Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 461.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Июнь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Сельское и лесное хозяйство

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

39 Продаж

Qishloq xo‘jaligining mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati.

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI MUHANDISLIK-IQTISODIYOT INSTITUTI “IQTISODIYOT” FAKULTETI “Moliya” SIRTQI TA’LIM YO’NALISHI M-202-19- GURUH TALABASI Farxodov Ozodbek O’tkir o’g’li ning Xisoboti Bajardi: Farxodov O. Qabul qildi: Hasanova Yu. Qarshi-2021 Kirish Mamlakat aholisining iste’mol buyumlariga va ozik-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirish, eng avvalo agrosanoat majmuasi va bu majmuaning asosi bo‘lgan qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining rivojlanish darajasiga bog‘liq. Bozor iqtisodiyoti shart-sharoitlari, kishlok xo‘jaligining iqtisodiyotimizdagi, hayotimizdagi o‘rni bu sohani isloh kilishni yanada chukurlashtirishni takozo etmoqda. Qishloq xo‘jaligini isloh qilishni chuqurlashtirishning ustivor vazifalari mamlakat hayoti va iqtisodiyotida agrar sohaning tutgan o‘rni, respublikaning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, shu bilan birga iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida islohotni bosqichma-bosqich amalga oshirib borish va rivojlantirishning muhim ahamiyatga ega ekanligidan kelib chiqadi. Iqtisodiyotning ushbu tarmog‘ini rivojlantirish boshqa sohalarga ham o‘z ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Mamlakat iqtisodiyotida agrar soha sezilarli o‘rin tutar ekan, unda iqtisodiy islohotlarni olib borish va uni rivojlantirishdan har tomonlama manfaatdordir. Dastlab zarar ko‘rib ishlaydigan, rentabelligi past va istiqbolsiz shirkat xo‘jaliklarini tugatish negizida tashkil etilgan xususiy fermer xo‘jaliklari bugungi kunda haqli ravishda qishloqda etakchi bo‘g‘inga -qishloq xo‘jaligi maxsulotlarini ishlab chikaruvchi asosiy kuchga aylandi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chikarishning bir maromda o‘sishiga erishib kelinmoqda. Xususan 2016 yil yakunlari bo‘yicha mamlakat YaIMda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishi o‘sishi 6,6 foizni tashkil qildi. “Qishloq xo‘jaligida erishilgan yutuqlar haqida gapirganda, shuni alohida ta’kidlashni istardimki, bu sohada biz ko‘lga kiritgan ulkan marralar, avvalo, fermerlarimiz, qishloq xo‘jaligi mutaxassislari va qishloq taraqqiyoti bilan bog‘liq tarmoqlarda mehnat qilayotgan yuz minglab yurtdoshlarimizning fidokorona mehnati, bilim va tajribasining samarasidir” 1 . Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish tizimi o‘zgardi. Don mustaqilligiga erishildi, avval chetdan keltiriladigan ba’zi qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish va kartoshka ekish maydonlari ancha miqdorda ko‘paytirildi. Qishloq xo‘jaligini moliyalashtirish va kreditlashning yangi tizimi, jumladan, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarilgan mahsulot va keltiriladigan texnika, yoqilg‘i va mineral o‘g‘itlar uchun bo‘ladigan o‘zaro hisob-kitoblarning asoslari ishlab chiqilib bank tizimi amaliyotiga tatbiq etildi. Qishloq xo‘jaligi korxonalarining iqtisodiy mustaqilligi kengaydi. qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotib olishda shartnomaviy baholar tizimi keng qo‘llanilmoqda. “Mamlakatimizda, xorijiy davlatlar tajribasini chuqur o‘rgangan holda, qishloq xo‘jaligini iqtisodiy isloh etish bo‘yicha o‘ta muhim chora-tadbirlarning amalga oshirilayotgani, qishloqda bozor munosabatlarini joriy etish va xususiy mulkchilik shaklini rivojlantirish, fermerlik harakatini qo‘llab-quvvatlash uchun huquqiy, tashkiliy hamda moliyaviy shart- sharoitlarni tug‘dirib berish bunday yuksak natijalarni qo‘lga kiritishda hal qiluvchi omil bo‘lmoqda, desam, hech qanday mubolag‘a bo‘lmaydi ” 2 . Shu bilan birga hali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish va rivojlanishining ichki imkoniyatlari to‘liq ochilmagan. Qishloq xo‘jaligini tubdan isloh qilish, qishloqda agrar va iqtisodiy munosabatlarni joriy qilish, aynan qishloq xo‘jaligida faoliyat yuritayotgan moliya-kredit institutlari bilan bog‘liq bo‘lgan, lekin hali to‘liq ishlamayotgan imkoniyatlarini takomillashtirishga bog‘liqdir. 1 2 2 Qishloq xo‘jaligining mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati. Qishloq xo‘jaligi dunyo mamlakatlarining asosiy qismida, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlaridan biri hisoblanadi. “ 2015 yilda qishloq mehnatkashlari qanday og‘ir sinovlarga duch kelganini hammamiz yaxshi bilamiz. Sovuq kunlar odatdagidan ko‘proq bo‘ldi. Bu, ayniqsa, bahor oylarida yanada ko‘proq sezildi. Yozdagi suv tanqisligi, vegetatsiya davridagi kuchli shamol va bo‘ronlar, kuzning ancha erta va salqin kelgani soha mehnatkashlari uchun ko‘plab jiddiy muammolarni tug‘dirdi. Ana shunday qiyinchiliklarga qaramasdan, dehqon va fermerlarimizning mardonavor mehnati, zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish hisobidan 3 million 400 ming tonnadan ziyod paxta, mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi tarixida birinchi marta 8 million 50 ming tonnalik yuksak g‘alla xirmoni bunyod etildi ” 3 - deb bejiz ta’kidlamaganlar. Qishloq xo‘jaligida insoniyat hayoti uchun eng zarur bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari va keng iste’mol buyumlari ishlab chiqaruvchi sanoat korxonalari uchun hom ashyo ishlab chiqariladi. Hozirgi paytda aholi iste’mol buyumlarining to‘rtdan uch qismi bevosita qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan yoki ulardan tayyorlangan oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa buyumlardan iboratdir. Agrosanoat majmui O‘zbekiston iqtisodiyotining muhim tarmog‘i hisoblanadi. Sohada olib borilayotgan islohotlar o‘zining bir qator ijobiy natijalarini berdi: ekinlar strukturasi yaxshilandi, aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash kafolatlandi. Mamlakat iqtisodiyotida band bo‘lgan ishchi kuchining 29,1 foizidan va barcha aholining 75,7 foizidan ortig‘i qishloqlarda istiqomat qiladi. Ularning moddiy ahvoli, turmush darajasi va moddiy farovonligi qishloq xo‘jaligidagi ishlarning holatiga, uni rivojlantirishning darajasi va samaradorligiga bog‘liq. Shu sababli davlatimiz tomonidan bozor iqtisodiyotiga o‘tishning birinchi bosqichida qishloq xo‘jaligini isloh qilish va uni bozor munosabatlari talablariga mos ravishda rivojlantirish borasida quyidagi asosiy vazifalar belgilab olindi: - qishloqda xo‘jalik yuritishning yangi shakllarini keng ko‘lamda rivojlantirish, dehqonlar o‘zlari ishlayotgan yerning, yetishtirilayotgan mahsulotning to‘la huquqli xo‘jayinlari deb aniq xis qilishlariga imkon beradigan iqtisodiy munosabatlarni shakllantirish; - paxtadan va boshqa ekinlardan bo‘shatib olinayotgan er maydonlarini fermer (dehqon) xo‘jaliklari tashkil etishga berish, shaxsiy tomorqa erlarini kengaytirish, qishloq mehnatkashlariga er maydonlarini meros qilib qoldirish huquqi bilan umrbod foydalanishga berib qo‘yish yulini izchil olib borish; - qayta ishlovchi korxonalarni qishloq xo‘jaligi xom-ashyosi yetishtiriladigan joyga mumkin qadar yaqinroq qurish, qishloqda ixcham sanoat korxonalari va sexlar bunyod etish, mexnatning klassik shakllarini, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatadigan firmalar tarmog‘ini keng rivojlantirish. Quyidagi 1-jadvalda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlariga nazar tashlaymiz. 2016 yilda 2015 yilga nisbatan mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 7,8 foiz, sanoat ishlab chiqarish hajmi 6,6 foizga, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi 6,6 foiz, kapital qurilish 12,5 foiz, chakana savdo aylanmasi hajmi 14,4 foizga oshdi. Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning qariyb 70 foizini yuqori qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan tayyor tovarlar tashkil etdi 4 . 3 4 Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish esa o‘tgan yilga nisbatan 2016 yilda 107,1 foizga, 2017 yilda 106,8 foizga, 2018 yilda 106,6 foizga o‘sganligining guvohi bo‘lamiz. 1-jadval O‘zbekiston Respublikasi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari (foizda ) ko‘rsatkichlar 2017 yil 2018 yil Yalpi ichki mahsulot 108,1 107.8 Sanoat mahsuloti 108,3 106,6 Qishloq xo‘jaligi mahsuloti 106,9 106,6 Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar 109,6 109,6 Chakana savdo aylanmasi 114,3 114,4 Manba: lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi Albatta bu davlatimiz tomonidan olib borilayotgan izchil islohotlarning natijasi hisoblanadi. Quyidagi 2-jadvalda respublikamizda so‘ngi yillarda yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishning iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha tarkibini va bunda qishloq xo‘jaligida amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida qishloq xo‘jaligining ulushini ko‘rishimiz mumkin. 2-jadval Yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishning iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha tarkibi (foizda) ko‘rsatkichlar 2017 yil 2018 yil 201 7 yilda 2018 yilga nisbatan o‘zgarishi (punktda) YaIM 100,0 100,0 - Sanoat 23,9 24,2 + 0, 7 Qishloq xo‘jaligi 18,0 17,6 - 0,4 Qurilish 6,5 6,0 - 0,5 Transport va aloha 11,5 11,9 + 0,4 Savdo 9,2 8,5 - 0,7 Boshqa tarmoqlar 21,7 23,8 + 2,1 Mahsulotlarga sof soliqlar va eksport-import operatsiyalari 9,2 8,0 - 1,2 Quyidagi 3-jadval ma’lumotlaridan ko‘rishimiz mumkinki, 2018 yilda O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi ekin maydonlari 3601,6 gektarni tashkil qilgan bo‘lsa, 2018 yilga kelib 3658,6 gektarni tashkil etgan va bu ko‘rsatkich 101,6 foizga o‘chgan. 3-jadval O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligining asosiy ko‘rsatkichlari ko‘rsatkichlar 2017 yil 2018 yil 2018 yilga nisbatan o‘si sh i, foiz da Qishloq xo‘jaligi ekinlari ekin maydoni, ming gektar 3628,1 3658,6 101,6 Qishloq xo‘jaligi mahsuloti, mlrd so‘m 2714,2 30849,4 144,0 4 ko‘rsatkichlar 2017 yil 2018 yil 2018 yilga nisbatan o‘si sh i, foiz da Shu jumladan: Dehqonchilik 16506,8 18452,5 144,6 Chorvachilik 10657,4 12396,9 143,2 Qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan ishlovchilarning o‘rtacha yillik soni, mln. Kishi 3,3 3,4 106,3 Manba: O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi. O‘zbekiston Respublikasi davlat statistika qo‘mitasi, 2018 yil Qishloq xo‘jaligi mahsulotini ishlab chiqarish 2014 yilda 21422,3 mlrd. So‘mni tashkil etgan va 2016 yida esa 30849,4 mlrd. so‘mni tashkil qilib, 2014 yilga nisbatan 144,0 foizga o‘sgan. Jumladan, dehqonchilik 144,6 foizga, chorvachilik esa 143,2 foizga o‘sgan. Qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan ishlovchilarning o‘rtacha yillik soni 2016 yilda 3,4 mln. Kishini tashkil etib, 2014 yila nisbatan 106,3 foizni tashkil etgan. Biz quyidagi 2-rasmda so‘ngi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarishning tarkibi dinamikasini ko‘rishimiz mumkin. 1.1.1-rasm 5 . O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarishning tarkibi dinamikasi (foizda) So‘ngi yillarda Republikamizda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda dehqon va aholining shaxsiy yordamchi xo‘jaliklari ulushi asosiy qismni tashkil etmoqda. 2014 yilda uning qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi ulushi 62,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2016 yilda 64,0 foizni tashkil qilmoqda. Fermer xo‘jaliklarining ulushi 2014 yilda 35,0 foizni, 2015 yilda 35,1 foizni va 2016 yilda 34,0 foizni tashkil etmoqda. Qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlarning ulushlari 2014 yilda 2,2 foizni, 2015 yilda 2,1 foizni va 2016 yilda 2,0 foizni tashkil etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning Vazirlar Mahkamasining 2016 yil 17 yanvardagi majlisidagi “2016 yil yuqori o‘sish sur’atlari bilan rivojlanish, barcha mavjud imkoniyatlarni safarbar etish, o‘zini oqlagan islohotlar strategiyasini izchil davom ettirish yili bo‘ladi” nomli ma’ruzasida qayd etilgan xulosa va ko‘rsatmalar, belgilab berilgan 2016 yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturining eng muhim yunalishlari va ustuvor vazifalari O‘zbekiston Respublikasi Qishloq 5 Manba: O’zbekiston qishloq xo’jaligi. O’zbekiston Respublikasi davlat statistika qo’mitasi, 2017 yil 5 va suv xo‘jaligi vazirligi tizimidagi barcha korxona, tashkilot hamda muassasalar faoliyatida dasturilamal sifatida qabul qilinib, qishloq xo‘jaligida iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, sohaning barcha tarmoqlarini modernizatsiya qilish, er-suv resurslaridan samarali foydalanish, zamonaviy resusrtejamkor agrotexnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish va mahsulot tannarxini pasaytirish, mehnat unumdorligini oshirishni rag‘batlantirish hamda shartnomaviy-iqtisodiy munosabatlarni yanada takomillashtirishni ta’minlaydigan chora-tadbirlar amalga oshirilishi natijasida bir qator ijobiy ko‘rsatkichlarga erishilgan. Respublikamizda 2016 yilda 36 trln. 957 mlrd. so‘mlik yalpi qishloq xo‘jalik mahsuloti ishlab chiqarilib, 2015 yilga (30 trln. 849,4 mlrd. so‘m) nisbatan qiyoslama baholarda 106,9 foiz o‘sishga erishildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013 yil 18 noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasida 2014 yil Investitsiya dasturi to‘g‘risida”gi PQ-2069-sonli qaroriga muvofiq respublika Hukumati kafolati ostida Manzilli dasturlar doirasida vazirlik tomonidan amalga oshirilayotgan 15 ta xorijiy investitsiya loyihalari doirasida umumiy qiymati 70,07 mln. dollar mablag‘ jalb etilib, 75,64 mln. dollar (100%) hajmdagi (2013 yilda 82,02 mln. dollar) investitsiyalar o‘zlashtirildi. “Sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash Davlat dasturi” bo‘yicha 2016 yilda jami 272,1 mlrd so‘mlik budjet mablag‘lari o‘zlashtirilishi mo‘ljallanib, hisobot davrida ushbu mablag‘lag‘lar to‘liq o‘zlashtirildi. Ushbu mablag‘lar hisobiga amalga oshirilgan melioratsiya tadbirlari natijasida 295,6 ming gektardan ortiq sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilashga erishildi 6 . Shunday bo‘lsa ham hozirgi kunda qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirishda qator muammolar mavjud. Bu o‘z navbatida, qishloq xo‘jaligining barqaror rivojlanishiga halal berib, xo‘jaliklarning moliyaviy ahvoli murakkablashmoqda. Qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligining barqarorligi, eng avvalo, moliyaviy holatning barqaror bo‘lishi bilan bog‘liq. Chunki, moliyaviy barqarorlik birinchidan, dehqon ijtimoiy hayotining yaxshilanishini, ikkinchidan, yerga, asosiy vositalarga mablag‘ yunaltirilishini (investitsiya qilinishi) ta’minlaydi. Tuproq unumdorligini saqlash va oshirish, yoxud ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish, sarf-xarajatni kamaytirish va pirovardida barqaror rivojlantirishni ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Respublika qishloq xo‘jaligi rivojining ko‘lami va hozirgi kundagi darajasi, uning istiqboldagi taraqqiyoti uchun hali foydalanilmagan katta imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatadi. Butun iqtisodiy o‘zgarishlar xalq farovonligi, agrar islohotlarni chuqurlashtirish va uning natijalari shu potensial imkoniyatlardan foydalanish darajasiga bog‘liq. Bugungi kunda fermer xo‘jaligi haqli ravishda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining etakchi bo‘g‘iniga, uni tashkil etishning asosiy shakliga aylandi. Mamlakatimizdagi jami haydaladigan yerlarning 85 foizdan ortig‘i, yetishtiriladigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining asosiy qismi aynan fermerlar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda 7 . Qishloq xo‘jaligini moliyalashtirishda kreditlaridan foydalanish asosiy moliyalashtirish manbalaridan biri hisoblanadi. Xozirgi kunda davlat tomonidan qishloq xo‘jaligini qo‘llab-quvvatlashning asosiy yunalishlari bo‘lib quyidagilar xisoblanadi: Birinchi yunalish – bevosita fermer xo‘jaliklarini mahsulot ishlab chiqarish bo‘yicha asosiy xarajatlarini moliyalashtirish; Ikkinchi yunalish – qishloq xo‘jaligi korxonalariga soliq imti ѐ zlarining berilishi; Uchinchi yunalish – ball-boniteti past yerlarda paxta yetishtiradigan fermer xo‘jaliklariga moliyaviy ѐ rdam berish; 6 7 6 To‘rtinchi yunalish – respublikamizda irrigatsiya-melioratsiya tizimini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash. Qishloq xo‘jaligida faoliyat yuritayotgan fermer xo‘jaliklarining iqtisodiy barqarorligini ta’minlash borasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan chora tadbirlarning asosiy yunalishlari quyidagilardan iborat: - davlat ehti ѐ jlari uchun qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchi fermer xo‘jaliklarini kreditlash tizimini yanada takomillashtirish; - fermer xo‘jaliklariga texnika vositalari va boshqa zaruriy ishlab chiqarish vositalari sotib olish uchun kredit berish mexanizmini yanada takomillashtirish; - fermer xo‘jaliklarining iqtisodiy xamda huquqiy bilimlarini doimiy ravishda oshirib borish; - fermer xo‘jaliklari bilan tay ѐ rlov, ta’minotchi va xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar o‘rtasida vujudga keladigan shartnomaviy munosabatlarga amal qilinishini ta’minlash. Yuqoridagi fikirlardan kelib chiqqan holda qishloq xo‘jaligi korxonalarini moliyalashtirishda imtiyozli kreditlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda kichik tadbirkorlikni rivojlantirish va uning hozirgi holatini umumiy baholash, bir tomondan, umumiy iqtisodiy vaziyatda qiyinchiliklarning mavjudligiga qaramay, iqtisodiyotning ushbu sektori katta imkoniyatlarga va hayotiy qobiliyatga egaligidan mamlakat xo‘jaligi tizimida ob’ektiv rolining oshib borayotganligidan darak beradi, ikkinchi tomondan esa, bu sohada tadbirkorlikning rivojlanishida birmuncha orqada qolish tamoyillari mavjudligini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda qabul qilingan qonunlar va me’yoriy hujjatlar fermer xo‘jaliklari vakolatlarini sezilarli ravishda kengaytirdi. Shu bilan birga, tan olish kerakki, fermerlik harakatining Fermer xo‘jaliklari uyushmasi shaklidagi tashkiliy tuzilmasi qishloq xo‘jaligini isloh etish va sohada ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, fermerlar oldida turgan vazifalarni hal etish jarayonlariga kuchli ta’sir ko‘rsata olmadi. Shu bois Respublika qishloq xo‘jaligida bozor munosabatlarini shakllantirish, mulkchilikning nodavlat shakliga o‘tish, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, dehqon va fermer xo‘jaliklari faoliyatini yulga qo‘yish kabilar agrar islohotlarning muhim yunalishidir. Qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish infratuzilmasi ko‘p qirrali va murakkab tarmoqlarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, mamlakatimizda, ayniqsa, qishloq joylarda xizmat ko‘rsatish va servis sohasida hali-beri foydalanilmayotgan katta zahira va imkoniyatlar mavjudligini tan olishimiz va bunga alohida e’tibor qaratishimiz zarur. 7 “ Gulmurodov Ibrohim Azamatovich” Fermer xo‘jalikni moliyalashtirishda imtiyozli kreditlardan foydalanishning zarurligi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan agrar islohotlar jarayoni o‘zining iqtisodiyotni erkinlashtirish bosqichini o‘tamoqda. O‘tgan davr mobaynida qishloq xo‘jaligida iqtisodiy islohotlar natijasida tub tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirildi. Jumladan, - iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning mukammal huquqiy asoslari yaratildi; - qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida mulkchilik va unga mos xolda xo‘jalik yuritish shakllari barpo etildi, tarmoqda istiqbolli xo‘jalik yuritish shakli sifatida fermer va dehqon xo‘jaliklarini faoliyat yurtishi uchun optimal shart-sharoitlar yaratildi; - qishloq xo‘jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi hisoblangan yerga egalik qilish va undan foydalanish munosabatlari takomillashtirildi; - aholini o‘zimizda yetishtirilayotgan oziq-ovqat mahsulotlari bilan muntazam ta’minlab borishga qaratilgan mustaqil agrar siyosat ishlab chiqildi va u izchillik bilan amalga oshirilmoqda; - mahsulot ishlab chiqarish, qayta ishlash, sotish va xizmat ko‘rsatishda bozor tamoyillari samarali amal qilmoqda. Tarixdan ma’lumki, har qanday jamiyatda iqtisodiyotni isloh qilish iqtisodiy dastaklar orqali amalga oshiriladi. Mazkur dastaklar ichida moliya-kredit tizimini islox qilish amaliyoti muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan mamlakatimiz qishloq xo‘jaligini kreditlash tizimini bozor munosabatlari talablariga mos holda takomillashtirib borish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini samarali moliyalashtirishning asosiy sharti hisoblanadi. Bugungi kunda respublikamiz qishloq xo‘jaligini kreditlash tizimini yanada takomillashtirishning ob’ektiv zarurligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: - amaldagi fermer va dehqon xo‘jaliklarini kredit olishi uchun o‘zining aylanma mablag‘lari va garovga qo‘yadigan mulkining etishmasligi; - qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi amaldagi fermer va dehqon xo‘jaliklari faoliyatida tavakkalchilik darajasining yuqoriligi va aksincha garov majburiyatlarining kuchsiz ekanligi sababli tijorat banklari tomonidan ularni kreditlash salmog‘ining pastligi; - fermer xo‘jaliklarini ye r uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqi va bo‘lg‘usi hosilni garovga qo‘ygan holda kredit olish mexanizmini amalda to‘liq ishlamasligi; - xalqaro kredit liniyalarini jalb qilish bo‘yicha qo‘yilgan talablarga asosan fermer va dehqon xo‘jaliklarida loyiha hajmining 25 foiziga teng xususiy kapitalning etishmasligi; - fermer va dehqon xo‘jaliklarida loyiha hajmining 120 foiziga teng miqdordagi garov mulkining yuqligi; - xorijiy investorlar kredit liniyalari bo‘yicha eng kam kredit miqdori 50 ming AQSh dollarini tashkil qilishi sababli, fermer va dehqon xo‘jaliklari tomonidan shu miqdorgacha bo‘lgan asbob-uskunalarni kredit orqali harid qilish imkoniyatiga ega emasligi va boshqalar. Shu bilan birga respublikamizda shakllangan tadbirkorlik sub’ektlarini tijorat banklar tomonidan kreditlashning amaldagi tizimi qishloq xo‘jaligida mahsulot ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi fermer va dehqon xo‘jaliklarini boshqa tarmoqlardagi tadbirkorlik su’ektlari bilan teng sharoitga qo‘ymoqda. Ya’ni, sanoat yunalishidagi kichik korxonalarda tijorat banklaridan olingan kreditlarning qaytimi qisqa muddatlarni tashkil etib, ularda foiz stavkalarini (qarzlarni) to‘lash imkoniyati mavjud. Ammo, fermer va dehqon xo‘jaliklarida mahsulot yetishtirish jarayoni mavsumiy xarakterga ega ekanligi bois ishlab chiqarishga sarflangan moliyaviy mablag‘lar qaytimi (daromad olishi) yil yakuni bilan bog‘liq. Chorvachilik bilan shug‘ullanayotgan tadbirkorlar esa 2-3 yildan keyingina daromad olib, sarflangan xarajatlarni, shu jumladan bank kreditlarini yoki kredit foizlarini qaytarish imkoniyatiga ega. Yuqoridagilardan kelib chiqib, qishloq xo‘jaligini kreditlash tizimini nazariy asoslarini takomillashtirishda fermer va dehqon xo‘jaliklari faoliyatida kreditdan foydalanishning o‘ziga xos bo‘lgan xususiyatlari asosidagi zaruriyatiga alohida yondoshish talab etiladi . Agrar sektorni isloh qilish yoki tarmoqni rivojlantirish strategiyasini belgilashda dehqon o‘zining ijtimoiy va ishlab chiqarish ehtiyojlari bilan eng asosiy o‘rinda turishi lozim. 1.2.1-rasm. Fermer va dehqon xo‘jaliklari faoliyatini kreditlashning ob’ektiv zarurligini ifodalovchi omillar Prezidentimizning 2003-2018 yillardagi, jumladan 2003 yil 24 martdagi "Qishloq xo‘jaligida islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim yunalishlari to‘g‘risida"gi farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013 yil 19 apreldagi PQ-1958-sonli “2013-2017 yillar davrida sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yanada yaxshilash va suv resurslaridan oqilona foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, 2013 yil 17 apreldagi PQ-1957-sonli “2013 - 2016 yillarda qishloq joylarda xizmat ko‘rsatish va servis sohasini jadal rivojlantirish yuzasidan qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorlarida dehqonning barcha muammolari bosh mezon qilib olingan. qishloq xo‘jaligi tovar mahsuloti ishlab ishlab chiqaruvchilaraning manfaatlarini to‘la ta’minlashga qaratilgan iqtisodiy va huquqiy shart-sharoit yaratish, xizmat ko‘rsatuvchi va mahsulotni sotib oluvchi barcha tashkilotlar faoliyatini ushbu maqsadga bo‘ysundirish asosiy masala sifatida e’tirof etiladi. 9Fermer xo’jaliklari faoliyatini kreditlashning ob’ektiv zarurligini ifodalovchi omillar Fermer xo’jaliklari faoliyatini samarali yo’lga quyishga y etarli shart-sharoitlar yaratish Agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida sifatli o’tkazilishiga iqtisodiy yordam ko’rsatish Ye tishtirilayotgan mahsulotni sifatli va raqobatbardosh bo’lishini ta’minlash Fermer xo’jaliklarida qo’shimcha faoliyatni tashkil etish imkoniyatini yaratish Yangi ish joylari tashkil qilishni iqtisodiy qo’llab-quvvatlash Qishloq joylarda aholini ish bilan ta’minlash darajasini oshirish Ye rlarni meliorativ holatini yaxshilash va tuproq unumdorligini oshirishni iqtisodiy rag’batlantirish Fermer xo‘jaliklari faoliyatini kreditlash tizimini takomillashtirilishi mohiyati va ahamiyatiga ko‘ra bir-biri bilan o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan quyidagi iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik masalalarni ijobiy hal etish imkonini beradi. Tarmoq tovar ishlab chiqaruvchilari faqat kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni yuritish uchun mablag‘ga ega bo‘lmaganliklari maqbul uchungina emas, balki etarli darajada ijtimoiy sharoitlar yaratish orqali qo‘llab-qavvatlanmaganliklari uchun qisqa qishloq xo‘jaligining ayrim tarmoqlarida ishlab chiqarishni qisqartirishga majbur bo‘lganligi shundan dalolatdir. Xususan, qishloq xo‘jaligida baho shakllanishi jarayonini samarali tartibga solish mexanizmining yuqligi, davlat qishloq xo‘jalik mahsulotlari uchun qishloqdan katta miqdorda qarzdorligi regional bozorda mahalliy tovar ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarining raqobatbardoshligi pasayishiga, chetdan keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlari ularni siqib chiqarishiga olib keldi. Biroq shuni ta’kidlash zarurki, iqtisodiyotni bozor talablari asosida qayta qurishning hozirgi bosqichida banklarning roli keskin ortdi. Ular bir tomondan, iqtisodiyot bozor tomon harakatlanishiga yordam bersa, ikkinchi tomondan, uning muhim sektorlari xo‘jaligi samarali taraqqiy etishiga ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda rivojlanayotgan fermer xo‘jaliklarini, kichik va xususiy biznesni moliyaviy jihatdan ta’minlash, shuningdek, ularga kichik va o‘rta biznes rivojlanishiga ko‘maklashish fondidan kreditlar berish uchun bir necha moliya-kredit muassasalari, jumladan, «Mikrokreditbank», «Agro bank» «Qishloq qurilish bank» kabi qishloq xo‘jalik maqsulotlarining tarkibidan o‘simlik turlari bo‘yicha ixtisoslashgan uchta banklar ajralib chiqdi. Bunday sharoitda aksariyat tijorat banklari faoliyati asosan vositachilik tadbirlariga qisqa muddatli kreditlar berish bilan cheklanib qolayapti. Bu esa mamlakatda kredit resurslaridan umumishlab chiqarish manfaatlari yulida to‘liq samarali foydalanishga, pul aylanishi jarayonini mustahkamlashga yordam berayapti. O‘zbekiston milliy iqtisodiyoti va uning muhim bo‘g‘ini – qishloq xo‘jalik sohasida bozor iqtisodiyotining ko‘p ukladli shakllanish davriga kirdi. Bunda tovar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro iqtisodiy munosabatlar pirovard natijada qiymat qonuni, talab va taklif, raqobatni hisobga olish, xaridorlar manfaati ustuvorligi asosiga qurilmoqda. Qishloq xo‘jaligini kreditlash tizimini isloh qilish va uni takomillashtirish qishloq xo‘jaligini bozor iqtisodiyoti sharoitiga mos holda qayta tashkil etishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligida moliya-kredit islohotlarini amalga oshirish orqali bu jarayonlarni takomillashtirishning asosiy maqsadi - agrar sektorni zarur moliyaviy resurslar bilan shunchaki ta’minlash jarayonigina emas, balki, xo‘jalik sub’ektlarining ma’suliyatga asoslangan holda ishlab chiqarishni tashkil etish va uni rivojlantirish uchun moliyaviy mablag‘lardan foydalanish, erkin bozordan moddiy-texnik vositalar xarid qilish, kreditlarni qaytarish va kapital to‘plashga imkon beradigan rentAbellik darajasiga erishish uchun tadbirkorona ish yuritishga qaratilgan. Qishloq xo‘jalik tovar ishlab chiqaruvchilari uchun joriy etilgan dotatsiyalar o‘z mazmunini yuqotmoqda. Bunga birinchidan, inflyatsiya jarayoni mobaynida to‘lovlarining 2-3 oylab to‘xtatib turilishi, ikkinchidan, to‘lov turlarining ko‘pligi (sotilgan mahsulotlar uchun, energiya resurslari uchun to‘lovlar va xokazo). hatto yil oxirida moddiy ressurslarning davlat tomonidan past narxlarda sotishdek moddiy rag‘batlantirish chorasi qisqa inflyatsiya oqibatida o‘z mohiyatini yuqotmoqda. Davlat tomonidan qishloq xo‘jaligi sub’ektlarini moliyaviy mablag‘lar bilan ta’minlash uchun bir necha tadbirlarni amalga oshirish choralarini ko‘rib chiqish davr talabi bo‘lib qolmoqda. Bevosita qishloq xo‘jalik korxonalari ixtiyorida bo‘lgan madaniy-maishiy yunalishdagi ob’ektlar saqlovi bo‘yicha xarajatlarni budjetdan moliyalashtirish masalasini qisqa muddatda hal etish zarur. Negaki ijtimoiy infratuzilma saqlovi xarajatlari qishloq xo‘jaligi korxonalariga og‘ir yuk bo‘lib tushmoqda. Xo‘jalikda boqimandalik holati yuzaga kelmasligi uchun davlat yuli bilan qo‘llab- quvvatlashda (subsidiya) muayyan xo‘jalik faoliyatining darajasi, yuzaga kelgan iqtisodiy holati ob’ektivligi hisobga olinishi kerak. 10 Ushbu muammolarni hal qilish agrar tadbirkorlarning iqtisodiy mustaqilligini va moliyaviy barqarorligini yuzaga keltiradi. Shu o‘rinda agrar tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirish tizimini maqbullashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda mamlakatimizda qishloq xo‘jaligida agrar tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirish bo‘yicha quyidagi tashkilotlar faoliyat yuritmoqda: Dehqon va fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi huzuridagi ish bilan ta’minlanishga ko‘maklashuvchi jamg‘armasi va yangi tashkil etilayotgan kredit uyushmalari, shuningdek, agrar tadbirkorlik faoliyatiga kredit resurslarini ajratuvchi bir qancha tijorat banklari shakllandi. Re spublikaning etakchi muassalari, idoralari va tashkilotlari agrar soha bilan bog‘liqdir. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan izchil islohotlarning ustivor yunalishlaridan biri - bu kichik dehon va fermer xo‘jaliklarini rivojlantirishdir. Aytish lozimki, dehqon va fermer xo‘jaliklariga qulayliklar yaratilmoqda va imtiyozlar berilmoqda. Xususan yangi tashkil etilgan fermer xo‘jaliklari ikki yilgacha barcha turdagi soliqlardan ozod etilganini, ularga boshlang‘ich sarmoyani shakllantirish uchun kreditlar ajratilayotgani soha rivojida muhim omil bo‘lmoqda. Hozirgi vaqtda xususiy tadbirkorlik, kichik biznes sub’ektlarini ayniqsa dehqon va fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Prezident Farmonlari, Vazirlar Maxkamasi qarorlariga asosan mazkur sohani rivojlantirish bo‘yicha me’yoriy-huquqiy baza takomillashtirilib kelinmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2003 yil 30 oktabrdagi «2004-2006 yillarda fermer xo‘jaliklarini rivojlantirish kontsepsiyasini amalga oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risida»gi 476-sonli qarorining ijrosi yuzasidan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchilarning asosiy mulkchilik shakli sifatida fermer xo‘jaliklarini tashkil etish va ularning faoliyati uchun qulay shart-sharoitlar yaratish borasida turli chora tadbirlar olib borilmoqda. Qishloqda tadbirkorlikni, qayta ishlash kichik korxonalarni yanada rivojlantirish maqsadida, tijorat banklari tomonidan dehqon-fermer va shirkat xo‘jaliklariga texnika, texnologiya, uskunalar va mexanizmlar sotib olish uchun uzoq muddatli kreditlar ajratilishi yulga qo‘yilgan. Ammo bu xo‘jaliklar moliyaviy ahvolining yomonlashuvi natijasida ularning banklardan katta miqdordagi muddati o‘tgan qarzlari saqlanib qolmoqda. Qishloq xo‘jaligi korxonalari moliyasining mohiyati birinchi navbatda qishloq xo‘jaligining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi. Qishloq xo‘jaligida yer, chorva mollari va boshqa tabiiy boyliklardan ishlab chiqarish jarayoniga jalb etilgan bo‘lib, bu uning iqtisodiyotning boshqa tarmoqlaridan farqlanishiga sabab bo‘ladi. Xususan, qishloq xo‘jaligida asosiy ishlab chiqarish vositasi bo‘lgan yer boshqa asosiy vositalar singari eskirmaydi (amortizatsiya qilinmaydi) va shu tufayli mahsulot tannarxini shakllantirishda ishtirok etmaydi. Shu bilan bir vaqtda yer uchastkalarining tabiiy unumdorlik darajasi va joylashgan o‘rni qishloq xo‘jaligi korxonalari differensial daromad (renta) hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligi asosiy ishlab chiqarish fondlarining aksariyat qismini mahsulotlar va ishchi hayvonlar tashkil etadi. Ammo, ularni takror ishlab chiqarish jarayoni bevosita qishloq xo‘jaligining o‘zida amalga oshiriladi. Yer singari mahsulodor chorva mollariga nisbatan qisqa amortizatsiya hisoblanmaydi vau mahsulot tannarxi shakllanishida ishtirok etmaydi. Qishloq xo‘jaligda ishlatiladigan ko‘pgina xomashyo va materiallar bevosita korxonaning o‘zida yaratiladi. Yaratilgan mahsulotning ma’lum bir qismi (podani to‘ldirish uchun yosh mollar, urug‘lik, chorva mollari uchun oziqa, mahalliy o‘g‘it sifatida go‘ng va boshqa.) realizatsiya qilinmay, korxonaning o‘zida takror ishlab chiqarish jarayonida foydalanish uchun olib qolinadi. Chorva mollarini boqish va o‘simliklarni parvarishlash ishlab chiqarish jarayoniga avanslangan aylanma mablag‘larning uzoq vaqt davomida aylanishini talab etadi. O‘simlikchilikda u bir yilgacha, chorvachilikda esa 9 oygacha davom etadi. Buning natijasida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining asosiy qismi yil oxirida (asosan chorakda) realizatsiya 11 qilinadi va pul tushumining bir maromda aylanishiga imkon bermaydi. Bu esa xo‘jalikning yakuniy moliyaviy natijalarini faqatgina yil yakuniga ko‘ra aniqlashni taqoza etadi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining tabiiy – iqlimiy shart – sharoitlarga bog‘liqligi hosilsizlik, suv toshqini, qurg‘oqchilik va boshqa tabiiy ofatlar ta’siriga qarshi korxonalarning moddiy va pul zahira fondlarini yaratishni taqazo qiladi. Ishlab chiqarish jarayonining uzoqligi sababli qishloq xo‘jaligida yil boshida qilingan sarf-xarajatlar o‘z natijasini yil oxirida beradi. Masalan, kuzgi bug‘doy ekin uchun oktabr oylarida yerlar tayyorlanib urug‘lik sepiladi va may-iyun (7-8 oy) oylarida yig‘ib olinadi. Bug‘doyni sotib, puli olgingunga qadar (10-12 oy) yana vaqt o‘tadi. Bu holat ishlatilayotgan mablag‘larni 10-12 oy, ba’zi xollarda 15-18 oygacha ushlanib qolishiga sabab bo‘ladi va buning natijasida xo‘jaliklarning o‘z mablag‘lari etishmaydi. Qishloq xo‘jalik korxonalarga imtiyozli kreditlar ajratish va tijorat banklarining bu korxonalarga zarar etkazilganligi uchun javobgarligi qonunan belgilab qo‘yildi. Qishloq xo‘jaligini isloh qilishini sifatan yangi darajasi respublikamizda 1998 yil 30 aprelda qabul qilingan «Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida»gi va «Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi konunlari bilan ajralib turadi. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish, mineral o‘g‘itlar, yoqilg‘i moylash materiallari sotib olishga karatilgan aniq maksadli kreditlar, qishloq xo‘jalik korxonalariga beriladigan bo‘naklarni «O‘zagrosug‘urta» sug‘urtalaydi. «O‘zagrosug‘urta» qishloq xo‘jalik korxonalari oladigan maqsadli kreditlar va bo‘naklarni 50 foiz mikdorda sug‘urtalaydi. Qolgan 50 foiz uchun tayyorlovchilar, masalan paxta zavodi yoki don mahsulotlari kombinati qishloq xo‘jalik korxonalarining mol - mulkini garovga oladi.. Yuqoridagi keltirilgan omillardan yaqqol ko‘rinib turibdiki, respublikamizda fermer xo‘jaligini rivojlantirish uchun barcha iqtisodiy - negiz yaratib berilgan. 12 “ Gulmurodov Ibrohim Azamatovich” Fermer xo‘jaligini moliyalashtirishda imtiyozli kreditlash mexanizmini isloh qilish bosqichlari tahlili. Fermer xo‘jaliklarini imtiyozli kreditlash tizimining eng asosiy bo‘g‘inlaridan biri davlat ehtiyojlari uchun yetishtirilayotgan paxta va galla yetishtirish xarajatlarini davlat orqali moliyalashtirish tizimi hisoblanadi. Davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan qishloq xo‘jalik mahsulotlari uchun hisob-kitoblarni amalga oshirish Moliya vazirligi huzuridagi “Davlat ehtiyojlari uchun xarid kilinadigan qishlok xo‘jalik mahsulotlariniig hisob-kitob Jamg‘armasi” tomonidai amalga oshiriladi. Jamg‘arma O‘zbekistoi Respublikasi Prezidentining 1998 yil 31 dekabrdagi 2165-sonli Farmoniga muvofiq tashkil qilingan. O‘zbskiston Rsspublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1999 yil 28 yanvarda 612-raqam bilan ro‘yxatga olingan “Davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan kishloq xo‘jalik mahsulotlarining hisob-kitob Jamg‘armasi to‘g‘risida nizom”ga muvofiq jamg‘arma mablag‘lari davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan qishloq xo‘jalik mahsulotlari uchun hisob-kitoblarii o‘z vaqtda moliyalashtirishii ta’minlashga mo‘ljallangan. Jamg‘arma mablag‘larini shakllantirishning asosiy manbalari quyidagilar bo‘ladi: - paxta tolasini eksport qilish forvard shartnomalaridan kelib tushadigan bo‘nak to‘lovlari; - paxta tolasi eksporti bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblardan kelib tushadigai tushumlar; - kredit resurslari ; - davlat ehti yo jlar i uchun xarid kili n adigai mahsulo tni qayta baholashda n shaklla n adiga n mabla g‘ lar ; - budjetdan tashqari boshqa mabla g‘ lar. Jam g‘ armani n g p axta xom - ashyosini va g‘allani ishlab chiqarish, so t ib olish va qayta ishlash n i moliyalashtirish bo‘yicha moliya agenti bo‘lib O A TB “ Agro bank” hisoblanadi. Jamg‘armani moliya agentiga limit va me’yor doirasida ajratilayotgan mablag‘larni samarali va ko‘zlangan maqsadlarga sarflanishini, maxsus ochilgan maqsadli hisoblar orqali davlat ehtiyojlari uchun etkazib berilayotgai mahsulotlar uchun o‘z vaktida hisob-kitob qilinishi hamda Jamg‘armaning maqsadli mablag‘larini va tegishli haq to‘lovlarini o‘z muddatida qaytarish ustidan pazorat qilish yuklatiladi. Jamg‘armaning sotib olish, saqlash, qayta ishlash va soatish bo‘yicha tijorat agentlari bo‘lib: - paxta xom-ashyosi bo‘yicha – Paxtasanoat hududiy aksiyadorlik birlashmalari ; - g‘alla bo‘yicha - «O‘zdonmahsulot» aksiyadorlik kompaniyasi hisoblanadi. Tijorat agentlari davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan umumiy hajmiga Jamg‘arma bilan tuzilgan Bosh bitimga asosan Agrobank ishtirokida o‘zini tayyorlov tashkilotlari orqali qishloq xo‘jaligi korxonalari bilan mahsulotni sotib olishga, sotib olinayotgai mahsulot uchun to‘liq hisob qilishga o‘z vaqtida va asosli shartnoma kontraktatsiyalar tuzilishini, mahsulotii sotib olishda, saqlashda va qayta ishlashda belgilangan standartlarga rioya qilish ustidan iazoratni ta’mminlaydilar. Respublikamizda tijorat banklari tomonidan davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigai g‘alla va paxta xom ashyosi yetishtirish xarajatlarini moliyalashtirish maqsadlari uchun kredit ajratish uch bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda - mustaqilligimizning dastlabki yillarida qishloq xo‘jaligi korxonalarining moliyaviy axvoli beqarorligi sababli, qishloq xo‘jaligi maxsulotlarini yetishtirish xarajatlarini tayyorlov korxonalari orqali bo‘naklash orqali moliyalashtirish mexanizmi joriy qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidsntiniig 1998 yil 31 dekabrdagi Farmoniga muvofiq joriy etilgan davlat ehtiyojlari uchun yetishtiriladigan kishloq xo‘jalik mahsulotlariii tayyorlov korxonalari orqali bo‘naklash mexanizmi: 13 - qishloq xo‘jaligiga xizmat ko‘rsatuvchi tarmoq korxonalarini ishlab chikarish salohiyatini saklab qolishga xizmat qildi; - xo‘jaliklarning kredit olish qobiliyati o‘ta past bo‘lgai sharontda, paxta xom ashyosi va don yetishtirishni tizimli asosda moliyalashtirib borishga imkoi yaratdi. Shuningdek, fermer xo‘jaliklari soni keskin oshib borishi sharoitida, ularni bo‘naklash mexanizmiga muvofiq moliyalashtirish jarayonida bir qator muammolar vujudga keldi. Bosqichlar davr Moliyalashtirish mexanizmi 1-bosqich 1999-2002 yillar Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtirish xarajatlarini tayyorlash korxonasi orqali bo‘naklar (transh ajratish) mexanizmi 2-bosqich 2003-2004 yillar 2003 yildan Buxoro, Namangan, Farg‘ona va Xorazm, 2004 yildan boshlab, Andijon, Jizzax, Navoiy va Samarqand viloyatlarida fermer xo‘jaliklarni bo‘naklashning (transh ajratishning) amaldagi mexanizmi o‘rniga, xizmat ko‘rsatuvchi tijorat banklarining imtiyozli kreditlash mexanizmini sinov tariqasida joriy etish 3-bosqich 2005-2007 yillar Respublika miqyosida 2005 yil hosilidan paxta va 2006 yil hosilidan boshlab g‘alla yetishtirish xarajatlarini to‘liq hajmda imtiyozli kredit ajratish yuli bilan moliyalashtirish 1-rasm 8 . Davlat extiyojlari uchun xarnd qilinadigan kishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtirish xarajatlarini moliyalash tizimini bosqichlari Ikkinchi bosqichda – yuzaga kelgan vaziyatni inoabga olgan holda, tashkil etilgai fermer xo‘jaliklarining mulkdor sifatida faoliyat ko‘rsatishlarida erkinlik yaratish va ishab chiqarishning iqtisodiy natijalarida ularning moddiy manfaatdorliklarini oshirish maqsadida amaldagi moliyalashtirish tizimi bosqichma-bosqich takomillashtirib borildi. Xususan, Vazirlar Maqkamasiiing 2002 yil 7 noyabrdagi 383-sonli qaroriga muvofiq, 2003 yil hosilidan boshlab Buxoro, Namangan, Farg‘ona va Xorazm viloyatlarida fermer xo‘jaliklarini bo‘naklashning amaldagi mexanizmi o‘rniga, ularga xizmat ko‘rsatuvchn tnjorat banklarining nmtiyozli kreditlarini ajratish mexanizmi sinov tariqasida joriy etildi. O‘zbskiston Resnublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 30 oktabrdagi 476-sonli karoriga muvofiq Moliya vazirligiiing 2004-2005 yillarda respublikadagi barcha fermer xo‘jaliklarining davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigai paxta xom ashyosi va g‘alla yetishtirish xarajatlarini ularga xizmat ko‘rsatuvchi tijorat banklari orqaln to‘g‘ridan-to‘g‘ri imtiyozli kreditlash mexanizmiga o‘tish to‘g‘risidagi taklifi kabul qilindi. 2004 yil hosilidan boshlab Andijon, Jizzax, Navoiy va Samarqand viloyatlarida ham ushbu mexanizm joriy etildi. Uchinchi bosqichda - tadbiq etilgan mexanizm o‘z samaradorligini hamda afzalligini isbotlagandan so‘ng Vazirlar Mahkamasiping 2004 yil 17 dekabrdagi “Davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirishni mablag‘ bilan ta’minlash mexanizmini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq davlat ehtiyoji uchun xarid qilinadigan: • paxta xom ashyosi yetishtirishni moliyalapggirish - 2005 yil xosilidan boshlab; • g‘alla hosilini yetishtirishni moliyalashtirish - 2006 yil hosilidan boshlab, tijorat banklarining imtiyozli kreditlarini ajratish mexanizmiga o‘tkazilishi belgilab berildi. Ushbu holatni inobatga olgan holda hamda fermer xo‘jaliklarini mahsulot ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlarini moliyalashtirishda kredit resurslarnga bo‘lgan talabini to‘liq kondirish hamda ularga qulayliklar yaratish maqsadida, 2007 yildan boshlab davlat ehtiyojlari uchun xarid kilinadigap paxta va g‘alla hosilini kreditlash mikdori 50 foizdan 60 foizgacha ko‘paytirildi. Davlat buyurtmasi bo‘yicha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtiruvchi xo‘jaliklarga 8 14 O‘zbekiston Rsspublikasi Adliya Vazirligida 2007 yilning 14 aprelida 1675-son bilan ro‘yxatga olingan “Qishloq xo‘jaligi korxonalarining davlat ehtiyojlarn uchun xarid kilinadigai paxta va galla yetishtirish xarajatlariii tijorat banklari tomonidan kreditlash tartibi to‘g‘risidagi Nizom”ga asosan imtiyozli kreditlar ajratiladi. Kreditlar davlat ehtiyojlariga sotiladigan mahsulot qiymatiiing 60 foizigacha miqdorlarda yillik 3 foizlik ustama xaq to‘lash sharti bilan (2 foizlik qismi bank marjasi) g‘alla uchun 12 oygacha, paxta xom-ashyosi uchun 18 oygacha bo‘lgan muddatga beriladi. Xususan, tijorat banklarining xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga ajratayotgan imtiyozsiz (tijorat) kreditining yillik fonz staikalari 25-30 foiz va uidan ham yuqori bo‘layotgan bir paytda, fermer xo‘jaliklariga tijorat banklari va budjetdan tashqari jamg‘armalar tomonidan ajratilayotgan imtiyozli kreditlarning yillik foiz stavkalari tijorat kreditlari foiz stavkalaridai 2-3 barobar past bo‘lmokda. Bu esa o‘z iavbatida qishloq xo‘jaligi korxonalari faoliyatini davlat tomonidan moliyaviy rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash siyosatiiiig natijasidir va fermerlarning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirmoqda. O‘zbekiston Respublikasiiiig qonunchilik hujjatlarida tijorat banklari va budjetdan tashqari jamg‘armalar orqali fermer xo‘jaliklariii kreditlashda quyidagi imtiyozlar joriy etilgan: - davlat ehtiyojlari uchun yetishtiriladigan paxta xom ashyosi va g‘alla kiymatining 60 foizi qiymatida beriladigan qisqa muddatli imtiyozli kredit yillik 3 foizli stavkada; -tijorat banklarining “imtiyozli jamg‘armasi”dan beriladigan kreditlariiing yillik foiz stavkalari miqdori O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki qayta moliyalash stavkasining 50 foizidan ortiq bo‘lmagan mikdorda belgilanadi; - tijorat banklariiing fermsr xo‘jaliklariga milliy yoki xorijny valyutada qarz berayotgan kunda birjadan tashqari valyuta bozori kursi bo‘yicha 10000 (o‘n ming) AQSh dollariga teng qiymatdagi mikrokreditlarning yillik foiz stavkasi Markaziy Bank qayta moliyalashtirish stavkasidan oshiq bo‘lmagan miqdorda; - “Mikrokreditbank”ning mablag‘lari hisobidan beriladigan eng kam ish haqiniig 200 barobarigacha boshlang‘ich sarmoya uchun mikrokreditlar yillik 5 foizli stavkada, biznespi keigaytirish aylanma mablag‘larni to‘ldirish uchun eng kam ish hakining 500 barobarigacha mikrokreditlar Markaziy Bank kayta moliyalash stavkasidan ortiq bo‘lmagan miqdorda belgilanadi. Budjetdan tashqari jamg‘armalar kredit resurslari hisobidan beriladigan imtiyozli kreditlarning yillik foiz stavkalari: - dastlabki sarmoyani shaklantirishda Markaziy Bankning amaldagi kayta moliyalash stavkasiiiig 1/6 qismi miqdorida; - fermer xo‘jaliklariii rivojlantirish va kengaytirish, qishloq xo‘jaligi texnikasini sotib olish, fermerlik inshootlarini qurish uchun Markazin Bankniig amaldagi qayta moliyalash stavkasiiing 1/3 qismi miqdorida belgilangan. OATB «Agrobank» kichik biznss va hususiy tadbirkorlarning etakchi kreditoriga aylanib bormoqda. Fermer xo‘jaliklari faoliyatini kreditlashtirish hajmi yildan-yilga oshib borayotgani ijobiy holdir. 15 Fermer xo‘jaligini moliyalashtirishda tijorat banklarining imtiyozli kreditlardan foydalanish tahlili. «Qishloq xo‘jaligi korxonalarining davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta va g‘alla yetishtirish xarajatlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash tartibi to‘g‘risida»gi Nizomga asosan tijorat banklari tomonidan ushbu kreditlar qishloq xo‘jaligi korxonalariga muddatlilik, to‘lovlilik, ta’minlanganlik hamda maqsadli foydalanish shartlarida davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan g‘alla va paxta xomashyosi yetishtirish xarajatlarini moliyalashtirish maqsadlarida beriladi. Kreditlar tegishli qishloq xo‘jalik mahsuloti bo‘yicha qishloq xo‘jaligi korxonalari bilan yakuniy hisob-kitoblar tugaguncha, lekin g‘alla yetishtirishni moliyalashtirishga ajratilgan kreditlar bo‘yicha 12 oydan va paxta xomashyosi yetishtirishni moliyalashtirishga ajratilgan kreditlar bo‘yicha 18 oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga, qaytarish muddatini uzaytirish huquqisiz beriladi. Fermer xo‘jaligi korxonalariga davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan g‘alla va paxta xomashyosi yetishtirish xarajatlarini moliyalashtirish maqsadlariga banklarimiz tomonidan imtiyozli shartlar asosida kreditlar yillik 3 foiz stavkada ajratilmoqda. Mazkur kreditlar ish haqi va unga tegishli ajratmalarni to‘lash, mineral o‘g‘it va o‘simliklarni kimyoviy va biologik himoya qilish vositalarini hamda yoqilg‘i-moylash mahsulotlarini xarid qilish, MTPlar, muqobil MTPlar va qishloq xo‘jalik texnikasi mavjud bo‘lgan boshqa xo‘jalik sub’ektlarining xizmatlari bo‘yicha to‘lovlarga, lizingga (moliyaviy ijaraga) berilgan texnika vositalarining lizing to‘lovlariga, SIUlar (suv iste’molchilari uyushmalari) xizmatlari, yagona er solig‘i, elektr energiyasi, urug‘lik uchun to‘lovlarga ajratilib kelinmoqda. Respublikamiz hukumati tomonidan fermer xo‘jaliklarini moliyaviy qo‘llab-quvatlash va rivojlantirish borasida olib borilayotgan tizimli tadbirlar natijasida yildan-yilga fermer xo‘jaliklarining mamlkat agrar tarmog‘idagi o‘rni mustahkamlanib, yaratilayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmida ularning salmog‘i ortib bormoqda. Fermer xo‘jaliklarining davlat bilan iktisodiy munosabatlari keng qamrovli bo‘lib, bunda eng avvalo moliya-kredit mexanizmlari asosiy o‘rinni egallaydi. Fermer xo‘jaliklariii moliya-kredig tizimi orqali qo‘llab-quvvatlash biriichi navbatda imtiyozli kredit berish mexanizmini qo‘llash hamda kreditlashni kafolatlash darajasini rivojlantirish bilan xarakterlanadi. Fermer xo‘jaliklari faoliyatini kreditlashni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash borasida bir qator imtiyozlar joriy etilgan. Fermer xo‘jaligining moliyaviy natijalarini tahlil qilganimizda m ahsulotlarni sotishdan sof tushum 2018 yilda 32,18 mln so‘mni tashkil qilgan, 2019 yilda esa 42,91 mln so‘mni tashkil qilib, m ahsulotlarni sotishdan sof tushum o‘tgan yilga nisbatan 10,727 mln. So‘mga, 133,3 foizga o‘sgan. 16 6 -jadval “ Gulmurodov Ibrohim Azamatovich” fermer xo‘jaligining 2019-2020 yillardagi moliyaviy natijalari tarkibi, tuzilishi va dinamik o‘zarishining tahlili Ko‘rsatkichlar yillar O‘zg arish (+; -) 201 9 20 20 Mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishdan sof tushum 32 184 42 911 10 727 Sotilgan mahsulot (tovar, ish va xizmat) larning tannarxi 22 774 35 343 12 569 Mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishning yalpi foydasi (zarari) (satr. 010 – 020) 9 410 7 568 -1 842 Davr xarajatlari, jami 8 016 5 077 -2 939 Sotish xarajatlari 2 149 2 282 133 Ma’muriy xarajatlar 5 867 2 795 -3 072 Asosiy faoliyatning foydasi (zarari) 1 394 2 491 1 097 Umumxo‘jalik faoliyatining foydasi (zarari) 1 394 2 491 1 097 Foyda solig‘ini to‘lagunga qadar foyda (zarar) 1 394 2 491 1 097 Hisobot davrining sof foydasi (zarari) 1 394 2 491 1 097 Manba: fermer xo‘jaligining moliyaviy hisobotlari asosida Sotilgan mahsulotlarning tannarxi esa 2019 yilda 22,77 mln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2020 yilda 35,34 mln so‘mni tashkil qilib, o‘tgan yilga nisbatan 155,19 foizga oshgan. Sotilgan mahsulotlarning tannarxining o‘sishi hisobiga mahsulotlarni sotishdan olinadigan yalpi foydasining kamayishiga olib kelgan. Ammo, fermer xo‘jaligining davr xarajatlari, jumladan ma’muriy xarajatlarni kamatirishga erishgan va asosiy faoliyatning foydasi 2019 yilda 1,39 mln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2020 yilda bu ko‘rsatkich 2,49 mln so‘mni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 178,6 foizga o‘sishiga erishilgan. 17 7 -jadval “Gulmurodov Ibrohim Azamatovich” fermer xo‘jaligining 2020 yilda debitorlik va kreditorlik qarzlari balansi tahlili Debitorlik farzlar Ming so‘m Kreditorlik qarzlar Ming so‘m Xaridor va buyurtmachilarning qarzi 18 958 Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz 20 030 Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar 200 Sug‘urtalar bo‘yicha qarz 100 Budjetga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari 271 Maqsadli davlat jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarz 9 489 Boshqa debitorlik qarzlari 4 400 Jami 23 829 Jami 29 619 Kreditorlik qarzlarning debitorlik qarzlardan ortiqchaligi 5 790 Debitorlik qarzlarning kreditorlik qarzlardan ortiqchaligi - Balans 29619 Balans 29619 Manba: fermer xo‘jaligining moliyaviy hisobotlari asosida Ta hlil qilinayot gan fermer xo‘jaligining 2 020 yilda jami debitorlik qarzlari 23829 ming so‘mni, kreditorlik qarzlari esa 29619 ming so‘mni tashkil etib, kreditorlik qarzlar debitorlik qarzlarga nisbatan 5790 ming so‘mni tashkil etmoqda. Debitorlik qarzlarda x aridor va buyurtmachilarning qarzi 18958 mln so‘mni, mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar 200 ming so‘mni, budjetga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari 271 ming so‘mni, boshqa debitorlik qarzlari 4400 ming so‘mni tashkil etmoqda. O‘z navbatida budjet ga to‘lovlar bo‘yicha qarz 20030 ming so‘mni, sug‘urta bo‘yicha qarz 100 ming so‘mni, maqsadli davlat jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarz 9489 ming so‘mni tashkil etadi. 1 tonna xom ashyoni yetishtirish uchun 2019 yilda 989296 so‘m sarflanishi bo‘lsa, 2020 yilda 1049900 so‘m sarflanishi rejalashtirilgan bo‘lib, o‘tgan yilga nisbatan xarajatlar summasi 106,2 so‘mga oshgan. 1 tonna xom ashyoni yetishtirish uchun sarflanadigan xarajatlar tarkibida ish haqi va unga tegishli ajratmalarga jami xarajatlarning 11,3 foizini tashkil etadi. Mineral o‘g‘itlar esa 201 9 yilda 36 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 20 20 yilda 34 foizini tashkil etmoqda. O‘simliklarni kimyoviy va biologik usulda himoya qilishga 2019 yilda 3,4 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2020 yilda 2,4 foizni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan xarajatlar salmog‘i kamaygan. 18 8 -jadval 2019-2020 yillarda 1 tonna paxta xom ashyosini ye tishtirish xarajatlari tarkibi va dinamikasi T.r. Xarajatlar turlari 20 19 yil 20 20 yil So‘m Foiz s o‘ m Foiz 1 Ish h a q i va unga tegishli ajratmalarga 105927 11,3 118638 11,3 2 Mineral o‘g‘ itlar 337468 36 356966 34 3 O‘ simliklarni h imoya q ilish 31872 3,4 25198 2,4 sh.j; a)kimyoviy usul bilan 15936 5 0 17849 50 b)biologik usul bilan 15936 5 0 17849 50 4 Agrokimyo stan siya lari xizmati 4200 0,4 5 Uru g‘ lik 57182 6,1 64044 6,1 sh.j; tuksiz uru g‘ lik chigit 20014 35 22415 35 6 Mexanizatsiya xizmati (MTP,MMTP va q ishlo q x o‘ jalik texnikasi mavjud b o‘ lgan bosh q a x o‘ jalik sub’ektlari 60932 6 66144 6,3 7 Lizing t o‘ lovlari 44996 1,8 62994 6 8 SFU xizmati 17811 1,9 19948 1,9 9 YoMM 229665 14,5 237277 22,6 10 Polietelin plyonkasi xarajatlari 5624 0,6 6299 0,6 11 Elektr energiyasi xarajatlari 18748 2 26247 2,5 12 Yagona ye r soli g‘ i 18748 2 20998 2 13 Viloyat va tuman Q SXB ajratma 3750 0,4 4200 0,4 14 O‘ zbekiston Fermerlar Kengashiga ajratma 4687 0,5 5250 0,5 Jami 989296 100 1049900 100 Manba: Kasbi tumani hokimiyati ma’lumotlari asosida Yoqilgi moylash materiallari xarajatlari 2019 yilda 14,5 foizni tashkil qilgan bo‘lsa, 2020yilda 22,6 foizni tashkil etmoqda. Bu ko‘rsatkich o‘tgan yilgan nisbatan 1,6 baravarga oshgan. Boshqa xarajatlar salmog‘i deyarli o‘zgarmagan. Bu xarajatlarning o‘zgarishi xarajatlar turlari narxlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq hisoblanadi. 19 20 9 -jadval “Gulmurodov Ibrohim Azamatovich” fermer xo‘jaligiga ajartilgan imtiyozli kreditlar tarkibi tahlili Kreditlar tarkibi 201 7 yil 201 8 yil 201 9 yil 20 20 yilda o‘zgarishi Summasi m. So‘m Salmog‘i % Summasi m. so‘m Salmog‘i % Summasi m. so‘m Salmog‘i % 201 8 yilga nisbatan 201 9 yilga nisbatan Jami kredit summasi Shu jumladan: Neft maxsulotlariga Mineral o‘g‘ it ga Mexanizatsiya xizmati Ish haqiga Soliq va qishloq xo‘jalik korxonalariga xizmat ko‘rsatuvchi boshqa xo‘jalik sub’ektlariga 30732 6864 9650 5350 2049 6919 100 22.5 31.5 17.5 6 22.5 33632 9632 8500 3300 1808 10392 100 28.6 25.5 9.8 5.3 30.8 37655 8477 12667 4400 1870 10392 10 22.5 33.5 11.7 4.9 27.3 6923 +1613 +3017 -850 -179 3473 4323 -1155 +4167 +1100 +62 0 Fermer xo‘jaligi korxonalari tayyorlov korxonalari bilan kontraktatsiya shartnomalari tuzganlaridan keyin kredit olish uchun ularning asosiy talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘iga xizmat ko‘rsatayotgan bankka ariza bilan murojaat etishadi. Arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinadi: - tayyorlov tashkilotlari bilan tuzilgan kontraktatsiya shartnomalari nusxalari; - kreditga bo‘lgan talabni aniqlash uchun tayyorlangan biznes-reja; - moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobot (2-shakl). Kreditlar qaytishini ta’minlash maqsadida, tijorat banki davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta xom ashyosi va g‘alla yetishtirishni moliyalashtirish maqsadida qishloq xo‘jaligi korxonalariga berilgan imtiyozli kreditlar qaytarilishi bo‘yicha o‘zining tadbirkorlik xavfini sug‘urta qilishi mumkin. Bunda, sug‘urta tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan sug‘urta polisi kredit shartnomasida belgilangan kreditning butun qaytarish muddatiga beriladi. Sug‘urta tashkiloti bilan kelishilgan sug‘urta puli taqdim etilayotgan kredit miqdoridan ko‘p bo‘lmasligi zarur. Doimiy ravishda davlat buyurtmasini va tijorat banki oldidagi majburiyatlarini bajarib kelayotgan fermer xo‘jaliklariga kreditlar qonunchilikda belgilangan tartibda ta’minotsiz (ishonchli kreditlar) ajratilishi mumkin. Tayyorlov korxonalari tijorat banklari tomonidan paxta va g‘alla yetishtirish xarajatlarini qoplash uchun berilgan kreditlar va ularga hisoblangan foizlarning qarzdor qishloq xo‘jalik korxonalari tomonidan muddatida qaytarilishi borasida kafillik berishlari mumkin. Kafillik qonunchilikda belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi. Kredit shartnomasi kuchga kirgandan so‘ng, keyingi ish kunidan kechiktirmasdan qishloq xo‘jaligi korxonasiga ssuda hisobvarag‘i ochiladi. Qishloq xo‘jalik korxonalarining ssuda hisobvarag‘idan to‘lovlar faqat belgingan maqsadlar uchun naqd pulsiz shaklda (ish haqidan tashqari) qishloq xo‘jalik korxonalarining to‘lov topshiriqnomalariga asosan amalga oshiriladi. Joriy yil hosili uchun etkazib berilgan moddiy-texnik resurslar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun 2-kartotekaga kirim qilingan va belgilangan tartibda qarz oluvchi tomonidan aktseptlangan to‘lov talabnomalariga muvofiq to‘lovlar amalga oshiriladi. To‘lov talabnomalari qarz oluvchi tomonidan aktseptlanmagan taqdirda, to‘lovlar sud qarori asosida undiriladi. Shuningdek, «O‘zneftmahsulot» aksiyadorlik kompaniyasi, «Qishloqxo‘jalik-kimyo» hududiy aksiyadorlik jamiyatlari va MTP (mashina-traktor parklari) tuman korxonalari va tashkilotlari bilan tuzilgan shartnomalarda fermer xo‘jaligining joriy va kelgusi oyda amalga oshiriladigan agrotexnik tadbirlariga qilinadigan xarajatlar qiymati miqdorida (o‘g‘itlash, shudgorlash) oldindan to‘lovni amalga oshirish belgilangan taqdirda fermer xo‘jaliklari ushbu xarajatlar summasini to‘lov topshiriqnomalari orqali oldindan to‘lovlarni o‘tkazishlari mumkin. Bunda, to‘lovlar quyidagi tartibda amalga oshiriladi: a) oylik ish haqi to‘lovlari uchun agrotexkartalarda belgilangan me’yorlarda; b) qishloq xo‘jalik korxonalarining mineral o‘g‘it va o‘simliklarni himoya qilishning kimyoviy vositalari, «O‘zagromashservis» uyushmasi MTP larining xizmatlari, yoqilg‘i-moylash mahsulotlari, foydalanilgan elektroenergiya va urug‘lik materiali qiymati uchun to‘lovlarda, mablag‘lar «Qishloqxo‘jalikkimyo» OAJ filiallari, «O‘zagromashservis» uyushmasi MTPlari, «O‘zneftmahsulot» kompaniyasi, «O‘zbekenergo» DAK korxonalari hamda tayyorlov korxonalarining maxsus 23210 (23220)-sonli hisob raqamlariga o‘tkaziladi; v) SIUlar (Suv iste’molchilari uyushmalari), o‘simliklarni biologik usulda himoya qilish uchun biolaboratoriya va biofabrikalar tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lovlar ularning maxsus 23210 (23220)-sonli hisob raqamlariga o‘tkaziladi; g) muqobil MTPlar, fermer xo‘jaliklari, «O‘zkimyosanoat» davlat aksiyadorlik kompaniyasi, «O‘zdonmahsulot» AK va «O‘zpaxtasanoat» uyushmasi tizimidagi korxonalar huzurida faoliyat yuritayotgan muqobil MTP mas’uliyati cheklangan jamiyatlari hamda qishloq xo‘jalik texnikasi mavjud bo‘lgan boshqa xo‘jalik sub’ektlari tomonidan ko‘rsatilgan va ko‘rsatiladigan texnika xizmatlari uchun to‘lovlarda, mablag‘lar ularga xizmat ko‘rsatuvchi tijorat banklarida ochilgan maxsus 23210 (23220)-sonli hisob raqamlariga o‘tkazib beriladi. d) boshqa tashkilotlar tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar hamda ehtiyot qismlar uchun to‘lovlarda, mablag‘lar ushbu tashkilotlarning talab qilib olinguncha depozit hisob raqamlariga o‘tkazib beriladi. Tijorat banklar to‘lovlarning ssuda hisobvarag‘idan belgilangan maqsadlar va agrotexnik me’yorlar bo‘yicha amalga oshirilishini nazorat qiladi. Tijorat banklar sug‘urta tashkilotlari va Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining tuman bo‘linmalari bilan birgalikda sug‘urta shartnomasi asosida har bir qishloq xo‘jaligi korxonasi bo‘yicha paxta va g‘alla ekinlarining holatini va bo‘lajak hosilning berilgan kreditlarning qaytarilishini ta’minlash uchun etarliligini aniqlash maqsadida doimiy monitoring o‘rnatadilar. Ekinlar (to‘liq yoki qisman) mavjud bo‘lmagan yoki ular ahvolining qoniqarsizligi, jumladan agrotexnik tadbirlarning kechikishi, ekin maydonlarini begona o‘tlar bosib ketishi natijasida kutiladigan hosil olishning imkoni yuqligi aniqlanganda, bu haqda bank va sug‘urta tashkiloti hamda Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining tuman bo‘linmalari (Fermer xo‘jaliklari uyushmasining vakilligi) birgalikda uch tomonlama dalolatnoma tuzadilar. Ushbu dalolatnoma asosida bank kreditlashni to‘xtatadi va kreditlar hamda ularga hisoblangan foizlarni muddatidan oldin so‘ndirish choralarini ko‘radi. Bu choralar kredit shartnomasida kelishilgan bo‘lishi kerak. Shu bilan bir vaqtda Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining tuman bo‘linmalari tomonidan ushbu dalolatnoma xizmat ko‘rsatuvchi tarmoq korxonalariga etkazilishi lozim. Kreditlar va unga hisoblangan foizlar qishloq xo‘jaligi korxonalarining maxsus 23210 (23220) hisob raqamlariga qishloq xo‘jalik mahsulotlarini tayyorlov korxonalariga sotishdan tushgan mablag‘lar hisobidan, birinchi navbatda bank tomonidan memorial orderlar bilan undiriladi. Kredit shartnomasi asosida berilgan kreditlarni qaytarish muddati etib kelganda, ularni undirib olish uchun, qarzdor — qishloq xo‘jaligi korxonasining mablag‘i etarli bo‘lmaganda, tijorat banklari sug‘urta polisi asosida sug‘urta tashkilotlariga sug‘urta hodisasi ro‘y berganligi to‘g‘risida murojaat qiladilar. Sug‘urta tovoni, tijorat banklari va sug‘urta tashkilotlari o‘rtasida tuzilgan Bosh polis asosida tijorat banklariga 5 kun muddatda to‘lab beriladi. Topshirilgan mahsulot uchun yakuniy hisob-kitoblarda tayyorlov korxonalari tomonidan qishloq xo‘jaligi korxonalariga etkazib berilgan moddiy boyliklar qiymati va avvalgi yillar qarzlarini chegirib qolishga yul qo‘yilmaydi. Ushbu moddiy boyliklar uchun hisob-kitoblar va kreditor qarzlarni undirish ajratilgan bank kreditlari to‘liq qaytarilgach, qishloq xo‘jalik korxonasining hisob raqamidan o‘rnatilgan tartibda to‘lov hujjatlariga asosan amalga oshiriladi. Kreditlardan foydalanganlik uchun foizlar kreditning amaldagi qoldig‘iga har kuni hisoblab boriladi va qishloq xo‘jalik mahsulotlarini tayyorlov korxonalariga sotishdan tushgan mablag‘lar hisobidan: - g‘alla yetishtirishni moliyalashtirishga ajratilgan kreditlar bo‘yicha yilning iyul oyidan boshlab va kreditni to‘liq qaytarish vaqtigacha; - paxta xom ashyosi yetishtirishni moliyalashtirishga ajratilgan kreditlar bo‘yicha yilning noyabr oyidan boshlab va kreditni to‘liq qaytarish vaqtigacha undiriladi. Bunda qishloq xo‘jaligi korxonalari kreditni va unga hisoblangan foizlarni muddatidan oldin qaytarishlari mumkin. Ajratilgan kreditlarning maqsadli ishlatilishi xizmat ko‘rsatuvchi bank rahbarlari zimmasiga yuklatiladi. Shuningdek, ajratilgan kreditlardan maqsadli foydalanish Moliya vazirligining Nazorat-taftish bosh boshqarmasi tomonidan tekshirib boriladi. Davlat ehtiyojlari uchun yetishtiriladigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish xarajatlarini moliyalashtirish uchun tijorat banklari tomonidan ajratilayotgan imtiyozli kreditlarni belgilangan maqsadlar bo‘yicha yunaltirishga mansabdor shaxslarning aralashuvi qat’iyan taqiqlanadi. 23 F ermer xo‘jaligi tuman hokimligida davlat ro‘yxatiga olingan va Nizomi tasdiqlangan. O‘zbekiston Respublikasi amaldagi qonunlariga, me’yoriy xujjatlariga va o‘z Nizomiga asosan faoliyat yuritadi. tijorat bankida yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi sub’ekt sifatida hisob raqami ochilgan. Fermer xo‘jaligining asosiy faoliyati dehqonchilik bilan shug‘ullanishdan iborat bo‘lib, 2020 yil 25 gektar ekin maydonida paxta ekishni rejalashtirgan. Quyidagi hollarda qarzdorni bundan buyon kreditlashni to‘xtatish va foizlarni hamda kredit bo‘yicha asosiy qarzni muddatidan oldin undirish mumkin: - kreditdan maqsadsiz foydalanilganda; - foiz to‘lovlari ko‘rsatilgan muddatlarda amalda oshirilmaganda; - qarzdorning moliyaviy ahxvoli yomonlashganda (zararlar, nolikvid balans va boshkalar) buxgalteriya hisobi lozim darajada yuritilmaganda, taqdim etilgan hisobotlarning noto‘g‘riligi (haqqoniy emasligi) aniqlanganda; - mazkur shartnomaga asosan qarzdor hisobot ma’lumotlarini taqdim etmaganda, Bank nazoratidan bo‘yin tovlaganda (bosh tortganda); - kredit qaytarilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi mazkur shartnomada ko‘zda tutilgan boshqa majburiyatlar bajarilmaganda. Ekinlar (to‘liq yoki qisman) mavjud bo‘lmagan yoki ular ahvolining qoniqarsizligi, jumladan agrotexnik tadbirlarning kechikishi, ekin maydonlarini begona o‘tlar bosib ketishi holatlari aniqlanganda, bu haqda Bank va «O‘zagrosug‘urta» DASKning hamda Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining tuman bo‘linmalari birgalikda uch tomonlama dalolatnoma tuzadilar. Ushbu dalolatnoma asosida Bank kreditlashni to‘xtatadi va kreditlar hamda ularga hisoblangan foizlarni muddatidan oldin so‘ndirish choralarini ko‘radi. Kreditdan maqsadsiz foydalanish hollari aniqlanganda maqsadsiz foydalanilgan summa qarz oluvchidan 10% jarima bilan undiriladi. Kredit berish uchun tomonidan ajratilgan kredit resurslari Bankning vakillik hisob varag‘iga kelib tushgan kundan boshlab 4 kun ichida qarz oluvchi tomonidan o‘zlashtirilmasa muddatida ishlatilmagan mablag‘ni Moliya Vazirligiga 10% jarima undirib qaytariladi. Asosiy qarzni qaytarish muddati kechiktirilganda (muddati o‘tgan kredit), qarzdor Bankka butun kechiktirilgan davr uchun shartnomada belgilangan foiz stavkasining 1,5 baravar oshirilgan mikdorida yuqori foiz to‘laydi. Foizlarni belgilangan muddatda to‘lamaganlik va ular bo‘yicha muddati o‘tgan summalar vujudga kelgani uchun, qarzdor bankka kechiktirilgan tulovning har bir kuni uchun kechiktirilgan to‘lov summasining 0,4%i mikdorida, ammo kechiktirilgan to‘lov summasining 50%idan oshmagan mikdorda penya tulaydi. Davlat ehtiyojlari uchun paxta xomashyosi va g‘alla yetishtirish xarajatlariiing 60 foizini imtiyozli kreditlash tizimi bir qator afzalliklarga ega bo‘lishiga karamay, bu tizimning o‘ziga xos kamchiliklari mavjudligi ham ko‘zga tashlanmoqda. Xususan, davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta xomashyosi va g‘allani tijorat banklari orqali moliyalashtirish mexanizmi haniuzgacha erkinlashtirilmagan, ya’ni fermerlarga rejalashtirilgan hosil qiymatining 60 foizi miqdorida ajratiladigan 3 foizli kredit hozirgi kungacha xarajat moddalari bo‘yicha bo‘lib ajratiladi va fermerlar uni toki yakuniy hisob-kitoblar amalga oshirilmaguncha mustaqil ishlatish imkoniyatiga ega emaslar. Imtiyozli kreditlar ajratishda va yakuniy to‘lovlarda hisob- kitoblarni bir-necha hisob raqamlari orqali amalga oshirilishi xo‘jaliklar uchun noqulay bo‘lib, ular tomonidan ortiqcha vaqt va mablag‘ sarflanishiga sabab bo‘lmoqda. Hisob-kitoblariiig joriy etilgan tartibi moddiy rssurslar etkazib beruvchi korxonalar va fermerlar o‘rtasidagi debitorlik va kreditorlik qarzlarini qisqartirish o‘rniga, aksincha ortib borishiga olib keladi. 24 Xulosa va takliflar Qishloq xo‘jaligini isloh qilishni chuqurlashtirishning ustivor vazifalari mamlakat hayoti va iqtisodiyotida agrar sohaning tutgan o‘rni, respublikaning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, shu bilan birga iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida islohotni bosqichma-bosqich amalga oshirib borish va rivojlantirishning muhim ahamiyatga ega ekanligidan kelib chiqadi. Mamlakatimizda yalpi qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishning bir maromda o‘sishiga erishildi va o‘tgan 2016 yilda bu ko‘rsatkich 6,6 foizga teng bo‘ldi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida respublikamiz yalpi ichki mahsulotida qishloq xo‘jaligining ulushi asosiy o‘ringa ega bo‘lib, so‘ngi yillarda 17-18 foizini tashkil etmoqda va oxirgi yillarda qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish bir maromda o‘sishiga erishib kelinmoqda. Fermer xo‘jaligini moliyalashtirishda tijorat banklari kreditlaridan foydalanish boshqa tarmoqlar va sohalarga nisbatan kredit mablag‘larini jalb qilishda va kreditlarni qaytarishda o‘z xususiyatlariga ega. Shunday ekan, mamlakatimiz qishloq xo‘jaligini kreditlash tizimini bozor munosabatlari talablariga va mavsumiylik xarakterlariga mos holda takomillashtirib borish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini samarali moliyalashtirishning asosiy sharti hisoblanadi. Fermer xo‘jaligini kreditlash tizimini takomillashtirilishi iqtisodiy jihatdan, ijtimoiy jihatdan va ekologik jihatdan ijobiy natijalarga olib keladi. Ayniqsa, fermer xo‘jaligi moliyalashtirishda imtiyozli kreditlardan foydalanish bugungi kunda alohida ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga f ermer xo‘jaligini ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish va rivojlanishining ichki imkoniyatlari to‘liq ochilmagan. Qishloq xo‘jaligini tubdan isloh qilish, qishloqda agrar va iqtisodiy munosabatlarni joriy qilish aynan qishloq xo‘jaligida faoliyat xususan moliya kredit munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lgan, hali to‘liq ishlamayotgan imkoniyatlar kiradi. Fermer xo‘jaligini ng boshqa sohalaridan farqli ravishda o‘zga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, shunga muvofiq ravishda xizmat ko‘rsatuvchi ishlab chiqarish infratuzilma tarmoqlarini tashkil etishda mavjud shart-sharoitlar albatta hisobga olinishi kerak. Fermer xo‘jaligini ning mavsumiylik xususiyatidan kelib chiqqan holda, ya’ni ekin ekish, sug‘orish, o‘g‘itlash, agrotexnika, hosilni yig‘ib olish va yerlarni keyingi yil mavsumiga tayyorlash ishlarining o‘z vaqtida bajarilishi lozim, shunga mos ravishda xizmat ko‘rsatuvchi infratuzilma tarmoqlari faoliyatida qisqa mavsumiylik xususiyati mavjud: tabiiy-biologik sharoitning ta’siri natijasida, ob-havo iqlimining o‘zgarib turishi (qurg‘oqchilik yoki yog‘ingarchilik va boshqa shu kabi holatlar) natijasida ayrim ishlab chiqarish infratuzilma xizmatlariga bo‘lgan talab turli mintaqa va davrlarda turlicha bo‘lishi va ularning o‘zgarib turishi. O‘tgan davr mobaynida qishloq xo‘jaligida iqtisodiy islohotlar natijasida tub tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirildi. Jumladan, - iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning mukammal huquqiy asoslari yaratildi; - qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida mulkchilik va unga mos xolda xo‘jalik yuritish shakllari barpo etildi, tarmoqda istiqbolli xo‘jalik yuritish shakli sifatida fermer va dehqon xo‘jaliklarini faoliyat yurtishi uchun optimal shart-sharoitlar yaratildi; - qishloq xo‘jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi hisoblangan yerga egalik qilish va undan foydalanish munosabatlari takomillashtirildi; - aholini o‘zimizda yetishtirilayotgan oziq-ovqat mahsulotlari bilan muntazam ta’minlab borishga qaratilgan mustaqil agrar siyosat ishlab chiqildi va u izchillik bilan amalga oshirilmoqda; - mahsulot ishlab chiqarish, qayta ishlash, sotish va xizmat ko‘rsatishda bozor tamoyillari samarali amal qilmoqda. Fermer va dehqon xo‘jaliklari faoliyatini kreditlash tizimini takomillashtirilishi mohiyati va ahamiyatiga ko‘ra bir-biri bilan o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan quyidagi iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik masalalarni ijobiy hal etish imkonini beradi. Bitiruv malakaviy ishni yozish natijalari asosida quyidagi takliflarni berish maqsadga muvofiq deb o‘ylaymiz: - Paxta yetishtiruvchi dehqon uchun rag‘batlantiruvchi tadbirlar tizimini rivojlantirish qisqa muxim axamiyat kasb etadi. Bunda rejadan ortiqcha yetishtirildigan mahsulotni ishlab chiqaruvchi ixtiyorida qoldirish va uni eksport qilishdan tushgan mablag‘lar xo‘jaliklar tomonidan o‘zlashtirilishini ta’minlash paxta yetishtiruvchi xo‘jaliklar moddiy manfaatdorligini oshirib, oilaviy pudratda ishlovchilarda g‘uza parvarishini sifatli o‘tkazishga yuqori darajada manfaat to‘g‘diradi. - Barcha viloyatlar bo‘yicha sotib olinadigan paxta tolasi hosiliga bir hil narx to‘langan. Bizning fikrimizcha bunday holat qishloq xo‘jaligida faoliyat ko‘rsatuvchi fermer va dehqon xo‘jaliklarini to‘liq rag‘batlantirmaydi. Chunki turli viloyatlar turli tabiy va biologik sharoitga ega. Shu sababli ularning qilgan sarf xarajatlarini to‘liq va to‘g‘ri qoplash maqsadida paxta narxini tabaqalashtirilsa, ya’ni ularning tabiy iqlim va boshqa sharoitlarini hisobga olinsa maqsadga muvofiq bo‘lar edi. - Fermer va dehqon xo‘jaliklarini moliyaviy mablag‘lar bilan to‘liq ta’minlash maqsadida tularga beriladigan boshlang‘ich sarmoyani shakllantirishga tarqatiladigan kredit resurslari miqdorini ko‘tarish zarur. Shu bilan birga mijozlarga boshlang‘ich sarmoya miqdorini qisqa minimal ish haqi miqdoriga qarab emas balki aniq bir erkin almashadigan batqaror valyutaga asoslanib belgilansa va uning miqdorini mikrokredit miqdoriga tenglashtirilsa bank kreditlariga bo‘lgan raqobat yana oshar edi. Bu esa o‘z navbatida banklarning qiziqishini ko‘tarilishga olib kelgan bo‘lar edi. - Fermer xo‘jaliklari bilan tayyorlov, xizmat ko‘rsatuvchi va mahsulotni qayta ishlovchi korxonalar o‘rtasidagi shartnomaviy munosabatlarni takomillashtirish, tomonlar majburiyatlarining o‘z vaqtida bajarilishini ta’minlashga erishish; - Davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinayotgan qishloq xo‘jaligi mahsu-lotlari uchun to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirilishini va ushbu mablag‘-lardan fermerlarni erkin foydalanishini ta’minlash asosida qishloq xo‘jalik korxonalari va ularga xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlarni moliyaviy-iqtisodiy holatini yaxshilashni rag‘batlantirish Ushbu muammolarning hal etilishi qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtiruvchi barcha tuzulmalarni moliyaviy axvolini yaxshilanishiga, har bir dehqon moddiy maifaatdorligini ta’minlash orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. T.: O‘zbekiston, 2014. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi qonuni. Xalq so‘zi, 1998 yil 6-iyun. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida”gi qonuni. Xalq so‘zi, 1998 yil 6-iyun. 4. O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi qonun, T.: O‘zbekiston, 1995. 5. O‘zbek iston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonun, T.: O‘zbekiston, 1996. 6. O‘zbekiston Respublikasining “Mikromoliyalash to‘g‘risida”gi qonun, T.: O‘zbekiston, 2006 yil 25 avgust. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 24 avgustdagi “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-4354-sonli Farmoni. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 31 dekabrdagi “Davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan qishloq xo‘jalik mahulotlarining hisob-kitob jamg‘armasini tashkil etish to‘g‘risida”gi PF-2165-sonli Farmoni (o‘zgartirishlari bilan birga). 9.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. Xalq so‘zi, 2017 yil 15 yanvar 10. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Markaziy banki Boshqaruvining 2015 yil 16 fevraldagi “ Qishloq xo‘jaligi korxonalarining davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta va g‘alla yetishtirish xarajatlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash tartibi to‘g‘risidagi nizomga o‘zgartirish kirish to‘g‘risida”gi 10, 288-V-2-sonli qarori. 11. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Markaziy banki Boshqaruvining 2011 yil 23 fevraldagi “ Qishloq xo‘jaligi korxonalarining davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan paxta va g‘alla yetishtirish xarajatlarini tijorat banklari tomonidan kreditlash tartibi to‘g‘risidagi Abdug‘aniev A., Abdug‘aniev A.A. Qishloq xo‘jaligi. Qishloq xo‘jalgi iqtisodiyoti: oliy o‘quv yurtlarining iqtisodiy ta’lim yunalishi talabalari uchun darslik, -T.: Adib nashriyoti, 2011. 12.Choriev Q., Berkinov B. Dehqon va fermer xo‘jaliklarini tashkil etish va yuritishning huquqiy-me’yoriy asoslari. –T.: Sharq. 2002. 13. Olimjonov O.O. va boshq. Fermerlik faoliyatining huquqiy va moliyaviy asoslari. – T.: O‘zbekiston, 2005. 14. Salimov B., Yusupov M. Qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan tartibga solish va qo‘llab quvvatlash. Ilmiy monografiya. – T.: Iqtisodiyot, 2011. Internet saytlari. http://www. tdiu .uz http://www.lex.uz http:// www.stat.uz http://agro.uz 27

Qishloq xo‘jaligining mamlakat iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati.

Купить