Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 120.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Qidiruv algoritmlari. Axborot izlashning asosiy tamoyillari. Kеtma-kеt izlash. Izlashning tеzlashtiririlgan usullari

Sotib olish
Qidiruv algoritmlari. Axborot izlashning asosiy tamoyillari. K е tma-k е t izlash. Izlashning t е zlashtiririlgan usullari. Reja:  Laboratoriya ishi nazariy ma’lumotlarini o’rganish;  Berilgan topshiriqning algoritmini ishlab chiqish;  C++ dasturlash muhitida dasturni yaratish;  Natijalarni tekshirish;  Hisobotni tayyorlash va topshirish. 2.1. Ma’lumotlarni tuzilmadan qidirish Kompyuterda ma’lumotlarni qayta ishlashda qidiruv asosiy amallardan biri hisoblanadi. Uning vazifasi berilgan argument bo’yicha massiv ma’lumotlari ichidan mazkur argumentga mos ma’lumotlarni topish yoki bunday ma’lumot yo’qligini aniqlashdan iborat. Ixtiyoriy ma’lumotlar majmuasi jadval yoki fayl deb ataladi. Ixtiyoriy ma’lumot (yoki tuzilma elementi) boshqa ma’lumotdan biror bir belgisi orqali farq qiladi. Mazkur belgi kalit deb ataladi. Kalit noyob bo’lishi, ya’ni mazkur kalitga ega ma’lumot jadvalda yagona bo’lishi mumkin. Bunday noyob kalitga boshlang’ich (birinchi) kalit deyiladi. Ikkinchi kalit bir jadvalda takrorlansada u orqali ham qidiruvni amalga oshirish mumkin. Ma’lumotlar kalitini bir joyga yig’ish (boshqa jadvalga) yoki yozuv sifatida ifodalab bitta maydonga kalitlarni yozish mumkin. Agar kalitlar ma’lumotlar jadvalidan ajratib olinib alohida fayl sifatida saqlansa, u holda bunday kalitlar tashqi kalitlar deyiladi. Aks holda, ya’ni yozuvning bir maydoni sifatida jadvalda saqlansa ichki kalit deyiladi. Kalitni berilgan argument bilan mosligini aniqlovchi algoritmga berilgan argument bo’yicha qidiruv deb ataladi. Qidiruv algoritmi vazifasi kerakli ma’lumotni jadvaldan topish yoki yo’qligini aniqlashdan iboratdir. Agar kerakli ma’lumot yo’q bo’lsa, u holda ikkita ishni amalga oshirish mumkin: 1. Ma’lumot yo’qligini indikatsiya qilish (belgilash) 2. Jadvalga ma’lumotni qo’yish. Faraz qilaylik, k – kalitlar massivi. Har bir k(i) uchun r(i) – ma’lumot mavjud. Key – qidiruv argumenti. Unga rec - informatsion yozuv mos qo’yiladi. Jadvaldagi ma’lumotlarning tuzilmasiga qarab qidiruvning bir necha turlari mavjud. 2.2. Ketma-ket qidiruv algoritmi Mazkur ko’rinishdagi qidiruv agar ma’lumotlar tartibsiz yoki ular tuzilishi noaniq bo’lganda qo’llaniladi. Bunda ma’lumotlar butun jadval bo’yicha operativ xotirada kichik adresdan boshlab, to katta adresgacha ketma-ket qarab chiqiladi. Massivda ketma-ket qidiruv (search o’zgaruvchi topilgan element tartib raqamini saqlaydi). Ketma-ket qidiruv algoritmi C++ tilida quyidagicha bo’ladi: int qidiruv(int key){ for (int i=0;i<n; i++) If (k[i]==key) {search=I; return search;} Search=-1; Return search; }} Massivda ketma-ket qidiruv algoritmi samaradorligini bajarilgan taqqoslashlar soni M bilan aniqlash mumkin. Mmin = 1, Mmax = n. Agar ma’lumotlar massiv yacheykasida bir xil ehtimollik bilan taqsimlangan bo’lsa, u holda Mo’ (n + 1)/2 bo’ladi. Agar kerakli element jadvalda yo’q bo’lib, uni jadvalga qo’shish lozim bo’lsa, u holda yuqorida keltirilgan algoritmdagi oxirgi ikkita operator quyidagicha almashtiriladi. n=n+1; k[n-1]:=key; r[n-1]:=rec; search:=n-1; return search; Agar ma’lumotlar jadvali bir bog’lamli ro’yhat ko’rinishida berilgan bo’lsa (2.1- rasm), u holda ketma-ket qidiruv ro’yhatda amalga oshiriladi. 2.1-rasm. Bir bog’lamli ro’yhatning ko’rinishi Chiziqli bir bog’lamli ro’yhatdan key kalitga mos elementni ketma-ket qidiruv usuli yordamida izlab topish dasturi. Node *q=NULL; Node *p=lst; while (p !=NULL) { if (p->k == key) { search = p; return search; } q = p; p = p->nxt; } Node *s=new Node;; s->k=key; s->r=rec; s->nxt= NULL; if (q == NULL){ s->nxt=lst; lst = s; } else q->nxt = s; search= s; return search; Ro’yhatli tuzilmaning afzalligi shundan iboratki, ro’yhatga elementni qo’shish yoki o’chirish tez amalga oshadi, bunda qo’shish yoki o’chirish element soniga bog’liq bo’lmaydi, massivda esa elementni qo’shish yoki o’chirish o’rta hisobda barcha elementlarning yarmini siljitishni talab qiladi. Ro’yhatda qidiruvning samaradorligi taxminan massivniki bilan bir xil bo’ladi. Teng bo’lish orqali qidiruv (ikkilik qidiruv) algoritmi Faraz qilaylik, o’sish tartibida tartiblangan sonlar massivi berilgan bo’lsin. Ushbu usulning asosiy g’oyasi shundan iboratki, tasodifiy qandaydir AM element olinadi va u X qidiruv argumenti bilan taqqoslanadi. Agar AM=X bo’lsa, u holda qidiruv yakunlanadi; agar AM X bo’lsa, u holda indekslari M dan katta bo’lgan barcha elementlar kelgusi qidiruvdan chiqarib yuboriladi. M ixtiyoriy tanlanganda ham taklif qilinayotgan algoritm korrekt ishlaydi. Shu sababali M ni shunday tanlash lozimki, tadqiq qilinayotgan algoritm samaraliroq natija bersin, ya’ni uni shunday tanlaylikki, iloji boricha kelgusi jarayonlarda ishtirok etuvchi elementlar soni kam bo’lsin. Agar biz o’rtacha elementni, ya’ni massiv o’rtasini tanlasak yechim mukammal bo’ladi. Misol uchun butun sonlardan iborat, o’sish bo’yicha tartiblangan massivdan ikkilik qidiruv usuli yordamida key kalitga mos elementni izlash dasturini ko’rib chiqamiz. Dastur kodi: #include<iostream> #include<string.h> using namespace std; int main() { int n;cout<<"n=";cin>>n; int k[n]; for(int i=0;i>k[i]; int key, search; cout<<"qidirilayotgan elementni kiriting=";cin>>key; int low = 0; int hi = n-1; int j=0; while (low <= hi) { int mid = (low + hi) / 2;j++; if (key == k[mid]){ search = mid; cout<<"qidirilayotgan element "<<search+1<<" o’rinda turibdi va u "<<j<<" ta solishtirishda toplidi\n"; system("pause"); exit(0); } if (key < k[mid]) hi = mid - 1; else low = mid + 1; } search=-1; cout<<j<<" ta solishtirish amalga oshirildi va qidirilayotgan element topilmadi\n"; system("pause"); } Dastur natijasi n=6 1 2 3 4 5 6 qidirilayotgan elementni kiriting=6 qidirilayotgan element 6 o'rinda turibdi va u 3 ta solishtirishda toplidi Qidiruv jadvalini qayta tartibga keltirish Umuman olganda, jadvalda har bir elementni qidirish ehtimolligini qandaydir bir qiymat bilan izohlash mumkin. Faraz qilaylik jadvalda qidirilayotgan element mavjud. U holda qidiruv amalga oshirilayotgan jadvalni diskret holatga ega tizim sifatida qarash mumkin hamda unda qidirilayotgan elementni topish ehtimolligi – bu tizim i-chi holati ehtimolligi p(i) deb olish mumkin. Jadvalni diskret tizim sifatida qaraganimizda, undagi taqqoslashlar soni diskret tasodifiy miqdorlar qiymatlarini matematik kutilmasini ifodalaydi. Ma’lumotlar jadvalda quyidagi ko’rinishda tartiblangan bo’lishi lozim: Bu shart taqqoslashlar sonini kamaytirib, samaradorlikni oshiradi. Sababi, ketma-ket qidiruv birinchi elementdan boshlanganligi uchun eng ko’p murojaat qilinadigan elementni birinchiga qo’yish lozim. Qidiruv jadvalini qayta tartibga keltirishning eng ko’p ishlatiladigan ikkita usuli mavjud. Ularni bir bog’lamli ro’yhatlar misolida ko’rib chiqamiz. 1. Topilgan elementni ro’yhat boshiga qo’yish orqali qayta tartibga keltirish. 2. Transpozitsiya usuli. Topilgan elementni ro’yhat boshiga qo’yish orqali qayta tartibga keltirish Topilgan element 2.2-rasmdagidek birdaniga ro’yhat boshiga joylashtiriladi. Tuzilmadan har safar birorta element izlab topilsa va u ro’yhat boshiga olib borib qo’yilaversa, natijada oxirgi izlangan elementlar ro’yhat boshiga joylashib qoladi va biz oxirgi vaqtlarda izlangan elementlarni tez izlab topish imkoniga ega bo’lamiz. Boshida q ko’rsatkich bo’sh, p esa ro’yhat boshini ko’rsatadi; p ikkinchi elementni ko’rsatganda, q birinchini ko’rsatadi. Ro’yhat boshi ko’rsatkichi (table) birinchi elementni ko’rsatadi. Ro’yhatda key kalitli element topilsa, u p ko’rsatkich bilan, undan oldingi element esa q ko’rsatkich bilan belgilanadi. Shu topilgan p elementni ro’yhat boshiga joylashtiriladi. Dastur kodi node *q=NULL; node *p=table; while (p !=NULL){ if (key == p->k){ if (q == NULL) { //o‘rinlashtirish shart emas search = p; exit(0); } q->nxt = p->nxt; p->nxt = table; table = p; exit(0); } q = p; p = p->nxt; } search = NULL; exit(0); Transpozitsiya usuli Ushbu usulda topilgan element ro’yhatda bitta oldingi element bilan o’rin almashtiriladi. Agarda mazkur elementga ko’p murojaat qilinsa, bittadan oldinga surilib borib natijada ro’yhat boshiga kelib qoladi. Ushbu usulning afzalligi shundaki, tuzilmada ko’p murojaat qilinadigan elementlar ro’yhat boshiga bitta qadam bilan intiladi. Ushbu usulning qulayligi u nafaqat ro’yhatda, balki tartiblanmagan massivda ham samarali ishlaydi (sababi faqatgina ikkita yonma-yon turgan element o’rin almashtiriladi). Bu usulda uchta ko’rsatkichdan foydalanamiz (2.3- rasm): p – ishchi ko’rsatkich q – yordamchi ko’rsatkich, p dan bitta qadam orqada bo’ladi s – yordamchi ko’rsatkich, p dan ikkita qadam orqada bo’ladi. 2.3-rasm. Transpozitsiya usuli bilan ro’yhatni qayta tartibga keltirish Biz tomonimizdan topilgan uchinchi element ro’yhat boshiga bir qadam suriladi (ya’ni ikkinchi bo’lib qoladi). Birinchi element ko’rsatkichi uchinchi elementga joylashtiriladi, ikkinchi element ko’rsatkichi to’rtinchi, shunday qilib uchinchi element ikkinchi joyga joylashib qoladi. Agar mazkur elementga yana bir bor murojaat qilinsa, u holda u ro’yhat boshida bo’lib qoladi. node *s=NULL; node *q=NULL; node *p=table; while (p != NULL) { if (key == p->k){ //transponerlaymiz if( q ==NULL) {//o‘rinlashtirish shart emas search=p; exit(0); } q->nxt=p->nxt; p->nxt=q; if (s == NULL) table = p; else s->nxt = p; search=p; exit(0); } s=q; q=p; p=p->nxt; } search=NULL; exit(0); Ishni bajarishga oid namuna Talabalar ma’lumotlaridan – FIO va adresdan iborat jadval berilgan. Binar qidiruvdan foydalanib TTJ da yashaydigan talabalar ro’yhatini hosil qiling. Algoritm 1. Jadvalga n ta talaba FIO va adreslarini kiritamiz. 2. Binar qidiruvni jadvalning birorta maydonida amalga oshirish uchun jadvalni shu maydoni bo’yicha tartiblab olish kerak. Shuning uchun masalaning qo’yilishida adresi TTJ bo’lgan talabalarni topish kerakligi sababli jadval ma’lumotlarini adres maydoni bo’yicha saralab olamiz. Masalani yechishda to’g’ridan-to’g’ri tanlash orqali saralashdan foydalanilgan. 3. key kalitga mos elementni izlash chegaralarini aniqlab olamiz. Dastlab u [0,n] oralig’ida, ya’ni low=0,hi=n. 4. Agar low<=hi bo’lsa, oraliq o’rtasini hisoblaymiz. mid=(low+hi)/2 5. Agar mid o’rnida turgan talaba adresi TTJ bo’lsa, element topildi, search=mid va 7- qadamga o’tiladi, aks holda keyingi qadamga o’tiladi. 6. Agar “TTJ” so’zi alifbo bo’yicha mid o’rnida turgan talaba adresi qiymatidan kichik bo’lsa, izlash quyi chegarasi o’zgaradi, ya’ni mid o’rnida turgan elementdan bitta oldingi elementgacha olinadi, ya’ni hi=mid-1. Aks holda, yuqori chegara o’zgaradi – mid dan keyingi elementdan to oxirgi elementlar oralig’i olinadi, ya’ni low=mid+1. 4-qadamga o’tiladi. 7. Agar topilgan elementdan oldin turgan elementning (mid-1) ham adres maydoni TTJ bo’lsa, search--, ya’ni bitta oldingi elementga o’tamiz va shu qadamni boshidan bajaramiz. Aks holda keyingi qadamga o’tiladi. 8. Joriy (search ko’rsatayotgan) elementdan boshlab adresi “TTJ” ga teng bo’lgan talaba ma’lumotlarini ekranga chiqaramiz. Agar adresi “TTJ” dan farq qiladigan talaba chiqib qolsa, algoritm tugallanadi. Dastur kodi #include<ostream> using namespace std; int main() { int n;cout<<"n="; cin>>n; struct Guruh{ string fio,adres; } talaba[n]; for(int i=0;i<<i+1<<"-talabaning fio="; cin>>talaba[i].fio; cout<<"adres="; cin>>talaba[i].adres; } //jadval binar qidiruv olib boriladigan maydoni bo‘yicha tartiblangan //bo‘lishi kerak for(int i=0;italaba[j].adres) { Guruh h=talaba[i]; talaba[i]=talaba[j]; talaba[j]=h; } for(int i=0;i<<talaba[i].fio<<" "<<talaba[i].adres<<<=hi) { int mid = (low + hi) / 2; q++; if (key == talaba[mid].adres) { search = mid; break; } if (key < talaba[mid].adres) hi = mid - 1; else low = mid + 1; } if(search!=-1) cout<<"qidirilayotgan el "<<search+1<<" – o‘rinda turibdi va "<<q<<" ta solishtirishda topildi"<<”<<q<<" ta solishtirish amalga oshirildi va topilmadi"<<endl; system("PAUSE"); return EXIT_SUCCESS; } while(talaba[search-1].adres==key) search--; while(talaba[search].adres==key) { cout<<talaba[search].fio<<" "<<talaba[search].adres<<endl; Search++; } System(“pause”) } Dastur natijasi : n=5 1-talabaning fio=fam1 adres=Toshkent 2-talabaning fio=fam2 adres=TTJ 3-talabaning fio=fam3 adres=ijarada 4-talabaning fio=fam4 adres=uchastkada 5-talabaning fio=fam5 adres=TTJ fam2 TTJ fam5 TTJ fam1 Toshkent fam3 ijarada fam4 uchastkada qidirilayotgan el 1-orinda turubdi va 2 ta solishtirishda topildi fam2 TTJ fam5 TTJ

Qidiruv algoritmlari. Axborot izlashning asosiy tamoyillari. Kеtma-kеt izlash. Izlashning tеzlashtiririlgan usullari

Sotib olish