Qo'qon xonligida saroy unvonlari va mansablar - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	5.9MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Dekabr 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Bahrom Yoqubov

Ro'yxatga olish sanasi 24 Noyabr 2025

0 Sotish

Qo'qon xonligida saroy unvonlari va mansablar

Sotib olish

29 O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI
FARG'ONA DAVLAT UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI TARIX YO’NALISHI III BOSQICH TALABASI
OXUNOVA PARVINAXONNING
O’ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Qo’qon xonligidagi saroy unvonlari va mansablar.
ILMIY RAHBAR: ________________
FARG’ONA – 2021

29 Mundarija:
Kirish…………………………………………………………………………………....4-6
1 . Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar…………………………......6-12
2. Qo’qon xonligidagi harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va
mansablar……………………………………………………………………………..12-18
3.Qo’qon xonligidagi saroy unvon va mansablari……………………..18-20
4. Qo’qon xonligidagi diniy mansab va unvonlar………………………21
5. Qo’qon xonligida qozixonadagi unvon va
mansablar………………………………………………………………………………21-23
Xulosa……………………………………………………………………………………24-25
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………26
Ilovalar ………………………………………………………………………………… ..27-
28

29 Reja :
Kirish.
Asosiy qism.
1 . Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar.
2. Qo’qon xonligidagi harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar.
3.Qo’qon xonligidagi saroy unvon va mansablari.
4. Qo’qon xonligidagi diniy mansab va unvonlar.
5. Qo’qon xonligida qozixonadagi unvon va mansablar.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Ilovalar.
Kirish

29 Keyingi paytlarda tariximizning davlat, ma’muriy idora va mahalliy
boshqaruv tizimi hamda uning turli jihatlariga qiziqish hamda ularni
har tomonlama o’rganishga jiddiy e’tibor berilayapti. Ilmiy doiraga jalb
qilinmagan yozma manbalar, ma’lumotlarning borgan sari u yoki bu
darajada tadqiq etilishi munosabati bilan yuqorida qayd etilgan
sohalarni qayta ko’rib chiqishga ehtiyoj sezilayapti.
Markaziy Osiyoda markaziy aparat an’anaviylikka asoslangan va
o’tmishdagi idoraviylik usullarini namunasi sifatida ham namayon
bo’ladi. Buni biz o’rta asr islomiy jamiyatlaridagi ayrim unsurlarning
amirliklar va xonliklarga o’tishi bilan aloqadorligi misolida ko’rishimiz
mumkin. Qadimiy podsholiklar, imperiyalar bilan o’zaro madaniy
muloqatda bo’lgan arab dunyosi ta’sirida Xuroson, Xorazm,
Movarounnahr va ularga qo’shni hududlarda xalifalikning siyosiy
unsarlari mustahkam joy topa oldi.
Somoniylar, qoraxoniylar, xorazmshohlar sulolalari yurtimizdagi
muhim musulmon siyosiy tashkilotlari sanalib, ba’zi bir farqlarga
qaramay abbosiylar xalifaligining na’munasi sifatida moziyda o’z izini
qoldira oldi. Hatto g’ayridinlardan bo’lgan va yurtimizni isloh qilib, uni
o’z tafarrufiga kiritgan mo’g’ullar Chig’atoy ulusi davrida sobitlikka ega
islomiy tuzumni o’z idoraviy usullariga joriy etishdan o’zga yo’l topa
olmadi. Keyingi bosqichda Amir Temur va uning noyob iste’dodi tufayli
chingiziylar va xalifalik boshqaruvi asosidagi yangi harbiy siyosiy davlat
yuzaga keldi va bu qobilyat sohibining say harakatlari temuriylar
uyg’onish davriga asos bo’ldi. Turonlik avlodlari uchun u barchaga
na’muna bo’ladigan boshqaruv tizimini qoldirib ketdi. Ma’muriy
boshqaruvchilik hind yerlariga ham uning evarasi Zahiriddin
Muhammad Bobur orqali kirib mazkur tuproqda mustahkam tizimni
ta’minladi.

29 Sulolalar o’zlarini taxtda mustahkam turishlarni legitimasiya
qilishda kelib chiqishlarini Chingizxonga (Shayboniylar, Ashtarxoniylar,
Xiva xonlari) Amir Temurga (Qo’qon xonlari), boshqa geneologik
tarmoq orqali payg’ambarga yoki xalifa Aliga bog’lashga yarim afsona va
qisman haqiqat ishlari bilan bir qatorda rutbalar iyerarxiyasi ham
ularga taqlid qilish yo’lidan bordi. Sayyid, xoja, amir, xon, bek avlodlari
diniy va dunyoviy merosxo’rlar sanalgan, ijtimoiy hayotda esa ularga
mustahkam joy va martaba ta’minlangan.
Nasl-nasabiga qonuniy tus berish hozirgi vaqtda ham o’z
ahamiyatini yo’qotmagan va bu isbot talab qiladigan alohida tadqiqot
olib borishga undaydigan soha. Ushbu malakaviy bitiruv ishida asosan
davlatchilik tizimidagi martabalar haqida ma’lumotlar so’nggi tadqiqot
natijalari negizida havola qilinayapti. Uning xronologik davri XVIII asr
boshlari XIX asr oxiri va XX asr boshlariga qadar vaqtni qamrab oladi.
Markaziy Osiyo uchun so’nggi o’rta asrlar davri nomi bilan tarixga
kirgan mazkur bosqichda bu hududda Buxoro amirligi, Qo’qon xonligi
va Xiva xonliklari yirik davlat birlashmalari sifatida mavjud edi. Ularda
yuqorida qayd qilganimizdek boshqaruv an’analari yaxshi saqlanib
qolgan va davlatchilikning eski tizimi mustahkam bo’lgan.
Qo’qon va Xiva xonliklari xon unvonli hukmdorlar boshqarsa, Buxoro
amirligini amir idora qilgan. Ular boshqaru tizimida bir biridan farq
qiluvchi ayrim bir unvonlar va mansablarni hisobga olganda tarkibiy
tuzilishi yaqin o’xshashligi bilan xarakterlanadi. Islom jamiyatida omma
va xossa masalalarini ochishda rutba, unvon, amal va mansablarni
o’rganish, ularning ijtimoiy negizlazrini ochishda ham muhim mavqye
kasb etadi. Markaziy Osiyoning so’nggi o’rta asr jamiyati organizmi,
shakl-shamoyili undagi boshqaruv tizimini har tomonlama o’rganish

29 bilan bevosita bog’liqligini nazarda tutadigan bo’lsak yuqoridagi
masalalarga e’tibor qaratish lozimdir.
Ma’muriy tizimga ko’z yugirtirish jarayonida ijtimoiy hayotning
rang-barangligi qatorida uning murakkbligi bir biriga chirmashib
ketganligi, ijobiy va salbiy jihatlari haqida tasavvur hosil bo’ladi.
Muhimi esa davlat boshqaruv tizimidagi turli mansablar, ularga qanday
yo’l bilan erishilganligi ayrim unvonlarning shakllanishi va paydo
bo’lishi, idora tizimida martabalarning o’rni va mavqyeini bilib olish
mumkin.
Mazkur kurs ishida martabalar nomlari, ularning lug’aviy
ma’nolariga alohida diqqat qaratilgan hamda qaysi tilga mansubligiga
ham to’xtalgan. Xullas, tadqiqot O’zbekiston tarixini davlatchilik bilan
bog’liq muammolarini ochishda, bu sohani yangi ma’lumotlar bilan
boyitishda, mutolaa qiluvchilarni esa bu sohada yangi tasavvur qildiradi
degan umiddamiz.
Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar.
Qo’qon xonligi XVIII asrning boshlarida bo’linib ketgan ashtarxoniylar
saltanatiga qarashli bir hududda tashkil topib, 1876 yilning fevral
oyigacha mavjud edi. Bu davlat XVIII-XIX asrlarda Turkistonning
tarixiy-siyosiy, xo’jalik va madaniy hayotida katta o’rin tutgan. Qo’qon
xonligining asoschisi ming qabilasining boshlig’i Shohruhbiy (vafoti 1721
yil) hisoblanadi. Xonlikda Buxoro amirligiga o’xshab Amir Temur

29 davrida shakllangan davlat boshqaruv tartibi va tuzumi mavjud edi.
Qo’qon xonligida joriy qilingan har xil unvon va mansablar, vazifa va
martabalar hamda amallarni o’rganish davlatchilik tarixini o’rganishda
katta ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, Turkiston davlat boshqaruv tartibining tarixi qadimiy
zamonlarga borib taqaladi. Sharq davlatchilik tuzumi Ahmoniylar
davridan (eramizdan oldingi 6-5 asrlar) boshlab to Sohibqiron Amir
Temur davrigacha muayyan bir tartibda bo’lib keldi. Amir Temur
davrida davlat boshqaruvi aniq bir nizom asosida o’rnatilgan edi.
Keyinchalik bu nizom davr va zamona taqozosiga ko’ra ba’zi
o’zgarishlarga uchrab, XX asr boshlarigacha yashadi.
Turkiston davlatida joriy bo’lgan vazifa, unvonlar va, mansablar,
ular sohiblarining vazifalari haqidagi ba’zi ma’lumotlar olimlardan
A.Kun, Ch.Valixonov, V. V.Bartold, A.Semyonov, B.Ahmedov,
B.A.Vildanova, A.L.Troisekaya, R.Nabiyev asarlarida uchraydi. Bular
ichida B. Ahmedovning «Muloqot» majallasida e’lon qilingan «Amir
Temurning davlatni idora qilish siyosati» maqolasi juda ham dolzarb va
qimmatlidir. Markaziy Osiyo davlatlarining «tarixini o’rganish tarixchi
va huquqshunos olimlar oldila Tutgan muhim va aslo kechiktirib
bo’lmaydigan vazifadir, chunkn bunday ilmiy izlanishlarning ilmiy va
nazariy ahamiyati benihoya kattadir», deb yozadi Bo’riboy Ahmedov .
Shu kabi mulohazalarga tayanib va o’nlab mahalliy tarixchilarning
XIX asrda yozib qoldirilgan, tarixiy asarlarining ma’lumotlari asosida
bizni qiziqtirayotgan masalalarni yoritish yo’li bugungi kunga kelib
yuzaga keldi. Ayni paytda Qo’qon tarixiga oid adabiyotlar soni ellikdan
oshdi, ammo ulardagi muhim ma’lumotlar ilmiy izlanishlar doirasiga

29 to’liq jalb etilmagan. Bu ma’lumotlar tarqoq holda bo’lishiga qaramay
muayyan bir tadqiqotni talab qiladi.
Ma’lumki, O’rta Osiyo xonliklarida hukmdorlarning huzurida Oliy
Kengash mavjud bo’lgan. Qo’qon hukumdorlari huzuridagi kengash
haqida XIX asrda xonlikda bo’lgan rossiyalik zobitlar, elchilar va
sayyohlar tomonidan muhim ma’lumotlar yozib qoldirilgan. 1813-1814-
yillarda xonlikda bo’lgan Sibir korpusi tarjimoni F.Nazarov shunday
yozadi: “hukmdorning yuqori kengashini tashkil etuvchi bir qator
vazirlar va davlat amaldorlari taxiravon yoniga solingan gilamlar ustida
darajalariga ko’ra o’tirar edilar.” 1
Bu kengash haqida kishida tasavvur uyg’otuvchi qiziq faktlardan
biri hisoblanadi. Qo’qon xonligi Oliy Kengashi tarkibi haqida so’z borar
ekan, uning tarkibiga markaziy davlat boshqaruvidagi barcha
mansabdorlar a’zo etib kiritilganligini ta’kidlash lozim. Manbalarda
keltirilishicha, Bosh vazir bo’lgan Mingboshi va oily diniy mansabdor –
Shayxulislom kengashning doimiy a’zosi bo’lgan.
Qo’qon xonligidagi unvon, mansab va amallar haqida mahalliy
mualliflardan «Turkiston viloyatining gazeti» muharriri Mullo Olim
Mahdum Hoji «Tarixi Turkiston» nomli asarida 2
to’xtalib o’tgan. U
xonlikdagi amaldorlarnn 24 darajaga bo’lib, bu haqda quyidagilarni
yozadi: «Ho’qand xonliklari asrida joriy bo’lib turgan har xil mansablar,
chunonchi: Mingboshi va Amirilashkarlik mansabi. Bu mansab
voyennuy ministrlik qatorida bo’lub, ondin boshqa hukumatning
hamma ishiga mudoxalasi, chunonchi, xorijiya ishlariiga tamom daxli
1
Mahmudov Sh., Hamraqulov S., Alimova G., Abdullayev R., Ikromov I. Qo’qon xonligi tarixi.
“Navro’z” nashriyoti, T.: - 2019.
2
М ullo Olim Mahdum Hoji. Та rixi Turkiston. – Т .: Т urkiston general-gubernatorligi nashriyoti, 1995,
164-165 betlar

29 bo’ladur. Ikkinchi Qo’shbegilik mansabi. Bu mansabdagi odamlar doimo
xon huzurida maslahatchi qatorida turib va yoki biror katta shaharga
hokimi bilistiqlol nasib qiladur. Uchinchi Parvonachi. Bu mansabdagi
zot ham qushbegi lavozimini ado qiladur. 1

To'rtinchidan Shig’ovul. Bu odam vaziri ilmiyadek o’lub qozi,
mudaris, a’lam, shayx ul-mashshoyixlar oning ko’rsatgani bo’yicha tayin
qilinib, bularning taftishlari ham anga oiddir. Beshinchi: Xudaychi
(udaychi-aslida, hidoyachi) Bu zot xonga adyutant hukmida bo’lub,
xonga maxsus beriladurg’on arizaga rizaga va bo’lak ishlarga vosita
bo’ladur. Oltinchi Tunqator. Bu mansabdagi odam xonning maxsus
yotadurg’on joyiga posbondek, kechasi doimo uxlamay xonning amriga
muntazir bo’lib turardilar.
Yettinchi Noib. Tomomi sarbozlar aning ixtiyorida bo’ladur.
Sakkizinchi Otaliq.
To’qqizinchi Dodxoh.
O’ninchi Mehtarboshi.
O’n birinchi Sharbatdor.
O’n ikkinchi Dasturxonchi.
O’n uchinchi Xazinachi.
O’n to’rtinchi Maxramboshi.
O’n beshinchi Eshikog’aboshi.
O’n oltinchi Pansotboshi.
O’n yettinchi To’qsabo.
1
Ahmedov B. Amir Те murning davlatni idora qilish siyosati // М uloqot, 1994 № 3-4, № 4-5

29 O’n sakkizinchi Devonbegi.
O’n to’qqizinchi Mirzaboshi.
Yigirmanchi Sarkor.
Yigirma birinchi Miraxo’rboshi.
Yigirma ikkinchi Yuzboshi.
Yigirma uchinchi Bekovulboshi.
Yigirma to’rtinchi Daxboshi.
Ushbu mansabdorlarning hech qayularida muqarrar vazifa bo’lmay,
qushbegi (parvonachi) larga biror kattashahar va andin kichiklarga
qishloq yoki biror ariq berib, boshqa mansablarga podshohlikdan ot,
libos, aslaha, bir yilda ikki uch marotaba g’alla sarupo berar edilar.
Mundin boshqa bir necha mayda mansablar ham bo’lur edi. Ilmiya va
huquq mansablaridan qozi ul-quzot, qoziyi kalon, qoziyi askar, qoziyi
maxsus, a’lam, muftiy, mudarris. Bularning har qayularining o’zlariga
maxsus lavozimlari bo’ladur. Yana shayx ul-islom, shayx ul mashoyix
mansablari ham bor edi. 1

Mulla Olimning bu qaydlarida ma’lum ziddxiyatlar uchrashidan
qa’tiy nazar, bu masalaga bag’ishlangan birinchi izlanishlardan bo’ldi. U
mavjud mansab va unvonlarini ltasnif qilib, ularni daraja bandlik qilib,
tartibga tushirgan. Qo’qon xonligida unvon va mansablar ularning
ijrochilarining vazifalari va martabalariga qarab harbiy, harbiy-
ma’muriy, saroyning unvon va mansablari, ma’muriy vazifalariga
hamda diniy va diniy qozixona amallariga bo’linar edi.
1
М ullo Olim Mahdum Hoji. Та rixi Turkiston. – Т .: Т urkiston general-gubernatorligi nashriyoti, 1995.

29 Xonlikda eng oliy va markaziy unvon “Xon” (qoon-mo’g’ulcha so’z)
unvoni bo’lib, uning hukumati cheklanmagan. Farmon berish va uning
bajarilishini nazorat etish salohiyatlari uning qo’lida edi. Ming
qabilasidan bo’lmish hokimlar Shahrisabz, Urgut, Mog’iyon, Urmitan
viloyatlari va bekliklarida ham hukum surganlar. Olimxon davrigacha
(1798y.). Ming qabilasidan rahbarlarning unvoni “biy” edi. Olimxon 1805
yili birinchi bo’lib o’zini rasman “xon” deb e’lon qildi. Umarxon (1810-
1822) o’zini 1818 yili “amir al-mo’minin” Muhammad Alixon esa 1822
yana “xon” unvonida taxtga ko’tarildi. Xon avlodlarini xonzoda,
amirzoda, mirzoda, shayxzoda, to’ra deb aytardilar.
Xonlikdagi davlat nizomi mutloq yakka- hokimlik bo’lib, faqat
ma'lum tarixiy davrlarda uning salohiyati va qudrati cheklab qo’yilgan
edi. Bunday hol Musulmonqulning mingboshi va otaliq bo’lgan davrda
(Xudayorxon zamonida 1844-1852 yillar), Aliqulning amirlashkarlik va
vazirlik davrida (sulton Saidxon xon bo’lgan vaqti, 1863-1865 yillar), ro’y
bergan. Xonning kuchi va qudrati ma’lum iqtisodiy asoslarga va ijtimoiy
guruhlarga tayanardi. Xon eng katta mulkdor sifatida xonlikdagi
hamma yer, suv va qo’riq yerlar, ko’lu anhorlarga egalik qilib, ulardan
zakot, xiroj, tanobona va boshqa soliqlar shaklida daromad olib,
xazinasini to’ldirardi. Shuning hisobidan hamda boshqa soliqlardan u
o’zining saroyi, qo’shini va ma’muriy amaldorlarini tutardi.
Qo’qon xonligi asosan Olimxon, Umarxon va Muhammad Alixon
davrlarida (1798-1842 yillari) ancha barqaror va tinch rivojlangan. Lekin
XIX asrning o’rtalariga kelib, bu davlat tanazzulga duch kela boshladi.
Bu tanazzulning asosiy sabablari sifatida o’rta xalq (raoyo) va
ko’chmanchi aholi (barayo) o’rtasidagi qarama-qarshiliklarni o’zaro
nizo va urushlarini, xon taxti uchun olib borilgan janglarni, buxoro
amiri bilan o’rtadagi nizo va dushmanliklar, muharriblarni ko’rata

29 bo’ladi. Bular natijasida xo’jalik hayotida pasayib, ijtimoiy tarqoqlik
boshlandi, davlat to’la ma’noda inqirozga duch kelib, zaif bo’ldi. Oxir
oqibat Qo’qon mamlakati Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olindi.
Xon mutloq hokim sifatida saroy –o’rdasiga sohib bo’lib, quyidagi unvon
va mansablar joriy etilgan edi.
Harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar
Amir ul-umaro (ar.) amirlar amiri. Qo’qon xonligida Aliquli Hasanbiy
o’g’li Sulton Saidxon tomnidan rasman amir ul-umaro mansabiga
ko’tarib amirlashkar ham etib tayinlandi. Aliquli tarixda shu oxirgi
harbiy unvoni bilan qolgan. Hijriy 1280 yili safar oyi, 1863 iyul-avgustida
Qo’qon xoni Aliquli nomiga yorliq berib, unga “amir ul-umaro”
mansabini berib, uning vakolatlarini belgilaydi.
Yorliqda jumladan shunday yozilgan: “...chun zohiriy va ma’naviy
aholining egasi amri sohib ul-fikr tadbir Mullo Aliquli lutfu shafqat va
qahru g’azab ko’zini do’sti-dushmanlarga ochibdur, shuning uchun
uning cheksiz shahona marhamatimizga sazavor etib “amir ul-umaro”
mansabiga mansub etib sarafroz va arjumand etdik”. Tamomi ulamo
fuzalo va sayidlar, fuqaro va raiyatning hammalari masharo alayx
(Aliquli) ni “amri nafiz-ul-hukum biy-l-istiqlol” (hukum chiqarishda
mustaqil amir) deb bilib, uning madhi va hurmati, e’zozlash va
ehtiromida qilgacha g’aflat va g’ofillikda qolmasinlar. Saltanat va
kishvarsitonlikdek muhim ishlarni, ya’ni qo’shin va askarlarni jihozlash,
hokimlar va askar amaldorlarni amalga qo’yish va olish, ko’cha
ko’ylarni tartibga keltirish, fasodchi va buzg’unchi kishilarni qatli, jazosi
va shunga o’xshash ishlarni sohibi amir va tafakkur bo’lgan amir

29 (Aliquli) ga berdik. Hech bir kishi bir qarich ham uning hukmi
farmoyishidan chiqmasin, uning har bir va har qanday farmonini
bajarishi lozim va itoat etishi vojib deb bilsinlar. Uning nomi nasabini
amru farmonlarda “amir” sifatsiz zikr qilmasinlar...” 1

Hujjatdan ma’lum bo’ladiki, Sulton Saidxon o’z homiysi Aliquliga
(muayyan kuchlar tazyiqi ham bu yerda mustasno emas) keng
vakolatlarni bergan va amir ul-umaro xondan keyin eng yuqori mansab
hisoblangan.
1. Amirlashkar (f.-t.). Bu mansabda yuqorida ko’rgaimizdek Aliquli
tshayinlangan edi. (1862 yilda). Qhqon xonligida mingboshi harbiy
unvonining vazifalari, darajasi amirlashkarlikga teng bo’lgan.
2. Mingboshi (m-t)-mo’g’ullar istilosi davrida mavjud (ularda:timchi),
ming nafar askarning boshlig’i. Ma’mur sifatida ming nafar otliq askar
beradigan mulkning hokimi harbiy yurishlar vaqtida qo’shinni
boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi. Bu unvonning egasi vazirlikka
da’vo qilardi. Qo’qon xonligida mingboshi amali Sheralixon davrida
(1842-1844yy.) yuqori darajadagi vazifaga aylanib ketgan. Mashhur
mingboshilar Muhammad Yusuf, Shodiboy, Musulmonquli qipchoq,
Muhammad Diyor, Mullo Xolbek, Mirzo Ahmad, Niyoz Muhammad,
Aliquli, Abdurahmon Musulmronquli o’g’li va boshqalar bo’lganlar.
3.Botirboshi (m-t) botir va bahodirlar boshlig’i. 500 nafardan ko’p dasta
yoki to’pga boshchilik qilardi. Viloyatlarda botirboshi harbiy va qo’shin
ishlariga ma’sul edi. Botirboshi ba’zan qurilish hamda sug’orish (ariq
qazish) ishlariga ham boshchilik qilgan. Xonlikdagi Ulug’ nahr arig’i
Otabek botirboshi sarkorligi ostida amalga oshirilgan edi.
1
Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-4-sonlar

29 4. Qo’shbegi (m.-t.)- harbiy qo’shinning boshlig’i. Yurish va jeang
vaqtilarida berilib, uning egasi minboshilik unvonini olishga da’vo
qilardi. (Buxoroda eng oliy mansabdor shaxslardan hisoblanardi).
Qo’shbegi mansabiga ko’tarilgan zot alohida viloyatga ham hokim
bo’lishi mumkin bo’lgan. Umarxon davrida Rajab qo’shbegi,
Muhammad Alixon zamonida Muhammad Sharif qo’shbegi
(mingboshi), Mirzo Ahmad qo’shbegi (keyinchalik mingboshi
mansabiga ko’tarilgan) ma’lum o’rin egallaganlar.
5. Voli (noib-muovin, ar.)-viloyat va tumanlarda xonning o’rinbosari.
Viloyatlarda lashkar unga itoat etardi va u viloyatning harbiy va
ma’muriy ishlariga boshchilik qilardi.
6. Qal’abon, ba’zan kutvol (ar.-f.)- Qo’qon xonligining chegaralari
joylashgan qal’a va istehkomlarning hokimi bo’lib, shu tumanlarning
harbiy-ma’muriy, xiroj va boj olish ishlariga, chegarani muhofaza qilish
ishlariga javob beradi. Harbiy maqsadga ko’ra, qal’abon vazifasiga
dadxoxdan qo’shbegigacha bo’lgan shaxslar tayinlanardi. Lekin mahalliy
manbalar ma’lumotiga qaraganda ba’zan xon nomaqbul kishini o’zidan
chetlatizsh uchun ham uzoqdagi qal’alarga ularni hokim qilib
yuborardi. Qanoat otaliq (1862y. o’ldirilgan) Mallaxon davrida Turkiston
o’lkasida shunday surgunda bo’lib qaytgan edi.
7. Qo’rboshi (m-t.)- qo’rxona, ya’ni, qurol-aslaha, yaroq, to’p yasash
ishxonalarining boshlig’i. Xon va mingboshiga itoat qilardi. Xudayorxon
so’nggi xolik davrida (1866-1875 yillar) qo’rboshi qo’rxona, miltiqxona,
to’pxona (ishxonai to’pxon) larga boshchilik qilib, xomashyo topib
kelishdan tortib, to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon
qaroriga binoat tarqatib berish jarayonigacha javobgar edi. Masalan,
Baxti Muhammad qo’rboshi boshchiligida Ovropacha qurollar (miltiqi

29 farangi), to’plar, jazoillar va ularning o’qlari, o’q qutilari (jilt sandiqi to’p
va tirkash), to’p aroblari va qurol- aslahalarning ehtiyot qismlari ishlab
chiqilardi.
8. Yovar (f.)-soqchilarning boshlig’i. Dastasi yuz znafar askardan iborat
edi. Yovar o’z dastasi yoki tubining hisob-kitobi, yillik xarajatini
askarlari uchun xazinadan olib berardi. Yovarlar xon devonini
hujjatlarida g’allagir (g’alla oluvchi), javgir (bug’doy oluvchi) va sarpo
oluvchi sifatida qayd etilgan. Ba’zan yovar biron ariq (jo’y) yoki anhorga
ham sohib bo’lib, xizmati uchun “mirobona” xaq olgan. Ba’zi hujjatlarda
yovar to’pchilar dastasining boshlig’i hamda qurol yasovchilar
ustaxonasining sardori sifatida tasdiqlangan. Mahalliy manbalarda
“Tarixi Aliquli amirlashkar” asarida Xayr Muhammad yovar
amirlashkarining shaxsiy dastasini boshlig’i sifatida tilga olingan.
9. To’pchiboshi (t.f.)-to’pchilar boshlig’i.
10. To’qsabo (t.)-o’zlarining tug’iga ega bo’lgan harbiy dastasining
boshlig’i (Buxoro VII darajali mansabdor).
11. Ponsatboshi (f.t.)-500 nafar askardan iborat guruhni rahbari.
12. Yuzboshi (t.)-100 kishilik dastasining boshlig’i.
13. Panjohboshi (ellikboshi; “elboshi” emas) (f.t.)- 50 nafarlik harbiy
tubning sardori.
14. Dahboshi (o’nboshi)-(f.t.)-o’n nafarlik jangiy dastasining sardori.
15. Qarovulbegi (m-t) soqchilar va qarovullar boshlig’i.
Harbiylar qatoriga askar, sarboz, nukar, sipohi, mergan, mahram,
(mulozim ma’nosida), botir, jazoilchi, to’pchi, zambarchi, (to’pchi va
jozoilchining yordamchisi), qo’rchi, qoravul (soqchi) kiradilar.

29 Qo’shinda yana nog’arachilar surnaychi, dafchi (katta nog’oralarni
chaluvchi), ko’s va duxulchilar, tug’chi (bayroqbordor) ham xizmat
qiladilar. Bu unvonlar o’rtasida mingboshidan posbonboshigacha oliy
unvonlar hisoblanardi; yuzboshidan qoravulbegigacha o’rta unvonli
mansabli, qolganlari past unvonlilar hisoblanardi. 1

Shuningdek, harbiy ishlar bo’yicha ikki sudya – Qozi askar lavozimi
ham bo’lib, ular ham Oliy Kengashning doimiy a’zolari bo’lishgan. 2

Harbiylar o’rtasida ellikboshidan mingboshigacha lavozimidagi
amaldorlar xizmatlariga mulozimlarni oladilar. Pansatboshidan yuqori
lavozimdagi harbiylarga yana mirzo va munshi ham xizmat qilardi.
Ma’lumotlarga qaraganda, bu unvonlar sohiblari saroydan yiliga
quyidagi miqdorda maosh olardilar. Yuzboshi yiliga 8 pud bug’doy, 240
pud jo’xori (otlari uchun), kimxob chopon, salla, to’shak (yoki uch tillo),
etik, po’stin, to’n, chakmon, ikkita qo’y, cheprak, choy, (ikki qadoq), oq
choy va har oyi bir tilloyu to’rt tanga pul, ya’ni, bir yilda jami 36 tilloga
teng maosh olardi. Qo’rboshi 400 tanga, qorovulbegi 200 tanga, qushbegi
150 tanga, to’qsabo 300 tanga, qo’rchi 70 tanga va bahodirlar 20 botmon
(1 botmon - 7,8 pud-mual.) bug’doy bilan 50 tanga yillik maosh olardilar.
Harbiylarga xizmatlari evaziga xon tomonidan muayyon mulk (yer,
ariq yoki anhor) berilardi. Bunday mulk “tanho” bo’lib, mulkdor
“tanhodor” nomini olardi. Tanhodorlik huquqi muayyon muddatga
berilib, bir umrga ham berilishi ham mumkin edi. “Tanho”-to’g’ridan-
to’g’ri meros qolmasdi. Tanhodorning o’g’li borisi otasining vazifasiga
o’tsagina bu qishloq xiroji yoki tanobona solig’i harbiy kishiga xizmati
evaziga berilardi. Bu mulkning shakli “tarxon” bo’lib, egasi shu
1
Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-4-sonlar
2
Mahmudov Sh., Hamraqulov S., Alimova G., Abdullayev R., Ikromov I. Qo’qon xonligi tarixi.
“Navro’z ” nashriyoti , T .: - 2019.

29 soliqlarni olardi. Harbiylarda o’z shaxsiy mulklari bo’lsa xizmatlari
evaziga ular soliq to’lashlardan ozod etilardi. Muayyan mulkdan xiroj
olish huquqi ( muayyan muddat uchun ham) tarxon yoki vaqf shaklida
harbiylar va ruhoniylarga berilgan. Xudayorxon davrida mulkni “urg’u”
(musodara) qilish yo’li ham qo’llanib xazina to’latib turilgan. Biror bir
ayb bilan, hatto kuchli sarkardalar, qabilalarning ashroflari va qo’shin
amirlarining mol-mulklari ham musodara qilinib, o’zlariga jazo berilar
edi. Bulardan tashqari, harbiy yurishlar natijasida qo’lga kiritiladigan
o’lja harbiylarning qo’shimcha daromadlari hisoblanar edi. Bunday yo’l
bilan to’plangan mol-mulk qatnashchilari o’rtasida teng taqsimlanardi.
1842-yil Buxoro fiqhlari bergan fatvo asosida Farg’ona zamini talon
taroj bo’lganini Avaz Muhammad Attor maxsusqayd qilgan edi. Agarda
Buxoro amirlaridan faqat Amir Muzaffarning Qo’qonga qarshi
yurishlarini hisobga olsak ham, bu urush natijasida egallangan “o’lja”
larning miqdorini aniqlash qiyin bo’ladi. 1

Olimxon davrida 1809 yili Toshketga yurish qilindi va xon farmoni
bilan Qo’qon lashkarlari Chimkent va Sayramga zakot olishga yuborildi.
Lekin Olimxon bu yurishdan kelgan boy “o’lja” ga bir o’zi sohiblik
qilmoqchi edi, lashkar norozi bo’lib, undan yuz o’girdi va Amir Umarxon
tarafiga o’tib oldi. 2
Qo’qon xonligi bilan Buxoro o’rtasida joylashgan
Jizzax, O’ratepa ikki tarafdan ham harbiy yurishlarni dxoimiy nishoniga
aylanib qolgan edilar. Birgina Amir Umarxon davrida O’ratepaga qarshi
“o’lja” niyati uchun 16 marta qo’shin tortilgani manbalardan ma’lum.
1
Avaz Muhammad Attor Ho’qandiy . Та rixi jahonnomayi. 2-jild. 331 bet.
2
Fazliy Farg’oniy. Umarnoma . 296-bet

29 Saroy unvon va mansablari
Oliy darajadagi unvon va mansablar: otaliq, beklarbegi, bey, devonbegi,
xazinachi, inoq, eishkog’asi, parvonachi, dadxox, dasturxonsi, sarkor,
sharbatdor, oftobachi, qorovulbegi (saroyda), tunqator, qo’shbegi. O’rta
darajali unvonlar va amallar: kitobdor, risolachi, bakovul, mirzaboshi,
sarmunshi, mehtari zakotxona, miroxur, shig’ovul. Past darajadagi
mansablar: salomog’asi, mirzo, fayzi, munshi, surnaychi, karnaychi,
dafchi, chovquvchi, jarchi (bosh), shotir, zinbardor (egarchi), jilovdor.
Otaliq (t.)-xon yoki xonzodaning murabbiysi, ularning homiylari.
Ular tarbiyat bergan xonzoda taxto’ga sohib bo’lgandan so’ng o’zlari
ham yuqori mansab va amallarga sohib bo’lar edilar. Buxoro amirligida
ham eng oliy unvon hisoblanardi. Xonning rikob (uzangi) ahliga kirardi.
Otaliqlardan Musulmonquli (taxminan 1792 yili tug’ilgan bo’lib, 1852 yil
noyabr oyida qatl etilgan). Aliquli (1830-31-1865 yillari), Qanoatshoh
otaliq (1862 yili Amir Muzaffar tomonidan qatl etilgan) Qo’qon xonligi
tarixida katta o’rin egallaganlar. Ayniqsa Musulmonquli va Aliquli
otaliqlar davrida xon nomidan oliy hukumat sohibi bo’lib qolib, davlat
boshqaruv ishlari to’liq shu zotlarning qo’llarida edi.
Beklarbegi (t.-m.)- ya’ni, beklarning begi. Bu unvon xonning vorisiga
yoki ba’zi viloyatlarning hokimiga berilgan. Beklarbegilardan Isfara va
Chorkux hokimi Sotiboldi va Toshkent hokimi Lashkar beklarbegilar
mashhur bo’lgan. Bulardan Lashkar (qo’shbegi) beklarbegi Toshkent va
Dashti Qipchoq mulkida 1810 yildan 1847 yilgacha hokim bo’lib, juda oqil
va odil sanalgan. Mirzoligini uning davrida boshlagan. “Xulosot ul-
axvol” asarining muallifi Abu Ubaydullo Muhammad biyning
Sultonxo’ja (Eshonxo’ja Qori Toshkandiy) Lashkar beklarbegini

29 samimiyat bilan eslaydi. Biy (t.)- turkiy qabilalarning peshvolari
(Buxoro amarotida IX darajali mansabdor)
Devonbegi (ar.-t.)- xon devonining sardori. (Buxoroda XII darajali
amaldor). Qo’qon xonligi viloyatlaridan Toshkent va Dashti Qipchoq
mulkida ham devonbegi amali bo’lgan. Lashkar beklarbegi davrida bu
o’lkada hatto ikki nafar: Hakim devonbegi va Xudayberdi devonbegilar
bu vazifani bajarganlar. Ular xiroj va zakot ishlari, viloyatning hisob
kitob ishlarini olib borganlar. Hakim devonbegi Toshkent, Turkiston,
Chimkent va Sayram yerlarida, Xudayberdi esa Pishpakkacha bo’lgan
hududlarda devonbegi edi.
Xazinachi (ar.-f.)- davlat xazinasining hisob-kitobiga javobgar
shaxs. Viloyat markazida ham xazinachi bo’lgan.
Inoq (ar.)- xonning xos va sirdosh mulozimi.
Eshikog’asi (t.-m.) (chehraog’asi)- eshik oldidagi soqchi, posbon. Xon
maxramlarining va soqchi mulozimlarining sardori. Notanish kishilarni
xon huzuriga ijozotsiz qo’ymaslikka javob beradi.
Parvonachi (f.)- bu unvon boshqa unvonlarning egalariga ham
beriladi. Uning egasi o’zining xonga yaqinligidan foydalanib, xat va
arizalarni saroyga olib kirib, u yerdan ketma ket parvonadek javobini
olib chiqadi. (Buxoroda XII darajali mansabdor).
Dodxoh (f.)- saroy unvonlaridan. Xon oldiga boshqalarning istak va
maqsadlarini (doston-adolat yig’uvchi sifatida-mual.) bayon etish
huquiga ega mansab.
Dasturxonchi (f.-t.)-xon dasturxoniga umuman oshxonasiga javobgar
mansab. Saroy qorovulbegisi (m.-t.)-xon o’rdasining soqchilariga
boshliq.

29 Tunqator (t.). ya’ni tungacha uyg’oq soqchi. Xonning istirohati va
yurishlari vaqtida muhofazat qilardi. Xonga yaqin kishilaridan
tayinlanardi. Sarkor (f.)-xon amaldorlarining boshlig’i, xonga tegishli
ishxonalar, korxonalar hamda qurilish ishlariga boshchilik qilardi.
Qushbegi (mirishkor, t.-m.)- xonga ov vaqtilari qo’shilardi. Uning ovchi
itlari, lochinlari bo’lib, ov vaqtida istirohat ishlariga ham javobzgar edi.
Salomog’asi (ar.-f.)-xon nomidan xalqqa salom beruvchi Kitobdor
(ar.-f)-saroy kitobxonasining mudiri Risolachi (ar.-f.)-devondagi
vazifalardan bo’lib, elchilar va ularning xat-xabarlariga javob berardi.
Sarmunshi (f.-ar.)-munshilarning sardori Jam’og’a (ar.-t.)- xonning
rsuhbati, qabuli va bazmlariga ishtirok etadigan kishilarni chaqirib
kelardi. Jarchi (boshi, t.) xalq yig’iladigan joylarda xonning farmon va
buyruqlarini jar solib e’lon qilardi. Jibachi (t.)- jiba yasovchi (Buxoroda
4 darajali mansabdor) Farroshboshi (ar.-t.)-saroy xizmatchilarining
sardori. 1
Diniy mansab va unvonlar
Shayx ul-islom (ar.)-dindorlarning eng oliy unvonlaridan bo’lib,
umarxon tomonidan 1818 yili joriy etildi. Birinchi Shayx ul-islom
Ma’sumxon to’ra, keyinchalik Zokirxon eshon Sulaymonxo’ja
eshonlarning bu unvonga sohib bo’lganliklari bizga ma’lumdir.
Xoja kalon (ar.f.)- fiqh olimining faxriy unvoni A’lam (ar.)-faqih
olim va shariat qoidalarining bilimdoni Oxund (t.)- bilimli va madrasada
1
Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-4-sonlar

29 o’qiydigan kishi Sudur (ar.)- vaqf mulklarining daromadlariga va hisob-
kitobiga javobgar kishi Naqib (ar.)-oqsoqol, olim fiqhlarning
yordamchilari Mudarris (ar.) madrasa ustozi.
Xon tomonidan tayinlanib, yillik maosh olardi, ba’zan xon farmoni
bilan mudarrisga “tarxon” ham berilgan. Imomi jilav (ar)-safar va
yurishlar paytida xon va rikob ahliga xizmat qiladigan imom Muazzin
(ar.)-musulmonlarni besh marotoba nomozga chaqiruvchi, azon
aytuvchi So’fi jilav (ar.)-yurish va safarlarda xizmat qiladigan shaxs. 1
Qozixonadagi unvon va mansablar
Qozi ul-quzot (ar.)-qozilar qozisi (ya’ni adliya vaziri) Qozi kalon (ar.f.)-
poytaxtda va viloyat markazlaridagi qozilarning va qozixona ishlarining
ustidan nazorat qiladilar. Qozii mutloq (ar.)-bosh qozi. Qozi rais (ar.)-
qo’shinlarda askariya muftisi bergan fatvolazrning ijro etilishi ustidan
nazorat qiladi. Muftiy (ar.)- ya’ni fatvo beruvchi Muftiy askar (ar.)-
qo’shin muftisi Xonlikda shayx ul-islom eng yuqori martabali ruhoniy
kishi edi. U diniy marosimlarning aniq bajarilishi ustidan nazorat
qilardi. Shayx ul-islom xonning o’ng tomoniga o’tirish huquqiga ega edi.
Mudarrislar, qozilar va hokazolar xonning so’l tomonida o’tirardilar.
Din masalalarida xonning o’ng qo’li hisoblangan shayx ul-islom ruhoniy
tabaqalarning qozilik va obodonchilik sohasidagi faoliyatiga boshchilik
qilardi. Mamlakat hokimlarining obodonchilik sohasidagi faoliyati
masjid-madrasa ko’rishdangina iborat edi (risolaning Xivada qurilgan
madrasalar ro’yxatga qo’yilgan). Qozi ul-quzot (qozi kalon) musulmon
1
Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-4-sonlar

29 huquqi va qonunlarni bajarilishini shariat asosida nazorat qilardi. Qozi
kalonning poytaxtda o’zining devoni va mahkamasi bo’lardi.
Viloyat markazlarida ham viloyat qozisi bo’lgan. Dor ul-qazo
ularning mahkamalarining nomi edi. Lashkardagi qoida-qonunlar
ustidan qozii askar (askariya qozisi) nazorat qilib, shar’iy masalalarni
hal qilib turgan. Muftii askar ham lashkarda xizmat kilardi. Qozi
kalonlardan so’ng muftilar, a’lamlar va mudarrislar keladi. Maosh
olganlar ruyxatida bularning nomlari yo’q. Biroq ular xonning yonida
o’tirish huquqiga ega edilar. A’lam-muftilar boshlig’i hisoblanardi.
Uning vazifasi fatvolarda keltiriladigan shariat rivoyatlariii
tekshirishdan iboratdir.
Ayrim rivoyatlarning asl nusxasiga mosligini aniqlagach, a’lam
muhrini bosardi. 1256 (1840-1841) yili Otajon a’lam Rossiyaga elchi bo’lib
borgan. 1
A’lam xonning o’ng tomonida uchinchi o’rinda o’tirgan".
Muftilar-qozilarning huquqshunoslari hisoblanganlar. Ular ish
ko’rganda ishtirok qilishlari, hukmnoma tuzishlari va rivoyatning
to’g’riligini tasdiqlash uchun hujjatlarga muhrlarini bosishlari lozim edi.
Xivada bosh mufti 7 ta edi. Barcha muftilarning xon yonida o’rinlari bor
edi. Mufti xonning o’ng tomonida, to’rtinchi o’rinda o’tirardi. Ikkinchi
mufti esa beshinchi o’rinda, xonning o’ng tomonida o’tirardi.
Mudarrislar ham o’ng tomonda o’tirardilar". Raislar (ar.)-shariat tartib-
qoidalari, diniy marosimlar-ro’za, besh vaqt nomoz, tahorat, xayri-ehson
ishlarining aniq bajarilishi ustidan nazorat qilardilar.
Ota-onalar bolalarini o’z vaqtida maktabga yuborishini savdogarlar
xarvdorlarni aldamasliklari uchun tarozularni tekshirib turadi,
1
М ullo Olim Mahdum Hoji. Та rixi Turkiston. – Т .: Т urkiston general-gubernatorligi nashriyoti, 1995,
164-165 betlar.

29 shaharni tozaligi va xavfsizligini kuzatib turganlar. Har bir shahar va
katta qishloqning o’z raisi bo’lib, qozi kalon taqdimiga muvofiq xon
tomonidan tayinlangan. Mudarris va oxunlar o’zlari ta’lim bergan
madrasaning vaqfidan maosh olib turganlar, Madrasa ularga hujra ham
bergan. 1
Qo’qon xonligida mavjud bo’lgan daraja va martabalarni
aniqlash bo’yicha ishlar boshqa olimlar tomonidan ham olib
borilayotgandir. Shuning uchun keng ma’noda ularning yangi,
qo’shimcha fikrlari nuqtai nazarlari bizga juda muhimdir. Bu
masalalarni turli davlatlardagi amal va mansablar bilan qiyosiy
o’rganish ham foydadan xoli emas.
XULOSA
Har bir davlatning boshqaruv tizimida amaldor shaxslarning o’rni
kattadir. Turkiston xonliklarida ham oliy hukmdor o’z hokimiyatini
maxsus amaldorlar va xizmatchilari orqali amalga oshirgan. Asrlar
davomida sharqona davlatchilik tizimi muayyan bir tartibga kirgan edi.
O’tmishda qaysi bir davlatning markazlashtirilgan hokimiyati
mustahkam bo’lsa, u davlat rivojlangan. Mazkur ishda biz bir qator
amallar, unvon va mansablar hamda ular egalarining vazifalarini
Qo’qon, Buxoro va Xiva mamlakatlari misolida joriy etilib, amal
qilinishini ko’rdik. Albatta tadqiqrtimiz doirasidan chetda qolib ketgan
mavzu va masalalar ko’p. Davlat boshqaruvi bilan bog’liq
muammolardan yana biri bu jamiyatdagi tabaqalar va turli ijtimoiy
guruhlarni o’rganilishidir. Bunda o’tmishimizda va hozirgi kunlarda
1
Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-4-sonlar

29 aristokratiya mavqyeining tadqiq etilishi dolzarb bo’lmoqda. Mazkur
mavzularni yoritilishda genealogiya nasabshunoslik fani, etnologiya,
geraldika, vasiqashunoslik (diplomatika) va boshqa maxsus tarix fanlari
yordam berishlari aniq. Arab va fors tillirida yozilgan tarixiy, badiiy va
ilmiy asarlarda ham biz aristokratiya va jamiyatning turli tabaqa va
guruhlari, ularning mavqye’ va maqomlari haqida boy ma’lumotlarni
topishimiz mumkin. Yuqorida tilga olingan tabaqalarning avlodlari va
namoyandalari hollarida saklanayotgan yuzlab shajara va
nasabnomalar, inoyatnomalar kimmatbaho manba sifatida izlanish
doirasiga tortilishi mumkin. Mazkur mavzu doirasiga kiradigan
mustabid davri aristokratiya haqidagi ilmiy ishlar ham davr taqozosi
bilan yoritilish lozim. Kelajakda O’zbekiston hududdarida shakllangan
davlatlarning tarixini, ularda joriy etilgan boshqaruv tizimini, amallar,
unvon va mansablarni o’rganilishi, davlat xizmatchilarining jamiyatdagi
o’rinlarini o’rganish ham juda muhimdir.

29 Adabiyotlar:
1. Mullo Olim Mahdum Hoji. Tarixi Turkiston. – Т .: Т urkiston general-
gubernatorligi nashriyoti, 1995.
2. А vaz М uhammad А ttor Ho’qandiy. Та rixi jahonnomayi. “Sharq
yulduzi” jurnali, 8-son, 1991.
3. Fazliy Farg’oniy. Umarnoma.
4. А hmedov B. А mir Те murning davlatni idora qilish siyosati. //
Muloqot, 1994 № 3-4, № 4-5.
5. Mahmudov Sh., Hamraqulov S., Alimova G., Abdullayev R., Ikromov I.
Qo’qon xonligi tarixi. “Navro’z” nashriyoti, T.: - 2019.
6. Vohid Sh. Qo’qon xonligidagi unvon va mansablar. “Sharq yulduzi”, 3-
4-sonlar

29 Sayid Muhammad Xudoyorxon

Qo'qon xonligida mavjud mansablarga haqida kurs ishi

Sotib olish