Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 34.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 16 May 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Geologiya

Sotuvchi

Alisher

Ro'yxatga olish sanasi 03 Dekabr 2024

112 Sotish

Surxondaryo viloyati angor tumani bo’z tuproqlar tarqalgan xududidagi och tusli bo’z tuproqlarni paydo qiluvchi omillar, tarqalish qonuniyatlari va unumdorligi

Sotib olish
SURXONDARYO VILOYATI ANGOR TUMANI BO‘Z TUPROQLAR TARQALGAN XUDUDIDAGI OCH TUSLI BO‘Z TUPROQLARNI PAYDO QILUVCHI OMILLAR,TARQALISH QONUNIYATLARI VA UNUMDORLIGI. REJA: KIRISH. I. O‘RGANILADIGAN HUDUDNING TUPROQ VA TABIY IQLIM SHAROITI. I.1. Angor tumanining tabiiy iqlim sharoiti. I.2. Angor tumanida tarqalgan tuproqlarning qisqacha tavsifi II. ANGOR TUMANIDA TARQALGAN BO‘Z TUPROQLAR VA ULARNING TURLARI. II.1. Bo‘z tuproqlar va ularning turlari. II.2. Angor tumani och tusli bo’z tuproqlar, morfologiyasi, tasnifi, tarkibi va xossalari. II.3. Angor tumani bo‘z tuproqlaridan qishloq xo‘jaligida foydalanish. XULOSA. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. ILOVALAR KIRISH. O‘zbekiston Respublikasi tuproqlarini klassifikasiyalashda S.S.Neustruyev, N.A.Dimo, I.P.Gerasimov, A.N.Rozanov, B.V.Gorbunov, N.A.Kimberg, S.A.Shuvalov va boshqalarning xizmatlari katta. S.S.Neustruyev bo‘z tuproqlarni to‘rtta tipchaga ajratilgan klassiifkasiyasini taklif etdi: 1) strukturali (sho‘rtoblangan) bo‘z tuproq yoki sur-qo‘ng‘ir tuproq; 2) to‘q tusli bo‘z tuproq; 3) tipik bo‘z tuproq; 4) och tusli sayoz qatlamli, cho‘l bo‘z tuproq. XX asrning 20-30 yillarida O‘zbekistonda tuproq-dala tekshirishlari o‘tkazgan N.A.Dimo tomonidan tuproq xosil bo‘lishi cho‘l tipi ajratilib unga: 1) primitiv (eng oddiy) cho‘l och tus tuproqlari; 2) cho‘l och tus tuproqlari; 3) gipslashgan cho‘l och tus tuproqlari; vodiylarda o‘tloq tuproqlar, sug‘oriladigan xududlarda esa maxsus tip madaniy-sug‘orma tuproqlar ajratiladi. 1950 yilda bo‘lib o‘tgan sobiq butinittifoq kartografiya va tuproq nomlanishi bo‘yicha kengashda bo‘z tuproqlarni quyidagi tipchalarga ajratish tavsiya etildi: 1) kam karbonatli bo‘z tuproq; 2) och tusli bo‘z tuproq; 3) tipik bo‘z tuproq; 4) to‘q tusli bo‘z tuproq. O’rta Osiyo tuproqlari klassifikasiyasida I.P.Gerasimovning “MDH va unga chegaradosh mamlakatlar tekislik qismini tuproq - iqlim fasiyalari to’g’risida (1933) va A.N. Rozanovlarning O’rta Osiyo tuproq va o’simliklari tabiiy kuch” nomli asari (1938)da bu hududning iqlim hususiyatlariga alohida etibor beriladi. Bu holat B.V. Gorbunov, N.V.Kimberg va S.A.Shuvalolovlarning 1941yilda chop etilgan “O’zbekiston Respublikasi tuproqlari” kitobidan joy olgan “O’zbekiston tuproqlarini klassifikasiyalash tajribasi” deb atalgan maqola va O’zbekiston tuproqlari klassifikasiyasi tug’risidagi keyingi ishlarida ham o’z aksini topdi. Tuproqlar tavsifi to’g’risida to’plangan keyingi ma’lumotlar ularni klassifikasiyalashda cho’l zonasi tuproqlarini tog’ oldi tekisliklari, tog’ tuproqlaridan ajratib alohida sinflarga ajratish uchun muhum nazariy va amaliy ahamyatga ega. Hozirgi zamon tuproqlari klassifikasiyasida bo’z tuproqlar zonaning asosiy avtomorf tuproqlari jumlasiga kiradi. Bo’z tuproqlar bilan bir qatorda bu yerda sizot suvlari ancha yuqori joylashgan sharoitda shakllanadigan o’tloq- bo’z tuproqlar tipi va shuningdek sug’oriladigan bo’z (madaniy voha) tuproqlarning bir necha turlari ajratilgan. Ana shu tuproq tiplaridan tashqari zonada gidromorf tuproqlardan: o’tloq tuproqlar, o’tloq- botqoq va botqoq tuproqlar, sho’rxoklar va ular bilan birga uchraydigan boshqa tuproqlar ham tarqalgan. Bo’z tuproqlar tipi uchta tipchaga: 1) och tusli bo’z tuproqlar, tipik bo’z tuproqlar va to’q tusli bo‘z tuproqlarga ajritildi. Och tusli bo‘z tuporqlar zonaning ancha quruq (arid) mintaqasida tarqalgan tipcha bo‘lib,bo‘z tuproq zonasining cho‘l zonasi bilan tutuashgan quyi qismida, qolgan tipchalar esa o‘rta va tog‘ oldiga yaqin tekisliklarda tarqalgan. Cho’l zonasi tuproq qoplami ham turli tuman bo’lib ular zonal tiplarga: sur - qo‘ng‘ir, taqir va taqirsimon (taqirli) tuproqlar va cho‘l qumli tuproqlarga bo‘linadi. Sur qung‘ir tusli tuproqlar ikki tipchaga: karbonatli tipik sur - qo‘ng‘ir tusli va kam karbonatli sur- qo‘ng‘ir tuproqlarga bo‘linadi. Taqir tuproqlar sho‘rlanish, namlanish xarakteriga va qatqalog‘ining rivojlanish darajasiga qarab ikki tipchaga: tipik taqirlar va cho‘llashgan taqirlarga bo‘linadi. Taqir tuproqlardan tashqari taqirsimon tuproqlar ham keng tarqalgan. Bular o‘z hususiyatlariga ko‘ra taqirlardan boshqa tipdagi tuproqlarga o‘tuvchi tuproqlar hisoblanadi. Taqirli tuproqlar ayrim hollarda ancha darajada sho‘rlangan ham bo‘ladilar. Sho‘rlanish darajasiga ko‘ra, shurlanmagan, sho‘rxoksimon va sho‘rxokli taqirli tuproqlarga ajritiladi. Taqirli tuproqlar orasida sho‘rtobli ayirmalari ham uchraydi. Qumli cho‘l tuproqlari o‘z tarkibidagi qumlarning minerologik va kimyoviy tarkibiga ko‘ra avlodlarga bo‘linadi: 1) o‘tloq cho‘l qumli tuproqlar; 2)qumli cho‘l tuproqlari. O‘zbekiston hududida tog‘lik mintaqa tuproqlari ham mavjud bo‘lib, ular o‘rtacha balanlikdagi tog‘ mintaqasi hamda baland tog‘lar mintaqasi tog‘ tuproqlariga ajratiladi. 1) O‘rtacha balandlikdagi tog‘ mintaqasi tuproqlariga jigarrang tuproqlar tipi kirib, ular quyidagi tipchalarga ajritiladi: 1) kam ishqorsizlangan sergumusli jigarrang tog‘ tuproqlari; 2) tipik jigarrang sergumusli tog‘ tuproqlari Qo‘ng‘ir tog‘-o‘rmon tuproqlari tipi ham shu tog‘ mintaqasi tuproqlariga kiradi. Baland tog‘ mintaqasi tuproqlar tiplariga quyidagi tuproq tiplari kiradi: 1. Och - qo’ng’ir o’tloq cho’l tuproqlari. 2. Baland tog‘ o‘tloqi tuproqlari. 3. Baland tog‘ botqoq tuproqlari 4. Baland tog‘ torfli-botqoq tuproqlari. 5. Baland tog‘ och qo‘ng‘ir o‘tloq dasht tuproqlari. Ular o‘ziga xos kam gumusli va sergumusli tipchalarga bo‘linadi. Yuqorida bayon qilingan ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston respublikasi geomorfologik tuzilishi, relyefi, o‘simliklar qoplami turli tuman bo‘lishligi tufayli va boshqa tabiiy sharoitlarga qarab, tuproq qoplami tip, tipcha, avlod, xil, turlari ham turli-tumandir. Shu jihatdan ulardan qishloq xo‘jaligi va boshqa maqsadlarda foydalanish usullari bir-biridan farq qiladi. 5I. ASOSIY QISM. I.1. ANGOR TUMANIDA TARQALGAN BO’Z TUPROQLAR. Angor tumani Surxondaryo viloyatining markaziy qismida, Surxondaryo vodiysi hududida joylashgan. Bu hudud:  Dengiz sathidan 300–500 m balandlikda  Asosan tekislik va adir landshaftlardan iborat  Amudaryo havzasiga kiradi Shu sababli bu yerda tuproq hosil bo‘lish jarayonlari cho‘l va yarim cho‘l zonasi qonuniyatlariga bo‘ysunadi. Ekologik jihatdan och tusli bo'z tuproqlar bir qator muhim ahamiyatga ega. Ularning ekosistemadagi roli va biologik xilma-xillikni saqlashdagi o'rni beqiyos. Och tusli bo'z tuproqlar ko'plab o'simliklar va hayvonlar uchun yashash muhitini taqdim etadi. Ular quruq iqlim sharoitida yashovchi o'simliklar va hayvonlar uchun mos keladi, bu esa biologic xilma-xillikni saqlashda muhim rol o'ynaydi. Ushbu tuproqlar mineral moddalarga boy bo'lib, o'simliklar uchun zarur bo'lgan oziq moddalar manbai hisoblanadi, shuning uchun ular o'simliklarning sog'lom o'sishi va rivojlanishi uchun zarurdir. Och tusli bo'z tuproqlar ko'pincha yengil tuzilishga ega bo'lib, eroziya jarayonlariga nisbatan oson ta'sirlanadi. Biroq, ularni to'g'ri boshqarish orqali tuproqning eroziyasini oldini olish va unumdorligini saqlash mumkin. Namlikni saqlash qobiliyati past bo'lishiga qaramay, ularni boshqarish va muhofaza qilish orqali suv resurslarini samarali boshqarish mumkin. Tuproqning namlik darajasini oshirish uchun organik moddalardan foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu tuproqlar ko'plab ekosistemalarning barqarorligini ta'minlaydi, o'simlik va hayvonlar o'rtasidagi o'zaro aloqalarni qo'llab- quvvatlaydi va tabiiy muvozanatni saqlashda muhim rol o'ynaydi. 6Quruq iqlim sharoitida shakllanib, iqlim 7o'zgarishlariga moslashish qobiliyatiga ega bo'lgan bu tuproqlar, quruq sharoitlarda o'simlik va hayvonlar uchun yashash muhitini ta'minlaydi. Och tusli bo'z tuproqlar qishloq xo'jaligida ekinlarni yetishtirishda muhim ahamiyatga ega. Ularni to'g'ri boshqarish orqali qishloq xo'jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish va ekologik barqarorlikni saqlash mumkin. Umuman olganda, och tusli bo'z tuproqlar ekologik tizimlarning muhim qismidir va ularning saqlanishi va boshqarilishi biologik xilma- xillikni saqlash, tabiiy resurslarni samarali foydalanish va iqlim o'zgarishlariga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega. Bo‘z tuproqlar hosil bo‘lish jarayoni (pedogenez) Bo‘z tuproqlar uzoq geologik davrlar davomida quyidagi jarayonlar orqali shakllangan: ?????? 1. Fizik parchalanish Yuqori harorat va keskin iqlim tufayli tog‘ jinslari maydalanadi. ?????? 2. Kimyoviy jarayonlar  Karbonatlarning to‘planishi  Tuzlarning migratsiyasi  Oksidlanish jarayonlari ?????? 3. Biologik omillar Hududda o‘simlik kam bo‘lgani uchun:  Chirindi (gumus) kam hosil bo‘ladi  Tuproq unumdorligi tabiatan past bo‘ladi Bo‘z tuproqlarning morfologik tuzilishi Angor tumanidagi bo‘z tuproqlarda quyidagi qatlamlar kuzatiladi: A gorizont (yuqori qatlam)  Qalinligi: 10–30 sm 8 Rang: och bo‘z 9 Gumus kam  Eng faol biologik qatlam B gorizont (o‘rta qatlam)  Zichroq  Karbonatlar ko‘p  Ba’zida oqish dog‘lar bo‘ladi C gorizont (ona jins)  Qattiq, o‘zgarmagan jins  Tuproq hosil bo‘lish jarayoni kam Mexanik va kimyoviy tarkibi Mexanik tarkibi:  Qumloq  Qumoqli  Ba’zan yengil qumli Bu esa: suvni tez o‘tkazadi namni ushlab turish qiyin Kimyoviy tarkibi:  Gumus: 1–2%  Karbonatlar: ko‘p  Azot: kam  Fosfor: o‘rtacha  Kaliy: yetarli Bo‘z tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari Angor tumanida bo‘z tuproqlar quyidagi qonuniyatlar asosida tarqalgan: 1. Gorizontal zonallik  Tekisliklarda — och bo‘z tuproqlar 10 Adirlarda — tipik bo‘z tuproqlar  Tog‘ oldida — to‘q bo‘z tuproqlar 2. Vertikal zonallik Balandlik oshgani sari: gumus ortadi, rang to‘qroq bo‘ladi. unumdorlik oshadi. Gidrologik xususiyatlari Bo‘z tuproqlarning suv bilan bog‘liq xususiyatlari:  Suvni tez shimadi  Lekin tez quriydi  Sug‘orishga juda bog‘liq Muammo: noto‘g‘ri sug‘orish → sho‘rlanish Och tusli bo'z tuproqlar ko'pincha cho'l va dasht hududlarida uchraydi. Ularning shakllanishi ko'plab omillarga bog'liq, jumladan, iqlim, vegetatsiya, geologic tuzilma va inson faoliyati. Ushbu tuproqlar asosan quyosh nuri va shamol ta'siri ostida hosil bo'ladi. Ular mineral moddalarga boy bo'lib, o'simliklar uchun muhim oziq moddalar manbai hisoblanadi. Ammo, och tusli bo'z tuproqlarning namlikni saqlash qobiliyati past bo'lishi sababli, ular o'simliklar uchun qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin. Angor tumanida asosiy muammolardan biri — sho‘rlanish. Sabablari:  Yer osti suvlari yuqori  Issiq iqlim → bug‘lanish kuchli  Noto‘g‘ri sug‘orish Turlari:  Yengil sho‘rlangan 11 O‘rtacha sho‘rlangan  Kuchli sho‘rlangan Kurash choralar:  Drenaj tizimi  Yuvish (leaching)  Gipslash  To‘g‘ri sug‘orish Bo‘z tuproqlarning unumdorligi Tabiiy holda unumdorlik past, lekin: ?????? agrotexnika bilan oshadi Unumdorlikni oshirish usullari:  Organik o‘g‘itlar (go‘ng)  Mineral o‘g‘itlar (NPK)  Tomchilatib sug‘orish  Almashlab ekish Qishloq xo‘jaligidagi roli Angor tumanida bo‘z tuproqlar: iqtisodiyotning asosi Asosiy ekinlar:  Paxta  G‘alla  Sabzavotlar  Poliz ekinlari Sug‘oriladigan bo‘z tuproqlar juda katta ahamiyatga ega. Ekologik muammolar Bo‘z tuproqlarda quyidagi xavflar mavjud: Eroziya 12 Shamol eroziyasi 13 Suv eroziyasi Degradatsiya  Gumus kamayishi  Tuzlanish Antropogen ta’sir  Haddan tashqari sug‘orish  Noto‘g‘ri ishlov berish Ilmiy xulosa Angor tumanida bo‘z tuproqlar:  Qurg‘oqchil iqlim mahsuli  Kam gumusli, lekin foydalanishga yaroqli  Sug‘orish orqali yuqori hosil beradi Eng muhim narsa: to‘g‘ri boshqarish 14I.2. ANGOR TUMANIDAGI OCH TUSLI BO’Z TUPROQLARNI PAYDO QILUVCHI OMILLAR. Angor tumani tuproqlari iqlim, relyef va inson faoliyati ta’sirida shakllangan. Ushbu hududda asosan bo‘z tuproqlar uchraydi. Ularning unumdorligi sug‘orish, o‘g‘itlash va agrotexnik tadbirlarga bog‘liq. Och tusli bo‘z tuproqlar kam gumusga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligida to‘g‘ri foydalanilganda yaxshi natija beradi. Och tusli bo‘z tuproqlar Angor tumanida keng tarqalgan bo‘lib, ularning shakllanishi bir necha tabiiy va antropogen omillar ta’sirida yuzaga keladi. Bu omillar tuproq hosil bo‘lish jarayonida o‘zaro bog‘liq holda ishtirok etadi. Iqlim omili Iqlim — och tusli bo‘z tuproqlarni shakllantiruvchi eng asosiy omillardan biridir. Angor tumanida iqlim:  Keskin kontinental  Yoz juda issiq (+40°C gacha)  Qish yumshoq  Yog‘ingarchilik kam (250–350 mm) Ta’siri:  Yuqori harorat → organik moddalar tez parchalanadi  Kam yog‘in → gumus to‘planmaydi  Bug‘lanish kuchli → tuzlar yuqoriga ko‘tariladi Natijada: gumus kam, rang och, tuproq quruq bo‘ladi Ona jins (tog‘ jinslari) omili Tuproq hosil bo‘lishida ona jins katta rol o‘ynaydi. Angor tumanida:  Lyoss (changli jinslar) 15 Qumloq va allyuvial yotqiziqlar keng tarqalgan. Ta’siri:  Yengil tarkib → suv tez o‘tadi  Minerallar tarkibi tuproq kimyosini belgilaydi  Karbonatlar ko‘pligi → tuproq ishqoriy bo‘ladi Relyef (yer yuzasi) omili Hudud asosan:  Tekislik  Adirlar dan iborat. Ta’siri:  Tekis joylarda → tuz to‘planadi  Past joylarda → namlik ko‘proq  Baland joylarda → eroziya kuchli Shu sababli tuproq turlicha rivojlanadi O‘simlik qoplami (biologik omil) Angor tumanida tabiiy o‘simliklar:  Sho‘ra  Yantoq  Qurg‘oqchil o‘tlar Ta’siri:  O‘simlik kam → chirindi kam  Gumus hosil bo‘lishi sust  Tuproq biologik faoliyati past Natija: tuproq unumdorligi tabiatan past Gidrologik omil (suv ta’siri) 16Suv tuproq hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Hududda:  Yer osti suvlari ba’zan yaqin  Sug‘orish keng qo‘llaniladi Ta’siri:  Tuzlarning harakati kuchayadi  Sho‘rlanish xavfi ortadi  Namlik rejimi o‘zgaradi Antropogen omil (inson faoliyati) Inson faoliyati ham tuproq shakllanishiga katta ta’sir qiladi. Asosiy ta’sirlar:  Sug‘orish → tuproq namlanadi  O‘g‘itlash → unumdorlik oshadi  Noto‘g‘ri ishlov → degradatsiya Salbiy holatlar:  Sho‘rlanish  Eroziya  Strukturani buzilishi Vaqt omili Tuproq qisqa vaqtda hosil bo‘lmaydi.  Ming yillar davomida shakllanadi  Har bir omil asta-sekin ta’sir qiladi Och tusli bo‘z tuproqlar uzoq evolyutsiya natijasidir Xulosa Angor tumanidagi och tusli bo‘z tuproqlar quyidagi asosiy omillar ta’sirida shakllangan:  Iqlim (asosiy omil) 17 Ona jins  Relyef  O‘simlik qoplami  Suv rejimi  Inson faoliyati Bu omillar birgalikda ta’sir qilib, kam gumusli, och rangli va qurg‘oqchilikka moslashgan tuproqni hosil qilgan. Bu tuproqlarning asosiy xususiyatlaridan biri ularning tuzilishi va rangidir. Och tusli bo'z tuproqlar ko'pincha och rangda bo'ladi, bu esa ularning mineral tarkibiga bog'liqdir. Ular yengil tuzilishga ega bo'lib, bu ularni mexanik ishlov berish uchun qulay qiladi. Ammo, bu yengil tuzilma tuproqning namlikni saqlash qobiliyatini pasaytiradi. Shuning uchun, och tusli bo'z tuproqlarda o'simliklarni ekishdan oldin tuproqni yaxshilash va namlikni saqlash uchun turli usullarni qo'llash zarur. Och tusli bo'z tuproqlar ko'plab o'simliklar uchun mos keladi, ammo ular ba'zi o'simlik turlari uchun noqulay bo'lishi mumkin. O'simliklar, masalan, cho'l o'simliklari yoki quruq iqlimda yashovchi o'simliklar, ushbu tuproqlarda yaxshi o'sishi mumkin. Biroq, nam tuproqlarda o'sadigan o'simliklar uchun och tusli bo'z tuproqlar qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin. Shuning uchun, tuproqni tanlashda o'simliklarning o'sish sharoitlarini hisobga olish muhimdir. Qishloq xo'jaligida och tusli bo'z tuproqlar muhim ahamiyatga ega. Ular ko'plab qishloq xo'jaligi ekinlari uchun mos keladi, masalan, bug'doy, arpa, makkajo'xori va boshqa donli ekinlar. Biroq, ushbu tuproqlarda ekinlarni yetishtirishda tuproqni to'g'ri boshqarish va oziqlantirish muhimdir. Tuproqning oziqlantirish darajasi, namlik darajasi va mineral moddalarning mavjudligi ekinlarning hosildorligiga bevosita ta'sir qiladi. Tuproqni tahlil qilish va uning 18kimyoviy tarkibini aniqlash orqali qishloq xo'jaligi ekinlarini optimal ravishda yetishtirish mumkin. Tuproqlarni boshqarish va ularni saqlash uchun zamonaviy texnologiyalarni qo'llash muhimdir. Tuproqni mexanik ishlov berish, ekinlarni aylantirish va boshqa agronomik usullar yordamida tuproqning sifatini yaxshilash mumkin. Shuningdek, tuproqning biologik faoliyatini oshirish va uning unumdorligini saqlash uchun organik moddalardan foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu usullar och tusli bo'z tuproqlarda ekinlarni muvaffaqiyatli yetishtirishga yordam beradi. Och tusli bo'z tuproqlar ekologik muhimlikka ham ega. Ular ko'plab hayvonlar va o'simliklar uchun yashash muhitini ta'minlaydi. Ushbu tuproqlarda joylashgan ekosistemalar biologik xilma-xillikni saqlashda muhim rol o'ynaydi. Shuning uchun, och tusli bo'z tuproqlarning ekologik holatini saqlash va ularni muhofaza qilish ham muhimdir. Tuproqni muhofaza qilish uchun turli tadbirlar amalga oshirilishi kerak. Bu tadbirlar ichida tuproqning eroziyasini oldini olish, tuproqni to'g'ri ishlov berish va o'simliklarni diversifikatsiya qilish muhimdir. Och tusli bo'z tuproqlar haqida gapirganda, ularning o'ziga xos xususiyatlari va ulardan foydalanish imkoniyatlari haqida ham unutmaslik kerak. Ushbu tuproqlarni to'g'ri boshqarish va ulardan samarali foydalanish orqali qishloq xo'jaligida yuqori hosil olish mumkin. Biroq, tuproqni saqlash va muhofaza qilish ham muhim ahamiyatga ega, chunki bu nafaqat qishloq xo'jaligi, balki ekologik muvozanatni ham ta'minlaydi. 19II. ANGOR TUMANI BO’Z TUPROQLARI. II.1. ANGOR TUMANI BO’Z TUPROQLAR, TABIIY- IQLIM SHAROITLARI. Angor tumani tuproqlari iqlim, relyef va inson faoliyati ta’sirida shakllangan. Ushbu hududda asosan bo‘z tuproqlar uchraydi. Ularning unumdorligi sug‘orish, o‘g‘itlash va agrotexnik tadbirlarga bog‘liq. Och tusli bo‘z tuproqlar kam gumusga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligida to‘g‘ri foydalanilganda yaxshi natija beradi. Angor tumani Surxondaryo viloyatining markaziy qismida, Surxondaryo vodiysi hududida joylashgan. Hudud:  Dengiz sathidan taxminan 300–500 metr balandlikda  Asosan tekislik va qisman adir landshaftlardan iborat  Amudaryo havzasiga kiradi Bu geografik joylashuv tuproq hosil bo‘lish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tabiiy-iqlim sharoitlari Iqlim xususiyatlari Angor tumanining iqlimi keskin kontinental va qurg‘oqchil hisoblanadi.  Yillik o‘rtacha harorat: +14°C … +18°C  Yozgi harorat: +38°C … +42°C gacha  Qish: nisbatan yumshoq  Yillik yog‘ingarchilik: 250–350 mm  Asosan yog‘in qish va bahorda yog‘adi Iqlimning tuproqqa ta’siri:  Kuchli bug‘lanish → tuproq tez quriydi  Kam yog‘in → gumus to‘planmaydi  Yuqori harorat → organik modda tez parchalanadi 20Natijada: bo‘z tuproqlar shakllanadi Relyef va geomorfologiya Hudud quyidagilardan iborat:  Tekisliklar  Daryo vodiylari  Past adirlar Ta’siri:  Tekisliklarda → tuproq qatlamlari yaxshi saqlanadi  Past joylarda → sho‘rlanish kuchli  Baland joylarda → eroziya kuzatiladi Gidrologik sharoit  Yer osti suvlari ayrim joylarda yuzaga yaqin  Sug‘orish tizimi rivojlangan Ta’siri:  Sug‘orish tuproq unumdorligini oshiradi  Lekin noto‘g‘ri sug‘orish → sho‘rlanishga olib keladi O‘simlik qoplami Tabiiy o‘simliklar:  Yantoq  Sho‘ra  Qurg‘oqchil o‘tlar Ta’siri:  Biomassa kam → gumus kam  Tuproq biologik faolligi past Angor tumanida bo‘z tuproqlar Umumiy tavsif Bo‘z tuproqlar — Angor tumanining asosiy tuproq turi bo‘lib, ular: 21 Och rangli  Kam gumusli  Qurg‘oqchil sharoitga moslashgan hisoblanadi. Bo‘z tuproqlarning turlari Hududda quyidagi turlar uchraydi: 1. Och tusli bo‘z tuproqlar  Eng keng tarqalgan  Gumus: 1–2%  Unumdorligi past 2. Tipik bo‘z tuproqlar  O‘rtacha unumdor  Sug‘orilganda yaxshi hosil beradi 3. To‘q tusli bo‘z tuproqlar  Eng unumdor  Ko‘proq tog‘ oldi hududlarda Fizik va kimyoviy xususiyatlari  Mexanik tarkibi: qumoq va qumloq  Gumus: 1–3%  Karbonatlar: yuqori  Tuzlanishga moyil Muhim xususiyat: suvni tez o‘tkazadi, lekin tez quriydi Tabiiy-iqlim sharoitining tuproq hosil bo‘lishiga ta’siri Angor tumanida tuproq hosil bo‘lish jarayoni quyidagicha:  Issiq iqlim → tez parchalanish  Kam o‘simlik → kam chirindi 22 Bug‘lanish → tuz to‘planishi Shu omillar natijasida och tusli bo‘z tuproqlar shakllanadi. Qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati Bo‘z tuproqlar Angor tumanida: asosiy qishloq xo‘jaligi resursi Yetishtiriladigan ekinlar:  Paxta  G‘alla  Sabzavotlar  Poliz mahsulotlari Muhim: Yuqori hosil olish uchun:  Sug‘orish  O‘g‘itlash  Melioratsiya zarur Angor tumanining tabiiy-iqlim sharoiti — issiq, qurg‘oqchil va kam yog‘inli bo‘lib, bu hududda bo‘z tuproqlarning keng tarqalishiga sabab bo‘lgan. Bu tuproqlar tabiatan kam unumdor bo‘lsa-da, to‘g‘ri foydalanilganda yuqori hosil berishi mumkin. Och tusli bo`z tuproq mutloq balandligi 250—400 m. bo`lgan tog’ oldi tekisliklarida, daryolarni baland (eski) qayirlarida, past tog` etaklarida (respublika janubida) keng tarqalgan. Bu joylarda tuproq hosil qiluvchi jins lyoss va keltirma konuslarning allyuvial-prolyuvial yotqiziqlari hisobdanadi. Och bo`z tuproq tipik bo`z tuproqdan chimli ustki qatlami och bo`z tusliligi, chirindi miqdorining kamligi, chirindi saklovchi katlamining yupqaligi, karbonatli qatlam yuzasiga yaqinligi bilan ajralib turadi. Och tusli bo`z tuprokda chirindi miqdori ustki knsmida (13—15 sm chuqurlikda) 1,5— 231,7%, so`ngra chirindi miqdori kamayib 100 sm chuqurlikda 0,1— 0,35% ga tushib qoladi. Och tusli bo`z tuproq orasida turli miqdorda sho`rlashgan tuproqlar xam uchraydi. Och bo`z tuproqning ko`p qismi sug`oriladigan, oz qismi lalmikor yyerlarga to`g`ri keladi. Och tusli bo`z tuproq tarqalgan maydon jumhuriyat yyer fondining 4,48 foizini ishg`ol qiladi. Tipik bo`z tuproq jumhuriyatimiznint 300—400 m dan 800 m balandda bo`lgan tog` oldi tekisliklarida, qirlar va past torlarida, daryolarning baland qiyirlarida keng tarkalgan. Bu tuproq turini hosil qiluvchi jins asosan lyoss va lyossimon yotqiziqlar hisoblanadi. Tipik bo`z tuproq och bo`z tuprokdan tarkybida chirindi miqdorining ko`pligi, chirindi saqlovchi qatlam kalinligi va biroz to`q tusliligi bilan ajralib turadi. 24II.2. ANGOR TUMANI BO’Z TUPROQLAR, MORFOLOGIYASI, TASNIFI, TARKIBI VA XOSSALARI. Angor tumani tuproqlari iqlim, relyef va inson faoliyati ta’sirida shakllangan. Ushbu hududda asosan bo‘z tuproqlar uchraydi. Ularning unumdorligi sug‘orish, o‘g‘itlash va agrotexnik tadbirlarga bog‘liq. Och tusli bo‘z tuproqlar kam gumusga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligida to‘g‘ri foydalanilganda yaxshi natija beradi. Qumli cho‘l tuproqlar mamlakatimizning boshqa tuproqlariga nisbatan kam o‘rganilgan. Respublikamiz tuproqlariga oid adabiyotlarda ko‘p vaqtdan buyon ko‘rsatilsada, cho‘l tumanlarining ichkarisida, qumli to‘plamlar, eol yotqiziqlar bilan birgalikda tarqalganligi sababli ularning o‘rganishga ahamiyat berilmagan va dehqonchilikda foydalanish borasida hozirgi paytga qadar tayinli tavsiyalar yo‘q. L.I. Prasolovning (1925) fikriga qaraganda, quruq qumlar atmosfera va biologik omillar ta‘sirida rivojlansada, ularni nisbatan unumsiz tuproqlar deb qarash mumkin. 1925 yilda N.A. Dimo bu tuproqlarni qumli uyumlardan ajratib «G‘ovakli qumli sur tuproqlar» deb nomlagan. A.N. Rozanov (1951) esa bu tuproqlarni g‘ovak qumli va qumli sur tuproqlar sifatida ajratishni taklif qilgan. Ye.V. Lobova (1961) ning taklifi asosida bu tuproqlarni qumli cho‘l tuproqlari nomi bilan yuritish qabul qilingan. Hozirgi davrda ushbu nom O‘zbekiston tuproqlari tasnifi va xaritalashda keng qo‘llanilmoqda. Morfologik tuzilishi. Qumli cho‘l tuproqlarida gumusli va kuchli chimlangan (A) gorizont, odatda biroz pastda, ya‘ni ustki qismi 5-6 sm qalinlikdagi shamolda to‘zg‘iydigan sochilma qumli kul rang va sur 25rangli qatlamning ostida hosil bo‘ladi. Qalinligi 5(6)-20(30) sm li bo‘lgan bu chirindili gorizontda iloqning chirimagan ildizlari ko‘p to‘planadi. 26Tuproqning chidamsiz struktura bo‘lakchalari odatda ildizchalar atrofida marjon shodasi singari tizilib turadi. Qumli tuproqlar profilining o‘rta qismida (B) ba‘zan chang va gelli zarrachalar bir oz ko‘proq to‘plangan bo‘ladi. 20-30 sm chuqurlikda o‘ziga xos (ayniqsa quriganda) biroz qizg‘ish tus yuzaga keladi. bu jarayon temir gidrooksidining suvsizlanishi bilan bog‘liq. Karbonatlar odatda yoyilib turgan oq dog‘lar shaklida ajralib turadi. Ko‘pincha 3-50 sm chuqurlikda karbonatlarning temir dog‘lari bo‘lgan zich konkresiyalari ham uchraydi. Bu gorizont g‘ovak holdagi ona jinslar (C) ga o‘tadi. Kam to‘zg‘iydigan va zichlangan jinslardagi qumli cho‘l tuproqlari asta-sekin sur qo‘ng‘ir tusli cho‘l tuproqlariga aylanadi. K l a s s i f i k a s i ya s i. Qumli cho‘l tuproqlarining o‘ziga xos tuproq paydo bo‘lish sharoitlari va xossalariga ega ekanligini e‘tiborga olib, ikkita tuproq tipchasiga bo‘lish mumkin: 1) oddiy qumli cho‘l tuproqlari; 2) o‘tloqi qumli cho‘l tuproqlari. Yuqorida oddiy qumli cho‘l tuproqlarining paydo bo‘lish omillari, ular profilining morfologik tuzilishi, fizikaviy va kimyoviy xossalari ko’rib chiqildi. Cho’l o’tloqi - qumli tuproqlar sizot suvlari yer yuzasidan 2-4 m chuqurlikda joylashgan xududlarda rivojlanib, ular jumlasiga o‘tloqlanish jarayoniga xos bo‘lgan o‘simliklar (ajriqli, chimli) bilan qoplangan oddiy qumli cho‘l to‘proqlarga nisbatan gumusli va gleylanish belgilariga ega bo‘lgan tuproqlar kiradi. Qumli cho‘l tuproqlari tarkibidagi qumlarning mineralogik va kimyoviy tarkibiga ko‘ra avlodlarga bo‘linadi. Kimyoviy tarkibi. Qumli cho‘l tuproqlarida gumus juda kam (0,2-0,5 foiz) bo‘lib, ammo gumus tuproqning ancha chuqurligiga (30-35 sm) qadar kirib boradi (81- jadval). Bu tuproqlarda azot (0,01-0,03 foiz), fosfor (0,03-0,05 foiz) miqdori ham oz. Umumiy kaliy ko‘proq (1,2- 2 27foiz). Harakatchan fosfor juda kam (4-7 mg/kg), ba‘zan 20-22 mg/kg ni tashkil etadi. Qumli cho‘l tuproqlarida sho‘rlanish deyarli bo‘lmaydi. Suvli so‘rim tarkibida sulfatlar ko‘proq. Gipsdagi SO4 2- uncha ko‘p emas (0,01-0,05 foiz). Uning maksimal miqdori 30-40 sm chuqurlikda bo‘ladi. O‘simliklar yaxshi o‘sadigan qumli tuproqlarda karbonatlar va sulfatlar bir oz ko‘payadi. Karbonatlar asosan tuproqning yuqori qatlamlari (30- 50 sm) da ko‘proq. Pastqam relyefli joylarda krabonatli konkresiyalar uchraydi. Qumli cho‘l tuproqlarning singdirish sig‘imi juda kichik (3-4 mg. ekv). Singdirilgan asoslar tarkibida kalsiy ko‘proq. O‘rta Osiyo qumlari tarkibida 50-70 foizgacha kvars, ko‘p miqdorda dala shpatlari, slyudalar va boshqa minerallar bor. Bu qumlarning kam nuraganligini ko‘rsatadi. Fizik xossalari. Qumli cho‘l tuproqlarning mexanik tarkibida mayda qum (0,250,05mm) va yirik chang (0,05-0,01mm) fraksiyalari ko‘p bo‘ladi. Qumli cho'l zonalarining fizikaviy xossalari Tuproq va joyning nomi Chuqurligi Zichligi , g/sm 3Qattiq fazasi zichligi, g/sm 3 Umumiy kovakligi , foiz 0 - 7 1,44 2,64 46 Qumli cho‘l tuproq 7 - 40 1,47 2,65 44 28Qarshi cho‘li 40 - 80 1,45 2,68 46 (M.Umarov) 80 - 95 1,58 2,62 40 95 - 145 1,59 2,62 39 145 - 196 1,58 2,61 39 Zichligi tuproqning yuqori gorizontlarida 1,44-1,47, pastki qatlamlarida 1,581,59 g/sm 3 gacha oshadi. Shunga ko‘ra umumiy kovakligi 44-46 foiz oralig‘ida bo‘ladi. Maksimal gigroskopikligi kam (0,68-0,75 foiz). Suv o‘tkazuvchanligi juda yuqori bo‘lib, 10 soatda 180 mm ni tashkil etadi. Bo‘z tuproqlar asosan quruq iqlimli tog‘ oldi va adirlik mintaqalarda shakllanadigan, chirindisi (gumus) kam, lekin o‘zlashtirilganda yuqori hosil berish xususiyatiga ega bo‘lgan tuproqlardir. Ular tarkibida ohak miqdori yuqori bo‘lib, 3 ta asosiy turga bo‘linadi: och tusli, tipik va to‘q bo‘z tuproqlar. Bo‘z tuproqlar tarqalishi va xususiyatlariga ko‘ra quyidagi turlarga ajratiladi: 1. Och tusli bo‘z tuproqlar: Cho‘l zonasiga yaqin, tekislik va past tog‘ yonbag‘irlarida (300-600 m balandliklarda) tarqalgan. Ular eng kam chirindi qatlamiga (1-1,5%) ega bo‘lib, vegetatsiya davrida faqat sun’iy sug‘orish orqali dehqonchilik qilinadi. 2. Tipik (oddiy) bo‘z tuproqlar: O‘rta balandlikdagi tog‘ oldi zonalarida (600-1100 m) tarqalgan bo‘lib, chirindi miqdori o‘rtacha (2-3%) tashkil qiladi. Bu tuproqlar unumdorligi bilan ajralib turadi va qishloq xo‘jaligida, ayniqsa g‘allachilik hamda bog‘dorchilikda keng foydalaniladi. 29 303. To‘q bo‘z tuproqlar: Baland tog‘ oldi mintaqalarida (1100-1600 m) joylashgan. Yog‘ingarchilik nisbatan ko‘proq bo‘lganligi sababli, bu tuproqlarda chirindi miqdori eng yuqori (3-4%) bo‘ladi. Asosan lalmikor dehqonchilik va mevali bog‘lar uchun juda qulay hisoblanadi. Shuningdek, ushbu tuproqlar ming yillar davomida sug‘orilib, ishlov berilishi natijasida **"bo‘z-voha tuproqlari"**ga aylanadi va madaniy qatlam hosil bo‘ladi. Bu holat ularning biologik faolligi va unumdorligini yanada oshiradi. Bo zʻ tuproqlar tog larda ʻ o ziga ʻ xos tuproq tipini hosil qilgan. Efemer yoki quruq dasht o simlikalarining barq urib o sishi natijasida tuproqda ʻ ʻ chim qatlami vujudga kelgan va organic moddalar to plangan. Bo z ʻ ʻ tuproqlar morfologiyasi va kimyoviy tarkibiga ko ra 3 xil: och tusli, ʻ tipik (oddiy) va to q tusli bo ladi. Bo z tuproqlarda gumus chimli ʻ ʻ ʻ qavatida 1-4 % miqdorida; oziq moddalar yetarli, fizik xossalari yaxshi. Gumusli qavati (50-60 sm) sur rangli. Sug orish ʻ natijasida 1,5–2 m gacha agroirrigatsion qatlam hosil bo lgan. Ma lum geomorfologik ʻ ʼ sharoitlarda tog etagidagi yassi, kam drenajlangan tekisliklarda ʻ sug orish natijasida grunt suvlari ko tarilib, o tloqi tuproq vujudga ʻ ʻ ʻ keladi, tuproqni sho r bosadi. Daryolarning quyi terrasalari, deltalari, ʻ tog etagidagi alyuvial — proyuvial ʻ tekisliklardagi gidromorf tuproqlar genetik jihatdan bir oz farq qiladi. 31II.3. ANGOR TUMANI BO’Z TUPROQLARIDAN QISHLOQ XO’JALIGIDA FOYDALANISH. Bo‘z tuproqlar sug‘orma dehqonchilikda keng qo‘llaniladi. Paxta, g‘alla, sabzavot va poliz ekinlari yetishtiriladi. O‘g‘itlash, sug‘orish va melioratsiya hosildorlikni oshiradi. Angor tumanida bo‘z tuproqlar qishloq xo‘jaligining asosiy tabiiy resursi hisoblanadi. Ushbu tuproqlar tabiatan kam gumusli va qurg‘oqchil sharoitda shakllangan bo‘lsa-da, sug‘orish va agrotexnik tadbirlar orqali yuqori hosil olish imkonini beradi. Bo‘z tuproqlar ayniqsa sug‘orma dehqonchilik uchun muhim ahamiyatga ega. Qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish. Angor tumanida bo‘z tuproqlardan foydalanib quyidagi ekinlar yetishtiriladi: Asosiy ekinlar:  Paxta — asosiy eksportbop ekin  G‘alla (bug‘doy) — oziq-ovqat xavfsizligi uchun muhim  Makkajo‘xori — yem-xashak sifatida Sabzavot va poliz ekinlari:  Pomidor  Bodring  Qovun va tarvuz Boshqa ekinlar:  Dukkakli ekinlar  Yem-xashak o‘simliklari Bu ekinlar sug‘orish sharoitida yaxshi hosil beradi. Sug‘orish tizimi va uning ahamiyati Bo‘z tuproqlarda tabiiy namlik yetarli emas, shuning uchun sug‘orish asosiy rol o‘ynaydi. Sug‘orishning ahamiyati: 32 Tuproq namligini ta’minlaydi  O‘simlik o‘sishini tezlashtiradi  Hosildorlikni oshiradi Sug‘orish usullari:  Ariq orqali sug‘orish  Tomchilatib sug‘orish (zamonaviy usul)  Yomg‘irlatib sug‘orish Eng samarali usul: tomchilatib sug‘orish O‘g‘itlash va tuproq unumdorligini oshirish Bo‘z tuproqlarda gumus kam bo‘lgani uchun o‘g‘itlash muhim hisoblanadi. O‘g‘it turlari:  Organik o‘g‘itlar (go‘ng, kompost)  Mineral o‘g‘itlar (azot, fosfor, kaliy) Natijasi:  Tuproq tarkibi yaxshilanadi  Hosildorlik oshadi  O‘simliklar sog‘lom o‘sadi Meliorativ tadbirlar Bo‘z tuproqlarda ko‘pincha sho‘rlanish kuzatiladi, shuning uchun melioratsiya zarur. Asosiy tadbirlar:  Drenaj tizimini yaratish  Tuproqni yuvish (sho‘rni kamaytirish)  Gipslash  Yerlarni tekislash Bu tadbirlar tuproq sifatini yaxshilaydi. 33Almashlab ekish (sideratsiya) Bir xil ekinni doimiy ekish tuproqni zaiflashtiradi. Shuning uchun:  Ekinlarni almashlab ekish kerak  Dukkakli ekinlar tuproqni boyitadi Bu usul tuproq unumdorligini saqlaydi. Muammolar va ularni bartaraf etish Asosiy muammolar:  Sho‘rlanish  Eroziya  Gumusning kamayishi Yechimlar:  To‘g‘ri sug‘orish  O‘g‘itlashni kuchaytirish  Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash Zamonaviy texnologiyalar Hozirgi kunda Angor tumanida:  Tomchilatib sug‘orish  Agrotexnik monitoring  Intensiv dehqonchilik kabi usullar qo‘llanilmoqda. Bu esa hosildorlikni sezilarli oshirmoqda. Angor tumanidagi bo‘z tuproqlar qishloq xo‘jaligi uchun muhim resurs hisoblanadi. Ular tabiatan kam unumdor bo‘lsa-da, to‘g‘ri agrotexnika, sug‘orish va melioratsiya orqali yuqori hosil berishi mumkin. Eng muhim omil — ilmiy asosda foydalanish 34XULOSA. Mazkur kurs ishida Angor tumanida tarqalgan bo‘z tuproqlar, xususan och tusli bo‘z tuproqlarning tabiiy-iqlim sharoitlari, paydo bo‘lish omillari, tarqalish qonuniyatlari hamda qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati atroflicha o‘rganildi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, Angor tumani hududida bo‘z tuproqlarning shakllanishi asosan keskin kontinental iqlim, kam yog‘ingarchilik, yuqori harorat, o‘simlik qoplamining kamligi va relyef xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu omillar ta’sirida tuproqlarda gumus miqdori past bo‘lib, ular och tusli va karbonatlarga boy holatda shakllangan. Shuningdek, aniqlanishicha, bo‘z tuproqlar tabiiy holda yuqori unumdorlikka ega bo‘lmasa-da, sug‘orish, o‘g‘itlash va meliorativ tadbirlarni to‘g‘ri tashkil etish orqali ularning hosildorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Ayniqsa, Angor tumanida sug‘orma dehqonchilikning rivojlanganligi ushbu tuproqlardan samarali foydalanish imkonini bermoqda. Kurs ishida bo‘z tuproqlardan foydalanishda uchraydigan asosiy muammolar — sho‘rlanish, eroziya va gumusning kamayishi — ham ko‘rib chiqildi. Ushbu muammolarni bartaraf etishda ilmiy asoslangan agrotexnik tadbirlar, zamonaviy sug‘orish texnologiyalari hamda tuproqni muhofaza qilish choralarini qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, Angor tumanidagi bo‘z tuproqlar hududning muhim tabiiy boyligi hisoblanadi. Ularni oqilona boshqarish va ilmiy asosda foydalanish orqali qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish, tuproq unumdorligini saqlash hamda ekologik barqarorlikni ta’minlash mumkin. 35FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. 1. Boboxo‘jaev I., Uzoqov P.- “Tuproqshunoslik”. “Mehnat” T 1995. 3. O‘zbekiston Respublikasi “Yer kadastri” T. 1998 4. O‘zbekiston Respublikasi Davlat yer kadastri to‘g‘risidagi qonun-T 1998  5. Artikova, H.T. (2020). Tuproqshunoslikning zamonaviy muammolari va unumdorligini tiklash . Buxoro: BuxDU darsligi . 6. Sattorov J.”Agrokimyo”.”Cho‘lpon”,T.,2011 7. “Agroximiya” (p/r prof. B.A.Yagodina) M.: VO «Agropromizdat», 1989. 8. Mineev V.G. “Agroximiya” Izdateltvo Moskovskogo universiteta 1990 g. 9. Niyozaliev I.N., Radjabov B.B. va boshqalar. «Agroximiyadan amaliy mashg‘ulotlar» . -T.: «Mehnat», 1989. 10. Tuproqshunoslik va agrokimyo ilmiy-tadqiqot instituti uslubiy qo‘llanmalari (2001-2026 yillar to‘plami)

Surxondaryo viloyati angor tumani bo’z tuproqlar tarqalganxududidagi och tusli bo’z tuproqlarni paydo qiluvchi omillar, tarqalish qonuniyatlari va unumdorligi

Sotib olish