiga olib keladi: portlash bosimining tiqizligi sezilardi darajada kamayib,
zaryad atrofidagi kon jinslari o’ta maydalanib ketishining oldi olinadi;
portlashning kon jinsi massiviga faol ta’sir ko’rsatish vaqti cho’ziladi; zaryad
pastki va yuqori qismlari portlashidan hosil bo’ladigan kuchlanish to’lqinlarining
interferensiyasi kuzatiladi. Bunda havoli bo’shliq portlashning boshlang’ich
davrida hosil bo’ladigan bosimni kamaytiruvchi kompensator vazifasini bajaradi.
Portlash impulsi parametrlarining bunday o’zgarishi hisobiga zaryad kamerasi
atrofidagi kon jinslarining haddan tashqari maydalanib ketishi kamayadi, ya’ni
portlashda ajralib chiqadigan energiya kon jinsi massiviga bir tekis ta’sir
ko’rsatadi. Ushbu xulosa har xil kon-geologik sharoitlarda o’tkazilgan tajriba
ishlarida o’z tasdig’ini topgan. Shunday qilib havoli bo’shliq bilan bo’laklangan
zaryadlar portlatilganda zaryad yuqori va pastki qismidan hosil bo’lgan
kuchlanish to’lqinlarining o’zaro kesishishi natijasida kon jins massivining
maydalanish darajasi yaxshi va bir tekis bo’lishiga olib kelishi muqarrar.
Qalmoqqir karyerida skvajina zaryadlari konstruksiyasi havoli bo’shliqlarsiz bo’lib
skvajinalarni portlovchi modda bilan zaryadlash ishlari maxsus zaryadlash
mashinalari yordamida mexanizatsiyalashgan holda amalga oshiriladi.
Bunda zaryadlash ishlarini boshlashdan oldin burg’ulab tayyorlangan blok
bo’yicha hisoblash ishlari amalga oshirilib, portlatish ishlariga buyruq chiqqandan
so’ng zaryadlash ishlari bajariladi. Portlatish ishlarini amalga oshirish uchastkasi
muhandis-texnik xodimi har smena boshida portlatish ishlarini amalga oshiruvchi
xodimlar va zaryadlash mashinalari haydovchilarini burg’ulab tayyorlangan
blokdagi skvajinalar seriyasini zaryadlash va ularni portlatishga tayyorlash
to’g’risidagi barcha hujjatlar bilan tanishtirish bilan bir qatorda portlatish ishlarini
38

xavfsiz amalga oshirish yuzasidan yo’riqnoma o’tadi. Portlovchi modda
portlatiladigan blokka kon ustasi yoki portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim
kuzatuvi ostida zaryadlash mashinasi yordamida olib kelinadi va zaryadlash ishlari
bajariladi. Zaryadlash mashinasining harakatlanish marshruti kon ustasi yoki
portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim tomonidan ko’rsatib turiladi.
Zaryadlash mashinasi zaryadlanadigan skvajina ustiga haydab kelinganidan so’ng
portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim uni zaryadlashga tayyorlaydi.
Bunda portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim zaryadlash mashinasi
shlanglarini skvajinaga tushirib, haydovchiga aralashtirish kamerasi yuritgichini
ishga tushirish haqida xabar beradi. Shundan so’ng haydovchi tomonidan 1200
ayl/min chastotada ishlovchi yuritgich ishga tushirilib operator tomonidan
portlovchi modda massasini aniqlash pulti kuzatib turiladi (bunda yuritgichga
mahkamlangan shnek aylanish soniga qarab portlovchi modda massasi aniqlanadi).
Portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim ko’rsatmasiga binoan operator
tomonidan shnek ishga tushiriladi.
Skvajinaga yuborilayotgan zaryad massasi hisoblagich ko’rsatgichi bo’yicha
nazorat qilib turiladi. Zaryadlashni pult orqali boshqarish qurilmasi qo’l yordamida
va avtomatik rejimda ishlashga mo’ljallangan. Skvajinalar ma’lum balandlikkacha
zaryadlangandan so’ng portlatish ishlarini amalga oshiruvchi xodim skvajina
ichiga jangavor zaryadni tushuradi va shundan so’ng skvajinaning qolgan qismiga
portlovchi modda zaryadi quyiladi.
Agar skvajina ichidagi suv sathi 0.5 m gacha bo’lsa skvajina Emulgit-30 portlovchi
moddasi bilan 0.5 m dan ortiq bo’lsa Emulgit-60 portlovchi moddasi bilan
zaryadlanadi. Bunda skvajinadagi suv sathining balandligi 0.5 m da ortiq
bo’lganda shlang suv sathidan pastroqqacha tushirilib keyin zaryadlash ishlari
amalga oshiriladi.
Zaryadlash mashinasida portlovchi modda tamom bo’lgandan so’ng portlatish
ishlarini olib boruvchi bosh portlatuvchi mashinani zaryadlash blokidan chiqib
ketishiga ruxsat beradi.
39

Agar blokda zaryadlash ishlari tugagandan so’ng zaryadlash mashinasida
portlovchi modda ortib qoladigan bo’lsa u yo’riqnomaga muvofiq o’rnatilgan
tartibda omborxonaga qaytariladi.
Smena so’ngida haydovchi-operatorlar maxsus joyda zaryadlash mashinasi shneki
va bunkerlarini suv yordamida yuvib tozalaydilar. Qishki mavsumda havo harorati
0 0
S dan past bo’lganda ushbu ishlar siqilgan havo yordamida amalga oshiriladi.
Bizga ma’lumki, portlovchi modda zaryadlarini portlatish usullari zaryadga
berilayotgan boshlang’ich impuls manbasiga bog’liq holda olovli, elektr, elektr-
olovli va detonatsiya pligi yordamida amalga oshirilishi mumkin. Qalmoqqir
karyerida SINV tizimiga kiruvchi detonatsiya pligi bilan portlatish usuli qabul
qilingan.
4.2.Kon jinslarini qazish-yuklash ishlari
Qazish yuklash ishlari kon massasini zaboydan qazib olish va ularni trasnsport
vositalariga yuklash yoki ag’darishga tashish ishlarini o’z ichiga oladi. Karyerlarda
qazish-yuklash uskunalari sifatida davriy va uzluksiz harakatlanuvchi
mashinalardan foydalaniladi.
Qazish tog’ jinslari burg’ulash - portlatish ishlari yordamida qazib olishga
tayyorlanganda qazish – yuklash ishlarini bajarish uchun bir cho’michli
ekskavatorlardan foydalaniladi. Ular asosan zich tog jinslarini yumshatmasdan,
40

qoyali va yarim qoyali tog jinslarini oldindan yumshatib qazib olishga
muljallangan.
4 .3 -rasm.Karyerda yuklash jarayoni.
Cho’mich, strela va rukoyat – mexanik kurakli ekskavatorning ishchi organlari
hisoblanadi.Bu ekskavatorlar bilan zich tog jinslarini ekskavatsiyalash jarayonida
chumichning keskir tishlari bilan tog jinsi qatlami qirqiladi. Tuldirilgan chumich
bilan ekskavator bushatish joyiga buriladi va kovshni (chumichni) bushatib, ishchi
organ yana q azish joyiga q aytadi. Portlatib yumshatilgan uyumlarni yuklashda esa,
chumich uyumga botiriladi.Rukoyatni siljitish prinsipiga q arab mexanik kurakli
ekskavatorlar kanatli va gidravlik siljituvchi ekskavatorlarga b o’ linadi. Ishlatilish
sferasiga q arab mexanik kurakli ekskavatorlar ikki turga bulinadi:
1. K aryerlarda ishlovchi ekskavatorlar;
2. O chish ishlari uchun m o’ ljallangan ekskavatorlar.
Karyerda ishlovchi ekskavatorlar – tog’ jinslarini qazib olish va ularni transport
vositalariga yuklashga mo’ljallangan.
Ochish ishlariga mo’ljallangan ekskavatorlar esa, qazib olingan tog’ jinslarini
41

ishlangan (foydali qazilma qazib olingan) bushliqlarga tashlab ishlaydi.
Bir chumichli mexanik kurakli ekskavatorlar asosan Rossiya, AKSH, Fransiya,
Germaniya va Yaponiya davlatlarida ishlab chi q ariladi.
Ekskavatorlar ish unumdorligini hisoblash.
Mexanik kurakli qazib-yuklovchi ekskavatorlar karyerlarda keng qullaniladi. Ular
konstruksiyalarining tuzilishi – uzluksiz ishlovchi qazib-yuklovchi mashinalar
ishlay olmagan iqlim sharoitlarida xam ishlash imkonini beradi.
Ekskavatorning ish unumdorligini hisoblash uchun eng avval ekskavator turini
tanlab olish kerak bo’ladi. Men ushbu malakaviy bitiruv ishida Qalmoqqir kon
boshqarmasida kon massasini qazib-yuklash ishlari o’lchamlarini hisoblash uchun
(pog’ona balandligi 22.5 m bo’lganda) EKG-10 turini tanladim. Menga berilgan
topshiriqdagi kon massasi hajmini avtomobil va temir yul transportiga yuklash
uchun kerak bo’ladigan ekskavatorlar sonini hisoblash uchun dastlab bitta
ekskavatorning ish unimdorligini hisoblash talab etiladi. Endi tanlab olingan
(pog’ona balandligi 22,5 m bo’lganda) EKG-10 ekskavatori avtomabil transportiga
yuklash uchun soatlik texnik unumdorligini hisoblaymiz:
P
e.tex = 3600 Е⋅Кн.к⋅tp
Тц.р⋅К р.к.⋅(tp+tв)=3600 Е
Тц.р
Кэ ( m 3
/soat)
Bunda, E – ekskavator cho’michining sig’imi, 1 0 m 3
;
Ts
.r – ekskavator bitta ish siklining davomiyligi, sek;
Ts
.r = 45 sek.
k
e – ekskavatsiya koeffitsiyenti bo’lib, quyidagicha aniqlanadi:
k
e =
kн.к
kр.к
Hisoblash uchun ekskavatorning tenik tavsifi:
Cho’mich Turgan Maksimal Maksimal Maksimal
42

sig’imi, m 3
joyidagiqazish
radiusi, m bo’shatish
(to’kish)
radiusi, m qazish radiusi,
m qazish
balandligi, m
10 11,2÷11,7 16÷19 18÷22 13÷13,5
Maksimal
to’kish
(bo’shatish)
radiusi, m Mumkin
bo’lgan
ko’tarilish
qiyaligi, gradus Ekskavator
massasi, t Divigatelning
belgilangan
quvvati, kW Sikl
davomiyligi
(burilish
burchagi 90˚
bo’lganda)sek
10 12 400 610 30
4.4 rasm. EKG ekskavatorini ishlash jarayoni.
Bunda, k
n.k – ekskavtor cho’michi ning tog’ jinsi bilan to’lishini hisobga oluvchi
koeffitsiyent.
k
r.k – tog’ jinslarining ekskavator cho’michida maydalanishini h isobga oluvchi
koeffitsiyent.
43

k
e ning qiymati qazib olinayotgan tog’ jinsining turi , tog’ jinslarining burg’ulash-
portlatish ishlari natijasidla maydalanish darajasi kabi xossalaridan kelib chiqqan
xolda 0,55 ¿ 0,95 gacha o’zgaradi. Biz k
e =0.50 deb qabul qilamiz.
U holda
P
e.tex =
3600 Е
Тц.р
∗Кэ=3600 ⋅10
45 ⋅0.50 = 400 m 3
/soat
Endi ekskavatorning ekspluatatsion -smenalik ish unumdorligini topamiz:
P
e.sm = P
e.tex.
¿Тсм⋅kи.э
Bunda, T
sm – smena davomiyligi bo’lib, Qalmoqqir konida ekskavatorlar uchun
T
sm =12 soat ga teng;
k
i.e - ekskavatorning ish vaqtidan foydalanish koeffitsiyenti, bo’lib uning qiymati
karyerda qabul qilingan transport turi va transport qatnovi sxemasiga bog’liq.
Ma’lumki, Qalmoqqir koni Markaziy uchastkasida qazib olingan kon massasi
avtosamosvallarga yuklanib qayta yuklash punktigacha transport qilinadi. k
i.e ning
qiymati avtomobil transporti uchun 0,55
¿ 0,65 ga teng. k
i.e =0.6 deb qabul qilsak,
ekskavatorning bitta smena davomidagi ish unumdorligi quyidagiga teng bo’ladi:
P
e.sm = 400
·12 ·0.6=2880 m 3
/smena
Ekskavatorning yillik ish unumdorligi quyidagicha aniqlanadi:
P
e.g = P
e.sm
·N
d ·n
sm
44

bunda, N
d – Vaqt meyorlari bo’yicha bitta ekskavatorning 1 yil davomidagi ish
kunlari soni bo’lib, rudani qazib olishda uning qiymati 240-250 kun deb olinadi.
n
sm = 2, Bir sutkadagi ish smenalari soni.
U holda,
P
e.g = 2880·240 ·2=1382400 m 3
/yil
Yuqorida hisoblangan ma’lumotlardan foydalanib, bizga malakaviy bitiruv ishi
topshirig’ida berilgan kon massasi hajmini transport vositalariga yuklash uchun
kerak bo’ladigan ekskavatorlar sonini aniqlaymiz:
N eks =
Vг.м
Пэ.г
bu yerda: V
g.m. -bir yilda qazib olinadigan kon massasi hajmi .
U holda, q oplama jins bo’yicha :
N eks =
Vг.м
П э.г
=11000000
1382400 =7,9 ≈ 8ta
Ruda bo’yicha
N eks =
Vг.м
Пэ.г
=19269000
1382400 =13 ,9≈14 ta
Demak, qazish-yuklash ishlarini amalga oshirish uchun umumiy 22 ta EKG -10
ekskavatori kerak bo’ladi.
4.3. Kon jinslarini tashish ishlarini hisoblash
45

Avtomobil transportini hisoblash
4.5 -rasm. BelAZ-75131 rusumli avtosamassival.
Qazib olingan kon massasini tashish uchun yuk ko’tarish qobiliyati 130 t bo’lgan
BelAZ-75131 markali avtoag’dargichlarni foydalaniladi. Avtoag’dargichlar kon
massassini 3 km masofaga qayta yuklash punktigacha tashish uchun xizmat
qiladi.Bundan tashqari Ochuvchi karyerida nisbotan yumshoq bo’lgan qoplovchi
tog’ jinslarini yuk ko’tarish qobiliyati 220 t bo’lgan avtosamasvallar yordamida
tashish masofasi 2 km bo’lgan 3-sonli ag’darmaga tashish ishlari xam amalga
oshiriladi. Quyida yuk ko’tarish qobiliyati 130 t bo’lgan avtoag’dargichlarni sonini
qayta yuklash puntigacha kon massasini tashishdagi jarayon bo’yicha aniqlaymiz.
Buning uchun avvalo, bitta ekskavator kompleksida ishlaydigan avtoag’dargichlar
sonini aniqlashimiz kerak bo’ladi. Ushbu ko’rsatgich quyidagicha aniqlanadi:Nр.а=
Тр
tп
Bu yerda: T
r – bitta reys davomiyligi, min;
t
p – avtoag’dargichni yuklash vaqti davomiyligi, min;
46

t
p -ning qiymati quyidagicha aniqlanadi:tп=
V а⋅kвер
0,9 ⋅kн⋅Е⋅tц
Bunda: V
a – avtoag’dargich kuzovining sig’imi bo’lib, BelAZ-75131
avtoag’dargichi uchun 59 m 3
ga teng;
k
ver =1.1÷1.15 – avtoag’dargichning yuklanish darajasini hisobga oluvchi
koeffitsiyent, k
ver =1.1 deb olamiz;
k
n – ekskavator cho’michining kon jinsi bilan to’lishini hisobga oluvchi
koeffitsiyent bo’lib, uning qiymatini k
n = 0.85 deb olamiz;
E – ekskavator cho’michi sig’imi bo’lib, EKG-10 ekskavatori uchun E=10 m 3
,
u holda avtoag’dargichni yuklash vaqti davomiyligi quiydagiga teng bo’ladi:
tп=59 ⋅1.1
0,9 ⋅0.85 ⋅10 ⋅45 = 6.2мин
Avtoag’dargich bitta reys davomiyligi quyidagicha aniqlanadi:
T
r = t
p +t
dv +t
raz +t
m , min
Bu yerda: t
dv – avtoag’dargichning harakatlanish vaqti davomiyligi bo’lib, uning
qiymati quyidagicha aniqlanadi:
t
d.v = T
gr + T
par = 60 (
∑
i=1
n liгр
V пар
+∑
i=1
n liпар
Vi gfh )
bunda, T
gr , T
por – mos xolda avtoag’dargichning yuk bilan va yuksiz
harakatlanish vaqti davomiyligi, min.
47

l
igr, l
ipor – mos holda avtoag’dargichning yuk bilan va yuksiz harakatlanadigan
yo’ldagi uchastkalar uzunligi, km.
υ
i gr, υ
i por – mos holda avtoag’dargichning yuk bilan va yuksiz xarakatlanish tezligi,
km/soat.
Agar, l
igr = l
ipor =3 km deb olsak, mos holda avtoag’dargichning yuk bilan
harakatlanish tezligi υ
1 =15 km/soat va yuksiz harakatlanish tezligi υ
1 =25 km/soat
Bundan,
t d.v =60·(
3
15 + 3
25 )=19 ,2мин
t
raz – avtoag’dargich kon massasini ag’darish vaqti davomiyligi bo’lib,uning
qiymati avtoag’dargich yuk ko’tara olishi qobiliyatiga bog’liq xolda aniklanadi.
BelAZ -75131 avtosamasvali uchun t
raz = 70 sek yoki 1,1 min deb olamiz.
t
m – avtoag’dargichning bitta reys davomida manevrlari (burilishi) uchun
sarflanadigan vaqt bo’lib, uning qiymati avtoag’dargich harakatlanish sxemasiga
bog’liq holda aniqlanadi. Avtoag’dargichlar yo’lning boshi berk sxema bo’yicha
harakatlanganda 50-60 s deb olinadi.
Biz t
m = 60 s yoki t
m = 1 min deb olamiz.
U holda avtoag’dargichning bitta reys davomiyligi quyidagiga teng bo’ladi:
T
r =6.2+9.6+1.1+1=17.9 min
Endi bitta ekskavator kompleksida ishlaydigan avtoag’dargichlar sonini
aniqlaymiz:
N р.а=17 .9
6.2≈3ta
48

Endi foydali qazilmani qayta yuklash puktigacha avtoag’dargich bilan tashish
parametrlarini hisoblaymiz.
Avtoag’dargichni yuklash vaqti davomiyligi quiydagiga teng bo’ladi:tп=59 ⋅1.1
0,9 ⋅0.85 ⋅10 ⋅45 = 6.2мин
.
Agar, l
igr = l
ipor =23 km deb olsak, mos holda avtoag’dargichning yuk bilan
harakatlanish tezligi υ
1 =15 km/soat va yuksiz harakatlanish tezligi υ
1 =25 km/soat
sababi barcha yo’llar karyeri ichida joylashgan .
t d.v =60
·(
3
15 + 3
25 )=19 .2мин
t
raz – avtoag’dargich kon massasini ag’darish vaqti davomiyligi bo’lib,uning
qiymati avtoag’dargich yuk ko’tara olishi qobiliyatiga bog’liq xolda aniklanadi.
BelAZ -7513 avtosamasvali uchun t
raz = 70 sek yoki 1,1 min deb olamiz.
t
m – avtoag’dargichning bitta reys davomida manevrlari (burilishi) uchun
sarflanadigan vaqt bo’lib, uning qiymati avtoag’dargich harakatlanish sxemasiga
bog’liq holda aniqlanadi. Avtoag’dargichlar yo’lning boshi berk sxema bo’yicha
harakatlanganda 50-60 s deb olinadi.
Biz t
m = 60 s yoki t
m = 1 min deb olamiz.
U holda avtoag’dargichning bitta reys davomiyligi quyidagiga teng bo’ladi:
T
r =6.2+19.2+1.1+1=27.5 min
Endi bitta ekskavator kompleksida ishlaydigan avtoag’dargichlar sonini
aniqlaymiz:
49

N р.а=27 .5
6.2≈5taDemak 1ta ekskavatorning belgilangan unumdorligini taminlash uchun 5 ta Bel
AZ-75131 avtosamosvali kerak bo’ladi.
Temir yo’l transportini hisoblash .

4.6-rasm.EI-1 rusumli elektrovoz.
Qalmoqqir karyerida qazib olingan kon massasi qabul qilish punktlarigacha tashish
uchun temir yo’l tarnsportidan foydalaniladi.Temir yo’l transportining
qo’llanishining asosiy sababi ishlab chiqarish unumdorligining yuqoriligi va
tashish masofasi uzoqligi hisoblanadi.Olmaliqoy ag’darmaigacha tashish masofasi
10 km ni tashkil etadi.
Temiryo’l va xarakatlanuvchi sostavlar temiryo’l transporti vositalari
hisoblanadi.Karyer temiryo’llar ekspluatatsiya qilinish sharoitlariga ko’ra
statsionar va vaqtinchalik yo’llarga bo’linadi.Karyerlarda,asosan ,kaleyasi 1520
mm bo’lgan standart temiryo’llar qo’llaniladi.Barcha standart temiryo’llarda
burilish radiusi 200m dan kam bo’lmasligi kerak.
Menga berilgan topshiriq asosida kon massasini temir yo’l transporti bilan
tashishda YEL -1 elektrovozi va 2VS-105 dumpkari yordamida kon massasini
tashish ishlari parametrlarini hisoblaymiz.
Bitta dumpkar yordamida tashiladigan kon massasini hisoblaymiz:
50

q
yuk = E
b γн k
yuk
bunda : E
b -
vagonning si g’ imi;E
b = 48,5 m 3
γн
- vagon g a yuklangan kon jins i ning zichligi;
k
zag - vagon n ing yuklanish koeffitsiyenti.
Vagon g a yuklangan kon jins i ning zichligi q uyidagicha topiladi:
A)ruda
γН= γЦ
kР
= 2.5
1.1= 2.2
t/m3
B)qoplama jins
γН= γЦ
kР
= 1,8
1.1= 1,6
t/m3
bunda
γц
- to g’ jinslarining massivdagi zichligi;
k
r - vagonda to g’ jinslarining maydalanish koeffitsiyenti;
k
r = 1, 1
Vagoning yuklanish koeffitsiyenti q uyidagicha topiladi:
A)ruda
k zag=
qВ
(ЕВ∗γН)=105
48 .5⋅2.2=0,99
b)qoplama jins
51

k zag=qВ
(ЕВ∗γН)=105
48 .5⋅1,6 =1,3
q
v - vagonning yuk ko’tara olish qobilyat; q
v =105t
U holda
A)ruda
q
gr = 48.5
·2.2 ·0,99=105.6 t
b)qoplovchi jins
q
gr = 48.5
·1,6 ·1,3=100,8 t
Bitta lokomotiv sostavidagi vagonlar sonini aniqlash uchun kerak bo’ladigan
qiymatlarni aniqlab olamiz.
ω0
- harakatlanishga ko’rsatiladigan asosiy soli shtirma q arshilik, uning q iymati:
ω0
=20 ¿ 30 N/t ga teng.
k
ss- temiryo’l va sostavning bir biriga ilashish koeffitsiyenti, uning q iymatik
ss = 0,18
¿
0,34 ga teng.
Q uyidagi formula buyicha bitta lok o m o tiv tarkibidagi vagonlar sonini ani q laymiz:
n v = (
10000 ⋅РСЦ ⋅kСЦ
ω0+10 ⋅iР
+Q Л )
·
1
qТ+qГР
52

R
ss = Q
l = 150 t (EI -1 elektrovoz uchun)
q
T - vagonning ogirligi; q
T = 48 t
i
r - temir yo’lning bosh q iyali gi, i
r =30‰
U holda
A)ruda
n v = (10000 ⋅150 ⋅0.3
2.5+10 ⋅30 +150 )
·
1
48 +105 ,6
=10 .6≈11 ta
b)qoplama jins
n v = (
10000 ⋅150 ⋅0.3
2.5+10 ⋅30 +150 )
·
1
48 +100 ,8=10 .9≈11 ta

Lokomotiv sostavi yordamida bitta reysda tashiladigan kon massasini hisoblaymiz :
A)ruda
Q
gr = n
v ·
q
gr =11 ·105.6=1161,6 t.
B)qoplama jins
Q
gr = n
v ·
q
gr =11 ·100,8=1108,8 t.
Lokomotiv sostavini yuklash va q ti davomiyligini q uyidagi formula bilan
ani q laymiz:
A) ruda
53

t p =nв ⋅qГР
П этех γ=1161 ,6
400 ⋅2,5 =1,1 soat

b)qoplama jinsda
t p =
nв ⋅qГР
П этех γ=1108 ,8
400 ⋅1,8 =1,5 soat
.
bunda : P
e.tex =400 m 3
/soat ekskavatorning texnik unumdorligi, m 3
/soat.
Va q tinchalik va doimiy y o’ llar bo’ yicha lok o m o tiv sostavini h arakat va q ti
davomiyligini ani q laymiz:
A) ruda
t
d.v = T
gr + T
par = 60 (
∑
i=1
n liгр
Vпар
+∑
i=1
n liпар
Vi gfh
)=24 +21 ,9=45 ,9мин
L
1 =3 km
L
2 =5 km L
obsh =8 km
T
gr
L
1 =3 km L
2 = 7 km
V
1 =13 km/soat V
2 =28 km/soat
54

∑
i=1
n liгр
Vгр
=(l/v)+(l/v)=(3/13 )+(7/28 )=0.23 +0.25 = 0.48 соат = 28 ,8мин
∑
i=1
n liпар
Vi gfh
=(7/30 )+(3/15 )=0,23 +0,2 = 0,43 соат = 25 ,8минLokomotiv sostavining yukni to’kish vaqtini aniqlaymiz:
t
raz =
nВ⋅tР.В
60
bunda:
t
r.v – vagonni bo’shatish vaqti davomiyligi bo’lib, yozda 1,5
¿ 5 min; qishda 3 ¿ 5
min. t
r.v =3 min yoki t
r.v =0,05 soat deb qabul qilamiz va lokomotiv sostavining
yukni bo’shatish vaqti davomiyligini aniqlaymiz:
t raz =
11⋅3
60 =0.55 cоат
55V
1 =15 km/soat V
2 =30 km/soat
∑
i=1
n liгр
Vгр
=(l/v)+(l/v)=(3/13 )+(5/28 )=0.23 +0.17 =0.40 соат =24 мин
∑
i=1
n liпар
Vi пар
=(3/15 )+(5/30 )=0,2 +0,16 =0,36 соат =21 ,9мин
B)qoplama jins
t
d.v =28,8+25,8=54,6 min.
L
1 = 3 km
L
2 = 7 km L
obsh = 10 km
T
gr L
1 = 3 km L
2 = 7 km
V
1 =13 km/soat V
2 =28 km/soat
T
por L
1 =3 km L
2 =7 km
V
1 =15 km/soat V
2 =30 km/soat

xar ikkala sostav uchun bir xil
Yuklash vaqtida lokomativ sostavining kutib qolish vaqti t
oj - bitta reys uchun 5¿ 10
min deb olinadi. t
oj =6 min yoki t
oj =0,1 soat deb olamiz, u holda lokomotiv
sostavining bitta reys davomiyligi quyidagiga teng bo’ladi:
A)ruda
T
r =t
p + t
d.v + t
raz + t
oj =66+45,9+33+6=150,9 min yoki 2,5 soat.
B)Qoplama jins
T
r =t
p + t
d.v + t
raz + t
oj =90+54,6+33+6=183,6 min yoki 3 soat.
Temir yo’l transportining 1 sutkadagi ish vaqtini T=22 soat deb olamiz va ishchi
lokomotiv sostav sonini aniqlaymiz:
N s =
W С⋅К РЕЗ ⋅tР
(nВ⋅qГР⋅Т )
bunda
W
s - karyerning bir sutkalik yuk aylanmasi, W
s =P
god /356
k
rez – za h irani tashiy olish koeffitsiyenti, k
rez = 1,2
¿ 1,25ga teng.
A)ruda
N
s =
78651 ⋅1.25 ⋅1,9
11 ⋅105 ⋅22
= 7та
B)Qoplama jins
N s =
28089 ⋅1.25 ⋅1,9
11 ⋅56 ⋅22
= 5та
56

Temir yulning smenalik o’tkazuvchanligini aniklaymiz:
N=T
sm /(t
dv +2t)
T=0,02 soat ajiratuvchi punktlar orasidagi aloka vakti.
A)ruda
N=12/(0,76+2*0,02)=15 poyezd/smena.
B)qoplama jins
N=12/(0,48+2*0,02)=23 poyezd/smena
57

V bob . K aryerni suvsizlantirish va elektr taminoti.
Karyerda asosan 3 ta pritok orqa li suv keladi.
1.Atmosfera yog’ini (asosan dekabr – iyun oylarida)
2.Paliyezey jinslari yori q laridan sir q ib kelayotgan suvlar.
3.Gurunt suvlari (rechnix dolin).
Hisoblangan natijalarga ko’ra Nakbaysoy tomonidan o’rtacha -100 m 3
/soat
miqdorda oqim bo’ladi. Pole o zoy jinslari yori q laridan sir q ib keladigan suvlar 200
m 3
/soat ni tashkil q iladi. Olmali q soy tomonidan allyuvialit yot q izi q laridan
taxminan 80-100 m 3
/soat o q im b o’ ladi. Yuqoridagilarni hisobga olib karyerdagi
o’rtacha umumiy yer osti suvlari oqimi 400-500m 3
/soat ni tashkil etadi.Yer osti
suvlari karyerda +440 m da joylashgan zumpfda yig’iladi. Suv yg’iluvchi
zumpfning sig’imi 100-150m 3
,chuqurligi 5-6m. Suv satxidan 0.6-1metr balanda
SNS300/420 markali 4 ta nasoslar o’rnatilgan. Va ular bilan otkachka qilinadi. Xar
bir nasosdan  320 mm.lik trubalar chiqib +660 m gorizonda joylashgan tozalash
inshotiga suvni olib boradi. Ko’tarilish 310 metrni tashkil qiladi. O’rtacha suv
pritogi 250-280 m 3
/soat dan oshmaydi shuning uchun odatda bitta yoki ikkita nasos
ishlaydi. Ikkita nasos rezervda turadi. Trubalar orasidagi masofa 80-100 metrni
tashkil q iladi. Nasoslarning q uvvati 250 kVt=6kV ni tashkil q iladi. Karyerda
ishlovchi elektr istemoli uskunalarini elektr energiyasi bilan taminlash UES
tomonidan amalga oshiriladi. Asosiy elektr energiyasi Qorqiya IES orqali
taminlanadi.Karyerga xavo liniyalari orqali 6000 volt o’zgaruvchan tok
yuboriladi.Qo’shish-ajiratish,transormator punktlari orqali 6000 volt o’zgaruvchan
tok burg’ilash stanoglari uchun 3000 volt o’zgarmas,elektrovoz uchun xam 3000
volt o’zgarmas tokka aylantiriladi.Elektr uskunalariga malakaviy xodimlar xizmat
ko’rsatadi.
58

VI bob.Hayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya.
Ochiq konchilik ishlarining xavfsizligi ishlar bajarilgan joylardagi bortlar,
pog’onalar, uyumlar va karyerga chegaradosh hududlardagi o’z-o’zidan paydo
bo’ladigan ko’chki va qulashlar hamda boshqarib bo’lmaydigan suv oqimlarining
oldini olish, shuningdek keltirilgan omillarning karyer, kon-transporti jihozlari va
xodimlar xavfsizligiga ta’sirini kamaytiruvchi tadbirlarni ishlab chiqish va joriy
etish bilan amalga oshiriladi. O’z-o’zidan paydo bo’ladigan deformatsiyalarni
oldini olish yoki ularni karyer ishiga zararli ta’sirini kamaytirishga yo’naltirilgan
tadbirlarni ishlab chiqish:
a) karyer va uyumlardagi qiyaliklar holatini ko’z bilan ko’rikdan o’tkazish;
b) jinslar qatlamining yotishi sharoitlarini, uyumlar tagidagi kon massasi va jinslar
tuzilmalarini geologik va gidrogeologik o’rganish;
v) bortlar, pog’onalar va uyumlardagi deformatsiyalarni asbob bilan kuzatish;
g) bortlar, pog’onalar va uyumlarni qulatishi mumkin bo’lgan deformatsiyalar
namoyon bo’ladigan hudud va uchastkalarni aniqlash, ularning miqyosini va
karyer ishiga mumkin bo’lgan ta’sirini baholash hamda ulardan xavfi kattasining
asbob bilan kuzatilishini tashkil etish;
d) bo’lib o’tgan deformatsiyalar o’rganish, ularning tavsifi, xavfi darajasini, paydo
bo’lish sabablari aniqlash va ularni hujjatlashtirish;
ye) sun’iy mustahkamlash yoki bo’shashgan hudud va uchastkalarni bartaraf etish
loyihalarini ishlab chiqish;
j) deformatsiyalar rivojining oldini oluvchi tadbirlarni bajarish;
z) deformatsiyalarga qarshi inshootlar holati yuzasidan tizimiy nazorat;
i) karyer bortlari, pog’onalari va uyumlarining loyihaviy ko’rsatkichlariga roiya
etish yuzasidan nazorat;
k) bortlar, pog’onalar va uyumlarning loyihaviy ko’rsatkichlarini to’g’irlash;
l) asoslanish va texnik-iqtisodiy hisob kitoblar asosida amalga oshirilishi kerak.
Har bir karyerda bajariladigan ushbu ishlarning hajmi qaziladigan konning
geologik va gidrogeologik sharoitlari, xizmat muddati, qazish chuqurligi va
59

ishlatiladigan jihozlarga hisobga olgan holda karyer bosh muhandisi tomonidan
aniqlanadi va «Sanoatgeokontexnazorat» davlat inspeksiyasi mahalliy organlari
bilan kelishilgandan keyin korxona bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi, ularni
bajarish esa zarur hollarda ixtisoslashtirilgan tashkilotlar mutaxassislarini jalb etish
bilan karyerning geologiya-marksheyderlik xizmatiga yuklatiladi.
Murakkab muhandislik-geologik va kon-texnik sharoitlarga ega karyerlarda xavfli
vaziyatlar bashorat qilish va deformatsiyalarni kuzatish bo’yicha mutaxassislar
guruhi tashkil etilishi mumkin.
Bunday guruhning maqsadga muvofiqligi karyer loyihasida belgilanishi kerak.
Ushbu ishlarni bajarish ixtisoslashtirilgan tashkilotga topshirilishi mumkin.
Karyerlardagi qiyaliklar holatini ko’z bilan ko’rikdan o’tkazish kami bilan har
oyda bir marta xavfli vaziyatlarni bashorat qilish bo’yicha ixtisoslashtirilgan guruh
xodimlari yoki geologiya-marksheyderlik xizmati tomonidan bajarilishi kerak.
Qiyaliklar holatini ko’z bilan ko’rikdan o’tkazish natijalari maxsus jurnalga
yozilishi kerak.
Bortlar va uyumlardagi deformatsiyalarni asbob bilan marksheyderlik kuzatuvlar
«Sanoatgeokontexnazorat» davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan
yo’riqnomaga muvofiq ravishda olib borilishi kerak.
Marksheyderlik kuzatuvlar karyer (korxona) bosh muhandisi tomonidan
tasdiqlangan maxsus loyiha bo’yicha bajarilishi kerak. Loyiha tarkibida
tushuntirish xati, kuzatuv stansiyasining plani, shuningdek tegishli geologik xarita
va kesimlar bo’lishi kerak.
Marksheyderlik kuzatuv loyiha tushuntirish xati tarkibida quyidagilar bo’lishi
kerak:
a) texnik vazifa;
b) kuzatiladigan uchastkalar haqidagi umumiy ma’lumotlar (kon- geologik, tuzilish
va ob-havo sharoitlari, mumkin bo’lgan deformatsiyalar turi, konchilik ishlarini
amaliy va rejaviy rivojlantirish);
v) kuzatuvlarning prinsipial sxemasi;
60

g) tayanch va ishchi punktlar (reperlar) konstruksiyasi va stansiyani joylashtirish
uchun zarur bo’lgan materiallar sarfining hisob kitobi;
d) kuzatuvlarni zaruriy aniqligi va davriyligini hisoblash yoki asoslash;
ye) o’lchash uslublari va vositalari;
j) kuzatuv natijalarini ishlash va izohlash usulllari yuzasidan tavsiyalar;
z) kuzatuvlarning taqvimiy rejasi;
i) ijrochilarning tarkibi;
k) zaruriy materiallar, jihoz va asboblarning ro’yxati.
Kuzatuv stansiyasining planida quyidagilar ko’rsatilishi kerak:
a) loyiha tuzilayotgan paytidagi konchilik ishlarining holati;
b) konchilik ishlarini yanada rivojlantirish loyihasi;
v) uyum yaqini va karyer bortida turgan inshootlar;
g) joyning tuzilish (relyefi);
d) tayanch va ishchi reperlarning joylashuvi.
Kuzatuv stansiyasi joylashtiriladigan joy loyihada ko’zda tutilishi yoki geologiya-
marksheyderlik xizmati tomonidan belgilanishi kerak.
Kuzatuv stansiyasi joylashtiriladigan joy, kuzatuvlar borishining davriyligi va
davomiyligi loyihada aytilgan vazifalarga bog’liq ravishda belgilanadi va konning
kon-geologik sharoitlarini aniqlash, karyer va uyumlar ko’rsatkichlarini
o’zgartirish, bortlar va uyumlarga oid kuzatuvlar natijalarini yig’ish h amda
deformatsiya jarayonlarini rivojiga qarab to’g’irlanishi kerak.
Geologik xarita va kesimlar karyer maydoni uchastkasining geologik, kon-
geologik va gidrogeologik xususiyatlari to’g’risdagi har bir ma’lumotni,
shuningdek tog’ jinslarining fizikaviy-mexanik xossalarini (jinslar farqining
litologik chegaralari, jinsning yoriqlik darajasi va tabiati, dizyunktiv buzilishlar
hamda yo’nalishi va qulash burchagi ko’rsatilgan tektonik yoriqlar, jinslarni,
tiziladigan bortlarni ko’chishga qarshiligining tavsiflari, shu jumladan bo’shashish
yuzalari bo’yicha ham) o’zida jamlash kerak .
Ko’ndalang kesimlar karyer borti yoki uyumni tegishli uchastkasining cho’zilishi
yo’nalishiga tik bo’lgan yo’nalishga qaratilishi kerak.Gorizontlar bo’yicha xarita
61

va kesimlarni tuzish uchun korxonada mavjud bo’lgan geologiya-marksheyderlik
hujjatlar i dan asos sifatida foydalanish zarur. Kuzatuv stansiyasi joylashtiriladigan
joy, kuzatuvlar borishining davriyligi loyihada aytilgan vazifalarga bog’liq
ravishda belgilanadi va konning kon-geologik sharoitlari ni aniqlash, karyer va
uyumlar ko’rsatkichlarini o’zgartirish, bortlar va uyumlarga oid kuzatuvlar
natijalarini yig’ish h amda deformatsiya jarayonlarini rivojiga qarab to’g’irlanishi
kerak. Karyerlardagi qiyaliklar mustahkamligining har bir buzilishi yuzasidan
pasport tuzilishi kerak.
Bortlar, pog’onalar va uyumlarni kuzatish bo’yicha to’plangan manbani,
keyinchalik deformatsiyalarni bashorat qilish va deformatsiyalarga qarshi
tadbirlarni ishlab chiqish maqsadida, yig’ma hisob o tga muntazam (kamida yilda
bir marta) rasmiylashtirish kerak. Kon massalarini kavlashga tayyorlashni
burg’ilash-portlatish usulini qo’llash bilan bajariladigan konchilik ishlarini
bajarishda, portlatish ishlarining portlash ta’siri karyer bortlari kiyaliklari
deformatsiyasi bo’yicha kuzatuvlarni o’tkazish lozim. Kuzatuvlar natijalarini
qoldiq deformatsiya chegaralarini aniqlash uchun foydalanilishi kerak, qaysiki
ularni chegaralarida loyihaviy chegaraviy konturga bort yaqinlashganda massiv
deformatsiyasiga portlash ta’sirini kamaytirishga ko’maklashuvchi burg’ilash-
portlatish ishlarining maxsus texnologiyalarini (mikro sekinlashtirilgan
portlatishlar, haydab chiqaruvchi qiya qudiqlarni) qo’llash lozim. Jinslarni qulashi
yoki yiqilishi mumkin bo’lgan yer osti inshootlari (karstlar) ta’sir etuvchi hududda
konchilik ishlarini bajarishda ishlar xavfsizligini ta’minlovchi qo’shimcha choralar
(ilg’or qidiruv burg’ulash, portlatish paytida konchilik mashinalarini qazish
joyidan olib ketish) ko’rilishi kerak.
Karyer bortlari, pog’onalar va uyumlar, shuningdek yer osti inshootlari (karstlar)
tepasidagi jinsni qo’chish belgilari namoyon bo’lganda, kon-transporti jihozini
xavfsiz joyga olib ketish kerak, konchilik ishlarini esa, xavfsizlikni qo’shimcha
choralarini o’z ichiga olgan ishlarni tashkil etish loyihasi karyer (korxona) texnik
rahbari tomonidan tasdiqlanganidan keyin, davom ettirish mumkin.
62

Konchilik ishlarini to’xtatish lahzasini (vaqtini) belgilaydigan karyer bortlari va
uyumlar kritik deformatsiyasining miqdori, jinsning yuzaga yaqin qatlami
parchalanganda jinsning sirpanayotgan bo’laklaridan odamlar va kon jihozining
jarohatlanishiga yo’l qo’ymaydigan, shuningdek kon-transporti vositalari uchun
xavfli vaziyatni keltirib chiqarmaydigan qilib chegaralanishi kerak.
Jinslari ko’chki hosil qilishga moyil bo’lgan konlarni qazish loyihasida ko’chki
paydo bo’lganda ishlar xavfsizligini ta’minlaydigan choralar ko’zda tutilishi lozim.
Agar konchilik ishlarini bajarish jarayonida jinslarni ko’chki hosil qilishga
moyilligi aniqlansa, unda loyihaga tegishli o’zgartirishlar kiritilishi, karyerda esa
uning bilan ko’zda tutilgan xavfsizlik choralari amalga oshirilishi kerak.
Konni bir vaqtda yer osti va ochiq usullar bilan qazishda, shuningdek
karyerlarning yer osti inshootlarini o’tkazish va ishlatishda ochiq va yer osti
konchilik ishida ishlayotganlar xavfsizligini ta’minlaydigan,
Sanoatgeokontexnazorat davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan tadbirlar (konchilik
va portlatish ishlarini olib borish rejalari va jadvallarini kelishish; portlatish ishlari
paytida odamlarni yerosti inshootlaridan yer yuziga chiqarish; konlarni havo
haydash sxemasi bilan shamollatish; karyerda yoppasiga portlatish ishlari
bajarilganidan keyin yer ostida kovlangan joylardagi atmosfera holatini
harbiylashtirilgan kon qutqarish qism (keyingi matinda - HKQQ ) xodimlari
tomonidan tekshirish; kovlangan joylarga karyerdan suv yorib o’tish xavfining
oldini olish; ustalar, brigadirlarni (zveno boshliqlari) portlashni atmosferadagi
zaharli mahsulotlari va shu kabilarni miqdorini nazorat qilish vositasi bilan
ta’minlanishi) amalga oshirilishi kerak.
Belgilangan tadbirlarni bajarish yuzasidan nazoratni korxona, karyer va yer osti
koni texnik rahbarlari va texnik nazorat xizmatlari amalga oshirishlari kerak.
Konning ishlangan joyi, shuningdek karyerdagi o’pirilishlarni toshqin va yer usti
suvlari, loyqa oqimlari oqib tushishidan to’sish kerak. Bunday holatlarda konchilik
ishlari xavfsizligini ta’minlaydigan tadbirlar har yili korxona (karyer) bosh
muhandisi tomonidan ishlab chiqilishi kerak.
63

Ko’chki va sel xavfi bo’lgan joylarda ishlarni olib borishda karyerlarni qor
ko’chkilari va sel oqimlaridan himoya qilishga oid choralarni amalga oshirish
majburiydir. Ko’chki va seldan himoyalanish tadbirlari rejasi mahalliy sharoitlarni
hisobga olgan holda ishlab chiqiladi va korxona (karyer) bosh muhandisi
tomonidan tasdiqlanadi. A vvaldan kovlangan s uv bosgan va boshqa suv
to’planadigan joylar yaqinidagi konchilik ishlari korxona texnik rahbari tomonidan
tasdiqlangan saqlagich seliklarini qoldirishni ko’zda tutadigan va ishlarini xavfsiz
bajarishni belgilaydigan ishlarni tashkil etish loyihasi bo’yicha bajarilishi
kerak.Karyerning bosh marksheyderi (marksheyderi) konchilik ishlarining
saqlagich seliklariga yaqinlashishidan bir oy oldin korxona (karyer) bosh
muhandisini bu haqida yozma ravishda ogohlantirishi kerak. Har bir
foydalanilayotgan, qayta qurilayotgan va qurilayotgan karyerlar, dragalar,
zemsnaryadlar (korxonalar, tashkilotlar) uchun, shu jumladan ochiq konchilik
ishlarini olib borayotgan foydali qazilmalarni boyitish korxonalariga ham
belgilangan tartibda ishlab chiqiladigan avariyada qolgan odamlarni qutqarish,
avariyalarni bartaraf etish va uni riv o jini oldini olish rejalari mazkur Qoidalarning
4 va 5- ilovalari ga binoan o’rnatilgan tartibda tuzilishi kerak . Avariyalarni bartaraf
etish rejalari bilan tanish bo’lmagan va ularni ish joylariga tegishli bo’lgan
qismlarini hamda oldini olish yo’lini bilmagan shaxslarni ishlashiga ruxsat
etilmaydi. Avariyalarni bartaraf etish rejalarini o’rganish texnik nazorat tomonidan
karyer (korxona, tashkilot) bosh muhandisi rahbarligida reja amalga kiritilishdan
oldin bajariladi, bunda muhandis-texnik xodimlar «Avariyalarni bartaraf etishda
ishtirok etuvchi mansabdor shaxslarning majburiyatlari». Avariya sodir bo’lganda
o’zini tutish qoidalari bilan ishchilarni tanishtirish uchastka boshlig’i tomonidan,
ular karyerga (korxona, tashkilotga) ishga kirayotgan paytda va keyinchalik har
yili avariyalarni bartaraf etish rejasi amalga kiritilishdan oldin, shuningdek ularni
ish joylariga tegishli bo’lgan qismlari tuzatilganda bajariladi. Avariya sodir
bo’lganda o’zini tutish qoidalari bilan tanishtirish maxsus jurnalda qayd etilishi
kerak .
64

Barcha foydalanilayotgan, qayta qurilayotgan va qurilayotgan karyerlar, dragalar,
zemsnaryadlar (korxonalar, tashkilotlar) uchun, shu jumladan ochiq konchilik
ishlarini olib borayotgan foydali qazilmalarni boyitish korxonalariga ham
ixtisoslashtirilgan yuqori malakali avariya-qutqaruv tuzilmalari (kon-qutqaruv va
shu kabilar) tomonidan xizmat ko’rsatilishi kerak, qonun bilan ko’zda tutilgan
hollarda esa, o’zini avariya-qutqaruv xizmatini yoki xodimlaridan shtatda
bo’lmagan avariya-qutqaruv tuzilmalari tuzish kerak
Foydali qazilmalarni ochiq usul bilan qazib oluvchi korxonalar (tashkilotlar)
xavfli ishlab chiqarish obyektlarida avariya bo’lgan taqdirda boshqa shaxslarni
hayoti, sog’lig’i va (yoki) mulkiga hamda atrof-muhitga yetkazilgan zarar
yuzasidan mas’uliyatni qonun bilan belgilangan tartibda sug’urtalashga majbur.
6.1. Konchilik ishlarini olib borishda xavfsizlik qoidalari
Transheyalar o’tkazish, pog’onalarni qazish, uyumlarni to’kish va shu kabi
konchilik ishlari, shuningdek yuklash punktlaridagi ishlar, korxona (karyer) bosh
muhandisi tomonidan tasdiqlangan, jihozlar joylashishini, ishlarni bajarish
tartibini, xavfsizlik choralarini, ish maydonchalari, pog’ona va uyumning ruxsat
etilgan o’lchamlarini, shuningdek pog’ona va uyumning yuqori hamda pastki
chetiga nisbatan jihozning masofasini belgilaydigan pasportga muvofiq ravishda
olib borilishi kerak. Pasportlar konchilik mashinalarida va karyer ma’muriyatida
bo’lishi kerak. Ishlar ijrochilari va rahbarlari Pasport bilan imzo chekib
tanishtirilishi kerak. Tasdiqla n magan pasportlar bilan yoki undan chetlangan holda
konchilik ishlarini olib borish taqiqlanadi.
Pasport da ko’zda tutilmagan vaziyatlar paydo bo’lganda, ish to’xtalishi kerak va
ishlar rahbari tomonidan ishni xavfsiz bajarish tartibi va choralari to’g’risidagi
qaror qabul qilinganidan keyin ishlarni boshlash mumkin. Vaziyat yana
takrorlangan taqdirda pasportga qo’shimcha va o’zgatirishlar kiritilishi kerak.
Pog’ona va uyumdagi qulash prizmasining o’lchami karyerni marksheyderlik
xizmati xodimlari tomonidan belgilanadi va konchilik ishlari uchun pasport va
65

loyihalar ishlab chiqish bilan band bo’lgan mutaxassislar hamda karyerdagi
konchilik ishlari rahbarlari e’tiboriga doimo yetkazilishi kerak.
Pog’onalar, karyer bortlar va uyumlarning konstruksiyalari loyiha bilan aniqlanadi
va zarur bo’lganda jinslarning fizik-mexanik xossalarini o’rganish va
marksheyderlik kuzatuvlar natijasi ma’lumotlariga ko’ra foydalanish jarayonida
to’g’rilanishi kerak.
Pog’onalar hisobdan chiqarilganda karyer bortining loyiha bilan belgilangan
umumiy qiyalik burchagiga rioya etilishi lozim.
Saqlagich supachalar gorizontal yoki karyer borti tomoniga qarab qiya holatda
bo’lishi va jins bo’laklari hamda begona predmetlardan doimo tozalanishi kerak.
Konchilik ishlari rejasiga ko’ra supachalar bo’ylab ishchilar harakatlansa, ularda
to’siqlar bo’lishi kerak. Saqlagich supachalarning eni, ularni mexanizatsiyaviy
tozalash imkoni ta’minla ni shi kerak. Loyihaga muvofiq ravishda bo’ylama nishabli
qiya supachalar, shu jumladan transport supachalari bilan qo’shilganlarini
qo’llashga ruxsat etiladi. Vaqtincha ishlatilmaydigan karyer bortlar i ni
shakllantirish va ularda konchilik ishlarini qaytadan boshlash tartibi loyihada
ko’zda tutilgan bo’lishi kerak.
Burg’ u lash ishlari ni olib borishda xavfsizlik qoidalari
Burg’ilash ishlari texnik hujjatlarga (loyihalarga, burg’ilash-portlatish ishlari
uchun ham, yoxud pasportlarga ) muvofiq , quduqlarni burg’ u lash esa har bir
burg’ilash usuli (termik, sharoshkali va shu kabi) uchun namunaviy yo’riqnomalar
asosida korxona tomonidan ishlab chiqilgan yo’riqnomalarga muvofiq ravishda
bajarilishi kerak.Burg’ u lash stanogi pog’onaning qulash prizmasidan tashqari
rejalashtirilgan maydonchaga o’rnatilishi, quduqlarni birinchi qatorini
burg’ u lashda esa uning zanjiri pog’onani yuqori chetidan kami bilan ikki metr
masofada va chetga perpendikulyar holga keltirilib joylashtirilishi kerak.
Yig’ishtirilmagan portlatilgan kon massalaridan iborat tir kama devor bilan ishlar
bajarishda pog’onani yuqori chetidan burg’ulash stanogigacha bo’lgan masofa
chegaralanmaydi. Tir kama devorsiz ish bajarishda quduqlarni birinchi qatori uchun
66

burg’ u si sharoshkali bo’lgan burg’ u lash stanogini o’rnatish masofadan amalga
oshirilishi kerak. Stanok domkratining tagiga ma’dan va jinslar bo’laklarini
qo’yish taqiqlanadi. Machtasini ko’targan holda burg’ u lash stanogini pog’ona
bo’ylab harakatlantirishni tayyorlovchi zavodning foydalanishga oid
yo’riqnomasiga muvofiq ravishda qiyalatish bilan amalga oshirishga ruxsat etiladi.
Burg’ u lash stanogini elektr simlarining ostidan va o’tish joylaridan
harakatlantirishda machtasi tushirilgan, burg’ u lash asbobi yechilgan yoki ishonchli
mahkamlangan bo’lishi kerak. Yong’in va zaharli modda chiqarishga moyil kon
jinslarida termik burg’ u lash stanogi bilan quduqlar burg’ u lash taqiqlanadi.
Burg’ u langan quduqlar uchastkalarining odamlar o’tadigan va avtotransport
yuradigan tomoniga ogohlantirish belgilarini qo’yish kerak. Bunday uchastkalarni
to’siqlar bilan o’rash tartibi karyer bosh muhandisi tomonidan belgilanadi.
Pog’onaning burg’ u lash qudug’i atrofi yuzasi kamida 0,7 m radiusda jinslar
bo’laklari, burg’ilash mayda-chuydal a ri va begona narsalardan tozalangan bo’lishi
kerak, toki portlatish moddasi bilan zaryadlash paytida ular quduqqa tushmasin.
Perforator (elektr parma) bilan bo’rg’ilashda supachani ishchi yuzasining eni 4 m
dan kam bo’lsa, ishchilarning xavfsizligini taminlaydigan qo’shimcha chorlar
ko’rilishi kerak.Kon massasining nogabarit bo’laklari qo’l yoki mexanik usul
(butoboy), yuza yoki shpur zaryadlar bilan parchalanishi kerak.Kon massasining
nogabarit bo’laklari qo’lda yoki bo’rg’ u lash bilan parchalashda shruplarni
(quduqlarni) turg’un qilib va faqat pog’onaning qulamaydigan va kon massasining
to’kilmaydigan qavatining bir qatlamiga o’rnatish kerak. Bunday hollarda
shruplarni bo’rg’ u lash pasportga muvofiq ravishda bajarilishi kerak.
Portlatish ishlari ni olib borishda xavfsizlik qoidalari
Portlatish ishlari karyerlarda meyoriy-texnik hujjatlar talablariga rioya qilingan
holda bajarilishi kerak. Portlatish ishlarini olib boruvchi korxonalar O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Portlovchi va zaharli moddalarni yaratish,
ishlab chiqarish, tashish, saqlash, realizatsiya qilish sohasida xavfsizlikni
67

ta’minlash chora-tadbirlari to’g’risida”gi 2004 yil 5 mart, 109 – sonli qaroriga
muvofiq portlovchi va zaharli modda, materiallar, ular qo’llanilgan mahsulotlar,
shuningdek portlatish vositalarini ishlab chiqish, tashish, saqlash va sotish
bo’yicha faoliyat uchun litsenziyaga ega bo’lishi kerak.
Yoppasiga portlatish O’zbekiston Respublikasi «Sanoatgeokontexnazorat» davlat
inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan va u bilan kelishilgan yo’riqnomalar
talablariga muvofiq ravishda bajarilishi kerak.
Yoppasiga portlatishni qo’llash bilan portlatish ishlarini olib boruvchi har bir
korxona aniq sharoitlarda yoppasiga portlatish loyihalari va pasportlarini ishlab
chiqish uchun asos hisoblanuvchi Namunaviy burg’ulash-portlatish ishlari loyihasi
ega bo’lishi va portlatish ishlarini bajaruvchi xodimlar unga imzo chekib
tanishishlari kerak. Portlatish ishlarini olib borishda portlovchi moddalar, portlatish
ishlari mexanizatsiya vositalari, jihoz, qurilma, asbob va apparaturalaridan faqat
standartlar (texnik shartlari) ega bo’lgan va Sanoatgeokontexnazorat» davlat
inspeksiyasi ruxsatnomasiga boriga ruxsat etiladi.
Portlatish ishlari yozma topshiriq (naryad) va tegishli yozma topshiriq (naryad)-
yo’l varag’i bo’yicha muhandis-texnik xodim rahbarligida portlatuvchilar
tomonidan bajarilishi va faqat ishlar xavfsizligi bo’yicha qoidalar va yo’riqnomalar
talablariga javob beradigan joylarda o’tkazilishi kerak. Ekstremal vaziyatlarda
(avariyani oldini olish va oqibatlarini bartaraf etishda) yozma topshiriq (naryad)
bo’lmasa ham portlatish ishlari bajarishga ruxsat etiladi.Portlovchi moddalarni
omborlardan karyerdagi ish joyiga yetkazish, korxona rahbari (portlatish ishlari
rahbari) tomonidan belgilangan yo’nalish bo’yicha bajarilishi kerak. Bloklardagi
portlovchi moddalar va zaryadlangan quduqlarni qo’riqlash xizmati yoki yo’riqdan
o’tgan ishchilar tomonidan qo’riqlanishi, qorong’i paytda albatta yoritilishi shart.
Bloklardagi portlovchi moddalar va zaryadlangan quduqlar qo’riqlashga topshirish
tartibi korxona rahbari tomonidan belgilanadi. Odamlar, binolar va inshootlarni
jinslar bo’laklari, seysmik va havo to’lqinlarining jarohatlovchi va vayron qiluvchi
ta’siridan himoya qilish, shuningdek portalatishning zaharli ta’sirini oldini olish
uchun, yoppasiga portlatishni tayyorlash va qo’llashda o’lchami hisob kitob
68

asosida Namunaviy burg’ilash-portlatish ishlari loyihasiga binoan aniqlanadigan
xavfli hudud obyektlar va portlatish joylari orasiga kiritilishi va rioya etilishi
kerak.
Hisob-kitob bilan loyihada aniqlangan xavfli hudud quyidagi hollarda kiritiladi:
a) avvalo zarb beruvchi larni yotq i zish bilan elketrodetonatorlardan foydalanib
portlatishda;
b) avvalo portlatish tarmog’ini montaj qilish bilan portlatuv piligidan (portlatuv
tasmasidan) foydalanib portlatishda;
v) bevosita montaj qilingan yuza tarmog’ini birlamchi harakatlantirish manbayiga
ulashdan oldin past energetik to’lqin o’tkazgichlar bilan harakatlantirish tizimining
noelektrik qurilmalarini qo’llashda.
Xavfli hudud ishga tushirilishidan oldin, uni chegaralariga qo’riqlashni
ta’minlaydigan postlar qo’yilishi, zaryadlash va portlatish tarmog’ini montaj qilish
bilan band bo’lmagan kishilar xavfli joydan texnik nazorat shaxsi tomonidan
chiqarilishi kerak.
Xavfli hudud chegaralari belgilash va qo’riqlash postlarini qo’yish Namunaviy
burg’ilash-portlatish ishlari loyihasiga binoan aniqlangan bo’lishi lozim.
Karyerlarda yoppasiga portlatishni tayyorlashda xavfli hududdan tashqari
taqiqlangan hudud ham belgilanishi kerak, qaysiki uni chegarasida quduqlarni
zaryadlash bilan band bo’lmagan kishilarning bo’lishlari taqiqlanadi. Taqiqlangan
hududni o’lchamlari kon-texnik sharoitlar va ishni tashkil etishga bog’liq ravishda
Namunaviy burg’ulash-portlatish ishlari loyihasiga binoan aniqlangan bo’lishi
kerak. Uzoq vaqt (bir smenadan ortiq muddat bilan) zaryadlashda taqiqlangan
chegaralari yaqin joydagi zaryaddan kamida 20 m uzoq masofada belgilanishi
kerak.
Taqiqlangan hudud chegaralarini belgilash Namunaviy burg’ulash-portlatish ishlari
loyihasiga binoan aniqlangan bo’lishi lozim.Texnik nazorat shaxslari va nazorat
qiluvchi organlar xodimlarining xavfli va taqiqlangan hududlarga portlatish ishlari
rahbari kuzatuvida va faqat portlatuvchi kutib oladigan post orqali o’tishlariga
ruxsat etiladi. Portlatish ishlarini olib borishda odamlarni ogohlantirish uchun
69

tovushli, bundan tashqari qorong’i paytlarda nurli signalni ham berish
zarur.Tovushli singallar xavfli hudud chegaralarida yaxshi eshitiladigan bo’lishi
kerak.Signallarni uzatish va tayinlash usullari portlatish ishlarini o’tkazish vaqti
majburiy ijro etish chorlarini ko’rsatish bilan karyerning barcha tuzilmaviy
bo’linmalari xodimlari, portlatish ishlari ta’sir etadigan hududdagi korxonalar va
tashkilotlar e’tiboriga yetkazilishi kerak. Bunday hollarda odamlarni xavfli
hududdan chiqarish yuzasidan mas’uliyat karyerning tuzilmaviy bo’linmalari
rahbarlari va tashkilotlar rahbarlari zimmasiga yuklatiladi. Portlatish o’tkazish
vaqti haqidagi xabarni berish va odamlarni xavfli hududdan chiqarish haqidagi
tasdiqni olish tartibi korxona rahbari tomonidan belgilanadi. Odamlarni xavfli
hududdan chiqarish haqidagi tasdiqni olmasdan portlatish ishlari rahbariga
portlatishni bajarish taqiqlanadi.
Odamlarni karyerga kirishi uchun ruxsat yoppasiga portlatish bajarilganidan
keyin, portalatish zaharli mahsulotlari konsentratsiyasining belgilangan
meyorgacha pasayishi haqidagi HKQQ xabarini olinganidan keyin, ammo
portlatishdan keyin kamida 30 daqiqa o’tganidan so’ng, karyerda chang bulutlari
tarqalishi va ko’rish to’liq tiklanganidan keyin, portlatish joyiga esa bevosita
portlatish ishlari yuzasidan rahbarlikni amalga oshirgan muhandis-texnik xodim,
yoki uni farmoyishi bilan portlatuvchi tomonidan portlatish joyida ishlash xavfsiz
ekanligi aniqlanganidan keyin beriladi. Portlashning gazsimon mahsulotlari bilan
ifloslanish darajasini nazorat qilish uchun HKQQ ni jalb qilish zaruriyati korxona
rahbari tomonidan belgilanadi.
Qazish- yuklash ishlarini olib borishda xavfsizlik qo y idalari
Qazib chiqarish-yuklash ishlarida pog’ona balandligi kon jinslari yotishining kon-
texnik sharoitlari va fizik-mexanik xossalarini hisobga olgan holda loyiha, qabul
qilingan ish tashkiloti bilan aniqlanadi va qo’llaniladigan qazib chiqarish-yuklash
jihoziga muvofiq bo’lishi kerak.
Qaziladigan pog’onaning balandligi jihozni xavfsiz ishlash sharoitlari bo’yicha
aniqlanadi va quyidagilardan:
70

a) portlatish ishlari qo’llamaganda mexanik kurak turidagi bir cho’michli
ekskavator va frontal yuklagichlar bilan qazishda- ekskavator yoki yuklagich
cho’michining yuqori nuqtasidan, portlatish ishlarini qo’llanilganda esa
cho’michning bir yarim yuqori nuqtasidan;
b) draglayn, ko’p cho’michli va rotorli ekskavatorlar bilan qazishda- ekskavator
cho’michining o’yish chuqurligi yoki yuqori nuqtasidan;
v) gidromonitor bilan yuvishda- 30 metrdan;
g) bo’sh va sochiluvchan jinslarni qazishda- 3 metrdan, yumshoq, ammo barqaror
va qattiq monolitlarni qazishda 6 metrdan oshmasligi kerak.
Agar pog’ona balandligi yuqorida aytilgan miqdorlardan ortiq bo’lsa, ularni jihoz
parametrlariga moslashtirish (pog’onani qatlamlarga bo’lish, buldozer bilan
pog’onalarni pasaytirish va shu kabi) choralari ko’rilishi kerak. Bunda ayrim
qatlamlarning balandligi yuqorida aytilgan talablarga muvofiq bo’lishi kerak.
Ayrim hollarda to’g’ri mexanik kurak turidagi bir cho’michli ekskavator bilan
ko’mir qatlamlarini ishlashda va «Sanoatgeokontexnazorat» davlat inspeksiyasi
maxalliy organlari ruxsati bilan 65 gradus burchak ostida portlatish quduqlarini
burg’ u lashda pog’ona balandligi 40 metrgacha bo’lishi mumkin.
Portlatish ishlarini qo’llash bilan jinslarni qazib olishda va pog’ona (qatlam)
balandligi ekskavator cho’michining yuqori nuqtasidan ortiq bo’lganda, bo’rtik va
osilib qolgan jinslarni o’z-o’zidan qulashining oldini oluvchi choralarni qo’llash
kerak.
Teskari mexanik kurak turidagi bir cho’michli ekskavator bilan kon massivlarini
ishlashda, ishlanayotgan jinslar qatlamining qalinligi, uni texnik tavsifi bilan
belgilangan kavlash chuqurligidan oshmasligi kerak.
Ishchi pog’onaning qiyalik burchaklari:
a) mexanik kurak turidagi bir cho’michli ekskavator, draglayn, ko’p cho’michli va
rotorli ekskavatorlar bilan ishlashda- 80 gradusdan;
b) quyilatib o’yuvchi ko’p cho’michli zanjirli ekskavator bilan ishlashda- shu
jinslarning tabiiy qiyalik burchagidan;
71

v) bo’sh va sochiluvchan jinslarni qo’l bilan qazishda - shu jinslarning tabiiy
qiyalik burchagidan, agar bardoshli bo’lsa- 50 gradusdan, toshloq bo’lsa - 80
gradusdan oshmasligi kerak.
Texnogen tusidagi konlarga ishlov berishda ishchi pog’onaning balandligi va
qiyalik burchaklari loyiha bilan belgilanadi, ammo har qanday sharoitda ham
mazkur Qoidalarning 154 va 155-bandi talablariga javob berishi kerak.
Konchilik va transport jihozlari, transport kommunikatsiyalari, elektr ta’minoti va
aloqa liniyalari qulash prizmasidan tashqari rejalashtirilgan maydonchaga
joylashtirilishi kerak.
Pog’ona ishchi maydonchasining eni vazifasi ko’ra va texnologik loyihalash
meyorlariga muvofiq ravishda hisob-kitob bilan aniqlanadi. Pog’onaning quyi
chetidan (qulagan kon massasidan) temir yo’l o’qigacha bo’lgan masofa kamida
2,5 m bo’lishi kerak. Transportsiz sxema bilan qazish bo’yicha amalga
oshiriladigan ochish ishlarida foydali qazilma pog’onasi va jins uyumi quyi
chetlari orasidagi masofa konchilik ishlari loyihasi va pasport bilan belgilanadi.
Temir yo’l yoki konveyerlar mavjud bo’lganda uyumni quyi chetidan temir yo’l
o’qigacha yoki konveyer o’qigacha bo’lgan masofa kamida 4 m bo’lishi kerak.
Yuqorida turib yuklash bilan pog’onalarni ishlashda pog’ona chetidan temir yo’l
o’qigacha yoki avtoyo’l o’qigacha bo’lgan masofa loyiha bilan belgilanadi va
kamida 2,5 m bo’lishi kerak. Bunda ekskavator mashinisti kabinasidan
yuklanayotgan transport vositasining ko’rinib turishini ta’minlash lozim.
Gorizontal bo’yicha ish joylari yoki vertikal bo’yicha ikkita yondosh pog’onalarga
joylashagan mexanizmlar orasidagi masofa kami bilan:
a) qo’l bilan qazishda 10 m;
b) yuklagich va buldozer bilan qazishda 5 m;
v) ekskavator bilan qazishda o’yishni eng katta radiusini bir yarimiga teng
miqdorida (goriz o ntal va vertikal bo’yicha orasidagi masof a loyiha bilan
belgilanadigan, ishda o’zaro bog’liq mexanizlardan foydalanish holati bundan
mustasno) bo’lishi kerak. Avariya vaziyati (pog’onani qulash xavfi, portlovchi
72

moddalarning yonmagan zaryadlarini topilishi va shu kabilar) yuzaga kelganda
ekskavatorni zaboydan chiqarish uchun erkin o’tidigan joy har doim bo’lishi zarur.
Temir yo’l dumpkarlari yoki boshqa sig’imlarga draglayn turidagi ekskavator
bilan yuklash uchun, karyer bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan ishni xavfsiz
usullari bo’yicha tadbirlar amalga oshirilganda va quvvat tarmog’ini kontakt
simiga tegishidan cho’mich himoyalangan bo’lsagina ruxsat etiladi. Ekskavatorni
aytilgan himoya bilan jihozlash «Sanoatgeokontexnazorat» davlat inspeksiyasi
organlari bilan kelishilgan holda bajarilishi kerak. Transportsiz sxemasi bo’yicha
ekskavator yoki boshqa turdagi yer qazish mashinalari bilan jamlangan draglaynni
ishlatishda, ular orasidagi masofa draglayn cho’michi tashlanadigan masofani
hisobga olgan holda, ularni eng katta harakat radiuslari yig’indisidan kam
bo’lmasligi kerak.Bu shartga rioya etilmaganda ishni karyer bosh muhandisi
tomonidan tasdiqlangan va tarkibida xavfsizlikni qo’shimcha choralari bo’lagan
pasport bo’yicha amalga oshirishga ruxsat etiladi. Kon massasini transport
vositalariga yuklash, ularni texnik pasportlariga muvofiq ravishda bajarilishi kerak.
Qazib chiqarish-yuklash ishlari jarayonida portlovchi moddalarning yonmagan
zaryadlari topilsa, ishlar to’xtatilishi va bu haqida ishlar rahbariga xabar berilishi
kerak. Qazib chiqarish-yuklash ishlari jarayonida doimo pog’onani bo’rtik va
osilib qolgan jinslardan qirib tozalash kerak. Pog’onani qirib tozalash
mexanizatsiyalashagan usul bilan bajarilishi zarur.Qo’l bilan qirib tozalash faqat
usta yoki brigada boshlig’ining bevosita nazorati ostida bajariladi.
Qirib tozalash ishlari bilan band bo’lmagan xodimlar xavfsiz joyga ketkazilishlari
kerak. Pog’onalarni qo’l bilan qazishda zarb bilan usulini qo’llamasdan va ishlar
faqat tepadan pastga qaratilib olib borilishi kerak. Burchagi 35 gradusdan ortiq
bo’lgan pog’ona qiyaligida ishlashda ish ijrochilari ishonchli tayanchga bog’langan
mahkamlash arqoni bilan saqlagich kamardan foydalanishlari kerak.
Yuk ortish punktidagi ishlarni amalga oshirishda xavfsizlik qoidalari
Yuk ortish punktini joylashishi, shuningdek uni hosil qilish va ishlatish tartibi
sektorlarning zaruriy soni va o’lchamlari, transport harakati sxemalari, odamlar
73

o’tadigan yo’llar, nurli va tovushli signalizatsiyani nazarda tutadigan loyiha
(konchilik ishi rejasi) bilan aniqlanadi.
Oraliq bo’g’in sifatida ekskavatordan (frontal yuklagichlardan) foydalaniladigan
yuk ortish punktlari quyidagi talablarga javob berishi kerak:
a) yarus balandligi cho’mich yuqori nuqtasidan oshmasligi lozim;
b) yuk to’kish maydonchasi, jihozni va odamlarni ishlashi mazkur Qoidalarning
185 – 191 - bandi talablariga muvofiq bo’lishi kerak.
Yuk ortish punktidagi ish belgilar va plakatlar bilan boshqarilishi, hamda ish
yuritish pasportiga muvofiq bajarilishi kerak.
Konsol uyumlagich bilan hosil qilingan omborlardan maydalangan kon massalarini
yuklab jo’natishda, zaboyni balandligi kon massasining fraksiya tarkibi, fizik-
mexanik xossalari va qazib chiqarish-yuklash jihozini texnik tavsiflarini hisobga
olgan holda pasportga binoan aniqlanadi. Bunda zaboyda jinslar osilib turishiga
qarshi choralar amalaga oshirilishi kerak.
Ekskavator bilan qazilgan yarus yonidagi qulash prizmasi yoki yarus qiyaligiga
avtoag’dargichni to’kish taqiqlanadi. Bu holatda barqaror qiyalik hosil qilish
buldozer, ekskavator va frontal yuklagichlar bilan yarusning yuqori maydonidan
bajarilishi kerak.
Bir yarusda ekskavator bilan bir vaktda buldozer yoki avtoag’dargichlarning
ishlashi taqiqlanadi.
Lokomotiv mashinisti temir yo’l tarkibiga yuk ortishda ekskavator mashinisti
signaliga bo’ysunishi kerak.
Yuk ortish (tushirish) joyida temir yo’llarni tozalash paytida yuk ortish punktiga
tarkibni uzatish to’xtatilishi kerak.
Yuk tushirish maydonchasi estakadasiga kontakt tarmog’ini o’rnatish taqiqlanadi.
Qabul qilish bunkerlariga transport vositalarini to’kish bilan kon massasini
tashishga tayyorlaydigan qurilmalar (maydalagich, groxot va shu kabilar) va
meyorlovchi qurilmalar (ta’minlagich, shiber va shu kabilar) xavfsizlik q oidalariga
muvofiq bo’lishi va quyidagi talablarga javob berishi kerak:
74

a) bunkerlarning foydalanilmaydigan tomonlaridagi teshiklar, yuk tushirish
maydonchasini odamlar pog’onadan yiqilishi mumkin bo’lgan joylar, to’siqlar
yoki jinslar tepachalari bilan to’silishi kerak;
b) temir yo’l transporti bo’lsa yuk tushirish maydonchalari xizmat ko’rsatuvchi
xodimlarni ogohlantiruvchi tovush signali bilan jihozlanishi va temir yo’l tarkibi
kelishidan 1,5-2 daqiqa oldin ulanishi kerak;
v) avtomobil transporti bo’lsa qabul qilish bunkerlarini ishchi tomonidan
avtoag’dargich bunkerga tushmasligi uchun tirgak, yuk tushirish maydonchasiga
esa avtoag’dargich yuk to’kishga kirishi uchun ruxsat etadigan yoki taqiqlaydigan
svetofor o’rnatilishi kerak.
Bunkerga boradigan joyni buldozer bilan tozalash paytida yuk tushirish
maydonchasiga avtoag’dargichlarni kirishi taqiqlanadi. Ta’mirlash ishlari
bajarilayotganda yuk ortish punktidagi qabul qilish bunkeriga avtoag’dargichlarni
yuk tushirishlarini to’xtatish kerak, buni uchun kirish joyini bekitish, kuzatuvchi
qo’yish va shu kabilarni bajarish lozim. Maydalagichga tiqilib qolgan kon massasi
bo’lagi maxsus mexanizm bilan olinishi, butoboy yoki portaltish usulida
parchalanishi kerak. Ularni qo’l bilan olib tashlash taqiqlanadi. Qulagan kon
massasi tagida qolgan maydalagichni ochib olish va uni ishga tushirish korxona
bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan yo’riqnomalarga binoan bajarilishi kerak.
6 .2. Ekologiya
Xozirgi davrda fan-texnika inqilobi sharoitida tabiat resurslaridan keng miqyosda
foydalanish xamda atrof muxitni ifloslantiruvchi tog’-kon sanoati, transport,
qishloq xo’jaligi va maishiy chiqindilarning ortishi insonning tabiatga
ko’rsatayotgan umumiy salbiy ta’sirini keskin kuchaytirmoqda . Konchilik qazib
olish korxonalarida yer osti konchilik va ochiq usul bilan qazib olish ishlarida
XYAQ talablariga, O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi buyrug’i
bilan tasdiqlangan qoidalarga mos holda xodimlarga tibbiy xizmat ko’rsatish
tashkil qilinadi. Hamma ishchi va muhandis-texnik xodimlar konchilik ishlariga
75

yuborilishidan oldin tibbiy ko’rikdan o’tishdan tashqari O’zbekiston Respublikasi
Sog’liqni Saqlash Vazirligi tomonidan belgilangan muddatda majburiy davriy
oldini olish tibbiy ko’rigidan o’tkaziladi. Hamma ishchi, muhandis-texnik xodim
va xizmatchilar sanoat sanitariyasi shaxsiy gigiyena va baxtsiz holatda
jabrlanuvchilarga joyida tez yordam ko’rsatish bo’yicha yo’riqnomadan o’tishlari
kerak.Barcha ishchi va muhandis-texnik xodimlar nafas olish organlar uzoq davom
etayotgan kasalliklar aniqlanganda, hamda vibratsion va boshqa kasbiy
kasalliklarga chalinganligi gumon qilinsa, ular hisobga olinishi va muntazam tibbiy
kuzatishda bo’lishi kerak.Tibbiy ko’rikda ilgari bajarayotgan ishini qila
olmaydigan kasalliklari aniqlangan kishilar, shifokorlar xulosasiga muvofiq boshqa
ishga o’tkazilishi kerak.Har bir kon, shaxta yer osti lahimlarida, karyerda davlat
sanitar inspeksiyasi talablariga mos jihozlangan ovqat qabul qilish joylari tashkil
qilinadi.Yer osti lahimlarida, odamlarni yer osti transport vositalariga
o’tqiziladigan joylarda kirish va chiqish yo’lakli kutish kameralari tashkil qilinadi.
Kameralar ichimlik suvi, shamollatish va yoritish bilan ta’minlanadi.
Har bir konda sanitar-maishiy bino, assinizatsion (yer yuzasi va yer osti) va
boshqa qurilmalari bilan ma’muriy-maishiy qurilmalari bo’lishi kerak. Binolarni
yer osti konchilik ishlarida XYAQ va ochiq konchilik ishlarida XYAQ talablariga
mos ravishda jihozlash va saqlash kerak.
Yer yuzasidan kirib kelayotgan atmosfera havosi yer osti kon lahimlarida
harakatlanishi mobaynida o’z tarkibida turli o’zgarishlarga duch keladi. Bu
o’zgarishlar bir tomondan tarkibidagi kislorodning miqdori kamayishi bilan
kuzatilsa, ikkinchi tomondan tarkibida uglerodli birikma, zaharli gaz va suv
bug’lar, chang va o’zgarishga uchragan har xil moddalarning qoldiqlarining
oshishida ko’rinadi. Bundan tashqari uning namligi, temperaturasi, bosimi va
zichligi ham o’zgaradi. Kon havosi agarda yer yuzasidan kirib kelayotgan
atmosfera havosidan tarkibi va sifati bo’yicha nisbatan farq qilmaydigan bo’lsa, u
holda u - toza va boshqa holatlarda – ifloslangan havo deyiladi. Ruda va noruda
konlarni qazib olishda shaxtalar uchta toifaga: gazli (metan, vodorod, serovodorod
76

ajralib chiqadigan), gaz va chang bo’yicha xavfli hamda gaz va chang bo’yicha
xavfsiz toifalarga ajratiladi.
Kon havosi – bu kon lahimlarini to’ldirib turuvchi gaz va bug’larning
aralashmasidir.
Kon lahimlarida havoning miqdori, temperaturasi va harakatlanish tezligi .
Kon lahimlarida havoning miqdori, temperaturasi va harakatlanish tezligi
ishlovchilarning havfsiz va normal mehnat faoliyatini taminlab berishi kerak.
Havo miqdori smenada bir vaqtda ishlaydigan eng ko’p odamlar sonini hisobida
va har bir odam uchun kamida 6 m³/minut bo’lishi kerak.
Ichida odamlar bo’lgan yoki odamlar bo’lishi mumkin bo’lgan kon lahimlari
havosining tarkibidagi kislorod miqdori kamida 20 foiz (hajm bo’yicha) ni tashkil
etishi kerak. Kon havosi tarkibidagi karbonat angidrid gazining miqdori ish
joylarida 0,5 foizdan, shaxtaning umumiy chiqish oqimiga ega kon lahimlarida
0,75 foizdan va kon lahimlarini kavlash va tiklashda 1 foizdan oshmasligi kerak.
Yer osti kon lahimlarida metan va vodorod yonuvchi gazlarning umumiy miqdori
hajmi bo’yicha 0,5 foizdan oshmasligi kerak.
Ishlab turgan yer osti kon lahimlarida havoning tarkibidagi zaharli gazlar (bug’lar)
miqdori quyida keltirilgan yo’l qo’yiladigan chegaraviy miqdordan oshmasligi
kerak (hajm bo’yicha foizda):
uglerod oksidi - 0,0017 ( yoki 20 mg/m 3
)
azot oksidi - 0,00026 (yoki 5 mg/m 3
)
oltingugurtli gaz - 0,00038 (yoki 10 mg/m 3
)
serovodorod - 0,00071 (yoki 10 mg/m 3
)
krolein - 0,000009 (yoki 0,2 mg/m 3
)
formaldegid - 0,00004 (yoki 0,5 mg/m 3
) .
Shuningdek, tozalash va tayyorlash ishlari olib borilayotgan ish joylarida kremniy
miqdori 2 mg/m 3
dan oshmasligi kerak. Gazlardan zaharlanganda odam miyasida
kislorod yetishmasligi sodir bo’ladi.
Uglerod oksidi SO
2 – oddiy muhitda u rangsiz, yengil achchiqroq hidga va ta’mga
ega gaz, uglerodning kislorod bilan birikmasi. Uglerod oksidi (yonish mahsuli) kon
77

lahimlaridagi yong’inlardan, portlatish moddasining va neft yoqilg’i
mahsulotlarining yonishi, ko’mir changi, metan, uglerodli gazlarning portlashidan
paydo bo’ladi.Ushbu gaz bilan yengil zaharlanish odamning umumiy holsizlanishi,
ko’z qovoqlarining uchishi, quloqlarning shang’illashi, bosh og’rig’i, bosh
aylanishi, ko’ngil aynishi, qusish va yurak urishining tezlashishida; kuchli
zaharlanish esa – qon tomirlarining urishi sezilishi va harakatsizlanishda va
halokatli zaharlanish esa – hushidan ketish va tomirlar tortishishida namoyon
bo’ladi.
Azot oksidi – azotning kislorod bilan birikmasi. Portlatish moddasi yongan mahal
birinchi azot oksidi ajralib chiqadi, havoda kislorod bilan azot dioksidini hosil
qiladi, u o’z navbatida suv bvg’larida erib, juda ham zaharli qizg’ish-qo’ng’ir azot
kislotasi bug’larini paydo qiladi. 0,01-0,015% miqdorida og’ir formadagi o’pka
oqishi kuzatiladi, 0,023-0,039% miqdorida 10-20 minutdan keyin o’lim kuzatiladi,
0,078% da – hlim qo’qqisdan sodir bo’ladi.
Oltingugurtli gazSO
2 – rangsiz gaz (“ko’z o’yuvchi”), o’tkir mazaga ega juda
kuchli zaharli. Gazning manbai – portlatish moddalarining yonishi.
Oltingugurtli vodorod N
2 S – aynigan tuxumning kuchli hidini beruvchi gaz. U
ko’z, nafas olish yo’li va asab tizimiga kuchli tasir ko’rsatadi. Gazning manbai –
portlatish moddalarining yonishi.
Ko’rinishi (namoyon bo’lishi) - b osh aylanishi va og’irlashishi, bosh og’rig’i,
quloqlarning shang’illashi, ko’ngil aynishi, qusish, umumiy holsizlanish, qon
tomiri urishi sezilishi, nafas bo’g’ilishida sodir bo’ladi.
Birinchi yordam – jabrlanganni tezda toza havoga olib chiqish kerak. Bemorni
nafas olishini qiyinlashtirayotgan kiyimlardan xalos etish, isitish. Qattiq
bezovtalanish va nafas olishi to’xtaganda – sun’iy nafas oldirishga o’tish, yurak
faoliyati to’xtaganda esa – yurakni tashqi massaj qilishga o’tish.
Metan – rangsiz va hidsiz gaz. Kon havosida lahimga kirayotgan havoda
chegaraviy ruxsat etilgan miqdori - 0,5%, lahimdan chiqayotgan havoda – 1%,
shaxtadan chiqayotgan havoda – 0,75%, portlatish ishlarini olib borish vaqtida –
1% gacha. Ko’mir shaxtalarida keng tarqalgan bo’lib, kon lahimlarida yong’inlar,
78

portlatish materiallarining portlashi va organik moddalarning chirishidan hosil
bo’ladi.
Xulosa
Men ushbu bitiruv malakaviy ishni bajarish davomida Qalmoqqir konining kon-
texnik sharoitlari, konda qo’llanilayotgan texnika va texnologiyalar bilan yaqindan
tanishib chiqdim. Shu bilan birga 4 yil davomida olgan bilimlarimni
mustahkamladim.
Bitiruv malakaviy ishimning birinchi qismida Qalmoqqir polimetall konining
qisqacha iqtisodiy-jug’rofiy tavsifi va Konning qisqacha geologik va kon texnik
tavsifini yoritishga harakat qildim.
Mahsus qismda esa Qalmoqqir koni Markaziy karyeri sharoitida qo’llaniladigan
SBSH-250 burg’ulash stanogining hisob – kitobi,EKG-10 ekskavatorining hisob –
kitobi,qoplama jinslarni avtomobil transporti bilan tashishda Bel AZ-75131
avtosamosvali va kon jinslarini ag’darmaga joylashtirishda EKG-8I ekskavatori
parametrlarini hisoblab chiqdim.Hisoblash natijalarini malakaviy diplom oldi
amaliyotida olgan malumotlarim bilan o’zaro solishtirdim.
Shuningdek SBSH-250 burg’ulash stanogining yillik ish unumdorligi-19176
pogona m ni tashkil qilayapdi. EKG-10 ekskavatorining yillik ish unumdorligi-
1382400 m 3
/yil ni tashkil qilib, kon massasini avtotransport bilan tashishda bitta
ekskavator kompleksida 5 ta BelAZ-75131 avtosamasvali kerak bo’ldi. Kon
massasini qabul qilish punktlarigacha tashish uchun va qoplovchi xamda balansdan
tashqari tog’ jinslarini Olmaliqsoy ag’darmaida joylashtirish uchun temri yo’l va
temir yo’l-ekskavatori kompleksi asosiy ko’rsatkichlarini hisoblab chiqdim va
amaliyotda olingan ko’rsatkichlar bilan o’zaro taqqosladim.
79

Bundan tashqari kon ishlarini olib borishda texnika xavfsizligi va ekologiya,
iqtisodiy qismlarni xam hisoblab, bitiruv malakaviy ishimda ular xaqida xam
malumotlar keltirib o’tdim.
80

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Sh.M.Mirziyoyev. “Erkin va faravon, demokratik O’zbekiston da v latini
birgalikda barpo etamiz”.Toshkent,2016 y.
2.
3. " Ochiq kon ishlari asooslari" fanidan ma`ruza matnlari.
4. Ржевский В.В."Открытые горные работы. Производственные
процессы." М. Недра.1985.
5. Ржевский В.В."Открытые горные работы.Техналоги я и комплексная
механизация." М. Недра.1985.
6. Томоков П.И. Наумов И.К. " Техналогия, механизация и организация
открытых горных работ."М. Недра.1986.
7. Трофимов А.В. Связь термокинетических параметров и прочностных
свойств горных пород // М.Г. Менжулин, А.В. Трофимов / Записки Горного
института, т. 173, с.48-51, СПб. 2007г.
8. Трофимов А.В. Двухстадийное разрушения негабаритов накладными и
кумулятивными зарядами ВВ, размещенными в защитном устройстве //
М.Г. Менжулин, А.В. Трофимов, М.В. Захарян / Взрывное дело №102/59,
с.129-138 М. 2009г.
Internetdagi html:
www.mine.ru
www.google.ru
www.agmk.uz
www.ziyonet.uz
81

Qalmoqqir konining kon geologik tavsifi

Sotib olish