Refleksiya tushunchasi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	51.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Refleksiya tushunchasi

Купить

KURS ISHI
MAVZU: REFLEKSIYA TUSHUNCHASI
Ta’lim yo‘nalishi: 60310900 – Psixologiya (amaliy psixologiya)
Fan: Boshqaruv va ijtimoiy sohalarda psixologik xizmat

Toshkent-2024
1

MUNDARIJA
KIRISH ........................................................................................................... 3
I BOB. REFLEKSIYA .................................................................................. 6
1.1.Refleksiyaning umumiy tushunchasi ..................................................... 6
1.2. Refleksiya va uning inson hayotidagi roli. ......................................... 10
II BOB. REFLEKSIYANI RIVOJLANTIRISH UCHUN
QO’LLANILADIGAN USULLAR. ..................................................................... 17
2.1. Refleksiyani rivojlantirishga qaratilgan mashqlarning xususiyatlari. . 17
2.2. Shaxsiy rivojlanishda refleksiyaning ahamiyati ................................. 19
XULOSA ....................................................................................................... 22
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..................................................... 24
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Aks ettirishni rivojlantirish muammosi
psixologiyada muhim masalalardan biridir. Bu mahalliy va xorijiy psixologik
tadqiqotlar doirasida keng muhokama qilinadi. Ko'zgu tuzilishini, uning rivojlanish
dinamikasini o'rganish nazariy va amaliy jihatdan katta qiziqish uyg'otadi, chunki
bu shaxsni shakllantirish mexanizmlarini tushunishga yaqinlashishga imkon
beradi. Bir qator eksperimental tadqiqotlarda aks ettirish nafaqat boshqa
mavzuning muhim tarkibiy qismi, balki maxsus psixologik o'rganish mavzusi
sifatida ham ishlaydi, masalan: N. I. Gutkinaning shaxsning aks ettiruvchi
umidlarini o'rganishda, M. M. Mukanova - "an'anaviy madaniyat" vakillari orasida
aks ettirishning o'ziga xos xususiyatlari, A. V. Zaxarova, M. E. Botsmanova va E.
R. Novikova-aks ettirishning yoshga bog'liq xususiyatlari. Shu bilan birga,
psixologik tadqiqotlar olib boriladigan sohaga qarab, aks ettirishning u yoki bu
"qirrasi" ajralib turadi, uning u yoki bu jihati ta'kidlanadi. Umuman olganda, aks
ettirishni o'rganishga bag'ishlangan mahalliy maxsus eksperimental ishlarning
tahlili shuni ko'rsatadiki, u to'rtta asosiy jihatda o'rganiladi: kooperativ,
kommunikativ, shaxsiy va intellektual. Shunga asoslanib, biz psixologiyaning
ma'lum bir sohasi muammolari kontekstida shakllantirilgan aks ettirishning eng
keng tarqalgan ta'riflarini ko'rib chiqamiz: 1) ongning "o'ziga qarash qobiliyati; 2)
fikrlash haqida o'ylash; 3) yangi bilimlarni olish yoki yashirin bilimlarni aniq
bilimga aylantirish uchun bilimlarni tahlil qilish: 4) vaziyatni o'z-o'zini kuzatish
aql yoki ruh; 5) hayotiy faoliyat bilan shug'ullanishdan chiqish; 6) inson tomonidan
o'ziga yo'naltirilgan tadqiqot akti va boshqalar. Shaxsiyat-semantik konditsionerlik
momenti aks ettirish mexanizmini boshqacha tushunishda, ya'ni sub'ekt tomonidan
uning ongi, faoliyati, aloqasi mazmunini qayta ko'rib chiqish va qayta qurish
sifatida, ya'ni.uning xatti-harakati, atrofdagi dunyoga yaxlit munosabat sifatida.
Qayta ko'rib chiqish jarayonida 5 bosqich (bosqichlar) ajratiladi: 1) mavzu
muammoli-ziddiyatli vaziyatga tushib qolganda va uni tushunishda "men"
semantik tuzilmalarini aktuallashtirish; 2) tajriba va harakat naqshlarining turli
3

stereotiplarini sinab ko'rishda ushbu dolzarb ma'nolarning tugashi; 3) mavzu
tomonidan aniqlangan qarama-qarshiliklar kontekstida to'liq noaniqlikka qadar
ularni obro'sizlantirish; 4) muammoli-ziddiyatli vaziyatning yaxlit "men" ini va
undagi o'zini anglash orqali ushbu qarama — qarshiliklarni konstruktiv ravishda
bartaraf etish tamoyillarini yangidan-"qayta ko'rib chiqish" bosqichining o'zi; 5)
shaxsiy tajriba mazmunini qayta tashkil etish va muammoli-ziddiyatli vaziyatning
qarama-qarshiliklarini samarali, etarli darajada bartaraf etish orqali ushbu yangi
topilgan yaxlit ma'noni amalga oshirish.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Zamonaviy psixologiyada refleksiv
jarayonlar bo'yicha eksperimental va amaliy tadqiqotlarning jadal o'sishi va
ularning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilish kuzatilmoqda. Umuman olganda, bu
aks ettirish psixologiyasi kabi maxsus bilim sohasining ajralib chiqishi va
shakllanishidan dalolat beradi. Ishning nazariy asosi ham mahalliy mualliflar –V.
V. Stolin, S.Y.Stepanov, G. P. Shchedrovitskiy, I. N. Semyonov va boshqalarning
tadqiqotlari, ham xorijiy mualliflar – J.Lokka, Buzeman va boshqalar. Ushbu
ishlarda aks ettirishning tuzilishi, ontogenezda uning rivojlanish dinamikasi, o'z-
o'zini hurmat qilishning o'ziga xos xususiyatlari, boshqa odamlarning o'zini o'zi
anglashi va bilishi bilan bog'liq aks ettirishning ijtimoiy-pertseptiv jihatlari va
boshqalar kabi masalalar ko'rib chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi : Amaliy psixolog faoliyatida refleksiya
tushunchasiga oid nazariyalarni ko’rib chiqish.
Kurs ishining vazifalari : refleksiyani rivojlantirishning asosiy usullarini
ta'kidlashdir. Belgilangan maqsaddan quyidagi vazifalar kelib chiqadi: 1)fikrlash
muammosi bo'yicha adabiyotlarni tahlil qilish; 2) tahlil asosida aks ettirishni
rivojlantirishning asosiy usullari va usullarini ajratib ko'rsatish; 3) aks ettirishni
rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar tuzish.
Kurs ishining predmeti : Amaliy psixolog faoliyatida refleksiya bilan
faoliyatning bog’liqligini o’rganish.
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati : aks ettirishni
rivojlantirishning asosiy usullarini ta'kidlashdir. Belgilangan maqsaddan quyidagi
4

vazifalar kelib chiqadi: 1)fikrlash muammosi bo'yicha adabiyotlarni tahlil qilish; 2)
tahlil asosida aks ettirishni rivojlantirishning asosiy usullari va usullarini ajratib
ko'rsatish; 3) aks ettirishni rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar tuzing.
Kurs ishining hajmi va tuzilishi: Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 2 ta
paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Hajmi 28 betdan
iborat.
5

I BOB. REFLEKSIYA
1.1.Refleksiyaning umumiy tushunchasi
Ilmiy adabiyotlarda aks ettirish muammosiga ko'plab qarashlar mavjud.
Zamonaviy entsiklopediyalarda aks ettirish "ijtimoiy rivojlangan shaxsning barcha
o'z harakatlari va ularning qonunlarini tushunishga qaratilgan nazariy faoliyatining
shakli; insonning ma'naviy dunyosining o'ziga xos xususiyatlarini ochib beradigan
o'z-o'zini bilish faoliyati "yoki" o'rganish va taqqoslash orqali biror narsani
anglash; tor ma'noda-kognitiv harakatni amalga oshirgandan keyin ruhning yangi
burilishi "men" ga (AKTning markaziga) va uning mikrokosmosiga, shu tufayli
bililganlarni o'zlashtirish mumkin bo'ladi. Aristotel, Aflotun va undan keyin, o'rta
asr sxolastikalarida, biz hozir aks ettirish bilan bog'liq bo'lgan narsalarning turli
tomonlariga oid ko'plab chuqur mulohazalarni topish mumkin bo'lsa-da, bugungi
kunda ushbu kontseptsiya bilan bog'liq muammolarning asosiy va o'ziga xos
doirasi faqat yangi davrda, ya'ni Lokkning polemikasi tufayli paydo bo'lgan deb
ishoniladi. va Leybnits, biz muammo tarixini bunday talqin qilish bilan qanchalik
bog'liq bo'lmasin va qadimgi va o'rta asr mutafakkirlariga qanday muhim rol
o'ynashidan qat'i nazar, Lokk va Leybnitsda aks ettirish o'zini o'zi bilish, "ruhning
"men" ga aylanishi" deb talqin qilinishi shubhasiz.va buning natijasida u aniq
psixologik rangga ega bo'ladi. Fichte-da, bunga qo'shimcha ravishda, aks ettirish
epistemologik ma'noga ega bo'ldi (bilimlarni aks ettirish "fan" dir) va "hayot"ning
rivojlanishi yoki rivojlanishi jarayonlari kontekstida joylashtirilgan. Hegel ruhning
ishlashi va rivojlanishining umumiy manzarasi doirasida aks ettirishga immanent
ta'rif berishga harakat qildi. Gegeldan keyin aks ettirish tushunchasi bilimlarni
falsafiy tahlil qilishni asoslashda eng muhimlaridan biriga aylandi va hozir ham
shunday bo'lib qolmoqda. Pedagogik entsiklopedik lug'atda aks ettirish biroz
boshqacha talqin qilinadi. Ko'zgu (kech latdan. reflexio-orqaga qaytish), 1) aks
ettirish, o'z-o'zini kuzatish. 2) falsafada-insonning o'z harakatlari va ularning
qonunlarini tushunishga qaratilgan nazariy faoliyatining shakli. Sivilizatsiya
6

rivojlanishi bilan fikrlash tobora mantiqiy bo'lib bormoqda. Buning sababi
shundaki, har bir shaxsga uzatiladigan an'anaviy material to'liqroq va puxta
o'ylangan va ishlab chiqilgan. O'z his-tuyg'ulari va harakatlarini tushunish va
dunyo sirlarini tushuntirish istagi juda erta aniqlanadi; madaniyatning barcha
bosqichlarida odam o'z harakatlarining sabablari haqida o'ylashni boshlaydi. Biroq,
bu harakatlarning aksariyati uchun ongli sabablar bo'lishi mumkin emas. Shuning
uchun odatiy harakatlar uchun ularning tarixiy kelib chiqishi bilan umuman bog'liq
bo'lmagan, ammo ma'lum bir xalqda mavjud bo'lgan umumiy bilimlarga
asoslangan xulosalar bo'lgan ikkinchi darajali tushuntirishlar qidirilmoqda. Bunday
ikkilamchi tushuntirishlarning mavjudligi eng muhim antropologik hodisalardan
biridir. Shunga qaramay, ko'p odamlar avval xatti-harakatlar qilishadi, keyin ularni
oqlashga harakat qilishadi. Ta'lim R. aqliy tarbiya muammolarini hal qilishda juda
muhimdir. Lokkning fikriga ko'ra, bu "ong o'z faoliyatiga ta'sir qiladigan
kuzatuv" .
Qisqa psixologik lug'atda aks ettirish tushunchasi quyidagicha berilgan: aks
ettirish (lat. reflexio-orqaga qaytish) - ichki aqliy harakatlar va holatlar sub'ekti
tomonidan o'zini o'zi bilish jarayoni. Ko'zgu tushunchasi falsafada paydo bo'lgan
va shaxsning o'z ongida sodir bo'layotgan voqealar haqida o'ylash jarayonini
anglatadi. R. Dekart aks ettirishni shaxsning o'z fikrlari mazmuniga e'tibor qaratish
qobiliyati bilan tenglashtirdi, tashqi, jismoniy narsalardan mavhumlashdi.
J. bilan Lokk hissiyot va aks ettirishni ikkiga bo'lib, ikkinchisini maxsus
bilim manbai sifatida izohladi (ichki tajriba, tashqi tajribadan farqli o'laroq, sezgi
dalillari asosida). Aks ettirishning bu talqini introspektiv psixologiyaning asosiy
aksiomasiga aylandi. Ushbu g'oyalarda insonning o'zi boshdan kechirgan ong
faktlari haqida o'z-o'zini hisobot qilish, o'z ruhiy holatlarini o'z-o'zini tahlil qilish
qobiliyati etarli darajada buzildi. Ijtimoiy psixologiyada aks ettirish amaldagi
sub'ekt — shaxs yoki jamiyat tomonidan ular aslida boshqa shaxslar yoki jamoalar
tomonidan qanday qabul qilinishi va baholanishi to'g'risida xabardorlik shaklida
namoyon bo'ladi. Ko'zgu nafaqat bilim yoki mavzuning o'zini tushunishi,
shuningdek, boshqalar "aks ettiruvchi", uning shaxsiy xususiyatlari, hissiy
7

reaktsiyalari va kognitiv (idrok bilan bog'liq) tasavvurlarni qanday bilishi va
tushunishini aniqlash. Ushbu g'oyalarning mazmuni qo'shma faoliyat predmeti
bo'lsa, aks ettirishning maxsus shakli — predmet-refleksiv munosabatlar
rivojlanadi. Murakkab aks ettirish jarayonida sub'ektlarning o'zaro aksini
tavsiflovchi kamida oltita pozitsiya berilgan: sub'ektning o'zi, aslida u nima;
sub'ekt, u o'zini qanday ko'radi; sub'ekt, u boshqasini qanday ko'radi va bir xil
uchta pozitsiya, lekin boshqa sub'ekt tomonidan.
Shunday qilib, aks ettirish — bu sub'ektlar tomonidan bir-birini ikki baravar
ko'paytirish, aks ettirish jarayoni, uning mazmuni bir-birining xususiyatlarini
takrorlash, qayta yaratishdir. G'arb ijtimoiy psixologiyasida aks ettirishni o'rganish
an'anasi D. Xolms, T. Nyukom va C. kuli asarlaridan kelib chiqqan va sun'iy,
laboratoriya sharoitida o'zaro ta'sir jarayoniga kiritilgan sub'ektlarning diad —
juftlarini eksperimental o'rganish bilan bog'liq. Mahalliy tadqiqotchilar (G. M.
Andreyeva va boshqalar)) ta'kidlash joizki, aks ettirishni chuqurroq tushunish
uchun uni dyadda emas, balki mazmunli birgalikdagi faoliyat bilan birlashtirilgan
yanada murakkab uyushgan Real ijtimoiy guruhlarda ko'rib chiqish kerak.
L. D. Demina aks ettirishni quyidagicha tushuntiradi: aks ettirish – bu
psixikaning o'z holatlarini, munosabatlarini, tajribalarini aks ettirish, shaxsiy
qadriyatlarni boshqarish xususiyati. Ko'zgu inson ongini uning ichki dunyosiga
"aylantiradi". Bu nafaqat sizning harakatlaringizni, munosabatlaringizni,
konstruktsiyalaringizni, qadriyatlaringizni anglashga, balki kerak bo'lganda ularni
qayta tiklashga, buning uchun yangi asoslarni topishga yordam beradi. Ko'zgu
nafaqat o'z-o'zini anglash, o'zini o'zi bilishdir.
U boshqasini tushunish va baholash kabi jarayonlarni o'z ichiga oladi.
Ko'zgu yordamida ong, qadriyatlar, fikrlarning qadriyatlar, fikrlar, boshqa
odamlar, guruh, jamiyat o'rtasidagi munosabatlar, nihoyat, umuminsoniy
munosabatlar bilan o'zaro bog'liqligiga erishiladi. Biror narsani aks ettirish-bu
"omon qolish", "ichki dunyongizdan o'tish", "qadrlash"degan ma'noni anglatadi.
Ko'zgu dunyosi har bir inson uchun xilma-xil, boy va individualdir. Bu odamga
hayot, harakatlar tasvirlari va ma'nolarini shakllantirishga, samarasizlarni
8

blokirovka qilishga imkon beradigan aks ettirish qobiliyatidir. Aks ettirishning eng
muhim xususiyati ularning shaxsiy qadriyatlari va ma'nolariga muvofiq o'z
faoliyatini boshqarish, o'zgargan sharoitlar, maqsadlar, faoliyat vazifalari tufayli
yangi mexanizmlarni shakllantirish va ularga o'tish qobiliyatidir. Ko'zgu o'tmishni
tushunishni va kelajakni kutishni ta'minlaydi. Barcha ta'riflarda umumiy narsa
shundaki, aks ettirish-bu odamning o'ziga tashqi tomondan qarash, uning
harakatlari va harakatlarini tahlil qilish va agar kerak bo'lsa, ularni yangi usulda
tiklash qobiliyatidir.
9

1.2. Refleksiya va uning inson hayotidagi roli.
Talabalarning o'quv-tadqiqot faoliyati bugungi kunda deyarli hamma
tomonidan ijobiy va zarur bo'lgan haqiqat sifatida tan olingan, ammo uni turli
yo'llar bilan talqin qilishadi. O'quv-tadqiqot faoliyati talabalarning dunyoqarashiga
ta'sir qilishi, ularning biznesga va atrofdagi voqelikka mas'uliyatli munosabatini
shakllantirishi shubhasiz. Aynan u rivojlanish va shaxsiy o'sish uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratib, aks ettirish kabi muhim mexanizmni shakllantirishi va
takomillashtirishi bir xil darajada muhimdir. Ma'lumki, eng yaxshi o'qituvchi-bu
o'z hayotiy tajribasi. Biz boshimiz bilan va o'z qo'llarimiz bilan olishga muvaffaq
bo'lgan narsalar har doim ma'lum bir natijani va yana bir muhim va qimmatli
narsani, ya'ni individual rivojlanishni keltirib chiqaradi.
Shaxsning rivojlanishi odatda ikki jihatdan aytiladi: mavjud namunalar
bo'yicha ichki qurilish nuqtai nazaridan, ya'ni.inson o'zini o'zi qurganda,
madaniyatda mavjud bo'lgan qadriyatlarni, xulq-atvor me'yorlarini, shuningdek
faoliyat usullari va shakllarini o'zlashtirganda. Yana bir jihat, o'z-o'zini
takomillashtirishga o'tish amalga oshirilganda, ya'ni.ma'lum bir shaxsiy darajaga
erishilganda va u o'zini rivojlantirish va atrofdagi dunyoni takomillashtirish,
mavjud madaniyatni o'zgartirish, yangisini yaratish qobiliyatiga ega bo'lganda.
Shaxsiyat rivojlanishining ikkala jihati ham insonning yangi imkoniyatlarga ega
bo'lishi bilan birlashadi. Ushbu imkoniyatlarning paydo bo'lishiga ko'p jihatdan aks
ettirish mexanizmi va aks ettirish qobiliyatlari yordam beradi.
Zamonaviy ishlanmalarda aks ettirish muammosi kamida uchta yo'nalishda
ko'rib chiqiladi: fikrlashni o'rganishda, shaxsning o'zini o'zi anglashi, shuningdek
aloqa va hamkorlik jarayonlari, ya'ni birgalikdagi harakatlar va ularni
muvofiqlashtirish. Ushbu uchta kontekstning barchasi turli mualliflarning ilmiy
10

tadqiqotlarida aks ettirilgan bo'lib, bu "aks ettirish" tushunchasini talqin qilishning
noaniqligiga va hodisaning o'zini tushunishning ko'p qirrali bo'lishiga olib keladi.
Har xil aqliy muammolarni hal qilishda aks ettirishni o'rganish sharoitlarni
aniqlashga va o'z bilimlari va fikrlash tizimining asoslarini tushunishga qaratilgan.
Aynan shu tadqiqot doirasida fikrlashning o'ziga yo'naltirilganligi sifatida aks
ettirishning keng tarqalgan tushunchasi shakllandi. Qanday fikrlashim haqida
o'ylash, bilganlarimni bilish qobiliyati. O'z taqdirini o'zi belgilashdagi aks
ettiruvchi jarayonlarning o'ziga xos xususiyati insonning ma'naviy dunyosi, uning
o'z tajribasini, o'zi haqidagi bilimlarini, his-tuyg'ularini, baholarini, fikrlarini,
munosabatlarini va boshqalarni anglash yoki qayta ko'rib chiqish qobiliyati bilan
bog'liq o'zini o'zi va dunyo bilan munosabatlarini qayta ko'rib chiqishga olib
keladigan sub'ekt tomonidan o'rganish bilan bog'liq bunday aks ettirish bugungi
kunda ko'pincha shaxsiy deb ataladi.
Bu bugungi kunda psixoterapevtik va o'quv faoliyatining asosini tashkil
etadigan, odamni doimiy hayot oqimidan chiqarib yuboradigan va o'ziga nisbatan
tashqi pozitsiyaga o'tishga majbur qiladigan shaxsiy aks ettirishdir. Aynan shu
qobiliyatni o'z tajribasi stereotiplarini qayta ko'rib chiqish yo'li sifatida ko'rish
mumkin va Y. A. Ponomarevning so'zlariga ko'ra, u ijodning asosiy
xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Inson o'zi uchun boshqaruv ob'ektiga aylanadi,
shundan kelib chiqadiki, unda sodir bo'layotgan barcha o'zgarishlarni aks ettiruvchi
"oyna" sifatida aks ettirish o'z-o'zini rivojlantirishning asosiy vositasiga, shaxsiy
o'sishning sharti va usuliga aylanadi. Ushbu aks ettirish funktsiyasining paydo
bo'lishi, hech bo'lmaganda, har qanday o'zini o'zi tashkil etuvchi tizim sifatida
shaxs "fikr-mulohaza"ga muhtojligi bilan bog'liq. O'z-o'zini boshqarish va o'zini
o'zi boshqarish uchun siz yaxshi sozlangan aloqa tizimisiz qilolmaysiz. Biroq, aks
ettirish-bu fikr-mulohazaning o'zi emas, xuddi odamning tashqi qiyofasini aks
ettiruvchi oddiy oyna o'z-o'zidan fikr-mulohaza emas, balki faqat ushbu fikr-
mulohazalarni olish vositasi, usuli yoki mexanizmi. Inson hayotidagi teskari aloqa
mexanizmi sifatida aks ettirish nafaqat ma'lum bir natija (oynadagi rasm), balki
ichki o'zgarishlar - fikrlash stereotiplarini tushunish va qayta ko'rib chiqish bilan
11

bog'liq jarayondir. Muloqot va birgalikdagi faoliyatda aks ettirish ijtimoiy aks
ettirish deb ataladi. "Yuqorida" va "tashqarida" pozitsiyalariga kirish sheriklarga
nafaqat bir-birlarining harakatlarini bashorat qilish, balki ularning harakatlarini
to'g'rilash orqali sherikga ta'sir o'tkazish, o'zaro tushunish chuqurligiga tobora
chuqurroq kirib borish yoki aksincha, sherikni ataylab yo'ldan ozdirish imkonini
beradi. Aks ettirishning bu turi simulyatsiya modellashtirish va tashkiliy-faoliyat
o'yinlari, guruh qarorlarini qabul qilish, tashkilotdagi munosabatlar muammolarini
o'rganish va boshqalar bilan bog'liq.shu bilan birga, aks ettiruvchi jarayonlarni
yaratish amaliyoti, ularning paydo bo'lishi va tizimda ishlashi uchun sharoitlarni
aniqlash turli xil ish shakllarida (reflepraktika, treninglar) qo'llaniladi.
Aks ettirish bo'yicha aniq ilmiy tadqiqotlarning ustunligi uni jarayon sifatida
o'rganish bilan bog'liq. Ushbu ish doirasida inson hayotida aks ettirishning rolini
ko'rsatib, mavjud yondashuvlarni birlashtirish vazifasi qo'yiladi. Shu bilan birga,
tizimni takomillashtirishga qaratilgan ushbu boshqaruv funktsiyasini amalga
oshiradigan mexanizm sifatida aks ettirish ayniqsa muhim rol o'ynaydi. Bu aks
ettirish mexanizmining o'ziga xos xususiyati va aks ettirish usullarining xilma-
xilligi shaxsning shaxsiy o'sishi va o'zini takomillashtirish potentsialini belgilaydi.
Ko'zgu-bu tizim o'z-o'zini tashkil qilish qobiliyatiga ega bo'lgan mexanizm.
Refleksiya qobiliyatlar qanchalik rivojlangan bo'lsa, aks ettiruvchi modellar
(usullar) shunchalik ko'p bo'lsa, shaxsiyat rivojlanish va o'z-o'zini rivojlantirish
uchun ko'proq imkoniyatlarga ega bo'ladi. Refleksiv qobiliyatlar, qoida tariqasida,
o'z-o'zini rivojlantirish, o'zini o'zi tuzatish uchun shart-sharoitlarni ta'minlaydigan,
umuman shaxsning rivojlanishiga va uning dunyo bilan munosabatlariga ta'sir
qiladigan qobiliyatlardir. Rus psixologiyasida bu g'oyalar liniyasi S. L.
Rubinshteynga borib taqaladi, u insonning dunyoda mavjud bo'lishining o'ziga xos
usulini aks ettirish paydo bo'lishi bilan bog'lagan. Insonning bu dunyoda mavjud
bo'lishining ikkita usuli borligini ta'kidlab, u birinchi usulni oddiy mavjudot deb
hisobladi, bunda "inson butun hayot ichida, uning har qanday munosabati uning
individual hodisalariga munosabatdir, lekin umuman hayotga emas. Umuman
olganda, hayotga bunday munosabatning yo'qligi, inson hayotdan o'chmasligi,
12

hatto undan tashqarida aqliy pozitsiyani egallay olmasligi, uning ustida aks etishi
bilan bog'liq. Mavjudlikning ikkinchi usuli aslida aks ettirishdir.
"Rivojlangan aks ettirish, go'yo hayotning uzluksiz jarayonini to'xtatadi va
odamni aqliy jihatdan undan tashqariga olib chiqadi... biror kishi undan tashqarida
pozitsiyani egallaydi. Bu hal qiluvchi burilish nuqtasi. Bu erda mavjudlikning
birinchi usuli tugaydi. Bu erda ruhiy vayronagarchilik yo'li boshlanadi... yoki
boshqa yo'l - axloqiy, inson hayotini yangi ongli asosda qurish. Shunday qilib,
birinchi navbatda, aks ettirish - o'zingizga tashqi tomondan qarash usuli va bunday
qarashning modellari juda boshqacha bo'lishi mumkin – siz o'zingizning aqliy
nigohingizni o'zingizga yo'naltirishingiz va ma'lum bir ob'ekt sifatida kuzatishga
harakat qilishingiz mumkin. Bunday aks ettirish introspektsiyaga yaqin bo'lib,
ba'zida aks ettirishning o'ziga xos xususiyatlarini tushunishga yoki uni
introspektsiyadan ajratishga urinishda chalg'itadi. Aks ettirish o'zingizni boshqasi
orqali tushunishning bir usuli bo'lishi mumkin (ijtimoiy aks ettirish).
Boshqa odamni bizga bo'lgan munosabati, xatti-harakatlari va xatti-
harakatlari orqali tushunishga harakat qilib, biz uning ongimizda bizni ko'rishini
modellashtiramiz. Har bir yangi model, ma'lum ma'noda, biz o'z aksimizni
ko'radigan, o'zimiz va dunyo bilan munosabatlarimiz haqida ongimizda aks
ettirilgan modellar shaklida ma'lumot oladigan "oyna" dir. Izlash va nazorat
qilishning o'ziga xos mexanizmi sifatida aks ettirish nafaqat o'tmishimizga, hozirgi,
kelajagimizga, balki ong va ongsizlikka ham qarashga imkon beradi. R. Bendler va
D. Grinderning ishida chuqur aks ettirish tushunchasi mavjud bo'lib, uni ko'rib
chiqish shuni ko'rsatadiki, gipnoz yordamida faqat dasturiy ta'minot darajasiga
murojaat qilish mumkin, bunda sub'ektda ongli nazoratni "o'chirib qo'yish" unga
mutaxassisning buyrug'i bilan aniq harakatlarni bajarishga imkon beradi. Bu aks
ettirish tahlilining juda qiziqarli darajasi. Bu erda aks ettirish imkoniyatlarini
mexanizm sifatida va rivojlanish qobiliyati (intellektual, shaxsiy, ijtimoiy) sifatida
ko'rsatish muhimdir.
S. L. Rubinshteyn uchun, avvalgilaridan farqli o'laroq, yaxlitlik endi nafaqat
inson, balki "dunyodagi odam"ga aylanadi. Inson allaqachon dunyodan mustaqil
13

ravishda ajratilgan tizim sifatida qaralmaydi va bu biroz boshqacha yaxlitlik bo'lib,
aks ettirishning boshqa darajasini belgilaydi, ehtimol aksincha, aks ettirishning
boshqa darajasi boshqa yaxlitlikni belgilaydi. Bunga birinchi marta e'tibor qaratgan
bo'lsa-da, S. L. Rubinshteyn buni aniq ifodalamagan bo'lsa-da, aks ettirish
darajasini ko'rib chiqish bilan bog'liq muhim chiziqni belgilab berdi. Bugungi
kunda mahalliy mualliflarning asarlarida aks ettirish darajalari turlicha ko'rib
chiqiladi va ularni tushunishga tubdan boshqacha yondashuvlar ajralib turadi. Aks
ettirishning tizimli tashkil etilishini hisobga olgan holda, G. P. Shchedrovitskiy
quyidagilarni ta'kidlaydi: makro daraja, ya'ni.tizimning o'zi darajasi, unda u bir
butun sifatida ko'rib chiqiladi; mikro daraja – bu tizimning quyi tizimlari darajasi;
va Mega daraja - bu tizim quyi tizim sifatida kiritilgan ba'zi bir tizimning darajasi.
Aks ettirishning rivojlanish bilan bog'liqligi haqida gapirganda, bir darajadagi
tizimlardan boshqa (yuqori) darajadagi tizimlarga o'tish muhimligini yana bir bor
ta'kidlash kerak. Ko'zgu sohasidagi tadqiqotlar rivojlanishining tarixiy
bosqichlarini kuzatib, shuni ta'kidlash mumkinki, agar dastlab aks ettirish faqat
ongning o'ziga yo'naltirilganligi sifatida tushunilgan bo'lsa, unda S. L. Rubinshteyn
uni boshqa darajadagi tizimga o'tish bilan bog'lagan. Bugungi kunda nafaqat ko'rib
chiqilayotgan tizimdan tashqariga chiqish, balki boshqa yuqori darajadagi tizimga
o'tish bo'lgan aks ettirish rivojlanishning dalilidir, deb ta'kidlash mumkin. Aks
ettirish yo'nalishi sizga o'zingizga emas, balki o'zingizga qarashga imkon beradi,
quyi tizimlarning aksini oladi va har xil chuqurlikda. Ko'zgu darajalari ierarxiyasi
va bir darajadan ikkinchisiga o'tish – bu nimaga bog'liq va bu o'tishlar rivojlanish
jarayoni bilan qanday bog'liq.
Bilimlarni qisqartirish va kengaytirish o'quv jarayonida ham sodir bo'ladi.
Materialni tematik tanlash, zarur tushunchalar-ularni tanlash zarur va etarli printsip
asosida amalga oshiriladi. Boshqacha qilib aytganda, kursning ma'ruza qismi
o'qituvchining ushbu fanning bilim darajasi haqidagi aksidir. Aynan shu erda bilim
universumini o'quvchilarga ma'lum bir yaxlitlik sifatida tarjima qilish uchun yig'ish
amalga oshiriladi. Albatta, ilm-fan tomonidan to'plangan ko'p narsa "haddan
tashqari"bo'lib qolmoqda. Bundan tashqari, talabalar tomonidan qabul qilingan va
14

o'rganilgan bilimlar kengayib, kitoblardan olingan yangi ma'lumotlar, mustaqil
amaliy yoki tadqiqot faoliyati orqali olingan faktlar va boshqalar bilan
to'ldiriladi.aks ettirish zarurati tug'ilganda va shuning uchun keyingi bosqichga
o'tish uchun umumlashtirish va katlama amalga oshirilganda ma'lum bir chegaraga.
Shu ma'noda, kurs oxirida imtihon refleksiv funktsiyani bajaradi, aniqrog'i
bajarishi kerak. Axir, uning yordami bilan talaba aks ettirish nuqtai nazaridan
nimani anglatishi mumkinligi haqida yaxlit rasmni oladi: "men bilganimni
bilaman" va "men bilmasligimni bilaman". O'qituvchi uchun imtihon ham "oyna"
bo'lib, unda u o'z dasturida nimani o'rgatganini, nima yaxshi va nima yomonligini
ko'rishi mumkin. Aks ettirishning nazorat funktsiyasi har qanday rivojlanish
amalga oshiriladigan muhim mexanizmdir: o'z bilimlari, tafakkuri, faoliyati,
shaxsiyati yoki uning dunyo bilan munosabatlari tizimlari.
Insonning o'z fikrlari va harakatlarini film sifatida aylantirish, ularni orqaga
qaytarish yoki oldinga yugurish qobiliyati, eng muhimi, chuqurlikdan boshqaruv
tuzilmalarini olish, bu bizga nafaqat buni amalga oshirish, balki uning qanday
amalga oshirilishini nazorat qilish qobiliyatini ham beradi. Faoliyat qoidalarini
o'zlashtirish, uning ijodiy tarkibiy qismlarini ma'lum qoidalarga aylantirish –
bularning barchasi bizning imkoniyatlarimizni kengaytiradigan, bizni
rivojlantiradigan aks ettirish mexanizmi bilan bog'liq. I. S. Ladenkoning ishida aks
ettirishning uchta asosiy shakli ajralib turadi: retrospektiv, istiqbolli va
introspektiv. Birinchisi, o'tmishda sodir bo'lgan sxemalar va vositalarni,
jarayonlarni aniqlash va qayta yaratishga xizmat qiladi. Ikkinchisida mumkin
bo'lgan faoliyatning sxemalari va vositalari aniqlanadi va tuzatiladi. Uchinchi
holda, ijro jarayonida fikrlash jarayonlarini boshqarish va sozlash yoki
murakkablashtirish amalga oshiriladi. Insonning kino sifatida o'z fikrlari va
harakatlarini orqaga qaytarish yoki oldinga yugurish orqali aylantirish qobiliyati;
bu ongni bilinçaltı bilan yoki bizning tajribamizning boshqaruvchi quyi tuzilishi
sifatida shakllangan "dastur" bloklari bilan bog'laydigan mexanizm. Ko'zgu yangi
g'oyalarni yaratish manbai bo'lib, buni J. Lokk, keyin esa D. Rayneri ham
mavzuning refleks qobiliyatining xuddi shu xususiyatini ta'kidlagan. Ko'zgu,
15

amalga oshirilgan faoliyatning rasmini qurish sifatida, matnni (keng ma'noda),
ya'ni kuzatish, tanqid qilish va keyinchalik o'zgartirish uchun ochiq bo'lgan
materialni beradi.
Biroq, bundan ham muhimi shundaki, aks ettirish yashirin bilimlarni aniq
qilish imkonini beruvchi mexanizmdir. Bu bilinçaltının shunt mexanizmi bo'lib, u
erda biz ma'lum sharoitlarda biz bilganimizdan ancha ko'proq narsani olamiz.
"Insoniyat boshqa barcha jonli shakllarning harakatini davom ettirar ekan,
shubhasiz, ruh xizmatiga qo'yilgan materiyani zabt etish tomon ketmoqda. Ko'proq
harakat qilish uchun ko'proq narsa. Ammo, oxir-oqibat, ayniqsa: to'liqroq mavjud
bo'lish uchun ko'proq harakat qilish. (Tyer de Sharden P.). O'z – o'zini anglashga
erishgandan so'ng, odam o'zini chuqur ko'rish va ochish uchun oynaga qarashning
o'zi etarli emas, lekin bundan tashqari, u o'zini egallash erkinligiga ega bo'ladi-
o'zini davom ettirib, ichki dunyosini qurish. Ko'zgu-orqaga qaytish, ya'ni
odamning o'z harakatlari, fikrlari boshlanishiga bir necha bor murojaat qilish
qobiliyati, tashqi kuzatuvchi pozitsiyasiga kirish qobiliyati, nima
qilayotganingizni, bilganingizdek, shu jumladan o'zingizni aks ettirish qobiliyati.
Boshqacha qilib aytganda, aks ettirish-bu sub'ektlarning ikki baravar, oynali
o'zaro aks ettirish mexanizmi. Ushbu sub'ektlar ham odamlar (boshqalar bilan
tanishish, odam o'ziga ko'zlari bilan qaraydi) va turli xil men bo'lishi mumkin: men
biluvchiman, men biluvchiman, men bir vaqtning o'zida men biluvchiman va men
biluvchiman. O'z-o'zini bilish mexanizmi sifatida aks ettirishni ko'rib chiqing.
Shuni ta'kidlash kerakki, mexanizm sifatida aks ettirish identifikatsiyadan ancha
kechroq shakllanadi. Agar bola erta yoshdan boshlab identifikatsiya qilish
qobiliyatini namoyon qilsa, unda aks ettirishning boshlanishi faqat maktabgacha
yoshdagi bolada paydo bo'ladi va shaxsiyatning neoplazmasi sifatida u yosh
o'quvchilarda rivojlanadi. Va kattalarda ko'pincha aks ettirish qobiliyati juda past
darajada qoladi. Bu atrofdagi dunyoni bilishning ba'zi murakkabliklarini, shu
jumladan o'z-o'zini bilishni tushuntiradi. An'anaga ko'ra, psixologiyada aks
ettirishning bir necha turlari mavjud: kommunikativ-uning ob'ekti boshqa
odamning ichki dunyosi va uning harakatlarining sabablari haqidagi g'oyalardir.
16

II BOB. REFLEKSIYANI RIVOJLANTIRISH UCHUN
QO’LLANILADIGAN USULLAR.
2.1. Refleksiyani rivojlantirishga qaratilgan mashqlarning xususiyatlari.
Refleksiya-bu o'z harakatlarini, ichki holatlarini, his-tuyg'ularini, tajribalarini
tushunishga, ushbu holatlarni tahlil qilishga va tegishli xulosalarni shakllantirishga
qaratilgan inson faoliyati. Biror kishi o'zini tushunishi, harakatlarini boshqarishi va
tartibga solishi, ichki dunyosini rivojlantirishi uchun u aks ettirishni o'zlashtirishi
kerak. Ko'zgu o'z-o'zini kuzatish va introspektsiyani o'z ichiga oladi. Ko'zgu-yangi
bilimlarni olishning asosiy usuli. O'zingiz va boshqalar haqida bilish odamga
tashqaridan kelmaydi, lekin faqat o'zingiz orqali, har daqiqada sizga nima
bo'layotganini doimiy aks ettirish orqali "bu erda va hozir".
Mavjud barcha psixotexnikalarning ma'nosi yo'naltirilgan aqliy
kontsentratsiya orqali yuqori aqliy, ma'naviy va jismoniy shaklga erishish va
saqlashdir. Insonning aks ettirishini rivojlantirishga qaratilgan dasturlarning
aksariyati to'rtta printsipga yoki o'z-o'zini bilish va o'zini o'zi boshqarish usullariga
asoslangan.
Bu sizning ichki dunyongizni anglash va tushunishga yordam beradigan
usullar:
Birinchi usul: yengillik.
Yengillik-bu jismoniy va ruhiy yengillik. Dam olishning maqsadi tanani va
psixikani faoliyatga tayyorlash, uning ichki dunyosiga e'tibor qaratish, ortiqcha
jismoniy va asabiy taranglikdan xalos bo'lish yoki aksincha, yig'ilish imkoniyatini
ta'minlashdir. Yengillik zarur:
- tanani va psixikani chuqur o'z-o'zini bilishga, o'z-o'zini gipnoz qilishga
tayyorlash uchun;
- stressli daqiqalarda, chidamlilik, o'zini tuta bilishni talab qiladigan
ziddiyatli vaziyatlarda;
- mas'uliyatli va qiyin vaziyatlarda, qo'rquvni yo'qotish kerak bo'lganda,
haddan tashqari keskinlik.
17

Qanday qilib dam olish kerak:
Qulay holatda turing (stulda o'tirganingizda), ko'zingizni yuming va qorin
bo'shlig'ida chuqur nafas olishni boshlang va og'zingiz bilan sekin nafas oling,
ichki bo'shashguncha to'plangan kuchlanishni, charchoqni ketkazing.
Ikkinchi usul: konsentratsiya.
Konsentratsiya-bu ongni o'z faoliyatining ma'lum bir ob'ektiga jamlash.
Konsentratsiyaning asosi diqqatni boshqarishdir.
Mavzuga, hissiyotlarga, his-tuyg'ularga va his-tuyg'ularga e'tibor qaratish
mumkin.
Uchinchi usul: vizualizatsiya.
Vizualizatsiya-bu inson ongida ichki tasvirlarni yaratish, ya'ni eshitish,
vizual, ta'm, xushbo'y teginish sezgilari, shuningdek ularning kombinatsiyasi
yordamida tasavvurni faollashtirish.
To'rtinchi usul: o'z-o'zini gipnoz.
O'z-o'zini gipnoz-bu psixikaning ongsiz mexanizmlariga ta'sir qiluvchi
munosabatlarni yaratish. O'z-o'zini gipnoz-bu hozirgi zamonda birinchi shaxsda
ifodalangan muvaffaqiyat mumkin degan da'vo.
Refleksiyani rivojlantirish uchun uni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va
mashg'ulotlarning barcha xususiyatlarini hisobga olish kerak.
18

2.2. Shaxsiy rivojlanishda refleksiyaning ahamiyati
Refleksiya, ya’ni o‘z xatti-harakatlarini, fikrlarini va his-tuyg‘ularini tahlil
qilish, shaxsiy rivojlanish uchun juda muhim vositadir. O‘zini anglash va
o‘zgarishlarga erishish jarayonida refleksiya shaxsning ichki dunyosini chuqurroq
tushunishga, o‘zini o‘zgartirishga va yanada rivojlanishga yordam beradi. Quyida
refleksiyaning shaxsiy rivojlanishdagi zaruriyligi haqida batafsil tahlil qilinadi:
1. O‘z-o‘zini anglash va o‘zgarishlar qilish
• O‘z-o‘zini tahlil qilish: Refleksiya shaxsga o‘z fikrlarini va harakatlarini
aniqlab, ularga tanqidiy yondashish imkoniyatini beradi. Bu jarayon orqali shaxs
o‘z xulq-atvorini, motivlarini va his-tuyg‘ularini anglaydi, shuningdek, o‘zining
kuchli va zaif tomonlarini ko‘rishi mumkin.
• O‘zgarishga yo‘naltirish: Refleksiya o‘zgarish qilish jarayonini boshlashga
yordam beradi. O‘z xatti-harakatlarini tahlil qilib, inson o‘zini takomillashtirish va
yaxshilash yo‘lida qadam tashlaydi. Refleksiya orqali shaxsning noto‘g‘ri qarorlari
yoki xatti-harakatlari haqida o‘ylab, ularni tuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
2. Qaror qabul qilishda yordam berishi
• Tanqidiy fikrlash: Refleksiya o‘zini tanqidiy tahlil qilish orqali shaxsga
samarali qarorlar qabul qilishda yordam beradi. O‘zini anglash va o‘zgarishga
tayyorlik, xato va muvaffaqiyatlarni tushunishga yordam beradi, bu esa
kelajakdagi qarorlar uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni taqdim etadi.
• His-tuyg‘ularni boshqarish: Shaxs o‘z his-tuyg‘ularini tahlil qilganida, bu
his-tuyg‘ularni qanday boshqarish va ular bilan qanday ishlash kerakligini bilib
oladi. Boshqalar bilan munosabatlarda yanada muvaffaqiyatli bo‘lish uchun his-
tuyg‘ularni anglash va boshqarish zarur.
3. O‘zini rivojlantirish va o‘z ustida ishlash
• O‘z-o‘zini motivatsiya qilish: Refleksiya o‘zini yaxshi tushunish va o‘z
qobiliyatlarini anglash orqali shaxsni o‘z rivojlanishiga motivatsiya qiladi.
19

O‘zgarishlar va yangi maqsadlarga erishish uchun qadam tashlashda refleksiya bu
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirishga yordam beradi.
• Emotsional rivojlanish: Refleksiya shaxsning emotsional ongini
rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. His-tuyg‘ularni tahlil qilish va ular bilan ishlash
orqali shaxs o‘zining emotsional holatini boshqarishga o‘rganadi, bu esa kuchli va
barqaror psixologik holatni yaratadi.
4. O‘z-o‘zini baholash va o‘zgarishlarga tayyor bo‘lish
• Ijobiy va salbiy tomonlarni aniqlash: Refleksiya shaxsga o‘zining kuchli
va zaif tomonlarini aniqlashda yordam beradi. Bu aniqlash, shaxsning o‘zini
yaxshilashga yo‘naltirilgan ishlarda yordam beradi.
• Xatolardan saboq olish: O‘z xatolarini tan olish va ular ustida ishlash
shaxsning rivojlanishining muhim qismini tashkil etadi. Refleksiya bu jarayonni
engillashtiradi va shaxsga o‘z xatolaridan saboq olishni o‘rgatadi.
5. Munosabatlarda yaxshilanish
• Empatiya va tushunish: Refleksiya orqali shaxs boshqalarning fikrlari, his-
tuyg‘ulari va ehtiyojlarini yaxshiroq tushunishga o‘rganadi. Bu esa, o‘z navbatida,
samarali va muvaffaqiyatli ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishga yordam beradi.
• Xatolarni tuzatish: Shaxslar o‘z munosabatlarida yuzaga kelgan xatolarni
tahlil qilib, ularni to‘g‘rilash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu jarayon, ijtimoiy
munosabatlarni yaxshilash va mustahkamlashga yordam beradi.
6. Hayotdagi maqsadlarni belgilash
• Maqsadlarni aniqlash: O‘zining ichki ehtiyojlari va orzularini anglash
orqali shaxs maqsadlar belgilaydi. Refleksiya, o‘zining haqiqiy orzularini
tushunishga yordam beradi va ularni amalga oshirishga bo‘lgan ishtiyoqni
kuchaytiradi.
• Maqsadga erishishning strategiyasini tuzish: Shaxs o‘z maqsadlariga
erishish uchun reja tuzishda refleksiya yordami bilan o‘z qobiliyatlari va
resurslarini yaxshiroq baholaydi.
20

Shaxsiy rivojlanishda refleksiya zarur vosita hisoblanadi. U shaxsning o‘zini
anglashini, emotsional va aqliy salomatligini, shuningdek, ijtimoiy va kasbiy
o‘sishini ta’minlaydi.
Refleksiya orqali shaxs o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilib, xatolarni
to‘g‘rilaydi, qarorlar qabul qilishda aniqroq bo‘ladi va o‘zini yaxshilashga doimiy
ravishda tayyor bo‘ladi. Shunday qilib, refleksiya – bu o‘zgarish va o‘sishga
bo‘lgan zaruriy vositadir.
21

XULOSA
Shuni ta'kidlashni istardimki, mening tadqiqotimdagi yuqoridagi nazariyalar
aks ettirishning murakkab g'oyasini shakllantirish uchun juda muhimdir.
1.Olingan nazariyalardan xulosa qilishimiz mumkinki, aks ettirish ongning
cho'qqisidir.
2.Bundan tashqari, quyidagi xulosalar chiqarish mumkin: bu shaxsning
aniqlovchi belgisidir va u bilan shakllanadi. Ko'zgu odamga o'z harakatlarini,
fikrlarini, natijalarini baholashga, hayotda o'z o'rnini topishga imkon beradi; ko'zgu
ongdan sezilarli darajada farq qiladi, chunki ong boshqa narsani bilish, aks ettirish
esa o'zini bilishdir.
3. Ko'zgu va uning tarkibiy qismlarini o'rganishda yagona yondashuv
mavjud emas, chunki olimlar o'z tadqiqotlarida turli usullardan foydalanadilar,
bundan tashqari, hayotning iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy sohalarida tub
o'zgarishlar ro'y bermoqda.
Bajarilgan ishlarni sarhisob qilar ekanmiz, shuni aytish kerakki, aks ettirish
haqiqatan ham amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot davom etar ekan, men oldimga
qo'yilgan maqsadlarga erishdim, vazifalarni bajardim.
O'z faoliyatimizni yaxshiroq tashkil etish, o'z-o'zini takomillashtirish
jarayonini tezlashtirish, ijodiy salohiyatimizni yanada erkinroq ochib berish, his-
tuyg'ularimizni qog'ozda, ham salbiy, ham ijobiy tarzda ifoda etish uchun har
birimiz shaxsiy o'sish dasturini tuzishimiz mumkin, bu shaxslararo
munosabatlarning qirralarini yangicha ochib beradi, atrofdagi odamlarga nisbatan
hamdardlik darajasini oshiradi.
Refleksiya — bu shaxsning o‘z xatti-harakatlari, fikrlari, his-tuyg‘ulari va
tajribalari ustida tahlil qilish va mulohaza yuritish jarayonidir. U shaxsiy
22

rivojlanish, o‘zini anglash, o‘zgarishlarga tayyor bo‘lish, va o‘zgarishlarni amalga
oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Refleksiya shaxsga o‘zini yanada chuqurroq
tushunishga, zaif va kuchli tomonlarini aniqlashga, va kelajakdagi harakatlarini
yaxshilashga yordam beradi.
Refleksiya jarayoni insonning o‘zini tahlil qilish, tajribalaridan saboq olish,
shuningdek, o‘z xulq-atvorini va qarorlarini qayta ko‘rib chiqish imkoniyatini
yaratadi. Bu orqali shaxs o‘zidagi kamchiliklarni tuzatib, ijtimoiy, emotsional va
kasbiy rivojlanishda yangi yuksakliklarga erishishi mumkin.
Bundan tashqari, refleksiya ijtimoiy munosabatlarda ham muhim rol
o‘ynaydi. O‘zini boshqalar bilan munosabatlarda, xatolarni tuzatish, empatiya
ko‘rsatish va tushunish orqali yaxshilash imkonini beradi. Refleksiya shaxsning
qaror qabul qilish, maqsad belgilash va o‘zgarishlarni amalga oshirishdagi
aniqligini oshiradi.
Shu sababli, refleksiya shaxsiy o‘sish va rivojlanishning ajralmas qismidir.
O‘zini tanish, rivojlantirish va takomillashtirishni istagan har bir inson uchun
refleksiya — bu nafaqat ruhiy, balki ijtimoiy va kasbiy muvaffaqiyatga olib
boruvchi zarur vosita hisoblanadi.
23

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Demina L. D., "ruhiy salomatlik va shaxsni himoya qilish mexanizmlari"
o'quv qo'llanmasi.
2.Qisqa psixologik lug'at
3.Levites D. " biz o'ylaganimizda yaxshi ish qilyapmizmi. Nima yaxshi
ishlayapmiz?»
4.Lokk. - qaniydi?J inson ongi haqida tajriba.Saybr.filos. - qaniydi? asarlar.
M.,1960 yil
5.Maralov V. G. o'z-o'zini bilish va o'zini rivojlantirish asoslari. Atrof-muhit
talabalari uchun darslik. ped. - qaniydi? o'rganish. muassasalar-M: "Akademiya"
nashriyot markazi, 2001 yil
6.Mirimanova M. S. "aks ettirish rivojlanishning tizimli mexanizmi sifatida".
http://www.researcher.ru
7.Pedagogik entsiklopedik lug'at
8.Rubenshteyn S. L. umumiy psixologiya asoslari.M., 1989, T1
9.Semenov I. N., ijodiy muammolarni hal qilishni shakllantirishning shaxsni
aks ettiruvchi jihati / / psixologiya masalalari 1983, №2
10. Semenov I. N., aks ettirish va ijodkorlikni psixologik o'rganish
muammolari / / psixologiya masalalari 1983, №5
11. Semenov I. N., ijodkorlik, aks ettirish va loyihalash psixologiyasining
zamonaviy muammolari / / psixologiya masalalari 1984, №5
12. Semenov I. N.,"ko'zgu psixologiyasi: muammolar va tadqiqotlar".
13. Semenov I. N., ilmiy fikrlashda aks ettirish turlari va funktsiyalari.
Kuybishev, 1983 yil
24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. REFLEKSIYA

1.1. Refleksiyaning umumiy tushunchasi

1.2. Refleksiya va uning inson hayotidagi roli

II BOB. REFLEKSIYANI RIVOJLANTIRISH UCHUN QO’LLANILADIGAN USULLAR

2.1. Refleksiyani rivojlantirishga qaratilgan mashqlarning xususiyatlari

2.2. Shaxsiy rivojlanishda refleksiyaning ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить