“Qibray” GESini ekspluatatsiya qilish loyihasini ishlab chiqish - Энергетика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	100.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Энергетика

“Qibray” GESini ekspluatatsiya qilish loyihasini ishlab chiqish

Купить

Mavzu: “Qibray” GESini ekspluatatsiya qilish loyihasini ishlab chiqish. Kirish. 8 1 Umumiy qism 13 1.1 Obekt joylashgan tumanning tabiy – iqlimiy sharoitlari 13 2 Texnik qism 16 2.1 Qibray – 11 kichik GES inshootlarining tarkibi va ularning asosiy konstruktiv xususiyatlari 16 2.1.1 Qibray – 11 KGES inshootlarining qisqacha texnik xarakteristikalari 16 2.1.2 Qibray – 11 KGESining mavjud texnik xolati 16 2.1.3 Qibray – 11 kichik GESi ishlatish loyihasi 21 3 Ekspluatatsiya qismi 25 3.1 Gidrotexnika inshootlari, gidromexanik va gidroenergetik jixozlariga texnik qarov ishlari. 25 3.2 Gidrotexnika inshootlari texnik xolati ustidan kuzatish ishlari 26 3.3 Ekspluatatsiya tadbirlari rejasini ishlab chiqish bo‘yicha ko‘rsatmalar 29 3.4 Ta’mirlash ishlarini tashkil qilish va qabul qilish topshirish i

3.8.4 Malakaviy tadbirlar 44 3.9 Gidrotexnikning lavozimiy vazifalari 44 3.9.1 Gidrotexnik majbur 44 3.9.2 Gidrotexnik quyidagi huquqlarga ega 46 3.9.3 Gidrotexnik javobgar 46 3.9.4 Malakaviy tadbirlar 47 3.10 Ekspluatatsiya xizmati ishini tashkil qilishning asosiy qoidalari 47 3.11 Gidroturbinalarni ishlatish va ta’mirlashda texnika xavfsizligi 50 4 Hayot faoliyati havfsizligi 55 4.1 “Qibray” gidroelektrostansiyasida favqulotda vaziyatlarning zarar talofatini aniqlash 55 4.2 Gidroelektrostansiyalarda fav q ulodda vaziyatlarning zarar talofatini h isoblash 56 4.3 YOng‘in xavfsizligi 57 4.4 Birinchi tibbiy yordam 58 5 Tabiatni muhofaza qilish 61 5.1 Xududning tabiati muhofazasi 61 5.2 Ekspluatatsiya ishlarini atrof muhitga ta’sirini bartaraf q ilish 63 6 Texnik chizmalar 66 7 Asosiy xulosal

KIRISH KIRISH Hozirgi kunda har qanday mamlakatning kuch – qudrati va jamiyatning rivojlanishini uning energiya bilan ta’minlanganligi belgilaydi. Ammo energiya iste’molining kundan – kunga oshib borishi hamda uni ishlab chiqarish uchun organik yoqilg‘ilardan foydalanish, atrof – muhitni global ifloslanishiga olib kelmoqda va natijada insoniyat hayotiga jiddiy xavf solmoqda. SHuning uchun hozirgi kun energetikasining dolzarb masalalaridan biri, ekologik toza, qayta tiklanadigan noana’naviy energiya manbalaridan foydalanishdir. 3

Bugungi kunda respublikamizda ishlab chiqarilayotgan elektroenergiyaning 85 % organik yoqilg‘ilardan foydalanadigan issiqlik elektrostansiyalarida ishlab chiqariladi. Atiga 14,5 % elektroenergiya gidroelektrostansiya(GES)lar yordamida ishlab chiqariladi. Katta miqdordagi qayta tiklanuvchi, ya’ni bir necha bor foydalanish imkoni bo‘lgan energiya manbalariga ega bo‘lgan mamlakatimizda kichik gidroenergetika muhim o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston Respublikasining gidroenergetik resurslari quyidagicha baholanadi. 1. Yillik umumiy (yoki nazariy) giroenergetik potensial – 88,5 mlrd. kVt / soat, shundan:  katta daryolar - 81,1 mlrd. kVt / soatni;  o‘rtacha daryolar – 3,0 mlrd. kVt / soatni;  kichik daryolar – 4,4 mlrd. kVt / soatni tashkil qiladi. 2. Energiya hosil qiluvchi suv oqimi o‘z yo‘lida

1990 – 1992 yillarda, sobiq Melioratsiya va suv xo‘jaligi vazirligining topshirig‘iga asosan, “Suvloyiha” instituti “2010 yilgacha O‘zbekiston Melioratsiya va suv xo‘jaligi vazirligi tizimida kichik GESlarni rivojlantirish sxemasi”ni ishlab chiqdi. Ishlab chiqilgan sxemaga asosan yuqorida keltirilgan irrigatsiya tizimlarida 143 dona kichik GESlar qurib, yiliga 3,96 - 4,5 mlrd. kVt/soat elektroenergiya ishlab chiqarish rejalashtirilgan edi. Ushbu rejada har bir irrigatsiya tizimidagi energetik nuqtalar aniqlanib, shu nuqtalarning gidravlik va energetik xarakteristikalari ko‘rsatib berildi. Bu reja, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 28 dekabrdagi 476 – sonli “O‘zbekiston Respublikasida kichik gidroenergetikani rivojlantirish haqida”gi qarori bilan mustahkamlandi. YUqor

xil GES ishlatiladi. Ular orasida Qibray – 11 KGESi ham bor. Bu GESlarning yoshi 30 – 40 yil va undan ko‘pni tashkil qiladi. Hozir bu inshootlarning texnik holati ko‘p vaqtdan beri ishlatilishi, etarli hajmda va sifatli ta’mirlash ishlari olib borilmasligi, yuqori malakali ishlatuvchi kadrlar etishmasligi oqibatida ishlatish (ekspluatatsiya) madaniyatini pastligi, texnogen va tabiy ta’sirlar natijasida pasaymoqda. Respublikamizdagi mavjud gidrotexnika inshootlari, shu jumladan GESlarni ishonchli ishlatish, ularni ishlatish sharoitlarini yaxshilash, ularga o‘z vaqtida texnik qarovni amalga oshirish, ularni o‘z vaqtida ta’mirlash va rekonstruksiya qilishga ko‘p bog‘liq. Bu foydalanuvchi tashkilotlar zimmasiga katta mas’ulyat yuklab, GESlarni ishlatishni yaxshilashni talab qiladi. Mamlakatimi

minimal – 16.2 m. GES suv sarfi – 78 m 3 /s KMK 2.06.01. – 97 bo‘yicha GES gidrouzelining kapitallik klassi - III 7

UMUMIY QISM 1. UMUMIY QISM 1.1 Obekt joylashgan tumanning tabiy – iqlimiy sharoitlari Qadriya GESlar kaskadi joylashgan tumaning iqlimi O‘zbekiston Respublikasi “Boshgidrometi”ning “Toshkent, observatoriya” metrologik stansiyasini ko‘p yillik kuzatuvlari ma’lumotlari bilan xarakterlanadi. Iqlimi 8

havoning o‘rtacha yillik va kundalik sezilarli ko‘tarilib tushishi bilan birdan o‘zgaruvchi. Xavoning ko‘p yillik o‘rtacha yillik harorati (+13.5 0 s). Eng sovuq yanvar oyining xavosini o‘rtacha yillik harorati (- 6 0 s), absolyut minumimi (- 30 0 s). Eng issiq iyul oyining xavosini o‘rtacha oylik harorati (+ 27 0 s), absolyut maksimum harorat (+ 45 0 s). Xavoning o‘rtacha yillik nisbiy namligi 58%, eng ko‘p dekabr oyida kuzatiladi 74%, eng kam iyul oyida 40% bo‘ladi. YOg‘ingarchilikning o‘rtacha yillik miqdori 405 mm. Eng ko‘p yog‘ingarchilik noyabrdan aprel oyigacha kuzatiladi. Eng ko‘p yog‘ingarchilik mart oyida tushadi (73 mm). Qor qatlami hosil bo‘lishi turg‘un bo‘lmagan davrda va noteks yotadi. Qor qatlamining eng ko‘p qalinligi 44 sm. ga etadi (1969 yil yanvar oyida kuzatilgan). SHa

davri (apreldan avgustgacha)da, eng ko‘p o‘rtacha oylik suv sarfi iyun – iyulda o‘tkaziladi. CHirchiq – Bo‘zsuv kanalining umumiy uzunligi 190 km, undan 140 km Buzsuv deb ataladi, u Oq – qovoq GESi pastki b’efidan boshlanadi. 10

TEXNIK QISM 2. TEXNIK QISM 2.1 Qibray – 11 kichik GESi inshootlarining tarkibi va ularning asosiy konstruktiv xususiyatlari 11

2.1.1 Qibray – 11 kichik GESi inshootlarining qisqacha texnik xarakteristikalari Elektrostansiya derivatsiyali elektrostatsiya turiga mansub, Qadriya GESlar kaskadi tarkibiga kiradi, CHirchiq – Bo‘zsuv suv energetik traktida Toshkent shaxridan 30 km.da, Oq qovoq – 2 GESidan 65/6m masofada joylashgan. GESning belgilangan quvvati – 11.2 Mvt. O‘rtacha ko‘p yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 80 mln.Kvt.soat. Bosh inshooti yuqori b’efidagi belgisi: NDS – 558.00 m. FDS – 559.72 m. Bosh inshoot suv sarfi – 100 m 3 /s. Derivatsiya kanali hisobiy suv sarfi – 100 m 3 /s. Tumanning seyesmikligi – 8 ball. Ochiq taqsimlash qurilmasi – ORU – 35 kv. Gidroturbinasi – buriluvchan parrakli ish g‘ildiragi RK K – 120. Generator (“Elektrostal” zavodida ishlab chiqarilgan) – SV – 546/90 – 40. 2.1.2 Qi

Asosi grunti – galichnik, o‘rkachining belgisi loyiha bo‘yicha 560.32 m. O‘rkach normal dimlangan satxdan loyiha bo‘yicha 1.6 m. Baland qurilgan. To‘g‘onning maksimal bosimi 3.92 m. YUqori qiyaligi galichnik qatlami bilan mustaxkamlangan. Perimichka (suv to‘sgich)ning asosiy o‘lchamlari; –– o‘rkachi bo‘yicha uzunligi – 75.0 m. –– o‘rkachining kengligi – 16.0 m. ––eng ko‘p balandligi – 5.5 m. –– qiyaligini yotishi: tepasiniki (yuqorisi) m = 1,5; pastkisi m = 2.0 m. 2. KGES derivatsiya kanali – ko‘ndalang kesimi tubining kengligi 17 m. suv sathi bo‘yicha kengligi 30.86 m., qirg‘og‘i qiyaligi m = 1,5, bo‘lgan trapetsiya shaklidagi uzunligi 5904 m bo‘lgan kanal. Suv o‘tkazish qobiliyati – 100 m 3 /s, asosi gurnti – soz tuproqli suglinok, tubi va qiyaliklari mustaxkamlanmagan, nishabligi i = 0.

Avankamera uzunligi 20 m. bo‘lib, qiyaliklar bo‘ylab (kirish devori (nыryayuщaya stenka)) va qalinligi 20 – 30 sm.li qiyalik va tub qoplamalardan iborat. Suv qabul qilgich er ostida, ikki ochkalik to‘rt burchak ko‘ndalang kesimga ega, nishab tubli sifondan iborat. Sifon temir – betondan, har bir ochkasi 50 m 3 /s dan jami 100 m 3 /s suv sarfini o‘tkazadi. Asosi soz tuproq – suglinok, galichnikdan iborat. Asosiy o‘lchamlari: uzunligi – 11 m., kirishda ko‘ndalang kesimi 6.25 x 3.0 m., ostonasi belgisi 551.85 m., chiqishda – 6.25 x 4.25 m., ostonasi belgisi 550.6 m. Ta’mirlash shandorlarini o‘rnatish uchun paz nazarda tutilgan. Mayda muz to‘plamlari tashlamasi (shugosbros) temir – beton nov shaklida, poli belgisi 555.25 m. da qurilgan. Novga kirish uning polidan balandda qisqa ustunlar bilan

Bosimli kamera ochiq turda, ikki seksiyadan iborat, planda butun uzunligi bo‘ylab ustun bilan ajratilgan. Xar bir seksiyasi o‘lchami 5.9 x 4.65m. bo‘lgan, yuk ko‘tarishi 30 tn. va maxalliy boshqariladigan zanjirli mexanizmi bor elektrlebedka xizmat ko‘rsatadigan 2 avariya g‘ildirakli zatvorlar hamda ikki, o‘lchami 5.1 x 7.47 m.li qo‘qim ushlovchi panjaralar bilan jixozlangan. SHuningdek 1 komplekt, o‘lchami 6.0 x 8.05 m. bo‘lgan teks sirpanuvchan ta’mirlash zatvorlari mavjud. Ta’mirlash zatvorlariga maxalliy boshqariladigan, yuk ko‘tarish qobiliyati 5 tn. bo‘lgan machtali – strelali kran xizmat ko‘rsatadi. Bosimla kameraning tubi plitasida o‘lchami 0.8 x 0.8 m. bo‘lgan, 8 m 3 /s suv sarfini o‘tkazadigan 1 yuvuvchi galereya qilingan. Galereya asosiy, tekis, g‘ildirakli zatvor (o‘lchami 0.8

Asosiy o‘lchamlari: uzunligi – 33.44 m., kengligi – 5.15 m., balandligi – 4.0 m., devorining qalinligi, fundament plitasi va yopilmasi 1.2 m., nishabligi i = 0.4. Quvur bosimli hovuz, stansiya binosi va erkin suv tashlama tezoqar novidan deformatsiya choklari bilan ajratilgan. Bosimli hovuz bilan tutashgan joyda asosi bilan beton tishga tayanadi. Beton tish bosimli hovuz tishi bilan bir belgida yotqizilgan. Stansiya binosi bosimni o‘zida ko‘tarmaydi, o‘zanli turga mansub, yopiq, suv usti va suv osti qismlaridan iborat. Suv osti qismi yaxlit temir – betondan ishlangan, o‘lchamlari: uzunligi – 34.5 m., kengligi – 13.9 m., balandligi 13.1 m., asos grunti – konglomirat. Suv osti qismida yordamchi jixozlar bilan gidroagrigat, qoplamasiz yasalgan speral kamera, turbina shaxtasi, betonli qiyshayt

2.1.3 Qibray – 11 KGESining mavjud texnik xolati Qibray – 11 KGESi mavjud texnik xolati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining “Davsuvxo‘jaliknazorat” inspeksiyasida to‘plangan materiallar asosida, bitiruv – malakaviy amaliyotni o‘tash davrida o‘rganib chiqildi, ular quyida keltirilgan. 1. GES derivatsiya kanalida 2002 yil mart oyida 16 . . 17+50 piket oralig‘ida dambaning quruq qiyaligi podoshvasida 0.25 l/s filtratsiya suvlarini chiqishi kuzatilgan. Suvni sizib chiqishini bartaraf qilish uchun “Toshgidroproekt” AJ loyixasi bo‘yicha teskari filtr qurilgan, u filtratsiya suv sarfini 0.07 l/s gacha tushirgan. Kanal qirg‘oqlari bo‘ylab xar xil qurilmalar qurilgan, daraxtlar ekilgan, to‘siq devorlar qurilgan, natijada kanalga keladigan nazorat yo‘li yo‘qotilgan, kanal dambasi xar yil

4. Nazorat – o‘lchov apparatlari (NO‘A) gidrouzelda 3V geodezik beloi o‘rnatilgan, ularni xammasi mavjud, ishchi holatda. 1993 yilgacha geodeziya usullari bilan cho‘kish tekshirib turilgan, hozir bu ish qilinmaydi. Bu ishni bajarilishini 1 yillik davriylik bilan qayta tashkil etish zarur. P’ezometrik tarmoq 6 p’ezometrdan iborat, o‘lchovlar oyiga 1 marta muntazzam o‘tkaziladi va jurnalga natijalari yozib boriladi, taxlil qilinadi. Drenaj tarmog‘ida sezilarli sizib o‘tish mavjud joylarda suv o‘lchash vodoslivlari (suv o‘lchagichlar) o‘rnatilmagan. 5. Telemexanika va avtomatika ishchi xolatida, signalizatsiya mavjud ishlab turibdi. Telefon aloqasi bazasi Qadriya GESi va kaskadning barcha GESlari bilan mavjud. Suvni muxofaza qilish zonalariga qo‘yiladigan talablar bajarilmagan, xar xil qurilm

EKSPLUATATSIYA Q ISMI 3. EKSPLUATATSIYA Q ISMI 3.1 Qibray kichik GESini ishlatish loyixasi 3.1.1 Gidrotexnika inshootlari, gidromexanik va gidroenergetik jixozlariga texnik qarov ishlari 19

Kichik GES GTIga texnik qarov ishlari quydagi ishlarni amalga oshirishni nazarda tutadi: –– inshootlar va ular gidromexanik jixozlari ustidagi chang va qo‘qim (musor) xar kuni tozalab olinishi kerak. Gidroturbinalar, yordamchi tizimlar nasos agregatlari bilan birga barcha gidrokuchlanish jixozlarini ishi hisobga olib boriladi, zavodlardan olingan ko‘rsatmalarga muvofiq ularga texnik qarov (texnik xizmat ko‘rsatish) amalga oshiriladi, qo‘qim ushlovchi panjaralar oldida to‘planib qolgan qo‘qim tozalab olib tashlanadi, zatvorlar xar kuni ko‘rib chiqiladi, lozim bo‘lsa ular ko‘targichlari moylanadi; –– beton sirtlardan ko‘chib tushgan kichik xajmdagi o‘yiq, siniqlar, yoriqlar, ko‘chib tushgan suvoqlari sementli aralashma bilan suvoq qilinishi, simlarni izolyasiyasi ko‘chib ochilib qolgan sirtl

materiallar va extiyot qismlarning avariya zaxirasi oldindan tayyor xolatga keltirib qo‘yilishi kerak; –– barcha inshootlar xamda ularning gidromexanik va gidroenergetik jixozlari qishga o‘z vaqtida tayyorlab qo‘yilishi, qish davrida muzlash xosil bo‘lishini kuzatib borish, zatvorlar, panjaralarda xosil bo‘lgan muz urib sindirib tushirilishi va yig‘ishtirib olib tashlanishi, lozim bo‘lsa zatvorlar isitilishi kerak; –– yong‘in chiqish xavfi mavjud yog‘ – bosimli tizim va uning quvurlari, yog‘ – moy materiallari omborxonalari oldida olov yoqish, chekishga yo‘l qo‘yilmaydi; –– xar kunlik texnik xujjatlar, jurnallar o‘z vaqtida to‘ldirib borilishi, kundalik xujjatlarni saqlanishini ta’minlash zarur; –– suvni muxofaza qilish mintaqalaridagi o‘rmon daraxtlari, o‘simliklarga qarash, sug‘orish, ke

balandlik bo‘yicha o‘zgarishi, yoriqlar va choklarni ochilishi, nazorat – o‘lchov asboblarini ko‘rsatkichlari olinadi va beton xolati tekshiriladi. Maxsus kuzatishlar ilmiy tekshirish institutlari, loyixa institutlari, lozim bo‘lsa suv ostida tekshiruvchilarni jalb qilib amalga oshiriladi, bunda u yoki bu nuqson va kamchilik (buzulish, ishdan chiqish) ni loyihaga nisbatan chetga chiqishi aniqlanadi. Ekspluatatsiya xizmati o‘tkazadigan ko‘z bilan kuzatish ishlariga inshootlarning betonli sirtlari, grunt inshootlar sirtlarini umumiy xolatini kuzatish, cho‘kishlar, tuproqqa kirib ketish va yoriqlar, suvni sizib o‘tishi va ishqorlanish, muz qoplamasining holati, mayda muz to‘plamini xarakat ustidan kuzatish ishlari kiradi. Ko‘rib chiqish paytida aniqlangan barcha kamchiliklar joyida belgilanib

termometr, eksbenzometr (zo‘riqishni o‘lchagich), ampermetrlar, voltmeirlar, aylanish tezligini o‘lchagich, reperlar va boshqalar. Ko‘z bilan kuzatishda suvning loyqaligi, qum hosil bo‘lishi, loyqa cho‘kishi va yuvilishlar, o‘zanlarni o‘t bosishi, shikastlanishlar, er teshar xayvonlar paydo bo‘lishi, karroziya, er silkinishi va boshqalar, shuningdek cho‘kish, noteks cho‘kish, tuproqga kirib ketish, surilish, siljishi, yoriqlar, suvni sizib o‘tishi, qirg‘oqlarni emirilishi va boshqalar kuzatiladi. Suvning loyqaligi va oqizindilar yirikligi, zo‘riqish, tozalash va ta’mirlash ishlar xajmi, suv satxi, tezligi, sarfi, o‘zanning gidravlik elementlari, suv bosimi va napori, shikastlanishlar, suvning minerralizatsiyasi, xarorati, tok kuchi va quvvati, aylanish tezligi, geodezik o‘lchovlar va boshq

–– texnika ishlatish qoidalari va ko‘rsatmalariga rioya qilish; –– rejasiz ta’mirlashlar sinishlar avariyalarni kelib chiqish sabablarini aniqlash va taxlil qilish; –– ta’mirlash ishlari uchun extiyot qismlar asboblar (instrumentlar) va jixozlarni o‘z vaqtida ta’minlash; –– inshootlar va jixozlar ishini o‘rganib borish, kerakli sinash va tadqiqotlarni o‘tkazish; –– gidrostansiya agregatlari ishining aniq xisobini olib borish va tezkor xisobatlarni yuritish; –– texnika xavfsizligi, yong‘inga qarshi tadbirlarga rioya qilish; –– ratsionalizatorlik va ixtirochilik soxasida xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarning tashabuskorligini xar tomonlama rag‘batlantirish. Aytib o‘tilganlardan kelib chiqib ekspluatatsiya tadbirlari rejasi o‘z ichiga texnik qarov, kuzatish, ta’mirlash va zamonaviylashtirish ishla

Asosiy jixozlarni kapital ta’mirlash davriyligi “Elektr stansiyalari va tarmoqlarni texnik ishlatish qoidalari”ga muvofiq quyidagicha belgilangan: –– 2190 soat ishlagan GES agregatlari uchun etti yilga 1 marta, kapital ta’mirlashning o‘rtacha davriyligi 14 yilni tashkil qiladi. 25

1 - sxema 26Ta’mirlash – qayta ishlash ishlari Kuzatib ( ko’rib ) chiqish va o’lchash ishlari natijalari Ко missiyalar tomonidan ko’rib chiqish natijalari Ка dastr Istiqbolli rejaga kiritilgan ishlar Defekt dalolatnomalari , tozalash va ta’mirlash ishlari ха jmi J о riy ta’mirlash Loyi[a – smeta hujjatlarini tayyorlashga buyurma berish Loyixa - smeta xujjatlari (LSX) ni tayyorlash YUqori tashkilot texnik kengashda LSX ni tasdiqlatib olish Ка pital ta’mirlash Joriy yil ta’mirlash ishlari rejasini tuzish Ка pital ta’mirlash ishlarini bajarishga tender e’lon qilish , ta’mirlash ishlari calendar grafigini kelishish Х o’jalik usulida ta’mirlash ishlarini бажариш Pudrat tashkilotlari bilan ta’mirlash ishlarini bajarish Ta’mirlash – qayta tiklash ishlari sifatini nazorat qilib borishМа teriallar

–– bosh transformatorni birinchi kapital ta’mirlash ishga tushirilgandan so‘ng kamida 8 yildan so‘ng, keyingilari esa kerak bo‘lishiga qarab bajariladi. –– agregatlarning yordamchi elektr jixozlarini ta’mirlash agregatni o‘zini ta’mirlash bilan birga bir vaqtda o‘tkaziladi. –– gidroagregatlarni joriy ta’mirlash yiliga 1 marta, xar birining o‘rtacha davomiyligi – 3 kun, kapital ta’mirlashniki – 5 kun belgilangan. Kichik GES jixozlarini kapital ta’mirlash maxsus energota’mirlash tashkilotlarining xodimlari jalb qilinib bajariladi. Bajariladigan ish xajmi RDPr 34 – 38 – 030 – 84 “Elektrostansiya va tarmoqlar jixozlari, binolari va inshootlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashni tashkil qilish qoidalari”ga muvofiq aniqlanadi. Jixozlarni joriy ta’mirlash va unchalik murakkab bo‘lmagan ka

Ta’mirlash ishlarini tashkil qilish va qabul qilish sxemasi yuqorida keltiriladi (sxemaga qarang). Kichik GES gidrouzelida loyixaga muvofiq materiallar, instrumentlar va jixozlarning quyidagi zaxirasi mavjud bo‘lishi lozim: 1. Sement – 15 t. 2. YUvilgan qum – 35 m 3 3. Sartirovka qilingan graviy – 40 m 3 4. Arralangan taxta (40 – 50 mm) – 5 m 3 5. YOg‘och – 8 m 3 6. Bitum BM – 111 – 1 t. 7. Po‘lat armatura – 1.5 t. 8. Po‘lat list ( t = 12 mm) – 1.2 t. 9. Po‘lat sim ( d = 3 – 6 mm) – 0.7 t. 10. Rama oynasi (4 – 6 mm) – 150 m 2 11. Po‘lat tros ( d = 16 – 3 6 mm) – 300 p.m. 12. Elektrodlar – UONI – 100 kg - zanglamaydigan – 70 kg 13. Brizent – 175 m 2 14. Politilen plyonka – 150 kg 15. Salnik – 70 kg. 16. YOng‘in shlanglari – 250 p.m. 17. Mix – 15 kg 18. Zatvorlar zichlagich rezinalari – xar

diskli zatvor va teskari klapnlar soniga teng. 23. Ish g‘ildiragi – 1 dona. 24. Zichlagich halqa – 1 dona. 25. Qo‘zg‘aluvchan nasos stansiyasi – DES – 60 – 1 komplekt. 26. Kavsharlash transformatori – 2 komplekt. 27. Kavsharlash agregati ASB 300 – 1 komplekt. 28. YOng‘in motoponpasi – 1 komplekt. 29 Avtogen agregati – 1 komplekt. 30. Qo‘zg‘aluvchan elektrokolifer – 1 komplekt. 31. Proektor PES – 35 – 3 dona. 32. Tal (3 – 5 t. YUk ko‘taruvchi) – 2 dona. 33. Lebedka (3 – 5 t. YUk ko‘taruvchi) – 2 dona 34. Qutkaruv doirasi – 8 dona. 35. Rezina qayiq – 2 dona. 36. Elektrodrel – 2 dona. Instrumentlar: 37. O‘lchov lentasi (20 m) – 2 dona. 38. Ruletkalar – 5 dona. 39. fonarlar – 15 dona. 40. Kirki – 20 dona. 41. Lom – 25 dona. 42. SHtikli lopatka – 30 dona. 43. Sapkovoy lopatka – 30 dona. 44. Nas

48. Metal g‘altak – 3 dona. 49. Arra (qo‘l arra) – 10 dona. 50. Motopilo – 2 dona. 51. Rezina etik – 15 juft. 52. Brizent qo‘lqop – 50 juft. 53. CHlangarlik asboblari to‘plami – 3 komplekt. 54. Rezina glamchalar – 15 dona. 55. Elektr o‘tkazgich sim – 300 m. 56. Elektr kabel: Kuchlanishli – 200 m. Nazorat qiladigan – 200 m. 57. Lampa: 60 – 150 vt. – 150 dona; 200 – 500 vt. – 30 dona. 58. Izolyatorlar; SHFU – 10 – 90 dona. PF – 70 – D – 90 dona. 3.5 Texnik tadbirlar hisoboti Texnik (ekspluatatsiya) tadbirlari hisoboti yuqori tashkilotga quyidagi tarkibda taqdim qilinadi. 1. Kirish (berilgan ob’ektni qurilishining maqsadi, manzili va joylashgan o‘rni, rahbarlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar, aloqani mavjudligi yoziladi). 2. Umumiy bo‘lim: 2.1. Foydalanuvchi tashkilot tizilmasi. SHtatiga kiritilg

2.3. Ob’ektni texnik holatini ta’minlash uchun ko‘rsatilgan xizmat (servis)lar (Xizmat ko‘rsatish bo‘yicha mavjud mashina va mexanizmlarning tarkibi va xarakteristikalaridagi o‘zgarishlar); 2.4. YOrdamchi xo‘jaliklar va tashkilotlarning ishlari, ular xarakteristikalaridagi o‘zgarishlar; 2.5. Byudjetdan molyalashtirish, xo‘jalik hisobi va o‘z – o‘zini moliyalash, elektr energiyasini sotish, kichik GES inshootlari va jixozlarini ushlab turish sarf – xarajatlari. 3. Kichik GES ish rejimi, suv sarfi, napori va asosiy ko‘rsatkichlarini o‘zgarishi. 4. Kichik GES GTI va jixozlarini ushlab turish: 4.1. Texnik xolatni kuzatish ishlari; 4.2. Inshootlar va jixozlarga texnik qarov ishlari; 4.3. Ta’mirlashlar va ularni qabul qilish; 4.4. Zamonaviy (mukammallashtirish)lashtirish ishlari. 5. Mashina va m

Asosiy (turbinalar, gineratorlar, mexanik jixozlar, bosh transformator) jixozlariga, elektrotexnik jixozlarga, avtomatika vositalari, telemxanika, rele ximoyasiga texnik xizmat ko‘rsatish va joriy ta’mirlashlarni Samarqand elektir tarmoqlarini ta’mirlash maxsus xizmati amalga oshiradi. Gidrouzel bino va inshoatlariga texnik xizmat ko‘rsatish, kapital va joriy tamirlashlar maxsus tashkilotlar jalb qilinib amalga oshiriladi. 3.6.1 Kichik GES boshlig‘ining lavozimiy majburiyatlari Kichik GES boshlig‘i Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining “Suvenergo” Respublika birlashmasi tomonidan lavozimiga tayinlanadi, u quydagi xuquqlarga ega. –– vakolati doirasida belgilangan masalalar yuzasida boshqa tashkilot va muassasalarda kichik GES nomidan ish olib boradi. –– vakolati doirasida, amaldagi mavjud

–– kichik GES gidrouzel xizmatchilarining mexnat faoliyati, maishiy ehtiyoji va boshqa ishlab chiqarish masalalari, shikoyat va etirozlarni ko‘rib chiqadi, ularni amaldagi qonunchilik asosida xal qilinishiga erishiladi; –– loyixa – smeta xujjatlarida nazarda tutilmagan ta’mirlash qayta qurish ish xajimlarini ishlatishga qabul qilinmaydi. 3.6.2 Kichik GES boshlig‘ining majburiyati –– kichik GES xodimlariga topshiriqlarini taqsimlab berish va ularni bajarilishini nazorat qilish, o‘ziga bo‘ysinuvchi xodimlarni malakasini oshirishga yordam berish va ularni xizmat vazifalarini bajarish bo‘yicha bilimlarni tekshirib borish. –– kichik GES orqali, uning kanallari orqali suvni o‘tish va ularni texnik ishlatish bo‘yicha umumiy raxbarlikni amalga oshirish; –– kichik GES inshoatlari va jixozlari to‘g‘

–– ishlab chiqarish qobiliyatiga taaluqli GESni texnik ishlatish qoidalari, buyruqlar, ko‘rsatmalar, raxbarlik xujjatlari; –– belgilangan xisob kitob va xisobot shakillari, dispechirlik xizmati ishini tashkil qilish, ishlab chiqarish iqtisodi va tashkil qilish mexnat va boshqarish; –– mexnat muxofazasi, texnika xafsizligi, yong‘inga qarshi ximoya qoidalari, mexnat qonunchiligi asoslari. 3.6.4 Kichik GES boshlig‘i quydagilar uchun javobgar –– kichik GES ishootlari komplekisining texnik ishlatilishi va soz xolati; –– Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi va “Suvenergo” “Respublika birlashmasining buyruq, ko‘rsatma va tavsiyalarni o‘z vaqtida bajarilishiga; –– tasdiqlangan ekspluatatsiya tadbirlari rejasini o‘z vaqtida bajarilishiga; –– asosiy va yordamchi jixozlar, aloqa, avtomatika va telemexa

Navbatchi muxandis (dispetchir) barcha ishlab chiqarish uchastkalarini ishiga markazlashgan xolda tezkor raxbarlikni, shuningdek farrosh ishini muvofiqlashtiruvchi mutaxasis xisoblanadi. Unga bu ishlar “Suvenergo” Respublika birlashmasi buyrig‘i biriktirib quyiladi. Navbatchi muxandisni kichik GES boshlig‘i ishga qabul qiladi va u o‘z faoliyatida mazkur lavozimiy ko‘rsatmalarga amal qiladi. 3.7 Navbatchi muxandis (dispetcher) majbur –– barcha kanallar, inshoatlar va dambalarni suv o‘tkazish qobiliyatlari, kritik suv satxlarini bilishi; –– suv o‘tkazishda va suvni kichik GESga berishda barcha qiyinchilik tug‘diradigan joy va uchastkalarni bilishi; –– joriy yilda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan ta’mirlash va qurilish bo‘yicha barcha ish rejalarini bilishi; –– boshqaruv apparati va xodimlarn

3.7.1 Navbatchi muxandis (dispechter) quydagi xuquqlarga ega –– GESga suv olish bo‘yicha barcha operatsiyalarni boshqarish; –– odatdan tashqari (suv yorishi, avariya, katastrofa va sh. O‘.) xolatlarda xodimlarni asosiy ishlaridan olib avariya uchaskalariga boshqa ishlarni bajarishga, shuningdek boshqa shtatdagi xodimlarni tezkor ishlarni bajarishga jalb qilish. 3.7.2 Navbatchi muxandis (dispechter) javobgar –– gidroturbinalar va KGES ritmik ishi, shuningdek GESdagi boshqa eksplutatsion tadbirlarni bajarilishiga; –– eksplutatsiya tadbirlari rejaviy ishlarida chetga chiqishlarni o‘z vaqtida aniqlash va bartaraf qilishga. 3.7.3 Malakaviy talablar Oliy ma’lumot va muxandis – texnik lavozimlarida 2 yil ish staji yoki o‘rta maxsus ma’lumot va muxandis – texnik lavozimlarida kamida 5 yil staji. 3

3.8.1 Muxandis – elektronchi majbur –– kichik GES gidrouzeli elektr – tarmoq xo‘jaligini ta’mirlash va ta’mirlash ishlariga ekspluatatsiya xizmati ko‘rsatish ishlarini texnik rejalashtirishni amalga oshirish; –– elektr jixozlarini ishonchli ishlatishni oshirish tadbirlarini, toshqinni o‘tkazishga tayyorgarlikning tashkiliy – texnik tadbirlarini, kuzgi – qishki tadbirlarni ishlab chiqish; –– xodimlarni o‘qitishni tematik rejasi va dars jadvalini tuzish; –– avariyalarni tekshirish va ularni oldini olish tadbirlarini ishlab chiqishda qatnashish; –– elektr tarmoqlari va jixozlarini kapital ta’mirlash hamda rekonstruksiya qilish defekt dalolatnomalarini tuzishda qatnashish; –– gidrouzelni tungi davrda elektr yoritilishini kuzatib borishi, lozim bo‘lsa buzilish va kamchiliklarni bartaraf qilish

3.8.3 Muxandis – elektronchi javobgar –– o‘ziga biriktirilgan inshootlar va tarmoqlar uchastkalarini yaxshi xolati va avariyasiz ishlashi, shuningdek bajarilgan ishlar sifati, biriktirilgan xodimlar ishi uchun javobgar; –– ekspluatsiya tadbirlari bo‘yicha barcha ta’mirlash – proflaktika ishlari va elektr jixozlarini ta’mirlashni belgilangan texnik talablarini o‘z vaqtida tashkil qilish hamda bajarish. 3.8.4 Malakaviy talablar Ish stajiga talab qo‘yilmasdan oliy ma’lumot yoki muxandis – texnik lavozimlarida kamida 5 yil ish staji bilan o‘rta maxsus ma’lumot. Elektromexanik va elektrik o‘rta maxsus ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak. 3.9 Gidrotexnikning lavozimiy vazifalari Gidrotexnik kanallar, gidrotexnika inshootlari, barcha qurilmalar, xizmat va yordamchi binolar ta’mirlash hamda texnik ya

–– mexnat muxofazasi, texnika xavfsizligi qoidalarini bilishi; –– ta’mirlash ishlari sifatini oshirish, inshootlar va jixozlarni ishlatishni yaxshilash, ularni ta’mirlashlar aro muddatlarini cho‘zish tadbirlarini ishlab chiqishda qatnashish; –– ta’mirlash – qurilish ishlari rejasi va xisobatlarini ishlab chiqishda ishtirok etish; –– mavjud jixozlar, bino va inshootlarni texnik xisobini olib borish; –– bino va inshootlarni kapital ta’mirlash bo‘yicha pudrat tashkilotlari bilan tuziladigan shartnomalar uchun materiallarni tayyorlash; –– inshootlar va jixozlarni ta’mirlash hamda sinashni o‘tkazilishi ustidan ishlatish ko‘rsatmalariga rioya qilish, inshootlar va jixozlarga texnik qarovni o‘tkazilishi ustidan nazorat olib borish; –– kanallar, dambalar va inshootlardagi minimal va maksimal suv s

–– jixozlarni ta’mirlash va montaj qilishga yangi standartlar me’yorlar, texnik shartlarni joriy qilish bilan bog‘liq tadbirlar tayyorlanishida qatnashish, shuningdek jixozlarni texnik xolatini tekshirish, ularni ta’mirlashdan so‘ng ishga qabul qilishda qatnashish, korxonaga yangi kelib tushayotgan jixozlarni qabul qilish va jixozlarni xisobdan chiqarish yoki boshqa korxonaga berishni rasmiylashtirish; –– mukammallashtirishga talluqli ixtirochilik va ratsionalizatorlik takliflari bo‘yicha xulosalar berish, ixtirochi va ratsionalizatorlarga amaliy yordam ko‘rsatish va ular takliflarini joriy etilishiga ko‘maklashish. 3.9.2 Gidrotexnik quyidagi huquqlarga ega –– ta’mirlash – qurilish ishlari bilan band xodimlar ishini tekshirish; –– ishlab chiqarish samaradorligini oshirish rejalarini tuzish

–– bajarilgan ta’mirlash – qurilish ishlarini to‘g‘ri rasmiylashtirilishi va naryadlari bo‘yicha to‘lovlar uchun; –– inshootlar, bino, jixozlar va mexanizmlarni ta’mirlashga shartnomalar tuzish bo‘yicha o‘z vaqtida materiallarni tayyorlash uchun; –– defekt qaydnomalari va ishlab chiqarish tadqiqotlarini to‘g‘ri tuzish va o‘tkazilishi uchun; 3.9.4 Malakaviy talablar Oliy ma’lumot va texnik yoki boshqa muxandis – texnik lavozimlarida kamida 5 yil ish staji. Ishchi, qurilish ishchilari, chlangar iloji boricha o‘rta maxsus ma’lumotga ega bo‘lishi kerak, ular ish stajiga talab qo‘yilmaydi. 3.10 Ekspluatatsiya xizmati ishini tashkil qilishning asosiy qoidalari 3.10.1 Ekspluatatsiya xizmati ish rejasini ishlab chiqishdan oldin kichik GES barcha inshootlari, ulardagi gidromexanik jixozlar, gidroku

3.10.4 Ekspluatatsiya tadbirlari rejasi kichik GESda o‘tkaziladigan ta’mirlash va qayta tiklash ishlariga ruxsat hisoblanadi. Rejada nazarda tutilmagan, keyinchalik aniqlangan ishlar uchun qo‘shimcha ruxsat olinadi, bu rejaga o‘zgartirish kiritishga asos bo‘ladi. 3.10.5 Kichik GES yillik moliyaviy – xo‘jalik rejasi ekspluatatsiya tadbirlarini bajarish uchun kerakli sarf – xarajatlar, elektr energiyasi sotish, undan xususiy extiyoj uchun ishlatish, transport xizmatlari ko‘rsatish, konselyariya va xo‘jalik mollari, NO‘Alari, yangi inventarlar sotib olish, xizmatchilarni malakasini oshirish, xar xil tanlov ko‘rgazma, seminar, o‘quvlar o‘tkazilishi xarajatlarini hisobga olib ishlab chiqiladi. Bu rejaning bajarilishi xar yili auditorlik xizmati tomonidan tekshiriladi va ishni yaxshilash bo‘yich

3.10.9 3 – 5 yilga mo‘ljallangan istiqbolli reja zasonaviylashtirish, mukammallashtirish, rekonstruksiya qilish ishlarini inobatga olib tuziladi. Unda fan va texnikaning yangi yutiqlari, mexnitni tashkil qilishning ilhor usullari o‘z aksini topgan bo‘ladi. Bu rejadan xar yili ba’zi bir ishlar sillik ta’mirlash ishlari rejasiga o‘tkazib boriladi. 3.10.10 Kichik GES va undagi gidrokuchlanish jihozlari xususiyatlaridan kelib chiqib ekspluatatsiya xizmati texnika xavfsizligi va maxnat muxofozasi qoidalariga o‘zgartirishlar kiritib boradi va ularni bajarilishiga erishadi. Yil oxirida bu ish bo‘yicha xam hisobat tuziladi, u texnik tadbirlar hisoatiga qo‘shiladi. 3.10.11 Ekspluatatsiya xizmati yuqori tashkilotga xar kunlik, xaftalik, o‘n (o‘n besh) kunlik, oylik, choraklik, olti oylik, yillik his

1. Agregat oldida navbatchilik, agregatga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muvaffaqiyatli imtixon topshirgan, tajribali xodimga topshiriladi. 2. Ish joylarida jixozlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha batafsil yozilgan ko‘rsatmalar, mexanizmning u yoki bu uzelini ish prinsipini yorituvchi kerakli chizma va sxemalar osib qo‘yilishi lozim. 3. Agregat ishlab turganda qanday bo‘lmasin ta’mirlash ishlarini olib borish va aylanuvchi qisimlarini artib tozalash va moylash, yo‘naltiruvchi apparat halqalari orasida turbina qopqog‘i ustida turish, bosim ostidagi quvur yoki idishlardan yog‘, suv yoki havo oqimini to‘xtatish maqsadida bolt – gaykalarni burab tortish taqiqlanadi. 4. Tozalash ishlarini olib borish faqat ishlamay turgan agregatda o‘tkazilishiga ruxsat beriladi. 5. Tozalash yoki qanday

12. Qo‘zg‘aluvchan lampalar past kuchlanishga ega bo‘lishlari kerak. 127 va 220 v.li qo‘zg‘aluvchan lampalardan foydalanish qatiy ma’n qilinadi. 13. Turbina zali va unga tutash xonalarda maxsus ruxsatsiz begona kishilarni kirishi va bo‘lishi taqiqlanadi. 14. GES binosida, ma’lum bir aniq joyda, noxush xolatda birinchi yordam ko‘rsatish uchun: nasilka, rezina to‘shak va boshqa vositalar bo‘lishi kerak. Ta’mirlash ishlari yoki taftish qilinayotganda texnika xavfsizligining umumiy qoidalaridan tashqari quyidagi qo‘shimcha qoidalar bajarilishi zarur: –– barcha xavfli joylarda aniq yozilgan ogoxlantirish yozuvlari va anshlaglari osib qo‘yilishi kerak; –– to‘shama yog‘ochlar, eshaklar, vaqtinchalik narvonlar va o‘rab turuvchi to‘siqlar har kuni tekshirilib turilishi, aniqlangan kamchiliklar o‘sh

–– speral kamera va so‘ruvchi quvur, shuningdek (oxirigacha mantaj qilinmagan) ish g‘ildiraklarini elektr kavsharlash ishlari xavosi yaxshi so‘rib chiqazib tashlanadigan xonalarda ruxsat beriladi; –– turbina va berkituvchi qurilma ( shandorlar, shitlar, zatvorlar, yo‘naltiruvchi apparat, tushuvchi zadvijkalar) larda ta’mirlash ishlari olib boriladigan payti “Qo‘shilmasin – odamlar ishlayapti” degan yozuv osib qo‘yilishi va bu mexanizmlar tarmoqlanishi kerak; –– osib turilgan yoki tashilayotgan yuk ostida ish bajarish yoki odamlarni turishiga ruxsat berilmaydi; –– mast kishilarga ishlashga ruxsat berilmaydi; –– ishlarni bajaradigan barcha xizmatchilar maxsus kiyim – bosh bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. 46

HAYOT FAOLIYATI HAVFSIZLIGI 47

4. HAYOT FAOLIYATI HAVFSIZLIGI 4.1 “Qibray” gidroelektrostansiyasida favqulotda vaziyatlarning zarar talofatini aniqlash Hayot faoliyati xavfsizligining nazariy asoslari Hayot – faoliyat xavfsizligi kishilik jamiyatining hamma holatlaridagi sharoitlar bilan qiziqadi va ularni o‘rganadi. Faoliyat va me h natning shakllari xilma xildir. Ular turmushda, jamiyatda, madaniyatda, ishlab chi q arishda, ilmda va bosh q a xayot so h alarida kechadigan amaliy, a q liy va ma’naviy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Faoliyat jarayonining modelini umumiy h olda ikkita elementdan tashkil topgan deb q arash mumkin, ya’ni bir – biri bilan to‘ g‘ ri va q aytma alo q ada bo‘ladigan inson va mu h it elementlaridir. Ko‘ngilsiz o q ibatlarni keltirib chi q aruvchi xodisa, ta’sir va bosh q a jarayonlar xavflar deb

Odamzot xar doim o‘zining xavfsizligini ta’minlashga intiladi. Ishlab chi q arishning rivojlanishi bilan bu masalalar maxsus bilimlarni talab q iladi. Bizning davrimizda xavfsizlik muammolari yanada keskinlashdi. Mamlakat va jamiyat baxtsiz xodisalar, yon g‘ inlar, avariyalar va talofatlardan ulkan zarar ko‘rib kelmokda. SHuning uchun xavflardan h imoyalanish masalalarida odamlarni tarbiyalash mu h im axamiyat kashf etadi. 4.2 Gidroelektrostansiyalarda fav q ulodda vaziyatlarning zarar talofatini h isoblash Har qanday favqulodda vaziyat o‘zining to‘satdan yuz berishi mumkinligi bilan xavflidir. Favqulodda vaziyatlar ob’ektlar ishlab chiqarish jarayoni va uning elementlari mustahkamligiga turli darajada ta’sir qilib, moddiy zarar va talofat etkazadi. Bunday holatda favqulodda vaziyat keltir

vaziyatning yuzaga kelishida ishchi, xizmatchilarning ehtimoliy talofatini (n) quyidagicha aniqlash mumkin:N R n R n N *    =250 × 1,7 × 10 -3 = 4 bu erda: R – favkulodda vaziyatdagi xavf – xatar turi bo‘yicha odamlarning ehtimoliy talofati darajasi; N - ob’ekt, soxa, tarmoq va shu kabilarda aholi yoki ishlovchilarning soni. “Qibray” gidroelektrostansiyasi da 250 dan ortiq ishchi xizmatchilar ishlaydilar. SHunday kilib “Qibray” gidroelektrostansiyasi da favqulodda vaziyatning yuzaga kelishi natijasida 4 kishi jaroxatlanar ekan. 4.3 YOng‘in xavfsizligi “Qibray” gidroelektrostansiyasida boshqaruv binolarida yong‘in xavfsizligi bo‘yicha ma’sul shaxs bo‘ladi. U shu binoning yong‘in xavfsizligini ta’minlash uchun ma’sul hisoblanadi. Gidroelektrostansiyada binosida o‘t o‘chirish yaщigi, o‘t o

Elektr tokidan shikastlanish. Ishlab chikarishda, avariyalarda yoki tabiiy ofat sodir bo‘lganda ko‘pincha odamlarni tok urib shikastlanishi mumkin. Bunday hol shikastlangan kishilar va qutqaruv ishlarini olib borayotganlar bilan xam yuz berishi mumkin. Elektr tokidan shikastlangan kishi organizmida tananing ayrim joylarida umumiy yoki maxalliy o‘zgarishlar yuz beradi: teri kuyishi, yumshoq to‘qimalarning kuyishi, asab tizimini ishdan chiqishi, nafas olishning to‘xtab qolishi va shu kabilar. Elektr toki urgan kishini zudlik bilan tok ta’siridan q ut q ariladi. Buning chun tok manbadan o‘chiriladi, yoki shikastlangan kishini tok o‘tayotgan simdan ajiratib olinadi. Tok ta’siridan q ut q arilgan kishi xushida bo‘lsa tekis joyga yotkizilib toza xavo bilan ta’minlash kerak. Agar tok urgan kishi

tushgan suvlar tashqariga chiqishi kerak. Bu ishni tezda amalga oshirilmasa cho‘kkan odam ichidagi suvlar 4 – 5 minutdan keyin konga o‘tib u halok bo‘lishi mumkin. Agar suvdan qutqarilgan kishining terisi oqargan bo‘lsa, uning nafas yo‘llariga suv kirmaganligini bildiradi. Bunday xolda zudlik bilan burun yoki og‘izga xavo puflash, yukni massaj qilish usuli bilan su’niy nafas oldirishga kirishish zarur. 52

TABIATNI MUHOFAZA QILISH 53

5. TABIATNI MUHOFAZA QILISH 5.1 Xududning tabiati muhofazasi Qibray 11 kichik GES binosi qurilgan xududning ekologik xolati diplom loyihasini I bo‘limida yoritilagan tabiiy sharoiti ta’rifidan kelib chiqib quyidagicha baholanadi. Ko‘p yillardan beri aholi yashash joylarini barpo qilish va obodonlashtirish, mahalliy sanoat korxonalarini, chorvachilik majmuasini barpo qilish va ishlatish, dehqonchilikni rivojlantirish bilan bog‘liq inson xo‘jalik faoliyati va tabiiy jarayonlarni to‘g‘ridan - to‘g‘ri va bilvosita ta’sirida turli yo‘nalishdagi va darajadagi o‘zgarishlardir. YA’ni salbiy o‘zgarishlar yuz bermoqda. Bu o‘zgarishlar o‘z navbatida xududni ekologik xolatini yomonlashishiga olib keladi. Hudud tog‘li rayonda joylashganligi va dam olish zonalariga boy ekanligi hamda dam olish tartibsiz

ravishda esib turadigan tog‘ shamoli, mahalliy sanoat korxonalaridan chiqayotgan chiqindi va tutunlar, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi bilan bog‘liq havoga ko‘tarilayotgan chang to‘zonlar, tuzlar, qumlar sanoatda foydalanilgan kimyoviy moddalarni bir qismini quyilishidir. Ikkinchi navbatda suv ob’ektlarini aholi yashash joylaridan deyarli tozalanmasdan, chorachilik majmualaridan chiqarilayotgan oqava suvlaridan hamda sug‘oriladigan erlardan tashlanayotgan suvlarning kelib qo‘shilishidan ifloslanishidir. Xududni atmosfera havosini suv resurslarini ma’lum darajada ifloslanib zaharlanganligi, sho‘rlanganligi, tuprog‘i ifloslanganligi ta’sirida o‘simlik va hayvonot dunyosiga to‘g‘ridan - to‘g‘ri salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xududning ko‘rsatilgan ekologik xolatini sog‘lomlashtirish uchun ke

6. Xududdagi o‘simlik va hayvonot dunyosi holatini yaxshilanishi zarur, ular orasida kamayib borayotgan turlarni aniqlash, o‘rganish va ularga qulay sharoit yaratish. 7. Xududni er va suv resurslaridan oqilona foydalanish dasturini ishlab chiqish va hayotga joriy etish zarur, bu ishlar ustidan doimiy va tartibli ravishda nazorat o‘tkazilib turilishi kerak. 5 .2 Ekspluatatsiya ishlarini atrof muhitga ta’sirini bartaraf q ilish Y u qorida ko‘rsatib o‘tilgan atrof muhitga ta’sirini sezilarsiz holatda bo‘lishini ta’minlash yoki bartaraf qilish uchun. O‘zbekiston Respublikasini “Tabiatni muxofaza qilish to‘g‘risida”gi me’yoriy xujjatlari talablaridan kelib chiqqan xolda quyidagi tabiatni muhofaza qilish chora - tadbirlar amalga oshiriladi. A. Havodagi musaffolikni ta’minlash uchun. 1. Havodagi

3. Qazib olingan gruntlar qayta qo‘yish uchun ishlatiladi. Ortib qolgan grunt esa jarliklar, chuqurliklarni to‘ldirish uchun ishlatiladi. 4. Qurilish tugagandan keyin ish maydonlari toza holatga qaytari ladi. U erda qolgan chiqindilar maxsus mashinalarda chetga olib ketiladi. 5. Ekspluatatsiya qilinayotgan xududda shamol ta’sirida tuproq eroziyasi bo‘lishi mumkin, shu sababli massiv bitgandan so‘ng eroziyaga qarshi tadbirlar amalga oshiriladi. 6. Suvning ifloslanishini oldi olinadi. 7. Ekspluatatsiya qilishda ba’zi ishlar mexanizmlar yordamida amalga oshirishi uchun bu erlarda vaqtinchalik mashina turar joylarini barpo qilish. 8. Mashina remont qilish va saqlash uchun maxsus joylar jixozlari bilan tashkil qilinadi. 9. Ko‘kalamzorlashtirish ishlari olib boriladi. 10. Kuz vaqtida va umuman b

3. Baliqlarni ko‘payishiga ta’sir qiladigan salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmaslik kerak. 58

TEXNIK CHIZMALAR 59

ASOSIY XULOSALAR 61

XULOSA 1. “Qibray 11” kichik GESi Toshkent viloyati Qibray tumanida CHirchiq – Bo‘zsuv suv – energetik traktida joylashgan, 1943 yilda ishlashga topshirilgan. GESni “O‘zenergo” DAKning “Qadriya GESlar kaskadi” unitar korxonasi ishlatadi. GESni belgilangan quvvati – 11,2 Mvt. O‘rtacha yillik energiya ishlab chiqarishi – 80 mln. Kvt. Soat. Gidroturbina napori (hisobiy) – 18 m. Suv sarfi – 78 m 3 /s 2. GESni ishlatish qoidasi birinchidan eskirgan, ikkinchidan yo‘qotib yuborilgan, xozir GES “Elektr energiyasi stansiyalarini ishlatish qoidalari” bo‘yicha ishlatilmoqda, unda GTIlarini texnik xolatini kuzatish, ularga texnik qarov ishlarini olib borish, ta’mirlash va zamonaviylashtirish ishlari e’tiborga olinmagan. SHuning uchun mazkur BMIning maqsadi “Qibray – 11” kichik GESi ekspluatatsiya loyi

– kanal qirg‘oqlari bo‘ylab xar xil qurilmalar qurilgan, daraxtlar ekilgan, to‘siq devorlar qurilganligi oqibatida nazorat yo‘li yo‘qotilganligini; – bosimli – stansiya uzeli bosimli hovuzida drenaj novi loyqaga to‘lib drenaj suvlarini chiqazib yuborishga imkoniyat bermayotganligini; – erkin suv tashlamada reaktiv so‘ndirgich qirralari shikastlanib armaturalar ochilib qolganligini; – suv olib ketuvchi kanal o‘ng qirg‘og‘i beton qoplamalari osti yuvilganligini; – loyiha xujjatlari to‘la xajimda emasligini, ishlatish loyihasi va ishlatish qoidasi yo‘qligini ko‘rsatgan. Bu Bitiruv malakaviy ishining oldiga qo‘yilgan maqsadni to‘g‘ri ekanligini yana bir karra tasdiqlaydi. 5. ekspluatatsiya loyixasi tashkilotni boshqarish, texnik qarov, inshootlar texnik xolatini kuzatish, ta’mirlash, zamonaviy

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 64

Foydalanilgan adabiyotlar 1. I.Karimov “Jaxon moliyaviy – iqtisodiy inqrozi, O‘zbekiston sharoitida uni bataraf etishning yo‘llari va choralari” Toshkent “O‘zbekiston” 2009 y. 53 bet. 2. I.Karimov “YUksak ma’naviyat – engilmas kuch” Toshkent “Ma’naviyat” 2008 y. 173 bet. 3. A.S.Sadыkov, R.A.Alimov, E.M.Benyaminovich, D.K.Tersitskiy “Irrigatsiya Uzbekistana” II tom. Toshkent “Fan” 1975 y. 358 bet. 4. D.S.SHaveleva “ Ispolzovanie vodnoy energii ” Leningrad “Energiya” 1976 g. 655 bet. 5. F.F.Gubin, G.I.Krivchenko “Gidroelektricheskie stansii” Moskva. “Energiya” 1980 g. 367 bet. 6. D.S.SHaveleva, YU.S.Vasilev i dr. “Gidroenergeticheskie ustanovki” Leningrad “Energoizdat” 1981 g. 515 bet. 7. V.YA.Karelin, V.V.Volshanik “Soorujeniya i oborudovaniya malыx gidroelektrostansiy” Moskva. “Energoatomi

Купить