Qashqadaryoda hunarmandchilik (Qarshi va Shahrisabz shaharlari misolida) - Труд - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	158.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Труд

Qashqadaryoda hunarmandchilik (Qarshi va Shahrisabz shaharlari misolida)

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI IV-KURS TALABASI GULOVA OLIYA G‘AYRATOVNANING “Qashqadaryoda hunarmandchilik (Qarshi va Shahrisabz shaharlari misolida) ” MAVZUSIDA YOZGAN Ilmiy rahbar: t.f.n. Quvvatova N . QARSHI – 2013 yil

MAVZU: QASHQADARYODA HUNARMANDCHILIK (QARSHI VA SHAHRISABZ SHAHARLARI MISOLIDA) MUNDARIJA KIRISH I. BOB. XIX ASRDA QASHQADARYO VOHASI IJTIMOIY HAYOTIDA MAHALLIY HUNARMANDCHILIKNING TUTGAN О‘RNI 1.1.Vohada an’anaviy tо‘qimachilik, tikuvchilik hunarlari, ularning ravnaq topishi 1.2.Qashqadaryo vohasida zargarlik, charmgarlik hunarlarining rivojlanishi II. BOB. QASHQADARYO VOHASI HUNARMANDCHILIGIDA KULOLCHILIK, METALGA ISHLOV BERISH VA ME’MORCHILIK TARMOG‘I RIVOJI VA UNING О‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1.Qashqadaryo vohasi hunarmandchiligida kulolchilik, metalga ishlov berish va me’morchilik tarmog‘i rivoji va uning о‘ziga xos xususiyatlari 2.2. XIX asrda vohada yog‘ochga ishlov berish va me’morchilik hunarmandchilikning yuksalishi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati Ilova

KIRISH Tadqiqotning dolzarbligi: О‘zbekiston о‘z mustaqilligiga erishgandan keyin о‘tgan qisqa tarixiy vaqt ichida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy sohalarda juda kо‘p о‘zgarishlar amalga oshirildi. Mustaqillik xalqimizning о‘tmishda toptalgan, kamsitilgan g‘ururini, insoniy sha’nini, milliy urf-odatlari va an’analarini, о‘zbekona fazilatlarini tiklash, ularni hayotga tadbiq etish yо‘lida katta imkoniyatlar yaratib beradi. Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, “Biz uchun mustaqillik – eng avvalo, о‘z taqdirimizni qо‘limizga olish, о‘zligimizni anglash, milliy qadriyatlarni, urf- odatlarimizni tiklash, hammamiz uchun mо‘tabar shu zaminda, har bir xonadonda tinchlik-osoyishtalikni, barqarorlikni saqlashdir”. 1 Har bir jamiyat о‘zining taraqqiysini ta’minlaydigan darajada madaniy- ma’ri

kelgan. Bu muammo bo‘yicha yozilgan, chop etilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini, adabiyotlarni ikki guruhga bо‘lish mumkin. Birinchi guruhga О‘zbekistonning mutaqillik davrigacha yaratilgan asarlar, ikkinchi guruhga esa milliy istiqlorl davrida yozilgan asarlar tо‘plamini kiritish mumkin. Birinchi guruh adabiyotlariga O.A.Suxarevaning “Ocherki po istorii sredniaziatskix gorodov”. // istoriya i kultura narodov Sredney Azii (drevnost i sredniy veka). M. 1976. y. 133 // asarlarini misol keltirish mumkin. Bu muallif 1948 yillarda Shahrisabzda etnografik tadqiqotlar olib borgan. Mazkur asarda qayd etilishicha, “shahardagi guzarlarda hunarmandchilikning biron-bir turi bilan shug‘ullanuvchi aholi istiqomat qilganligi, misol uchun shaharning Mardonxavuz guzarida misgarlar, Balaxouz, Kunduzak guzarlarid

asarlarida vohaning bosh shaharlari bо‘lgan Qarshi va Shahrisabzning xonlikda tutgan о‘rni dalillar asosida kо‘satib berilgan. Ikkinchi guruh adabiyotlariga mustaqillikdan keyin yaratilgan asarlar kiradi. Ular jumlasiga P.Ravshanov, О‘.Mavlonov, R.Sulaymonov, B. Yakubovlarning 1 asarlari kiradi. Ammo yuqoridagi asarlarida bitiruv malakaviy ishimizda о‘rganilayotgan mavzu qisman bо‘lsada tadqiq qilib о‘tilib, alohida bir muammo tarzida о‘rganilmagandir. B. Yakubovning “Shahrisabz va Kitob tarixini (XVIII-XIX asr) birinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy hayot) A.Sag‘dullayevning “Qashqadaryo tarixidan lavhalar” kabi asarlarda Sharqiy va Quyi Qashqadaryoda olib borilgan tadqiqotlarning natijalari о‘rin olgandir. Shunday qilib, XIX asrda Qashqadaryo vohasida hunarmandchilikning rivojlanishi hozirg

–Vohada zargarlik hunariga e’tiborning kuchayganligi, kо‘nchilar, poyafzalchilar, qandolatchilarning turmush tarzi; – XIX asrda Shahrisabz Kitob kulolchiligining ravnaq topishi; – Vohada misgarlik, kandakorlik hunarlarining yuksalishi; – XIX asrda hunarmandchilikning yog‘ochga ishlov berish, duradgorlik va yog‘och о‘ymakorligi turlarining rivoji, binokorlik va me’morchilikning о‘ziga xos tomonlari; – О‘rganilgan aniq materiallarga asoslangan holda tо‘plangan tarixiy tajribani umumlashtirish natijasida xulosalar chiqarish, istiqlolning hozirgi bosqichida ma’naviy-madaniy taraqqiyotga yordam beradigan amaliy taklif va tavsiyalar berish. Bitiruv malakaviy ishining nazariy metodologik asosi: О‘zbekiston Respubikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari, xususan, milliy istiqlol g‘oyasi va mafkur

taraqqiyotida muhim о‘rin egallaganligi, hunarmandchilikning kо‘plab tarmoqlari aholining asosiy hayot tarziga aylanganligi tarixi tahlil qilib, mazkur bitiruv malakaviy ishida yoritib berishga harakat qilindi. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati shundan iboratki: –Unda ilk marotaba XIX asrda Qashqadaryo vohasida hunarmandchilikning rivojlanishi xususidagi materiallar umumlashtirilib, Qashqadaryoning ushbu davrdagi tarixini tо‘laqonli yoritishga yordam beradi; –Qashqadaryo о‘lkasi tarixi fani bо‘yicha о‘quv qо‘lanmalar tayyorlashda foydalanish mumkin; Bitiruv malakaviy ishi Kirish, ikki asosiy bob, to‘rt paragraf, xulosa, adabiyotlar rо‘yxati va ilovadan iboratdir.

I. BOB. XIX ASRDA QASHQADARYO VOHASI IJTIMOIY HAYOTIDA MAHALLIY HUNARMANDCHILIKNING TUTGAN О‘RNI 1.1.Vohada an’anaviy tо‘qimachilik, tikuvchilik hunarlari, ularning ravnaq topishi Buxoro amirligi xonliklar orasida о‘zining hududiy о‘rni, aholisi va tabiiy resurslari jihatdan muhim mavqeiga ega edi. XIX asrga kelganda Buxoro amirligining hududi qariyib 200 ming kvadrat kilometrni tashkil etdi. Uning chegaralari janubda Amudaryoning sо‘l qirg‘og‘idan boshlanib, Sirdaryogacha chо‘zilib, qozoq juzlari bilan chegaradosh edi. Amirlik sharqda Pomir tog‘laridan tortib, G‘arbda Xiva xonligi chegaralarigacha bо‘lgan hududni egalagandi. Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar joylashgan Zarafshon vodiysi amirlikning markaziy qismi hisoblanardi. Qashqadaryo vohasi amirlikning muhim tarkibiy qismlarid

Buxoroga keladi. Safar natijalari asosida “Buxoro sayohati” asarini yozadi. Ushbu asarda yozilishicha, Qarshi Buxoro amirligida poytaxtdan keyingi yirik shaharlardan biri bо‘lib, bu yerda yirik bozor bо‘lganligini aytib о‘tadi. Vengriyalik olim Herman Vamberi Qarshi shahri kattaligi va savdo bо‘yicha Buxoro amirligida ikkinchi shahar bо‘lib, agar siyosiy kelishmovchiliklar bо‘lmaganida Qarshi bozori Buxoro, Qobil va Hind о‘rtasidagi savdo taraqqiyotida muhim о‘rin tutishi mumkin edi deya fikr bildiradi. Shuningdek, XIX asrda Kitob, Shahrisabz ham vohaning yirik iqtisodiy markazlaridan biri edi. Mazkur davrda Kitobda bо‘lgan rus sayyohlari shaharda kо‘plab bozorlar mavjudligini aytib, uning asosiy bozori bek qо‘rg‘onining sharqiy tomonida Registon maydonidan о‘tgandan keyin joylashgan deya

Chunki aholining asosiy qismi hunarmandchilikning biron bir tarmog‘i bilan albatta shug‘ullangan. Hunarmandlarning guzarlari shaharning ma’lum qismlarida, ba’zi hollarda u yoki bu hunarmandchilik turi uchun zarur tabiiy sharoitlarni inobatga olgan holda joylashgan. Masalan, qassoblar, teri oshlovchilar va umuman katta miqdorda suv ishlatishga ehtiyoj sezgan turdosh kasb egalari shaharning g‘arbiy sersuv soy oqib о‘tuvchi va bir qancha buloq, mavjud bо‘lgan qismida joylashgan. Shuningdek, bir turdagi hunarmandchilik mahsulotlarini ishlab chiqarish bilan shug‘ullangan guzarlar yonma yon joylashganligi manbalarda e’tirof etilgan. Shahrisabz haqidagi ma’lumotlar XIX asr rus muallifi A.A.Kun asarlarida ham uchraydi. Xususan, A.A.Kun Shahrisabzning 14 guzari bо‘lganligi haqida yozadi. Ammo, 1948

mashg‘ul bо‘lishgan. XIX asrda о‘tgan davrlardagi singari hunarmandchilikning turli tarmoqlari taraqqiy etishida shaharlarning о‘rni katta bо‘ldi. Qashqadaryo vohasida uzoq davrlardan buyon taraqqiy etib kelgan va XIX asrga kelib ham davom etgan hunarmandchilik sohalaridan biri tо‘qimachilik edi. Uning tarkibida bir nechta tarmoqlar mavjud bо‘lib, ular ip yigirish, mato tо‘qish va kiyim tikish kabilardan iborat edi. Ip yigiruvchilar uchun asosiy xom-ashyo paxta, jun va ipak bо‘lib, bu m a h s u l o t l a r g a S h a h r i s a b z - K i t o b v o h a s i j u d a b o y e d i . 1 B u h u n a r m a n d c h i l i k t u r i k о ‘ p r o q q i s h l o q l a r d a b о ‘ l g a n l i g i u c h u n u s h b u hunar turi uy hunarmandchiligi deb ham ataladi. Chunki о‘sha davrda ip y i g i r u v c h i l a

XIX a s r d a m a z k u r h u d u d d a g i l a m l a r n i n g t о ‘ q i m a ( g u l i t о ‘ qi l adi gan) , t i km a (t ayyor buyum ga gul i ti ki l adi gan) , bosm a (gul i b о ‘ y a b b o s i l a d i g a n ) x i l l a r i m a v j u d e d i . Q a s h q a d a r y o h u d u d i d a g i l a m n i n g k о‘ p r o q p a t s i z t u r i t о ‘ q i l g a n b о ‘ l i b , u l a r о‘ z i g a x o s b a d i i y b e z a k k a e g a b о ‘ l g a n . 1 Bu hududda asosan arabi gilam, terma gilam, chumchuq k о ‘ z l i gilam, julxursi gilam, g‘ajarli gilam, g‘ajaki gilam, q oq m a g i l am , q i l i c h i sh ol gi l a m , s hi r o zi g i l am , qur oq g i l a m v a “ bo zo r gilam” deb nomlangan turlari kо‘proq tо‘qilib, ularga turli xil shakldagi gul k о ‘ r i n i s h l a r i solingan. 2 Gilam tо‘qish ham

о‘rtasiga adarg‘a deb ataluvchi maxsus dastgoh asbobi о‘rnatilgan. Tо‘quvchi kishi oldidagi kо‘prikdan о‘tuvchi iplar orasiga maxsus о‘rik tanasidan yasalgan q i l i c h asbob ishlatilgan. Adarg‘a kо‘tarilgan va kо‘krakka tortilib yaqinlashtirilgach, kо‘prik oldidagi i p l a r orasi o c h i l i b , kalava ip о‘ralgan maxsus moki shu ochilgan iplar orasi dan о‘tkazilib, q i l i c h orqali u r i l i b , tekislab joylashtirilgan. Adarg‘a tushirilib, orqaga surilgach teskari ochilgan iplar orasidan moki endi teskari h olatd a kо‘ndalangiga yana о‘tkazilib, qilich bilan yana mustahkamlab о ‘ r i l g a n va joylashtirilgan. Bu holat kalava iplar t о ‘ q i l i b , tugatilguncha davom e t t i r i l g a n . Ayollar birin-ketin dastgoh ustida b о ‘ l i s h i b , ba’zan b i r yoki ikki kunda ba’zan e

d a s h t l a r d a y a s h o v c h i y a r i m kо‘chmanchi va k о ‘chmanchi chorvadorlar о ‘ r t a s i da t о ‘ q i m a c h i l i k mahsulotlariga t a l a b katta edi. Shaharlarda ip, ipak , jun va k an op t ol as i d an t u r l i xi l d ag i r an gd or , gul do r ha m d a na f i s va da g‘ al ga zm ol l a r t о‘ q i b ch i q ar l ar edi. T о ‘quvchilar e shilgan i p n i bozordan sotib olishgan. Lekin shu b i l a n birga, k о ‘pgina holl a rda bir guruhning о ‘ z i ham ip eshish, ham t о ‘ q u v c h i l i k bilan shug‘ullangani ma’lum. Masalan о ‘sha paytlarda oq, yashil, malla, zangori, binafsha va su r r a ng i p ka l a va l a r i da n k ar bo s ya’ ni b о ‘ z, gul do r c hi t , oq su r p , n af i s z a r l a r b e r i l g a n f u t a , o l a c h a l a r , k a n o p t o l a s i d a n q

shug‘ullangan ustalar yashagan. Bо‘zdan tikilgan kо‘ylaklar nafaqat dehqonchilik jamoalari, balki kо‘chmanchi chorvadorlar tomonidan ham kiyilgan, u turli ranglarda bо‘lgan. O.A.Suxareva ma’lumotlariga kо‘ra, shahrisabzlik chitgarlar Rais guzarida yashashgan. Kitob chitgarlari ham alohida guzarlarda istiqomat qilishgan. Kanop tolasidan tо‘qilgan qaton, zig‘ir poyasidan tо‘qilgan targ‘u nomli matolar esa ancha pishiq bо‘lib, ular “jomeqatoniy” deb atalgan. Bir muncha qimmat choponlar, qimmatbaho toshlar qadalgan zarbof qatoniy tо‘nlar tikilgan. Karbasga qaraganda qaton anchagina qimmat turgan. Vohada kо‘p miqdorda ishlab chiqarilgan mato turlaridan biri olacha edi. Ushbu matoni ishlab chiqarish butun О‘rta Osiyoda keng tarqalgan bо‘lib, u XVII asrda Moskvaga olib borilgan mahsulotlar orasid

turilgan. Bu holat esa ba’zan doimiy tо‘quvchi kishining sog‘ligiga ham zarar yetkazilgan. Tо‘qilayotganda bodini oyoq orqali bosib tо‘qilgan, unda oyoq moki ishga tushirilgan. Olacha dо‘konda faqat bir kishi tomonidan tо‘qilgan. Olachani о‘zi mokisi ham oharli bо‘lgan. YA’ni kalava ip (moki) mustahkam bо‘lishi uchun undan tayyorlangan atala qorishmasiga solib olingan. Olacha turli xil naqshlarda qizil, sariq, kо‘k, qizil ranglarda, tayyor holda keltirilgan. Undan sо‘ng esa matodan olacha tо‘n, olacha yaxtak, olacha kо‘ylak tikilgan. Olcha mato ham Qashqadaryo aholisi orasida keng tarqalgan gazmol turlaridan biri bо‘lib, kishilar tomonidan ardoqlanib kiyilgan. XIX asrda Qarshi tо‘quvchilari tomonidan tо‘qilgan “Qarshi olachasi” juda ham mashhur bо‘lgan. Qog‘oz va yarim pak materialdan tayy

qishlog‘ida yashagan mulla Umar “Oxun Alacha” nomi bilan mashhur bо‘lgan. 1 Uning uyidagi 4 ta xonada 40 ga yaqin tо‘quv dastgohlari, bitta; xonasida ipak tо‘qish dastgohi bо‘lganligi e’tirof etilgan. Mazkur ishlab chiqarish ustaxonalarida tо‘quvchilar tomonidan ipakdan yoki yarim ipakdan olacha tayyorlangan. Ushbu olacha turi nafaqat Qashqa vohasida, О‘rta Osiyoda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar orasida asosiy e’tiborda bо‘lgan. Shuningdek voha tо‘qimachiligida asosiy о‘rinlardan birini ipak matolar tо‘qish egallagan. Bunday matolarga asosan aholining boy tabaqalari orasida ehtiyoj katta edi. Agar jun va paxtadan ip eshish bilan asosan ayollar shug‘ullanishgan bо‘lsa, maxsus kо‘nikmalarni talab qiluvchi ipakdan ip eshish bilan asosan erkaklar shug‘ullanishgan. Tо‘quvchilar eshilgan ipn

vohasi hududida zardо‘zi liboslar, atlas, qirmizi duxoba hamda kimxob q a d r l i v a m a s h h u r b о ‘ l g a n . M a n b a l a r d a a y t i l i s h i c h a , XIX a s r d a Qashqadaryoda tantanali kо‘rgazmali savdo yarmarkalari uyushtirilib, unda savdo va hunarmand ahillari qatnashishgan. Ushbu yarmarkalarda kо‘pgina k i m x o b t о ‘ q u v c h i l a r , z a r d о ‘ z i u s t a l a r k о ‘ c h m a d a s t g o x l a r i d a m a t o l a r t о‘ qi b, о‘ z hunar l ar i ni nam oyi sh et i shgan. Asosan bi r- bi r i ga yaqi n va bog‘ l i q bо‘ l gan hunar egal ar i deyar l i bir m ahal l ada yoki guzarl ar da y a s h a s h g a n . H e c h b о ‘ l m a g a n d a b i r - b i r i g a y a q i n j o y l a r d a b о‘ l i s h g a n . B u n d a y h o l a t n i a s o s a n Q a r s h i , S h a h r i s a

shuningdek Qashqadaryo vohasi aholisi orasida tikuvchilik bilan bog‘liq bо‘lgan hunarlar, jumladan, kiyim-kechak tikish keng rivojlandi. Bu hunar t u n b i l a n m a s h g ‘ u l k о‘ p d a n - k о ‘ p u s t a l a r t i k k a n k о ‘ y l a k , i s h t o n , b o s h kiyimlar, xususan dо‘ppi, qiyiq, salla, tо‘nlarga shahar bozorlarida talab katta bо‘lgan. Har b i r hudud a h o l i s i n i n g о‘ziga xos kiyadigan kiyim-kechaklari b о ‘ l i b , u l a r t u r l i x i l u s l u b d a , k о ‘ r i n i s h d a t i k i l g a n . J u m l a d a n , Qashqadaryo vohasi aholisining о‘ziga xos m i l l i y kiyimlari bо‘ l i b , ular t i k i l i s h i jihatidan boshqa hudud aholisidan qisman farq q i l i b turgan. Qashqadaryo aholisining XVIII asr va XIX asr birinchi yarmidagi liboslari asosan о‘tgan davrda

erkaklari tomonidan о‘tgan davrlarda kiyilgan kо‘pgina ki yi m t url ar i XIX asr da ham о‘ zgar i shsi z qо‘ l l ani b kel i ngan. Ust ki kiyimlarining eng kо‘p tarqalgan turi keng va uzun yengli ustki chopondir. Uni vohaning barcha hududi dagi vaki ll ari ki yganlar. Qi shloq ahol isi choponlari alohida bezaksiz, ancha oddiy bо‘lgan. Shahar aholisining, ayniqsa, davlatmand kishilarning choponlari ancha nafis, tekis bо‘ylama qaviqli qilib tikilgan. Qimmatbaho choponlarning etagi va yenglari ipak iplar bilan bezatilardi. Kasbi choponlari mayda qaviqlari va jiloligi bilan ajralib turardi. Badavlat kishilar qishda va tantanavor damlarda issiq bо‘lishidan kо‘ra kо‘proq manmanlik, о ‘ z boyligini ta’kidlash uchun ikki- uch choponni ustma-ust kiyardilar. Qashqa vohasining dasht hududlarida yash

joylarda s a l l a hatto dag‘al sholdan qо‘lda t о ‘ q i l i b , q i z i l bо‘yoqqa bо‘yab t ayyor l anar di . Uyl angan yosh yigi tl ar asosan pushti rang, j igar rang, oqish, sar iq rang matolardan salla о‘raganlar. Oddiy kishilarning asosiy qismi dо‘ppi, q a l p o q , k a l l a p о ‘ s h k i y ar d i l a r , u b a ’ z i d a a y l a n a s h a k l d a h a m b о ‘ l g a n . Q i s h d a m о ‘ y n a l i t e l p a k k i y i l a r d i . X I X a s r n i n g b i r i n c h i y a r m i d a Qashqadaryo erkaklari asosan tepasi baland qorakо‘l telpak ham kiyishib, uni ng t agi dan odat da m at odan t ayyor l angan dо‘ ppi ( t ake) ki yi l ar di . Mо‘ynali telpaklar ba’zida qariyalar tomonidan qishin-yozin kiyilgan. Ayollarning asosiy kiyim-kechaklari kо‘ylak lozim, xalat (tо‘n, kal tacha) edi. Oyoqqa

hisoblangan paranji chachvonni tikishning о‘ziga xos usullari saqlanib qolindi. Chor Rossiyasi mustamlakachiligi yillarida ba’zi hududlarda yо‘ qo l a b os hl ad i . Am m o Q as hq ad ar yo hu du di da ay ol l ar ni ng p ar a nj i chachvon yopinish odati deyarli mavjud edi. Paranji chachvon 2 qismdan iborat bо‘lib, uning birinchisi yaktak deb nomlanib, u choponga о‘xshatib tikilgan. Uning yengi qismi orqasiga qо‘shilib tikilgan bо‘lib, bu holat diniy urf- odatlarga kо‘ra qо‘sha qarish ma’nosida bir-biriga bog‘langan. Paranji yon tomonlari va girdi atroflari jiyak bilan bezatilgan. Jiyakning tepa qismi qush qanoti tasvirida kashtachilik uslubida naqshlar bilan zanjirsimon qilib tikilgan. Paranji chachvonning chachvon qismi yuz qismini yopib turish uchun tikilib u asosan boshdan to kо‘krak q

Mazkur davrda keng i s h l a t i l i b kelingan ayollar bosh kiyimi kо‘ltapо‘shak turli x i l kо‘rinishda tikilgan. Kо‘ltapо‘shaklar yozlik va q i s h l i k q i l i b tikilgan. Yozlik kо‘ltapо‘shak asosan yupqa matodan t i k i l g a n . C h u n k i y u p q a m a t o y o z d a b o s h n i n g t e z d a i s i b k e t i s h i d a n s a q l a g a n . Q i s h k i k о ‘ l t a p о ‘ s h a k l a r q a l i n m a t o d a n t i k i l g a n , y a ’ n i u l a r b o s h n i i s s i q t u t g a n . K о ‘ p i n c h a b a x m a l , s h o y i , a t l a s v a b o s h q a matolardan t i k i l i b , ayrim hollarda matolarga chiroyli bezak berilib, b e j i r i m gullar s o l i n i b t i k i l g a n . Ba’zi hollarda yo’rma (bigiz) bilan ayrim naqshli chiziqlar tortilgan. Kо‘ltapо‘shak girdi atrofiga ham bezak be

S h a h r i s a b z u m um a n Q a s h q a d a r y o v o h a s i d о‘ p p i c h i l i k n i n g a s o s i y m a r k a z l a r i d a n b i r i b о ‘ l g a n . 1 D о ‘ p p i l a r n i q a l p o q l a r n i t i k i s h b i l a n a so sa n a yo l l ar sh ug ‘ u l l an i s hg an . Z ar d о‘ z l i k uc hu n a so s bо‘ l g an d о‘ p pi t i k i s h , voha badiiy san’atida о‘ziga xos о ‘ r i n tutgan. Vohada kо‘pgina ayoll ar dо‘ppil ar i (qalpoqlar i) Farg‘ ona uslubi da ti kil gan. Bu uslubda tо‘rtburchak shakldagi dо‘ppilar kо‘pchilikni tashkil q i l i b , tasvir b e z a k l a r i о‘ t a r a n g d o r x i l m a - x i l g u l l a r v a n a q s h l a r , r a n g - b a r a n g i p l a r b i l a n t i k i lgani d i q q a t g a sazovordir. 2 Ayollar dо‘pilarining pastki gard qismi qora shoyi mato bil

ti kil gan. Oyna xal tada igna, oyna s o l i s h u c h u n о ‘ r t a q i s m i d a k i s t a o c h i l g a n . X I X a s r a y o l l a r i u c h u n o m m ab op b о‘ l ga n ha m y on ha m od di y m a t o b о‘ z , c hi t , a t l as , k ar b os , banoras kabi matolardan tikilgan. ustki qismi turli xil munchoqlar bilan qadalib, bezatib chiqilgan. Hamyonga qadab chiqilgan qimmatbaho tosh va m u n c h o q l a r bi r x i l k e t m a - k e t l i k d a q a t or - q a t or q i l i b y o ’ r m a o r q a l i bezatilgan va matoga qо‘shib t i k i l i b , mustahkamlangan. Hamyon konvert shaklida bо‘lib, girdiga mag‘iz solingan. Shu davrda tikuvchilikda ot va boshqa yuk hayvonlari uchun egarlar ustidan solinadigan mato bezaklari ham muhim о‘rin tutgan. Ular asosan egarlar ikki tomoniga egar ustidan tashl

Sо‘zanalar har xil kenglik va uzunlikda bо‘lib, asosan 1x2 sm shaklida bо‘lgan. Ular kо‘pincha qо‘lda tikilgan kashta bilan bezatilib, kashtalar chindi xiyol shaklidagi gullar bilan bezatilgan. Ular о‘rtasida esa boshidan oxirigacha ponasimon shaklda merov bо‘lgan. Ba’zi qishloq ovullarida sо‘zanalar joynamoz nomi bilan ham atalib, ular kо‘pincha uy-joylari ustiga solingan. Sо‘zanalar atrofiga qora atrofi kо‘pincha oq chit mato ba’zida qora mato bilan aylantirib tikilib, bezatilgan. Ana shu lariqa tikilgan ot egarlari bezaklariga bozorlarda talab katta bо‘lgan. Shunday qilib, xalqimiz tabial gо‘zalligini doiino sevgan va undan zavq olgan. Uning gо‘zalligi va betakrorligi nafaqat iste’dodlarni badiiy tasvirlarda ifodalash bilan cheklanmasdan, ularni turli xil matolar, gilamlar, kulolchilik,

ponasimon merov tikilgan. Xullas, sо‘zanalar ham boshqa tikuvchilik va tо‘quvchilik matolari singari aylana yarim aylana zanjirsimon, qо‘chqor shoxli gullar bilan bezatilgan holatda tikilgan. Mazkur davrda kashtachilik ham keng taraqqiy etdi. Qashqadaryoliklar rang-barang shakldagi kashtalardan keng foydalanilgan. Ulardan taxmonlardagi kо‘rpa-yostiq ustiga, sandal, beshik ustiga yopishda foydanalanilgan. Kashtalar ishlatilishiga qarab vohaning mahalliy aholisi shevasida zardevor, kirpech, choyshab, bо‘g‘joma yoki bо‘g‘cha deb nomlangan. Kashtalar asosan ikki uslubda tikilgan: matoning arqoq va о‘rim iplarini sanab kashta tikish, matoga tasvir tushirib, kashta tikish. Qashqadaryo vohasida tikilgan kashtalar yuzasining kо‘p qismini naqsh egallaydi. О‘zbek xalqi milliy an’anlariga kо‘ra asosa

1. 2 . Qashqadaryo vohasida zargarlik, charmgarlik hunarlarining rivojlanishiXIX asr hunarmandchiligida eng kо‘p taraqqiy etgan hunarlardan biri bu zargarlik hisoblanadi. Mazkur davrda Qashqadaryo vohasining, ayniqsa Qarshi va Shahrisabz hududlarida zargarlik hunari bilan shug‘ulanuvchi zargarlar bozor va saroy ahli uchun mahsulot ishlab chiqarganlar. Shaharlardagi zargarlik ustaxonalari shaharlarning markazlarida joylashgandi. Boshqa hunarmandlik turlaridan farqli о‘laroq, zargarlik yetakchi hunarmandlik turi hisoblanmay, zargarlar shahar ijtimoiy hayotida ham boshqa hunarmandlik turlaridek ahamiyatli о‘rin tutmagan. Zargarlik mahsulotlari kundalik ehtiyojda talab etilayotgan turli hunarmandlik mahsulotlariga nisbatan kam ishlab chiqarilgan, unga talab ham tor doirada bо‘lgan. Zargar usta

kо‘ylagining yon etagiga t i k i b qо‘yilardi. Ilmoqlari ichida kalitchalari bо‘lgan peshxalta ham shunday tikilardi. Qimmatbaho bezaklar asosan kumush va o l t i n va nodir toshlardan yasalardi. Ularni faqat badavlat xonadon egalarigina sotib o l i shardi. Zargarlar zeb-ziynat buyumlarini yasashda eng avvalo mahalliy xalqning an’analari va didini hisobga olgan h o l d a t a y y o r l a r d i l a r . S h u s a b a b d a n h a m h a r b i r h u d u d d a y a s a l g a n bezaklar bir-birlaridan a j r a l i b turardi. Har bir hudud zargarlarining о‘ziga xos uslublari mavjud edi. XIX asrda boshqa hunarmand ustalar singari zargarlarning ham maxsus mahallalari va guzarlari mavjud edi. Jumladan qarshilik zargarlar asosan eski shaharning atrofida, shuningdek, Xaram- S a r o y , B o y l a r g u z a

v a hat t oki k o ‘ p b u r c h a k l i s h a k l l a r d a bo ‘ l g a n . S h u n i n g d e k b a d a v l a t a y o l l ar b e za g i bo‘lgan tillaqosh ham xuddi shu uslubda tayyorlanib, dastlab qush qanotlari yozilgan shaklda kumush, o l t i n yoki misdan tayyorlangan. Tillaqoshga munchoqchalar o ‘ r n a t i l i b , bezek berib chiqilgan. Hattoki o ‘ z i d a n a n ’ a n a v i y n a q s h n i n g b o ‘ r t m a , u y m a s h a k l l a r c h i q a r i l i b , u n g a nodir toshlar qad ab chiqilg ach, o‘zgacha tus olgan. Till aqoshl arga qo‘yilgan yoqut, feruza toshlar ham unga o‘zgacha j i l o bergan. Ular XIX a s r d a j u d a ham x a r i d o r g i r bo‘lgan ze b - z i y n a t b u yumlari hi sobl anadi. XIX asrda zargarlar tomonidan yasalgan va xalq amaliy san’ati namunalaridan yana biri a

hisoblangan hamda ular tomonidan qadrlanib taqilgan. Gajak uzunchoq ya’ni 8-10-12 sm uzunlikda bо‘lib, teng о‘rta qismida uzunchoq aylana bodomsimon bо‘rtik hosil qilingan bо‘lib, pastki qismi yarim aylanaga ingichka nay borib tutashadi. О‘rtasidagi bо‘rtikdan chiqqan nay yuqori qism yarim aylanaga borib tutashtirilgan. Tepa qismidagi yarim aylana uchiga halqa о‘tkazilgan bо‘lib, bu halqa orqali sochga ulangan. Gajak uchiga soch ulanib, о‘rtadan о‘lgan soch orqa yarim aylanaga tugilgan. Gajaklar ayollar sochiga taqilganda jilo berib toblangan. Gajaklar mis va kumushdan ham yasalgan. Voha hududining ba’zi joylarida jumladan mang‘it urug‘iga mansub xotin-qizlar burining о‘ng tomoni uchiga lativa (burunga taqiladigan sirg‘a) taqilgan . 1 Ushbu lativa ham zargarlar tomonidan yasalgan. Shuningd

k о ‘ p h o l l a r d a k e l i n b о ‘ l g a n q i z l a r p e s h o n a l a r i g a taqishgan. Manglaydо‘zlarning ikki yonboshi zanjirli bо‘lib, t url i x il dag i bezak la r b i l a n bez at il ga n. Ma ngl aydо‘ zni ng us tk i qismiga q i z i l - s a r i q kо‘zlar qadab chiqilgan. Ularning bar biriga mohirona bezak berilgan. XIX asrda voha hududida yaxshi taraqqiy etgan hunarmandchilik turlaridan yana b i r i teri oshlash, charmga i s h l o v berish, kosibchilik edi. Shaharlarda teri oshlash hunarmandchiligi c h i l i g i ham muhim о ‘ r i n kasb etgan. Odatda ot, qо‘y, hо‘kiz, tuya t e r i l a r i o s h l a n g a n . B u n d a y h u n a r t u r l a r i b i l a n m a s h g ‘ u l hunarmandlarning ustaxonalari kо‘proq shahar chetida, suvga yaqin yerlarda joylashib “charmgarlar” deb atalg

T e r i o s h l a s h h u n a r i S h a h r i s a b z , K i t o b h u d u d l a r i d a h a m k e n g t a r q a l g a n d i . U s h b u h u n a r e g a l a r i S h a h r i s a b z n i n g K a t t a v a K i c h i k C h a r m g a r , M e s h i g a r m a h a l l a l a r i d a y a s h a r d i . 1 U l a r a s o s a n o y o q k i y i m l a r i , u l a r n i n g p o s h n a s i u c h u n c h a r m l a r o s h l a g a n l a r . O q t e r i l a r o s h l a n i b , u l a r d a n s u v v a q i m i z s o l i b q о ‘ y i s h u c h u n m e s h l a r t о ‘ q i l g a n . S h u n i n g b i l a n b i r g a q o r a e c h k i t e r i l a r i h a m o s h l a n i b , t u r l i - x i l d a g i o y o q k i y i m l a r i i s h l a b c h i q a r i s h d a f o y d a l a n i l g a n . C h a r m d a n t a s h q a r i

Keyin terini yumshatish uchun sо‘nggi ishlov berish jarayoni о‘tkaziladi. Shu tariqa tayyor bо‘lgan charmdan turli x i l mahsulotlar ishlab chiqariladi. T e r i d a n y o k i c h a r i m d a n b e j i r i m r a n g o - r a n g t e l p a k l a r i s h l a b chiqarish XIX asr hunarmandchil igini ng eng yuksak yо‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qashqadaryoning shimoliy va shimoliy sharqiy vohalarida kо‘p talab etilgan bosh kiyim, telpaklar telpakdо‘z ustalar tomonidan tayyorlangan . Telpaklar dastlab yangi sо‘yilgan qо‘y terisi yoki suvda yashovchi s i l l i q yungli hayvonlar (suvsar, nutra, ondatra) t e r i l a r i d a n tayyorlangan. Oshlashdan oldin uni maxsus q i r g ‘ i c h l i tosh yordamida terini qolgan mayda yog‘-gо‘shtlardan t o z a l a b , s i l l i q h o l a t g a k e l t i r i l

orasida maxsidо‘z, egarchi, yuganchilar, kabi charmdо‘zlar bо‘lgan. 1 Harbiy yurish, о‘zaro kurashlar vaqtida charmdan yasalgan sadea (о‘kdonlar) l a r pamonning charm g‘iloflari, pichoq va qilichlarning charm g‘iloflari pichoq va qinlarning charm qoplangan qinlariga talab juda katta bо‘lgan. Ustki kiyimlar tikuvchi l a r orasida pо‘stin va pocha pо‘stin tayyorlaydigan pо‘stindо‘zlar bо‘lib, ular о ‘ z mahsulotlari bilan asosan dasht aholisining talabini qondirganlar. Ular turli qimmatbaho mо‘ynalardan p о ‘ s t i n tikuvchi mо‘ynadо‘zlarga va shuningdek, ancha arzon qо‘y pо‘stagidan pо‘stin tikuvchi pо‘stin-dо‘zlarga bо‘lingan. XI X as r d a ham b os hq a hu du dl ar da gi s i nga r i v oha sh ah ar va qishloqlarida kо‘plab aholi pо‘stindо‘zlik bilan shug‘ullanishgan. Shuningdek XIX asrda

shug‘ullangan. Ular tikkan kovush, e tik, maxsilari xaridorgir bо‘lgan. Shuningdek Beshkent, Kasbi, G‘uzor, Shahrisabz, Yakkabog‘, Kitob hududlarida ham kо‘plab aholi kosibchilik bilan mashg‘ul bо‘lganlar. Misol uchun Denov qishlog‘ida ham kosibchilik dо‘koni bо‘lgan. Denov qishlog‘i erkaklari oyoq kiyimlari kovush, e t i k , chо‘qay-maxsi, ayollari esa kovush, maxsi kiyganlar. Soxtapiyoz, Yakkayog‘och kabi qishloqlarda ham kosibchilik hunari b i l a n shug‘ullangan kishilar yashardi. Mang‘it qishlog‘i odamlari asosan chorvador bо‘ lganligi uchun qо‘y va mol terilarini oshlab, ulardan kavush, mukki, (tufli botinkaga о‘xshash), taka terisidan takaki etik, nо‘g‘ay e t i k (poshnasi baland), talaki maxsi singari poyafzallarni tayyorlaganlar. Xotin-qizlar tomonidan kiyiladigan oyoq kiyimlar ma

q a l i n charmdan tayyorlangan. Shu sababdan h a m b u t u r d a g i e t i k , m a x s i , k a v u s h l a r g a t a l a b k a t t a b о ‘ l i b , u l a r x a r i d o r gi r b о‘ l g a n . U l ar n i t a y y o r l a s h xi l m a - x i l u s u l l a r d a o l i b b o r i l g a n . Teridan t u r l i xildagi buyumlarni ishlab chiqarish uchun maxsus yeli ml ar kerak bо‘ lgan. Shu sababdan ba’zi ki shil ar m axsus yeli ml ar tayyorlash b i l a n shug‘ullanganlar. Manbalarda e’tirof e t i l i s h i c h a v o h a n i n g t e r i o s h l a s h , u n g a i s h l o v b e r i s h b i l a n s h u g ‘ u l l a n g a n hunarmandlarning ba’zilari y e l i m tayyorlashni birga o l i b borgan. Xullas, mazkur davrda Qashqadaryo vohasi hunarmandchiligida z a r g a r l i k h u n a r i b i l a n s h u g ‘ u l l

II. BOB. QASHQADARYO VOHASI HUNARMANDCHILIGIDA KULOLCHILIK, METALGA ISHLOV BERISH VA ME’MORCHILIK TARMOG‘I RIVOJI VA UNING О‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2.1.Qashqadaryo vohasi hunarmandchiligida kulolchilik, metalga ishlov berish va me’morchilik tarmog‘i rivoji va uning о‘ziga xos xususiyatlari XIX asrda hunarmandchilikning yetakchi tarmoqlaridan yana biri kulolchilik edi. Shahar va qishloq aholisi orasida doimo arzon va pishiq sopol idishlarga talab katta bо‘lgan. Bu talabni qondirishda kulolchilarning mehnati diqqatga sazavordir. XIX asr muallifi A.Kushakevich shaharlarda kulollar yasagan mahsulotlarni 3 guruhga bо‘lgan. Bular oddiy tuproqdan tayyorlangan va sirlangan mahsulotlar (tandirlar, xumlar, kо‘zalar, kо‘zachalar, xumcha), oddiy tuproqdan tayyorlanib sirlangan mahsulotlar (sirlangan g

XIX a s r n i n g b irinchi yarmi va oxirlarida vohada yasalgan sirli sopol buyumlar ayniqsa diqqatga sazovordir. Ushbu buyumlar badiiy jihatdan nihoyatda rango-rang, shakli va turi g‘oyat xilma-xil, hamda yuqori sifatli koshinli sopol idish-tovoqlar yasash keng yо‘lga qо‘yildi. Ularning aksariyatining sidirg‘ali oq sirli bо‘lib, sirti tо‘q zangori yoki yashil ba’zan qora yoki qizgish guldor naqshlar bilan bо‘yalgan. Bu davrning sirli norin tovoqlari, shohkosalari, lagan va kо‘zalari, bir necha moychiroq va shamdonlari badiiy jihatdan yuqori did bilan yasalganligi diqqatga sazovordir. Manbalarda Toshkent, Qо‘qon, Buxoro, Samarqand, Xiva kulollari singari Qarshi, Shahrisabz kulollarining о‘ziga xos yaasash va ishlov berish uslublari bо‘lganligi e’tirof etib о‘tilgan. Qarshi kulollari “turli

ishlangan tovoq, kosa, shokosa, lagan va boshqa idishlar juda boy naqshlarga ega bо‘lgan. Idishlarning naqshlarida О‘rta Osiyo hududida kо‘p asrlar davomida shakllangan badiiy an’analar ta’siri kuzatiladi. Xususan, Shahrisabzning X I X acrga oid kulolchilik buyumlarida kо‘pgina naqsh motivlari Qarshi, G‘ijduvon, Kattaqо‘rg‘on kulolchiligidan о‘zlashtirilgan. Biroq, Shahrisabz kulolchiligining о‘ziga xos qirralari ham bо‘lganki, ular yasagan mahsulotlar ana shu jihatlari bilan boshqalaridan farq qilgan. Shahrisabz kо‘zagar ustalari tomonidan turli xildagi kо‘zalar, nimkо‘za, kо‘zacha, har-xil tuvaklar, xurma nimxurma, xurmacha shuningdek qо‘shquloq oftoba, xumcha va xumlar hamda boshqa mahsulotlar tayyorlangan. Voha kulollari tomonidan musallas, yog‘ va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini saql

shaharlarida kо‘plab kulolchilik dо‘konlari bо‘lgan. Shuningdek, Shahrisabz shahrining kulolchilik mahallasida xalq ustasi, san’atkor kulol Abdukarim Hazratqulov istiqomat qilgan1895-1975 yillarda yashab о‘tgan. 1 Abdukarim Hazratqulovning otasi Hazratqul va amakisi usta Rustam Egamberdiyevlar ham kulolchilik bilan shug‘ullanishgan. U dastlab kulolchilik hunarini otasi va amakisidan, sopol buyumlarga naqsh ishlash usullarini esa G‘ijduvonlik usta Muroddan o‘rganadi. Uning yasagan amaliy san’at buyumlari Hindiston, Eron, Yaponiya, Vengriya, Bryussel, Turkiya ko‘rgazma zallariga qo‘yilgan Toshkent, Dushanbe muzeylaridan joy olgan. Voha kulolchiligida ya’ni turli xildagi idishlar yasashda mahalliy tuproq asosiy xom-ashyo bo‘lib hisoblangan. Chunki vohaning tog‘, tog‘oldi va tekisliklarida tup

keng iste’molchilarga mо‘ljallab chiqarilgan ishlab chiqarishdir. Mahsulotning bu turi k u l o l l a r tomonidan kо‘plab ishlab chiqarilgan va tovar xarakteriga ega b о‘lg a n. 1 Voha hunarmandlari mahsulot ishlab chiqarishda asosan kulollik charxlaridan foydalanganlar. Jumladan, Shahrisabz kulollari quyidagi asbob-uskunalarni ishlatganlar 1 . M o 1 a – yupqa taxtacha, tayyorlangan idish о‘lchami va tuzilishiga qarab, dastgohda idishga shakl berishda ishlatilgan.2 . K a m a r c h a - t e r i k a m a r c h a y o k i l a t t a ( o ‘ z 2 0 s m , e n i 2 s m ) idishning chekkalarini tekislashda ishlatilgan. 3 . X a r o s h - u c h i о ‘ t k a z i l g a n t a y o q g a , t i r n a b n a q s h b e r i s h d a ishlatilg a n. 4 . T a r o q - y o g ‘ o c h t a r o q , k o ‘ p t a r o q l i n a q s

xumchalar, kо‘zalar, jо‘mrakli idishlar, tuvak va tog‘oralarning bir qismi kiradi. Sirlangan idish bо‘laklari sirlanmagan idish bо‘laklariga nisbatan kо‘p uchraydi. Sirlangan idishlarga kosa, lagan, likopcha, tovoq, tog‘ora, chiroqlar kiradi. Shahrisabz, Kitob kulolchiligida oqish sir bilan qoplangan idishlar kо‘pchilikni tashkil etadi. Idishlar ichki tomonidan tо‘la, tashqi tomondan esa faqat yuqori qismigina yoki yarmigacha sirlangan. Kulollar i di shl ar ni asosan ochi q rang va tо‘ q f er uza rang, m ar ganet s r angi dagi , yashil va qora rang bо‘yoqlardan foydalanganlar. Shuningdek idishning tag qi sm i ga gul yoki bar gl ar chi zi sh, i di shni ng i chki qi sm i ni esa i ql i m i y naqshlar b i l a n bezash qо‘llanilgan. Shuningdek Shahrisabz, Kitob kulollari orasida idishlarni “Bos

X I X as r i kk i n c hi y a rm i d a r us va Xi t o y t ova r l a r i n i n g k о ‘ pl a b ki r i b keli shi m ahal li y kulolchili kka о ‘ z i jobi y ta’si rini kо‘rs atdi. Kul ol li k b u y u m l a r i y a n g i s i f a t d a r a j a s i g a k о ‘ t a r i l i b , y a n g i k u l o l l i k b a d i i y m a k t a b l a r i v u j u d g a k e l d i . K u l o l c h i l i k b i l a n S h a h r i s a b z d a k u l o l c h i l i k v a K i t o b d a g i k o s a g a r l i k g u z a r i a h o l i s i s h u g ‘ u l l a n g a n . S h u n i n g d e k S h a h r i s a b z v a K i t o b k u l o l l a r i tomonidan sopol о‘yinchoqlar ham yasalgan. Bunday sopol о‘yinchoqlar chiroyli, bejirim q i l i b yasalgan. A r x e o l o g i k t a d q i q o t l a r n a t i j a s i d a k о ‘ p l a b a n a s h u n d a y

pishitilgan loydan turli xil bolalar uchun о‘yinchoqlar yasalgan. Jumladan Denovlik hunarmandlar loydan о‘yinchoqlar, xushtaklar, ichiga suv s o l i b chalinadigan xushtaklar yasashib, olovda pishirganlar. Ularni turli x i l ranglarda bо‘yab sotishgan. X I X asr keng rivojlangan hunarmandchilik turlaridan yana biri tandirsozlik bо‘lgan. M i l l i y urf-odatlarga kо‘ra har bir xonadonda non v a s h u n g a о ‘ x s h a s h o z i q - o v q a t m a h s u l o t l a r i n i p i s h i r i s h u c h u n t a n d i r l a r b о‘ l g a n . T a n d i r s o z l i k h a m о‘ z i g a x o s m u r a k k a b h u n a r l a r d a n biri hisoblangan. Ayniqsa bu borada vohaning Kasbi hududi hunarmandlari tomonidan yasalgan tandirlar juda ham mashhur bо‘lgan. 1 Shuningdek, qishda sovuqdan himoya qilishda ham tand

pishitilgan loyni tepadan bir kishi kesib-kesib, bo‘laklarga ajratib o ‘ r a ichidagi kishiga uzatgan. О‘ra ichidagi kishi uni mustahkamlab, tandir qolipga aylana q i l i b , u r i b chiqqan. Hamma loy ya’ni tandir shakli chiqquncha yertо‘la qolipga joylashtirilgach, unga qisman yana ishlov berilgan. Tandir qolipda yaxshi quriguncha ya’ni 5 - 1 0 kun turgan. Qolib, tayyor bо‘lgan xamir 3-4 kishi yordamida qolipdan chiqarib o l i n i b , tekis joyga qo‘yilgan. Tandirning ustki tomoni chiroyli shakllar bilan bezak berilib, suvab chiqilgan. So‘ngra esa tandirlar aholi ehtiyojiga qarab so tilgan. XIX asrda ham tandirsozlar о‘rtasida raqobat b о ‘ l i b , bu holat esa ularning har biri о‘z mahsulotlarini chidamli, pishiq, b e j i r i m q i l i b , ishlashlariga turtki bо‘lgan. Tandirlarning ham

loydan qilingan g‘ishtlar oralig‘i 1 x 2 sm qilib, terib chiqilgan. S i m t о ‘ r setka kо‘taradigan holatda g‘ishtlar terib chiqilib, usti somo nl i loy b i l a n suvab chi qi lgan. Ya’ ni i s s i q l i k g‘ isht atrofidan boshqa joyga qochmasligi, olov i s s i q l i g i markazga intilishi uchun shunday qilingan. Tayyor holga terib chiqilgach sim tо‘r tagidan ya’ni yertо‘ladan b i r qismi tashqi tomonga yо‘nalgan ochiq tuynukdan olov yoqib turilgan. Olov tug‘ri s i m t о ‘ r orqali g‘ishtlar t agi dan о ‘ t i b deyar li b i r s ut ka g‘ i shtni pishi rg an. Sо‘ ngr a esa pishirilgan g ‘ i s h t l a r o l i n i b , yangisiga almashtirilib, shu yо‘sinda navbatdagi i s h jarayoniga о‘tilgan. Shuningdek XIX asrda voha hunarmandchiligida kulolchilik bilan birga oziq-ovqat turlarini ishlab chiq

mixchagarlar, misgarlar-misgaron, ignasozlik bilan shug‘ullanuvchilar-sо‘zangaron, pichoqchilar- kordigaron kabi hunarmandchilik guzarlari bо‘lgan. Qarshilik temirchi ustalar asosan Temirchi va Chilangaron guzarlarida, Shahrisabzlik ustalar esa kulolchilik guzarida yashaganlar. Ularning ustaxonalari о‘sha joylarda joylashgan. Temirchi ustalar qishloq xо‘jaligi va rо‘zg‘orda ishlatiladigan turli asbob-uskunalar ketmon, bel, о‘roq, tesha, bolta, pichoq, mix, igna va boshqa mayda temir buyumlar yasaganlar. Shuningdek XIX asrga kelib temirdan yasalayotgan buyumlarning turlari ancha rivojlanib, yangi tarmoqlari vujudga keldi. XIX a s r s a y y o h l a r i Q a r s h i l i k u s t a l a r y a s a g a n b a ’ z i b u y u m l a r n i maqtab t i l g a olganlar. Garchi bu davrda Qashqadaryo vohasiga

Shahr i sabz m uzeyi da saql anayot gan hunar m andchi l i k buyum l ar i ichida XIX asrga oid temirdan yasalgan qirg‘ichlar va temir qulflar bо‘lib, ular hunarmand ustalar tomonidan mohirona ishlangan. Temirchi ustalar yasagan qi r g‘ i chdan pol i z m ahsul ot l ar i о‘ t kazi l i b, i st e’ m ol qil i ngan. Qirg‘ichlar hozirgi yog‘och qoshiqlarni eslatadi. U dastlab temirdan, temir bо‘lagidan tepa qismi aylana chuqursimon q i l i b yassilanib, qoshiq holatiga keltirilgan. Pastki dastak qismi (ya’ni ushlagich qismi) eni kichikroq ( 1 - 2 s m ) b о‘ y i k a f t u s h l a s h i y e t a r l i k q a d a r y a s s i l a n i b , k ur a k c h a h o l i g a kel t ir i l gan. Kur akcha qoshi qsi m on hol at ga kel gan qir g‘ i chl ar ni ng bosh qir g‘ i ch qi sm i egovda yassi l ani b, о‘ t ki r

i p n i b o g‘lash uchun tnshik osilg a n. U z a n g i n i n g yuq o r i qismi u a r i m d o i r a shaklda b о ‘ l i b , pastni oyoq turadigan qismi t e k i s uzun, chiziq holda y a r i m d o i r a s h a k l g a b o r i b t u t a s h g a n . T e m i r c h i u s t a l a r t o m o n i d a nkо‘plab ana shunday uzangilar yasalgan. Undan tashqari temirchilikda otlar tuyog‘iga qoqiladigan taqa yasash ham muhim о ‘ r i n tutgan. Taqani yasashda temirchi usta hunarmand dastlab yarim doira shakldagi temirni yonib turgan bosqondagi olovli chо‘g‘da qizdirib, s о ‘ n g r a m a x s u s t e m i r d a n y a s a l g a n u c h i t i g ‘ a l i o m b u r y o r d a m i d a olovdan o l i b , kerakli shakl kelguncha bolg‘alagan. Tayyor yarim doira yoki yarim oy shakliga keltirilgan taqadan, mix о‘tkazib, qoqish

t abi bl ar ni ng kam l i gi , aksar i vat yo‘ ql i gi sababl i bu i shl ar ni sar t ar oshl ar bajarganlar. Ular tish olishdan oldin yonib turgan olovda qizdirilgan, ya’ni i n f e k s i y a t u s h i s h i n i n g o l d i n i o l i s h m a q s a d i d a , k e y i n t i s h o l i s h g a n .XIX acrga oid hunarmandchilik buyumlari orasida ana shu xildagi tish olish moslamalari ko‘plab yasalgan. XIX asrda vohaning katta-kichik shaharlarida misgarlik va kandakorlik hunari ham ancha rivojlandi. Misgarlar mis va jczdan turli xil uy-rо‘zg‘or buyumlari yasash bilan birga mis chaqalar ham zarb qildilar. Bu davrda yasalgan misgarlik buyumlari xilma-xil bо‘lgan. Ulardan turli xildagi kо‘za, kо‘zacha, obdasta (oftoba), mis qozonlar, mislangard, jez xulanga, kumush bо‘yinli mashrabo, t i l l a suvi be

istiqomat qi lishdi. 1 Ularning mis buyum lari kо‘ri nishi bir- biriga juda о‘xshash bо‘ l i b , Xiva hamda Buxoro ustalarining buyumlaridan katta farq q i l a d i . Mazkur davrda Shahrisabz hunarmandchiligida misgarlik alohi da о‘ri nga ega bо‘l di. Sa riq va qi zi l mi sl ardan t urli i di sh t ovoq v a x о ‘ j a l i k b u y u m l a r i y a s a l g a n . U l a r n i n g k о ‘ p c h i l i g i n o z i k о ‘ y m a n a q s hl a r b i l a n b e z a t i l ga n . M i s n i n g b o s h q a m e t a l l a r d a n о ‘ z i g a x o s a f z a l l i k t o m o n l a r i m a v j u d e d i . M i s g a t o b b e r i l m a y , y a ’ n i о ‘ t d a q i z d i r i l m a y , s o v u q h o l i d a i s h l a n g a n . A m m o S h a h r i s a b z l i k m i s g a r l a r i chi chuq ur m i s i di sh l arni n g qi sm

о ‘ s i m l i k s i m o n g e o m e t r i k v a r a m z i y naq shl ar bi l a n naf i s q i l i b beza ti l gan m i s l aganchal ar ning l avhur i yuz qо‘l yuvishda ishlatiladigan qumg‘on dastchо‘y va oftobalar suv idishlardan satil sarxumlar nihoyatda keng tarqalgan. Har bir viloyatda mis choynak. mis kо‘za, choyidish, selobcha, chilonchik va boshqa uy- rо‘zg‘or buyumlari ham misgarlikning muhim badiiy soha sifatida rivojlanganligini kо‘rsatadi. Yasalgan buyumlar о‘ziga xosligi va ularga berilgan naqshlar bilan bir-biridan farq qiladi. Masalan qо‘l yuvish uchun is hl at iladigan i di sh Buxoroda of toba dey il sa, Sama rqand, Toshkent viloyatlarida obdasta, Xorazmda qumg‘on deb yuritiladi. Shahrisabz ustalari oftobalarga rangli oynagarlar, rangli surgichlar va sirlangan bо‘yoqlardan gulla

Shaharning Zingaron ko‘chasidagllar otlarga egar-jabdug‘ yasash bilan shug‘ullanganlar. Yа’ni Zangaron o‘zining ma’nosi egar yasovchi demakdir. Qarshi va Shahrisabz misgarlari tomonidan yasalgan mis dashm (dashtjuy) mis barkash, mis oftoba, mis lagan, mis shamdon, mis samovar, mis kо‘za, chilim, sharbat kosalar yasalishi jihatidan bir- biriga juda ham о‘xshashdir. 1 Ular juda bejirim va naqshinkor bezaklar b i l a n ishlangan. Jumladan Shahrisabz va Qarshi misgarlari tomonidan yasalgan mis samovarlar b i r x i l holatdadir. Mis samovar pastdan yuqoriga qarab kо‘za shaklida ishlanib, samovar qorin qismi ostidan tepa qismi qopqog‘iga qadar о‘rtadan uzunchoq naysimon teshik ochilgan. Bu naydan о‘t-olov yoqish uchun о‘ t i n so l i b turilgan, ichidagi suv shu tarzda qaynatilgan, nay atrofida

va c h i r o y l i n a q s h l a r b i l a n b e z a t i l t g a n . XIX a s r d a y a s a l g a n m i s chо‘michlar bugungi kundagi chо‘michlarni eslatadi. Shuningdek Qashqadaryo viloyat о‘lkashunoslik muzeyida saqlanayotgan Shahrisabz muzeyida saqlanayotgan a s h y o l a r o r a s i d a o v q a t p i s h i r i s h u c h u n q u l a y b о ‘ l g a n b e z a k s i z , t u r l i x i l k a t t a l i k d a g i m i s q o z o n l a r v a c h i r o y l i n a q s h l a r b i l a n b e z a t i l g a n m i s t o v o q l a r h a m b o r . U s h b u t o v o q l a r о ‘ z i n i n g b e j i r i m l i g i b i l a n a j r a l i b turadi. Bu davrda misdan yasalgan buyumlar orasidagi mis barkashli shamdonlar ham b о ‘ l i b , ular yasalishi jihatidan murakkab va n o y o b h i s o b l a n a d i . XIX a s r d

kandakorlik maktablari vujudga keldi. 1 Qarshi, Buxoro va Hindiston о‘rtasidagi karvon savdo yо‘lidagi yirik shahar hisoblangan. Qarshi kandakorligi Buxoro kandakorlari ta’sirida rivojlangan bо‘lsa-da, ammo ularning о‘ziga xos jihatlari ham mavjud edi. Qarshida mis buyumlarga har-xil rangdor shishalar qadab, naqshlarni rangdor laklar b i l a n qoplashgan. Amir farmoni b i l a n Qarshilik yetuk kandakorlar Buxoroga kо‘chirib o l i b ketilgan. Qarshi kandakorlik buyumlarini bezagan о‘simliksimon naqshlar Buxoro naqshlariga qaraganda oddiyroq bо‘lgan. Qarshida ham misgarlik, kandakorlik bilan birga bajarilgan. Ular mis buyumlarni о‘zlari yasab, keyin bezaganlar. Sa’diy Sharafi Asad, usta Abduqodir Nizomiddin, usta О‘rin, Salohiddin, Ikromiddin, Xudoyberdi Jо‘rayev va boshqalar Qarshi kandakor

shaklda bо‘lgan. Ular asosan misdan yasalib, ba’zida misgar yoki bо‘lmasa kandakor ustalar tomonidan naqsh uslubida о ‘ y i l i b , naqsh tushirilgan. Ulardan zang chiqarmaganligi va qoramtir dog‘ bermaganligi uchun kandol atchilar tomonidan n i s h o l l a parvarda pi shir ishda ham foydalanilgan. Misgarlik b i l a n kandakorlikning uyg‘unlashgan jihatlari u ana XIX asrga oid bо‘lgan mis c h i l i m va mis sharbat kosalari ham kо‘rish mumkin. Ular t u r l i kо‘rinishlarda yasalib, butun atroflariga arabi gul va naqshlar chizishgan. B a ’ z i l a r i d a esa arabi nasx va abjad yozuvida d i n i y oyat va sо‘zlar bitilgan. Shuningdek voha shaharlarida degrezchi ust alar ham yashaganlar. Ular turli xil qishloq xо‘jalik buyumlari, chо‘yan qozonlar, chiroq va boshqa buyuml arni maxsus qoli pla

yas aga n, ri xt agarl ar m i s buyumning alohida qismlari (tutqichi, qubbasi, chummagi)ni ishlab chiqargan. Kandakor esa mis buyumlarni turli usuldagi naqshlar bilan b e z a g a n . X u l l a s , m a z k u r d a v r d a v o h a s h a h a r v a q i s h l o k l a r i d a k u l o l c h i l i k h u n a r i y a x s h i t a r a q q i y etdi. Kulollar о‘zlariga xos uslublarda mahsulotlar i s h l a b chiqardilar. Vohada tandirsozlik, g‘isht p i s h i r i s h hunari ham yaxshi rivojlandi. XIX asr voha shahar va qishloqlarda temirchilik, misgarlik, degrezchilik kandakorlik kabi hunarlar b i l a n shug‘ullanuvchi hunarmandlar bо‘lib, ularning yasagan buyumlari har tomonlama qulay va sifatli bо‘lgan. Misgarlar va kandakorlarning samarali mehnatlari tufayli mazkur davrda chiroyli, b e j i r i m buyuml

2.2. XIX asrda vohada yog‘ochga ishlov berish va me’morchilik hunarmandchilikning XIX asrda boshqa hunarmandchilik tarmoqlari singari yog‘ochdan turli mahsulotlar ishlab chiqaradigan duradgorlik ham keng rivojlandi. О‘rta Osiyoda bu hunar turi qadimdan rivojlanib kelgan bо‘lib, yog‘ochdan turli xil mahsulotlar tayyorlangan. Mazkur davrga oid manbalarda ushbu hunar turi bilan shug‘ullanuvchilar shonagarlar, harrotlar, najjorlar tarzida keltirib о‘tiladi. Yog‘ochsozlar turli narsalar-sandiqlar, beshiklar, eshiklar, xassalar, taroqlar va turli uy- rо‘zg‘or buyumlari, ayrim hunarmandchilik sohalari uchun mehnat qurollari, matolarni tо‘qish uchun charxlar, gazlamalarga gul bosishda asosiy qurol bо‘lgan qoliplar va shuningdek zirk daraxtidan tо‘qimachilikda ishlatiladigan “kudung” ham yasar edil

Yasalgan yog‘och idishlar, qoshiqlar yoki chо‘michlar bir-ikki minut tutunda tutilgan, sо‘ng unga yog‘ surishgan. Yoki bо‘lmasa b i r daqiqa qaynoq yoqqa botirib olishgan. Sо‘ngra mineral rang bilan bо‘yashgan, ba’zi hollarda bо‘yalmagan holatlarda ham foydalanilgan. Xalqimiz tabiat gо‘zalligini doimo sevgan va undan zavq olgan. Uning gо‘zalligi va betakrorligi nafaqat badiiy tasvirlarda ifodalab qolmasdan, yog‘ochlarda g‘oyat nafis chizgilar orqali aks ettirishga harakat qilganlar. Qashqadaryolik duradgor ustalar tomonidan yog‘ochdan yasalgan buyumlar orasida asbob-uskunalar, tо‘qimachilik dastgohlari, ikki g‘ildirakli aravalar, egarlar, g‘isht va poyafzal qoliplari, qush qafaslar yasalishi bilan birga, ularga nafis d i d b i l a n о‘yma naqshlar ham solingan. Jumladan mohir yog‘ochsoz (n

shug‘ullanuvchi hunarmandlar ham b о ‘ l i b , u l a r k о ‘ p r o q K a s b i h u d u d i d a v a M u g ‘ l o n d a f a o l i y a t kо‘ rs a t ga nl a r . M a z kur hudu dl ar da el ak chi l i k k о‘ zg a kо‘ r i ng an kasblardan bо‘lib, bunday hunarmandlar butun bir mahallani tashkil qilganlar. M i l l i y urf-odatlarga kо‘ra elak har b i r xonadon uchun zarur bо‘lib. unga ehtiyoj ham katta edi. XIX asrda vohada hunarmandchiligida yog‘och о‘ymakorligi, najjorlik sohasidagi badiiy bezak ishlarini yanada rivojlandi. Mazkur davrda о‘yma naqsh keng qо‘lanildi va katta yutuqlarga erishildi. Yog‘ochga naqsh solish va gul solish san’ati hamisha ardoqlanib kelinayotgan hunarmandlardan bо‘ l i b , avloddan- avlodga о‘tib kelmoqda. Bugungi kunda esa yog‘och о‘ymakorligi me’morlik bezagi bi l an bi

oralig‘i ikki millimetrdan oshmasligi shart. Taxtani naqsh tushiriladigan buyumning ustiga yozib, chap qо‘l bilan ushlab, о‘ng qо‘lga ikki qavat dokaga о‘ralgan oq yoki qora kukun qog‘ozning ustidan bir oz silkitib, bosib suriladi. Buyumning yuzida nuqtalar kо‘rinishida naqsh yо‘llarining i zi qo l a di. B u i z la r u st id an qor a q al am bi l a n c hiz i b ch i qi l ad i . Chizilgan naqshga kerakli о‘yma qalamlar tanlanib, naqsh chetlari kesib chiqiladi va zamin о ‘ y i l a d i . О‘yilgan naqshlarning tagi chakichlab pardozlanadi. Shu holatda lagan tayyor holatga keltiriladi. Shuningdek yog‘ochdan yana turli xil shakldagi qutichalar ham ya s a l g a n. U l a r ni n g i c h l a r i k at a k c ha l a r i b о ‘ l i n g a n b u e s a t u r l i narsalarni alohida s o l i b qо‘yish imkonini

va yum shoqli gi ga qarab belgilanadi va eskiz chiziladi. 1 О‘ymakorlikda о‘yiladigan gul har xil b о ‘ l i b , u l a r g a c h i z m a , b o g ‘ d o d i , p a r g a r i , i s l i m i , g i r i h d e y i l a d i . B o g ‘ d o d i u s l u b i d a о ‘ y i l a d i g a n n a q s h l a r g e o m e t r i k s h a k l l a r d a n tuzilgan b о ‘ l i b , buyumlarning yuziga pardozsiz, sayoz q i l i b о‘yiladi. B o g ‘ d o d i n a q s h l a r k о ‘ p i n c h a t e r a k y o g ‘ o c h i g a о ‘ y i l a d i . Qashqadaryolik hunarmandlar kо‘p hollarda ana shu naqshdan foydalanishgan. Toshkent va Farg‘ona ustalari mayda buyumlarning yuzini bezashda ya’ni stollar, qutichalar, bolarar k u r s i l a r i u c hu n parchalari naqshlar ishlatganlar. Shuningdek о ‘ s i m l i k elementlaridan tuzilgan naqshlar es

XIX asrda duradgor ustalar tomonidan kо‘plab asbob uskunalar ham yasaldi. Jumladan paxtani chigitdan ajratishda ya’ni tozalashda qо‘llaniladigan xalloji asbobini aytib о ‘ t i s h joizdir. Mazkur asbob О‘ r t a Os i yo ni ng pa xt a yet i s hti r i l adi ga n ba r cha hudu dl a ri da ishlatiladigan asbob hisoblanardi. Mazkur davrda Qashqadaryo hunarmand ustalar tomonidan ana shunday asboblar kо‘plab yasalgan. Ushbu asbob paxtani chigitdan tozalashda eng muhim, va; asosiy hunarmand asbobi bо‘lib, u oddiy usulda yasalgan. Uni yasashda osti tо‘g‘ri tо‘rtburchakli yog‘och taxtaga vertikalidan о‘rtasida 20-25sm joy q o l d i r i b taxta mindirilgan ikki vertikal taxtalar orasidan ostki tо‘rtburchak taxtadan balandligi 30-40sm qoldirib, ikkita alohida aylanasimon teshik ochilgan. Bu ikki teshikd

Shahrisabz muzeyida saqlanayotgan va hattoki chekka qishloqlarda foydalanib, kelinayotgan oyoq charxlari ham yasalishi jihatidan uncha murakkab bо‘lmagan. Oyoq charxi dastgohi va qо‘l charxi dastgohining urchuqdan farqli tomoni shundaki, qadimdan kо‘chmanchi bо‘lmagan ya’ni о‘troq aholi uchun ip yigiruvchi moslama hisoblangan. XIX asrda vohadagi kо‘chmanchi aholi ipni urchuqda yigirishsa, о‘troq dehqon aholisi esa charxda yigirishgan. Chunki kо‘chmanchilar uchun urchuqni o l i b bir yerdan ikkinchi joyga kо‘chirish qanchalik qulay bо‘lsa, о‘troq aholi uchun charxdan foydalanish shunchalik oson bо‘lgan. Oyoq bilan harakatga keltiriladigan ip yigirish moslamasi charx dastlab tagi ustun shaklida tо‘rtta tirgakli q i l i b yasalgan. Taglik ustun ikkala oyog‘ida parallel bir-biriga tutashtirilg

о‘rab olingan. G‘ildiraklar tepasida tо‘g‘ri gorizontal yо‘nalgan va G shaklida nayga kelib mahkamlangan. Taxta chо‘pga mixlar qazi li b, о‘raladi gan ip b i r uchi qoqilgan mi xlardan kel ib turgan. Birinchi mix taxta chо‘pdan kelgan yigirilgan ip kalava qilish joyi tо‘lgach, ikkinchi mix ustunigacha qо‘yilgach, shu tо‘g‘rilikda kalava hosil qilingan. Shu tariqa ikkala g‘ildiraklar orasidagi iplar о‘raladigan kalavalar tо‘ldirilgan. Pastki baland va urim ustunalarni t u t a s h t i r u v c h i u s t u n v a i k k i n c h i g ‘ i l d i r a k t u r u v c h i n a y s i m o n gorizontal о‘qlovda ayniqsa kichik g‘ildirak joylashgan nay g‘ildirak yonidan teshilib tо‘g‘ri tepa ustundan о‘tib tashqi yon tomonga chiqarilgan. Aynan shu tomondan berib turilgan jun yoki paxta nay teshigidan о‘tib g‘i

solib qо‘yish uchun mо‘ljallangan katta-kichik о‘lchamdagi ramkalar yasalgan. Suratlar va yig‘ma rasmlar uchun bо‘yoqli naqshlangan ramkalar ishlatilgan. О‘yma ramkalar esa ulug‘ odamlarning rasmlari va alohida suratlarining chetini bezash uchun ishlatiladi. Bezak qutichalari va ramkalarning yuzi kо‘p hollarda “Lola islimi” naqshlari bilan bezatilgan. Ishlanadigan buyum oddiy va yumshoq yog‘ochdan yasalgan bо‘lsa, ularga mayda naqsh ishlanmasdan, y i r i k naqshlar ishlangan. Mayda yо‘lli murakkab naqshlar faqat qattiq yog‘ochlardan-yong‘oq, chinor, shamdon yog‘ochlari ustiga ishlangan. Mayda buyumlarining yuzini bezashda naqshlardan foydalanilgan. О‘yilgan buyumlar havo ta’sirida о‘zgarmasligi uchun bо‘yoqlangan. Shu tariqa ishlangan mahsulotlar bozorlarda xaridorgir bо‘lgan. B u g u n g

asrlardagi majmua masjid, darvozaxona, sag‘ana, hovuz va minoradan iborat bо‘lgan. Majmuaning asosiy binosi an’anaviy me’moriy uslubda о‘ymakor ustunlar, bezakli tо‘sin-yog‘ochlar va g‘ishtlardan bunyod etilgan. Mazkur davrda o l d Chakar masjidi Qarshi shahrining eski shahar qismida joylashgan bо‘ l i b , binon i n g asosiy о‘r t a qismida о‘ymakor ustunlar mavjud. Masjidning tashqi qismi ayvon uslubida qurilgan bо‘lib, yog‘och ustunlarga mahorat b i l a n gul tasvirlari, turli x i l shakllar о‘yilgan. XIX asrning oxirlarida bunyod etilgan. Qо‘rg‘oncha masjidi xonalarining tepa qismidagi shift yog‘ochlarida i q l i m i y uslubdagi tasvir bezaklari ishlatilgan. Shuningdek, XVIII- XIX asrlar P о ‘ l a t i , Beshkent, Orol qishloqlarida ham masjidlar qurilgan. Lagandi qishlog‘idagi Gul masji

gul tushirish uchun turli kо‘rinishdagi pо‘lat iskanalardan foydalanilgan. О‘yish asboblari о‘yiladigan naqshning shakli va kо‘rinishiga qarab tanlangan. Iskanalar sakkiz xil bо‘ l i b , tо‘g‘ri i s ka n a , ku r a kc h a i s k ana , no va i s ka n a, ba l i qs i m o n i s ka n a, za m i n iskana, chekka iskana, marpach iskana, va novza iskanalardir. Ularning har biri о‘ymakorlikning turli jarayonlarida qо‘llanilgan. Yog‘ochlardan biron-bir buyyum yasashda avvalo ularning turlariga ha m e ’ t i bor be r i l ga n. M as al a n о ‘ r i k yog‘ oc hi ni n g t us i q or am t i r qi zg‘ i s h bо‘lganligi boi s, undan yasalgan buyumlarga bо‘yoq berilgandan sо‘ng ajoyib tovlangan. Undan turli xildagi qutichalar, musiqa asboblaridan surnay yasalgan. Yong‘oq daraxti pо‘stlog‘i kul r a n g , q a l i n

qurilganligi bilan a j r a l i b t ur a di . Ju ml ad an Q ar sh i sh ah ri da gi Be km ur od Qozo q, Qi l i c h b e k , G ‘ u z o r d a g i Af g ‘ o n b o g‘ m a d r a s a l a r i q u r i l i s h i ni m i s o l keltirish mumkin. Olimlarimizning aytishlaricha, XIX -XX asrlarda qurilgan uylarda o‘rta asr uylarining t u z i l i s h i , bezagi saqlanib qolgan. Ba’zi o‘ziga to‘q kishilarning uylarining xona shift va devorlari n a q s h l a r g a t o ‘ l d i r i l g a n . X o n a l a r n i n g d e v o r i d a t a k c h a b a n d l i bo‘linmalar qo‘yish an’ a n a bo‘lgan. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Namangan, Andijon, Farg‘ona va boshqa shaharlardagi singari Qashqadaryo hududidagi turar joylarda ham shunday xonalar mavjud bо‘lgan. Vohada sinchdan va loydan qurilgan uylar bo‘lib, ularning deyarl

shaharlardagi singari Qashqadaryo vohasida yangi usuldagi binolar, vokzallar, stansiyalar, jamoat binolari, kasalxonalar va boshqa inshootlar qurila boshlandi. Xullas, mazkur davrda vohada yog‘ochga ishlov berishning, duradgorli k yog‘och о‘ymakorligi hunarlari yaxshi ri vojlandi . Yog‘ochdan t u r l i xildagi mahsulotlar yasalib, ularga alohida zeb berish taraqqiy etdi. Binolar qurilishida me’morchilikning о‘ziga xos uslublari yuzaga k e l d i . Tarixiy obidalar, aholi turar joylari qurilishida, ularni bezashda hunarmand ustalarning mehnati samarali bо‘ldi. Bu esa aholi yashash sharoitlarining bir oz bо‘lsa-da yaxshilanishiga olib keldi.

XULOSA Mazkur bitiruv malakaviy ishida Qashqadaryo vohasining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim о‘rin egallagan hunarmandchilik tarmoqlari rivojlanishi tadqiq etildi. Bitiruv malakaviy ishining asosiy bо‘limlaridan kelib chiqib, quyidagi umumiy xulosalarga, kelindi: 1. Qashqadaryo vohasidagi barcha bekliklarning markazi dehqonchilik, chorvachilik bilan birgalikda hunarmandchilik sohasining rivojlanishi uchun muhim tayanch bо‘ldi. Ushbu bekliklardagi kо‘plab guzarlarda hunarmandchilikning kо‘pgina tarmoqlari bilan shug‘ullanuvchi turli kasb-hunar egalari istiqomat qilardi. 2. XIX asrga kelib Qashqadaryo vohasida tо‘qima-chilikning ip yigirish, mato tо‘qish, kiyim tikish, gilam tо‘qish kabi turlari rivoj topdi. Ushbu davrda Qashqadaryo vohasi aholisi о‘zining ustki kiyim boshi ya’

hunarlardan sanaladi. Kasbi tandirlari juda ham mashhur bо‘lib, ular hozirgi vaqtda ham о‘z qimmatini yо‘qotmagan. 6. vohada metall buyumlar ishlab chiqarish hunarmandchiligi ham keng taraqqiy etgan. Temirchi ustalar tomonidan о‘ta did bilan, mohirona usulda taqalar, milar, о‘roq, bolta, tesha, pichoq, qaychi, qozonlar kabi mahsulotlar yasalgan bо‘lib, ular о‘lkashunoslik muzeylaridan о‘rin olgandir. Kandakorlar, degrezchi ustalarning mahsulotlari ham xaridorgir bо‘lgan. Va nihoyat, XIX asr voha hunarmandchiligida yog‘och о‘ymakorligi, najjorlik, duradgorlik kasblari rivoj topdi. Yuqoridagi xulosalardan kclib chiqib, ba’zi tavsiyalarni b e r m o q c h i m i z : Mazkur bitiruv malakaviy ishida yoritilgan materiallardan о‘lkani о‘rganishda, tо‘garak mashg‘ulotlarida foydalanish maqsadga muvo

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI 1. Karimov I.A. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.: “О‘zbekiston” 2011. 2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q. T.”Sharq”, 1998. 3. Karimov I.A. О‘zbekiston о‘z istiqlol va taraqqiyot yо‘li. T. “О‘zbekiston”, 1992. 4. Karimov I.A. Vatan ozodligi, xalqimiz omonligi yurtimizning ravnaqi har bir oila farovonligi men uchun oliy saodat (Qashqadaryo viloyat saylovchilarining vakillari bilan uchrashuvda sо‘zlagan nutq. 1999 yil, 21 dekabr). 5. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot-pirovard maqsadimiz. T.8.T.: “О‘zbekiston”, 2000. 6. Karimov I.A. Yо‘limiz mustaqil davlatchilik va tarqqiyot yо‘li. Toshkent, “О‘zbekiston”, 1994. 7. Karimov I.A. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar deb hisoblangan. (“Nezavisimaya

14. Yakubovskiy A. Y. Gulyamov Y.G. Istoriva Buxari drevneyshix vremyon do nashix dney. Tashkent. 1976. 15. 15.Raximov M.K. Xudojestvennaya keramika Uzbekistana. T.1961. 16. N.Pesherova Y.M.O remeslennix organizatsiyax Sredney Azii v konse XGX-nachale XX veka.T. 1960. 17. Mankovskaya L.Y. Neizvestniye pamyatniki XIX-XX veka v Kashkadarinskoy oblasti. T. 1969. 18. Shahrisabz Ming yillar merosi. T.Sharq, 2002. 19. О‘zbekiston Respublikasi Ensiklopediyasi.T. 1997. 20. О‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 11 -jild. 2005 yil. 21. Hakimov N., Jо‘raqulov O. Shahrisabz tarixi. Qarshi, “Nasaf”, 2001. 22. Ravshanov P. Qashqadaryo tarixi. T.Fan, 1996. 23. Jabborov I. О‘zbek xalqi etnografiyasi. T.О‘qituvchi, 1994. 24. Hamidova Muhabbat. Qashqadaryo vohasi hunarmandchiligi tarixi.T.Fan.B.142. 25. Jabbo

Купить

Похожие документы
Ma'lumotnoma
Argos test javoblari 2025-2026. 1000 ta savolga javob
Hududiy mehnat taqsimotini o’rganish
Mehnatni ratsional tashkil etishda jismoniy tarbiyaning ahamiyati
Izolan materialidan atirgul yasash