Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 255.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rollo Mey fenomenologiyasi

Купить
KURS ISHI MAVZU: ROLLO MEY FENOMENOLOGIYASI M U N D A R I J A KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I BOB. EKZISTENSIAL PSIXOLOGIYANING KELIB CHIQISH TARIXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 § Rollo Meyning ekzistensial psixologiyaning paydo bo‘lishi haqidagi fikrlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.2 § Abraham Maslouning ekzistensial psixologiyaning kelib chiqishi haqidagi g‘oyalari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 1.3 § Ekzistensial terapiya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 I BOB yuzasidan xulosalar .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 II BOB. EHTIYOJNING TUZILISHI VA RIVOJLANISHI . . . . . . . . 2.1 § Ontologik tushuncha sifatida xavotir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 2.2 § Dunyoning uch shakli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2.3 § Ekzistensial psixologiyada vaqt muammosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 II BOB yuzasidan xulosalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 GLOSSARIY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 ADABIYOTLAR RO‘YXATI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 42 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Rollo Meyning fenomenologiyasini o‘rganish bizga ekzistensial yondashuv haqida fikrga ega bo‘lishga, bu yondashuvning boshqa yondashuvlardan farqini aniqlab olishga, mijozga to‘g‘ri ta’sir qilishga imkon beradi. Chunki oldimizga keladigan ko‘plab klientlarning muammolarini ularning o‘tmishini tahlil qilib hal qilib bo‘lmaydi. Ekzistensial yo‘nalish tarafdorlari asosan insonni yaxlit holda o‘rganishga shuningdek insonning hoziri bilan shug‘ullanish kerakligini ta’kidlashadi. Bu bizga konsultatsiya jarayonida qo‘l keladi. Chunki Z.Freydning fikrlaridan konsultatsiya jarayonida foydalanishimiz mumkin, ammo uning ba’zi bir g‘oyalari libido,tushlar ta’biri va gipnoz holatidan ham har doim foydalana olmaymiz. Xuddi shuningdek bu fikr Adler, Yung g‘oyalariga ham tegishli. Aslini olganda ekzistensial yondashuvning ham hamma g‘oyalaridan foydalana olmaymiz lekin klient bilan suhbat jarayonida bu yondashuv ham qo‘l keladi. Ayniqsa klientda yangi xulq- atvorni shakllantirish ya’ni korreksiya paytida ushbu yo‘nalishdan foydalanamiz. Ushbu yondashuvning asosiy dolzarbligi ham aynan shunda deb o‘ylayman, kerakli vaqtda kerakli g‘oyadan to‘g‘ri foydalanish lozim. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Rollo Mey ta’kidlaganidek, bu yo‘nalish ancha oldin paydo bo‘lgan, ancha oldin ko‘plab olimlar bu yo‘nalishga doir fikrlar bildirishgan, tadqiqotlar o‘tkazishgan, ammo yo‘nalish mashhurlikka endi - endi erishmoqda. Shunga asoslanib bu mavzuning o‘rganilish darajasi hali oldinda ekanligini ta’kidlashimiz mumkin. “Garchi ekzistensial yo‘nalish Yevropa psixologiyasi da Qo‘shma Shtatlardagi so‘nggi yigirma yil ichida psixiatriyada paydo bo‘lgan eng muhim yo‘nalish bo‘lsa-da, u bir necha yil oldin mashhur bo‘ldi ” - deydi Rollo Mey. 3 Kurs ishining maqsadi: Rollo Mey fenomenologiyasini o‘rganishdan iborat Kurs ishining vazifalari: 1. Rollo Mey konseptsiyasining mohiyatini aniqlash. 2 . Ushbu yondashuvning boshqa yondashuvlar bilan farqli va o‘xshashlik tomonlarini tahlil qilish. 3. Rollo Mey fenomenologiyasining asosiy tushunchalari haqida ma’lumotga ega bo’lish. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Kurs ishining nazariy ahamiyati Rollo Mey konseptsiyasi haqida tushunchaga ega bo‘lish, amaliy ahamiyati klient bilan ishlash jarayonida ekzistensial yondashuvdan foydalanishni o‘rganish. Kurs ishining predmeti: Rollo Mey fenomenologiyasi Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi 43 betdan iborat bo‘lib, uning tarkibiga: kirish qismi, ikki bob, oltita paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, glossariy kiradi. 4 I BOB. EKZISTENSIAL PSIXOLOGIYANING KELIB CHIQISH TARIXI 1.1 § Rollo Meyning ekzistensial psixologiyaning paydo bo‘lishi haqidagi fikrlari Yevropaning yetakchi ekzistensial fenomenologlaridan biri Linshoten “Fenomenologiya tomon” kitobini “Uilyam Jeymsning psixologiyasi” sarlavhasi bilan yozgan edi. Birinchi sahifada Uilyam Jeymsning “O‘qituvchilar bilan suhbatlari” dan bir ibora chop etilgan: “Bizning G‘arb sog‘lom fikrimiz hech qachon fenomenologik dunyo mavjudligiga ishonmaydi”. Ushbu kitobning kirish qismida Linshoten Gusserlning kundaligidan iqtibos keltirdi, unda Yevropa fenomenologiyasining otasi o‘sha buyuk amerikalik Jeymsning o‘z qarashlariga ta’sirini qayd etdi. Ushbu kitob yaxshi hujjatlashtirilgan shaklda Jeymsning ifoda etilmagan g‘oyasi yangi ekzistensial madaniy ongning yutilishida amalga oshirilganligini ko‘rsatadi. Jeyms G‘arb dunyosi tarixidagi yangi, noaniq ko‘zga tashlanadigan bosqich sari intilardi. Oldingi madaniy davrda mutafakkir sifatida shakllanib, u amaliyotda bo‘lganidek, psixologiyani ma'qul ko‘rardi, lekin u doimiy ravishda “Mavjudlik” ning istisno bir tomonlamaligidan noroziligini bildirardi. Jeyms ijodidagi tizimlashtirishning kamchiliklari inson va dunyoning birligi hech qanday “Ratsional usul”ga bog‘liq emas, balki aqliyligicha bo‘lgan dunyo, dunyo birligiga bog‘liq degan fikrga asoslanadi. Ushbu asosiy universal manba ikki jihatga ega: biri tajribalar manbai, ikkinchisi esa tajribalarning o‘zi. Shunday qilib, ikkita yondashuvdan birini tanlash mumkin: Merlo-Ponti, Shtraus va Buetendiek kabi tadqiqotchilar tomonidan amalga oshirilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba va tanani dunyodagi asosiy namoyon bo‘lish usuli sifatida tasvirlash va tahlil qilish; boshqalar Skinner, Xull va Spens kabi tadqiqotchilar tomonidan amalga oshirilgan tajribali 5 “Haqiqat” bilan vaqtinchalik-fazoviy munosabatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba va tanani tasvirlashi va tahlil qilishi mumkin. Birinchi yo‘l tavsifiy psixologiya deb ataladigan narsaga, ikkinchisi tushuntirish psixologiyasiga olib keladi. Ulardan biri o‘z nuqtai nazarini mutlaq deb hisoblasa, ular endi bir-biri bilan muloqot qila olmaydi. Jeyms ularni bir-birini to‘ldirishga harakat qildi. Bu faqat bevosita tajribalarning ajralmas manbasi sifatidagi inson nazariyasi, uning maxsus mavjudlik yo‘li nazariyasi, tajribali dunyo fenomenologiyasi asosidagina mumkin bo‘lib, uni Jeyms nazarda tutgan.Shartlarni aniqlash uchun shu yerda to xtab o tamiz. Ekzistensializm shaxsning mavjudligiga e'tiborniʻ ʻ qaratishni anglatadi va u qanday ko‘rinishda, qanday bo‘lsa, inson mavjudligiga urg‘u beradi. G‘arb madaniyatida an’anaviy tarzda “Mavjudlik” “Mohiyat”ga qarama-qarshi qo‘yilgan, ikkinchisi har qanday mavjudlikdan yuqorida joylashgan bo‘lishi kerak bo‘lgan prinsiplarni, haqiqatni, mantiqiy qonunlarni va hokazolarni ta’kidlaydi. Voqealikni alohida qismlarga ajratish va bu qismlarning har birining mavhum qonuniyatlarini shakllantirishga urinib, G‘arb fani tobora “Muhim” bo‘lib qoldi. Matematika bu muhim yondashuvning asosiy, sof shaklidir. Psixologiya inson mavjudligini kuchlar, harakatlanishlar, shartli reflekslar va boshqalar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishga harakat qiladi. Mohiyatga urg‘u G‘arb tafakkuri va ilm-fanida hukmron edi - Suqrot, Avgustin va Paskal kabi bir nechta muhim istisnolardan tashqari - o‘tgan asrning o‘rtalariga qadar “Cho‘qqi”ga erishildi: “Asosiy yondashuv”ning eng tizimli va to‘liq ifodasi; butun voqealikni mavhum fikr bilan aniqlaydigan tushunchalar tizimi bilan qamrab olishga urinish bo‘lgan Gegel panratsionalizmida olingan. Aynan Gegel, Kierkegor, keyinroq Nitsshe keskin qarshilik ko‘rsatdi. Ekzistensial pozitsiyani ifodalashning haddan tashqari darajasi J.P.Sartrning biz borligimizni tasdiqlagan darajadagina har qanday mohiyatga ega bo‘lamiz, degan gapida topiladi, ya’ni “Mavjudlik mohiyatdan oldinroq”. Bu Sartrning: “Bizning tanlovimiz” degan xulosaga kelishining asosiy sababidir. 6 Mening shaxsiy pozitsiyam, shuningdek, ekzistensial inqilobning qadr- qimmatini tan oladigan ko‘pchilik psixologlarning pozitsiyasi Sartrning pozitsiyasi kabi ekstremal emas deydi Rollo Mey. “Subyektlar” istisno qilmaslik kerak - ular mantiqiy, matematik shakllarda, haqiqatning boshqa qarashlarida, individual qarorlar va g‘ayrioddiy holatlardan mustaqil ravishda qabul qilinadi. Ammo siz boshqa odam yoki boshqa tirik organizmning mavjudligini muhim asosda yetarli darajada tasvirlay olasiz yoki tushuna olasiz deb aytish mumkin emas. Boshqa shaxsning mavjudligi uchun haqiqat va voqealik kabi tushunchalar uning ishtirokisiz, ulardan xabardor bo‘lmagan va ular bilan har qanday munosabatlar mavjud emas. Psixoterapevtik ishning istalgan nuqtasida shuni ko‘rsatish mumkinki, faqat hayotga kirgan haqiqat shunchaki “Barmoq uchida seziladigan” mavhum g‘oyadan ko‘proq narsaga aylangan, faqat borliqning barcha darajalarida haqiqatan ham boshdan kechirilgan haqiqatdir. Shu jumladan, biz ongsiz deb ataydigan va ongli qaror qabul qilish va ma’suliyat elementlarini unutmasdan - faqat bunday haqiqat inson mavjudligini o‘zgartirish qobiliyatiga ega. Shuning uchun psixologiyadagi ekzistensial yondashuv harakatlantiruvchilarni shakllantirish, diskret mexanizmlarni o‘rganish va hokazolarga asoslangan yondashuvlarning haqiqatini inkor etmaydi. U faqat shu asosda siz hech qachon tirik odamning mavjudligini tushuntira olmaysiz va tushunolmaysiz degan fikrga amal qiladi. Agar insonning qiyofasi va u haqidagi taxminlar faqat bunday usullarga asoslangan bo‘lsa, bu yaxshi narsaga olib kelmaydi. Bu qonun harakatda: berilgan mexanizmni qanchalik to‘g‘ri va har tomonlama ta’riflasangiz, mavjud shaxsiyatni ko‘proq yo‘qotasiz. Siz kuchlar va harakatlarni qanchalik aniq belgilasangiz, tirik odamning mavjudligi, borligi haqida emas, balki mavhumliklar haqida ko‘proq gapirasiz. Hayotda odam (gipnoz qilinmagan yoki eksperimental ravishda giyohvand moddalar yoki boshqa vositalar orqali laboratoriya sharoitida sun’iy holatga keltirilmagan, bunda qaror qabul qilish elementlari yoki o‘z mavjudligi uchun javobgarlik 7 vaqtincha bekor qilinadi) har doim ushbu mexanizm doirasidan chiqib ketadi va har doim o‘ziga xos tarzda drayvlar va kuch ishlatadi. Yagona farq – “Shaxsni mexanizm nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish kerakmi” yoki “Shaxs nuqtai nazaridan mexanizm” sifatida ko‘rib chiqishmi. Ekzistensial yondashuv ikkinchisini qat’iy tanlaydi. Va u birinchisini ikkinchisiga kiritish mumkin, degan fikrda. To‘g‘ri, “Ekzistensial” atamasi bu kunlar shubhali va chalkash va bir tomondan Beat harakati bilan, ikkinchi tomondan ezoterik, tarjima qilib bo‘lmaydigan nemis falsafalari bilan bog‘liq. Bu harakat o‘z atrofida aqidaparastlarni to‘plashi ham haqiqat, ulardan na ekzistensial psixologiya, na psixiatriya ozoddir. Ko‘pincha bu atama shunchalik noaniq bo‘lib qolganki, uni endi ishlatib bo‘lmaydimi, deb o‘ylayman. Lekin “Mavjudlik” yuqorida aytib o‘tilgan muhim tarixiy ahamiyatga ega va shuning uchun, ehtimol, buzib talqin qilishdan saqlanishi mumkin va kerak. Psixologiya va psixiatriyada bu atama maxsus maktab yoki guruh emas, balki inson mavjudligiga munosabat, alohida yondashuvni anglatadi. Men shubhalanamanki, “Ekzistensial psixolog yoki psixoterapevt” haqida gapirish mantiqiymi? boshqa maktablardan farqli o‘laroq; bu terapiya tizimi emas, balki terapiyaga munosabat; yangi texnikalar majmuasi emas, balki barcha texnikalardan oldin bo‘lishi kerak bo‘lgan inson mavjudligining tuzilishini va uning tajribalarini tushunishga qiziqish. Shuning uchun, agar men to‘g‘ri tushunsam, har qanday psixoterapevt yaxshi terapevt bo‘lgan darajada ekzistensialdir, deyish mantiqan to‘g‘ri keladi, ya’ni. u bemorni o‘z haqiqatida idrok eta oladigan darajada va quyida tasvirlangan tushunish va mavjudlik usullari bilan tavsiflanadi. Meni hayratga solgan narsa shundaki, Kierkegor men va mening bemorlarim boshdan kechirgan narsalar haqida yozgan. Lekin Freyd bunday qilmaydi; u xavotir paydo bo‘ladigan ruhiy mexanizmlarga formulalar berib, 8 boshqa darajada yozgan. Kierkegor inqiroz davridagi odamning boshidan kechirganlarini aniq tasvirlab berdi. Xususan, bu hayot va o‘lim inqirozi edi, bu biz bemorlar uchun mutlaqo haqiqiydir, lekin u, menimcha, terapiyaga kelgan odamlarning turli inqirozlaridan, hattoki odamlarning inqirozidan deyarli farq qilmaydigan inqiroz haqida yozgan. Har birimiz kuniga o‘nlab marta, hatto biz yaqinlashib kelayotgan o‘lim haqidagi fikrdan uzoqlashsak ham, bir lahzalikdan uzoqda bo‘lgan inqirozlarni boshdan kechiramiz. Freyd texnik darajada yozgan, bu yerda uning dahosi hammadan ustun edi; Ehtimol, u o‘z davrining barcha odamlaridan ko‘ra ko‘proq xavotir haqida bilardi. Kierkegor, boshqa tartibli daho, ekzistensial, ontologik darajada yozgan; xavotirini bilar edi deydi Mey.Bu qiymat dixotomiyasi emas; har ikki yondashuv zarurligi aniq. Haqiqiy muammo ma'lum darajada madaniy-tarixiy vaziyatdan kelib chiqadi. Biz G‘arbda tabiat ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan to‘rt asrlik texnologik yutuqlarning merosxo‘rlarimiz, endi esa o‘zimiz ustidan, bu bizning buyukligimiz va ayni paytda bizning eng katta xavfimizdir. Xavf shundaki, biz ba’zi texnik jihatlarni hisobga olmaymiz (bu har qanday tasdiqlash zarur bo‘lsa, albatta, Freydning ushbu mamlakatda juda mashhurligi bilan tasdiqlanadi). Aksincha, biz buning aksini bostiramiz. Agar keyinroq to liqroq muhokama qiladigan vaʻ ta riflaydigan atamani qo llasam, biz borliq ma nosini, ontologik ma nosini ʼ ʻ ʼ ʼ bostirib qo ygan bo lamiz, deyman. Borliq ma’nosini bostirish oqibatlaridan biri ʻ ʻ shundaki, zamonaviy insonning o‘z-o‘zini tasavvuri, tajribasi va o‘zini mas’ul shaxs sifatidagi tushunchasi ham bir-biridan ajralib turadi.Yuqorida aytib o‘tilganidek, men zamonaviy ilm-fanning odamni mashina qiyofasiga, biz uni o‘rganayotgan texnikalar timsoliga aylantirish tendentsiyasida insoniylikdan mahrum bo‘lish xavfini jiddiy qabul qilganim uchun kechirim so‘ramayman. Bu tendentsiya hech qanday “Xavfli odamlar”ning aybi emas; yoki “Nuqson maktablar” Bu bizning o‘ziga xos tarixiy ahvolimizdagi ta'lim inqirozidir. Karl Jaspers, psixiatr va ekzistensial faylasuf, biz haqiqatan ham o‘z-o‘zini anglashni yo‘qotish jarayonidamiz va insoniyat tarixining so‘nggi bosqichida 9 ekanligimizga ishonadi. Uilyam Uayt o‘zining “Inson tashkiloti” kitobida zamonaviy insonning dushmanlari “Sizga yordam berish uchun hamma narsani qiladigan yaxshi ko‘rinishdagi terapevtlar guruhi” bo‘lib chiqishi mumkinligi haqida ogohlantiradi. U bu yerda tarixiy davrimiz ijtimoiy axloqini qo‘llab- quvvatlashda ijtimoiy fanlardan foydalanish tendensiyasiga ishora qiladi; va shuning uchun odamlarga yordam berish jarayoni aslida moslashishi va individuallikni yo‘q qilishga yo‘naltirishi mumkin. Biz bunday odamlarning g‘ayritabiiy yoki ilmga zid bo‘lgan ogohlantirishlarini inkor eta olmaymiz; Buni qilishga urinish bizni obskurantlarga aylantirishi mumkin. Bu biz shaxsni tartibga solishga yordam berishimiz va uning mavjudligini yo‘qotish evaziga uni baxtli qilishimiz mumkin bo‘lgan haqiqiy imkoniyatdir deydi Rollo.Kimdir mening yuqorida aytib o‘tilgan nuqtai nazarimga qo‘shilishi mumkin, garchi ular ekzistensial yondashuvni “Bo‘lish” yoki “Yo‘qlik” ko‘p foyda keltira olmaydi. Psixoanaliz va psixoterapiyada bu muammo yanada keskinroq bo‘lib, undan qochib bo‘lmaydi; psixoanaliz nazariyasi va jarayoni va terapiyaning boshqa ko‘plab shakllari bemorning passivlikka moyilligi qo‘lida o‘ynaydi. Otto Rank va Vilgelm Reyx 1920-yillarda ta'kidlaganidek, psixoanalizning ma'lum tamoyillarining o‘zi uning hayotiyligini buzadi va nafaqat psixoanaliz bilan bog‘liq bo‘lgan haqiqatni kambag‘al qiladi, balki bemorning qobiliyati va o‘zgarish istagini ham zaiflashtiradi. Psixoanalizning gullab-yashnagan davrida, “Ongsizlik” aniq “Zarbali qiymat” bor edi, bu muammo unchalik aniq emas edi; Qanday bo‘lmasin, Freydning g‘oyalarini shakllantirish jarayonida uning faoliyati uchun asosiy material bo‘lgan isterik bemorlarda, o‘z ifodasini topishga intilayotgan “Bosilgan libido” deb ta’riflanishi mumkin bo‘lgan maxsus dinamika mavjud edi. Ammo hozir, bemorlarning ko‘pchiligi u yoki bu shaklda “Egalik” bo‘lganida, Edip kompleksi haqida hamma bilsa, bizning bemorlar jinsiy aloqa haqida shu qadar erkin gapirsalarki, bu har qanday Freydchi bemorni hayratda qoldiradi (ya’ni, jinsiy aloqa haqida gapirish, ehtimol, eng 10 osondir. sevgi va jinsiy munosabatlarda haqiqiy qaror qabul qilishdan qochish yo‘li), iroda va qaror qabul qilishning obro‘siga putur yetkazish muammosidan qochib bo‘lmaydi. Klassik psixoanaliz kontekstida hamisha yengib etilmagan va yechilmagan muammo bo‘lgan “Majburiylik”, menimcha, iroda va qaror qabul qilish dilemmasi bilan chambarchas bog‘liq. Psixoterapiyaning boshqa shakllari ham psixoanaliz dilemmasidan qutulib qolmagan; ya’ni psixoterapiya jarayoni bemorga qaror qabul qilishdan qochish imkonini beruvchi tendensiyalarni o‘z ichiga oladi. “Bemor” tushunchasining o‘zi taklif qiladi va biz nafaqat bemorni avtomatik ravishda qo‘llab- quvvatlaydigan psixoterapiya elementlari haqida, balki odamning muammolari uchun javobgarlikni o‘ziga emas, balki kimgadir yoki biror narsaga yuklash tendensiyasi haqida ham gapiramiz. Ishonchim komilki, barcha maktablar va yo‘nalishlarning terapevtlari ertami-kechmi bemor mustaqil ravishda ba'zi qarorlar qabul qilishi va qandaydir mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishni o‘rganishi kerakligini tushunadi; lekin psixoterapiyaning aksariyat turlarining nazariyasi va texnikasi aynan qarama-qarshi asoslarga qurilgan deydi Rollo Mey. Psixologiya va psixoterapiyadagi ekzistensial yondashuv biz iroda va qarorlarni tasodifga qoldira olmaymiz, degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi, natijada bemorga “Biror narsa sodir bo‘ladi” degan umidda va u to‘satdan qaror qabul qila boshlaydi yoki zerikishdan yoki terapevt (qo‘llab-quvvatlovchi ota-ona sifatida) uning xatti-harakatini ma'qullashini his qilishdan yoki u shunday va bunday qadamlar qo‘ysa, o‘zi qaror qabul qilishga keladi. Ekzistensial yondashuv iroda va qarorni rasmning markaziga qaytardi. “Iroda erkinligiga qarshi determinism” ma’nosida umuman emas - bu fikr o‘lik va ko‘milgan. Va Freyd ongsiz tajriba deb ta’riflagan narsalarni inkor etmasdan. Bu deterministik omillar, albatta, hisobga olinadi. Ekzistensialistlar, “Cheklanganlik” bilimi sohasida ko‘p ish qilganlar. va insoniy cheklovlar, albatta, bundan xabardor. 11 Biroq, ularning fikricha, bemor o‘z hayotini belgilovchi kuchlarni kashf qilish va o‘rganish orqali u yoki bu darajada ma'lum bir yo‘nalishga ega bo‘ladi va shu tariqa, bu tanlov qanchalik ahamiyatsiz bo‘lib ko‘rinmasin, qandaydir tanlovga aralashadi. ba'zilari erkinlik hissi, hatto nozik bo‘lsa ham. Psixoterapiyadagi ekzistensial munosabat “Itarib yubormaydi” qaror qabul qilish uchun bemor; aslida bemorda iroda kuchi va qaror qabul qilish qobiliyati borligini tan olsagina, terapevt bemorni har qanday yo‘nalishga surib qo‘yishdan qochishi mumkinligiga ishonchim komil. Shu nuqtai nazardan qaraganda, o‘z-o‘zini anglash - shaxsning tajribaning keng, boy va xilma-xil oqimi uning shaxsiy tajribasi ekanligini anglashi - muqarrar ravishda qaror qabul qilish elementini olib boradi. Ekzistensial yondashuv yangi asos bergan yana bir mavzu - bu ego muammosi. Men "muammo" qasddan: ego so‘nggi paytlarda psixoanalitik va psixologik munozaralarda markaziy o‘rinni egalladi va unga bo‘lgan qiziqish juda ijobiy rivojlanishni aks ettirsa-da, menimcha, bu atama hal qilishdan ko‘ra ko‘proq muammolarni keltirib chiqaradi. Buni hech bo‘lmaganda qisqacha muhokama qilish juda muhim, chunki ko‘plab psixologlar ekzistensial psixologiya haqida gapiradigan narsa psixoanalitik ego psixologiyasi bilan o‘ralgan deb taxmin qilishadi. Aslida Z.Freyd egoni zaif va passiv, hatto o‘z uyida ham hokimiyatga ega bo‘lmagan, bir tomondan it, ikkinchi tomondan superego tomonidan ezilgan monarx kabi ta’riflagan. Keyinchalik u egoga ijro funksiyalarini berdi va uni shaxsning tashkiliy markazi deb alohida ta’rifladi. Ammo u hali ham egoni mohiyatan zaif deb bildi. Menimcha, u it-ego-superego tuzilmasida ego egallagan mavqega ko‘ra, u printsipial jihatdan, hatto o‘z sohasida ham qaram bo‘lib qolishi kerak, deb to‘g‘ri aytdi, buni keyinroq ta’kidlaymiz. So‘nggi bir necha yil ichida zamonaviy insonning mustaqillik va o‘ziga xoslikka bo‘lgan ehtiyojiga javob sifatida psixoanalitik harakatda o‘zini o‘zi his 12 qilish, “Egopsixologiya” ga jiddiy qiziqish paydo bo‘ldi. Natijada, egoga mustaqillik, o‘ziga xoslik hissi, tajriba sintezi va boshqa ko‘p yoki kamroq ixtiyoriy ravishda erishilgan funktsiyalar, biz to‘satdan odamda kashf etganmiz. Pravoslav analitik harakatining natijasi ko‘p sonli turli xil egolarning paydo bo‘lishi edi. Karl Menningerl “Kuzatuvchi ego”, “Regressiv ego”, “Haqiqiy ego:”, “Sog‘lom ego” va hokazo. Freydning hamkasbi va do‘sti men bir nechta ego tushunchasiga qarshi chiqqan nutqimdan so‘ng meni tabrikladi va zo‘r kinoya bilan mening yaxshi “Ilmiy ego”ga ega ekanligimni ta’kidladi deydi Mey. Ba’zi psixoanalistlar nevrotik shaxslarga nisbatan emas, balki “Oddiy shaxslar” deb ataladigan narsalarga nisbatan “Bir shaxsiyatdagi ko‘plab egolar” haqida gapirishadi. Menimcha, “Ko‘p ego” - nevrotik shaxsning aniq tavsifi. Ko‘p diskret egolarga bo‘linishga qodir ego tushunchasi eksperimental psixologiya uchun jozibali, chunki u bizning an’anaviy dixotomizatsiya usullarimizdan meros bo‘lib qolgan “Bo‘l va zabt et” tadqiqot usuliga murojaat qiladi. Lekin uning ham amaliy, ham nazariy kamchiliklari borligiga ishonchim komil. Biz kuchsiz monarxga yangi vakolatlar bergandekmiz; ammo monarx qo‘rqib ketdi va o‘zini butunlay sarosimaga tushdi, chunki u o‘tirgan taxt zaif va beqaror, shuning uchun yangi kuch uni ezish ehtimoli ko‘proq deydi Rollo. Ko‘p egolar rasmida qanday maqsadda va qayerda tashkilot tamoyili yo‘qoladi? Agar sizda ko‘p egolar bo‘lsa, siz, ta’rifiga ko‘ra, tashkilotning markazini, o‘zini boshqarmoqchi bo‘lgan har bir kishi ega bo‘lishi kerak bo‘lgan ma'lum bir yadroni yo‘qotasiz. Ishonchim komilki, qandaydir yaxlitlikning parcha-parcha tuzilishi haqidagi farazlarga asoslangan har qanday tushunchaning o‘zi ham bo‘lakdir. Rapapport “Egoning o‘zi” deb nomlangan insho yozgan; Yungning kitobi bor, uning boblaridan biri “Behushning mustaqilligi” deb nomlanadi va yaqin orada “Tana donoligi” ga ergashadigan kimdir paydo bo‘ladi. Kannon “Tana mustaqilligi” nomli asar yozadi. Har kim ma’lum darajada haq bo‘ladi, lekin bunda asosiy xatolik yo‘qmi? “Ego” ham, 13 “Ongsiz” ham, tana ham mustaqil bo‘la olmaydi. Mustaqillik o‘z mohiyatiga ko‘ra faqat o‘ziga xos xususiyat bo‘lishi mumkin deydi Mey. Men taklif qilayotgan dastlabki gipoteza: mening “Mavjudligim”, ta’rifi bo‘yicha, agar u borliq sifatida omon qolishi uchun yaxlitlikka ega bo‘lishi kerak bo‘lsa, ikkita jihati bor, biz ularni “Men”, “Shaxs” deb atashimiz mumkin va “Ego” “Men”ning subyektiv markaz sifatida, o‘zimni falon yo‘l tutuvchi borliq ekanligimning tajribasi sifatida foydalaniladi; “Shaxsiyat” boshqalar meni qabul qiladigan jihat sifatida qabul qilishimiz mumkin (Yungga ko‘ra “Shaxs”, Uilyam Jeymsning ijtimoiy rollari);bo’lgan “Ego” holatidir. Biz uni Freyd dastlab e’lon qilgan shaklda, “Men” orqali o‘ziga xos idrok organi sifatida olishimiz mumkin, atrofidagi dunyoni ko‘radi va unga o‘z munosabatini bildiradi. Hozir menda bu faraz uchun ishonchli dalillar yo‘q; qo‘shimcha tushuntirishni talab qiladi. Ammo shuni ta’kidlamoqchimanki, ego va o‘ziga xoslik haqidagi munozaralarda borliq oldindan nazarda tutilgan bo‘lishi kerak va bunday muhokamalar uchun markaziy mohiyat asos bo‘lishi kerak deydi Mey. Psixologiyada ekzistensial yondashuv yangi nuqtai nazardan taqdim etgan boshqa mavzular, iroda va qaror qabul qilish va ego muammosi kabi o‘rganish uchun foydali bo‘lgan mavzular xavotir va aybdorlikning konstruktiv funksiyalari, tushunchasi va tajribasidir. Geshtalt psixologiyasi bilan rasmiy jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, boshqa darajada faoliyat ko‘rsatadigan va juda keng qo‘llanilishiga ega bo‘lgan tushuncha, vaqtning ahamiyati, ayniqsa Maslou bu haqida gapiradigan kelajak vaqt. Psixologiyada ekzistensial yondashuvning ba’zi qiyinchiliklari va xavf- xatarlari allaqachon qayd etilgan. Endi biz ulardan ba’zilari haqida aniqroq gapirishimiz kerak. Qiyinchiliklardan biri shundaki, ekzistensial psixologiya nuqtai nazaridan tushunchalar intellektual begonalashishga xizmat qiladi: “Ontologik” kabi atamalar; va “Ontik”, bu tasvirlangan; hatto “Ekzistensial” mavjud bo‘lmagan ko‘rinadigan voqealik bilan bog‘lanishning ko‘plab 14 usullarini ko‘zdan olib tashlash uchun ishlatilishi mumkin. Atamalarning o‘ziga xos jozibaliligi shundaki, ular insoniy voqealikka hech qanday aloqasi bo‘lmagan taqdirda ham murojaat qiyofasini beradi. Boshqa qiyinchilik yoki xavf - bu, paradoksal ravishda, mutlaqo aksi, ya’ni anti-intellektualizm xizmatida ekzistensial yondashuvdan foydalanish. 15 1.2 § Abraham Maslouning ekzistensial psixologiyaning kelib chiqishi haqidagi g‘oyalari Men bu harakatning ekzistensialisti ham, tirishqoq va to‘liq izdoshi ham emasman. Ekzistensial fikrlashda men tushunish juda qiyin yoki hatto imkonsiz bo‘lgan ko‘p narsalarni topaman, men hatto kurashishga ham urinmayman deydi Maslou. Shuni ham tan olishim kerakki, men ekzistensializmni o‘zim uchun emas, balki “Menga psixolog sifatida nima beradi?” degan savol ruhida o‘rganganman. Men foydalanishim mumkin bo‘lgan atamalarga tarjima qilishga harakat qilaman. Balki shuning uchun ham men buni mutlaqo yangi kashfiyot emas, balki Amerika psixologiyada allaqachon mavjud bo‘lgan tendensiyalarni ta'kidlash, tasdiqlash, keskinlashtirish va qayta kashf qilish deb hisobladim deydi Maslou. Avvalo, men tushunganimdek ekzistensializmga ta’rif berishga ijozat bering. Men uchun bu, asosan, o‘ziga xoslik va inson tabiatining har qanday falsafasi va ilmi sifatida o‘z tajribasiga urg‘u berishni anglatadi deydi Maslou. Psixologlar uchun ekzistensialistlar psixologiya ni boshqalar hali qila olmagan falsafiy asoslar bilan birlashtirishi juda muhim.Mantiqiy pozitivizm, ayniqsa, klinik va shaxsiyat psixologlari uchun xato edi. Qanday bo‘lmasin, asosiy falsafiy masalalar yana muhokamaga qo‘yiladi va balki psixologlar psevdo- yechimlarga yoki ongsiz, tekshirilmagan falsafiy tushunchalarga tayanishni to‘xtatadilar. Yevropa ekzistensializmi (biz amerikaliklar uchun) mohiyatining yana bir ifodasi shundan iboratki, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri insonning xohish-istaklari va inson imkoniyatlari (aslida mavjud bo‘lgan narsa o‘rtasidagi) o‘rtasida mavjud bo‘lgan bo‘shliq tufayli inson o‘zini o‘zi qo‘yadigan qiyin vaziyat bilan bog‘liq. u shunday bo‘lishini xohlaydi va shunday bo‘lishi mumkin). Bu, birinchi qarashda ko‘rinadigandek, o‘zlikni anglash, o‘zini o‘zi bo‘lish muammosidan unchalik uzoq emas. Shaxsiyat aslida mavjud va potensial ravishda mumkin deydi 16 Maslou. Bundan insonning ideal, haqiqiy yoki mukammal mavjudligiga tabiiy qiziqish, inson imkoniyatlarini o‘rganish, chunki u qaysidir ma'noda hozir mavjud bo‘lgan, hozirgi paytda mavjud bo‘lgan, hozirgi ma'lum bo‘lgan voqealikdan kelib chiqadi. Bu ham bo‘sh so‘zlar kabi ko‘rinishi mumkin, lekin unday emas. Aniqlik kiritmoqchimanki, bu haligacha javobsiz qolgan eski savolning zamonaviy formulasi: “Terapevt, ta'lim va bolalarni tarbiyalashning maqsadlari nima?” Bu yana bir haqiqatni va shoshilinch e'tibor talab qiladigan yana bir muammoni nazarda tutadi. “Haqiqiy shaxs” ning deyarli har bir jiddiy ta’rifi; Bu odam shunday bo‘lib qolgani uchun uning atrofidagi odamlarga va umuman jamiyatga munosabati o‘zgarishini anglatadi. U nafaqat turli yo‘llar bilan o‘z chegaralaridan, balki o‘z madaniyati chegaralaridan tashqariga chiqadi. U har qanday madaniyatga qo‘shilishga qarshilik qiladi. U o‘z madaniyati va jamiyatidan borgan sari uzilib qoladi. U bir oz ko‘proq turning a'zosiga aylanadi va bir oz kamroq mahalliy guruhining a'zosi bo‘ladi. Menimcha, aksariyat sotsiologlar va antropologlar buni qabul qilishda qiynaladilar. Shuning uchun men ishonch bilan bu masala bo‘yicha bahs-munozaralar paydo bo‘lishini kutaman. Biz o‘zimizni suvga cho‘mdiradigan yana bir muammo - bu mas'uliyat muammosi va qat'iyat va inson irodasi bilan uzviy bog‘liq muammolar. Ehtimol, bu psixoanalitiklar “Ego kuchi” deb ataydigan narsa bilan bog‘liqdir. Fenomenologiya Amerikaning psixologik tafakkurida o‘z tarixiga ega, ammo umuman olganda, menimcha, u susaygan. Yevropalik fenomenologlar o‘zlarining og‘riqli, toza va mashaqqatli namoyishlari bilan bizga boshqa odamning borligini tushunishning eng yaxshi usuli yoki hech bo‘lmaganda ba'zi taxminlar qilishning zarur usuli - bu uning Weltanschauung (dunyo qarashi) da turish va uning dunyoqarashini ko‘ra olish ekanligini o‘rgatishlari mumkin. uning ko‘zlari bilan dunyo. Albatta, bunday xulosa har qanday pozitivistik fan falsafasi uchun qattiq tuyuladi. 17 Shaxsning to‘liq izolyatsiyasiga ekzistensialistik urg‘u, kelajakda qaror qabul qilish, mas'uliyat, tanlov, o‘sish, avtonomiya va o‘ziga xoslik tushunchalari ustida ishlayotganlar uchun foydali eslatmadir. Bu, masalan, sezgi va empatiya, sevgi va altruizm, boshqalar bilan identifikatsiya qilish va umumiy uyg‘unlik orqali yolg‘izlik o‘rtasidagi munosabatlar sirini yanada murakkab va qiziqarli qiladi. Biz buni tabiiy deb qabul qilamiz. Buni tushuntirish kerak bo‘lgan mo‘jiza deb hisoblasak yaxshi bo‘ladi. Ekzistensialistlarning yana bir taxminini, menimcha, juda oddiy ifodalash mumkin. Hayotning jiddiylik va chuqurlik kabi fazilatlari (yoki, ehtimol, “Hayotning fojiali ma’nosi”) sayoz va yuzaki mavjudlik bilan qarama-qarshi qo‘yilgan, bu faqat hayotni toraytirish, mavjudlikning asosiy muammolaridan himoya qilish usulidir. Bular shunchaki adabiy tushunchalar emas. Bu, masalan, psixoterapiyada haqiqiy operatsion ta'sirga ega. Men (va boshqalar) fojia haqiqatining o‘zi ba'zan terapevtik bo‘lishi mumkinligiga va terapiya ko‘pincha og‘riqdan aziyat chekkan odamlar bilan yaxshiroq ishlashda samaraliroq ekanligiga tobora ko‘proq ishonch hosil qilmoqdaman. Bu sirt hayotining himoyasi kerakli darajada ishlamaganda o‘zini namoyon qiladi va chuqurlikka murojaat qilish kerak. Psixologiyada yuzakilik ham ishlamaydi, buni ekzistensialistlar juda aniq ko‘rsatgan. Ekzistensialistlar og‘zaki, analitik, kontseptual ratsionallikning cheklovlarini ko‘rishga yordam beradi. Ular har qanday kontseptsiya yoki mavhumlikdan oldingi asosiy tajribalarga qaytishni talab qiladigan psixologiyadagi hozirgi tendentsiyaga qo‘shni. Bu mening fikrimcha, XX asr G‘arb dunyosidagi fikrlash tarzi, jumladan, qayta ko‘rib chiqishga jiddiy muhtoj bo‘lgan pravoslav pozitivistik fan va falsafaning adolatli tanqidiga o‘xshaydi. Shunga qaramay, bu muammoning ekzistensialistlar orasida markaziy o‘rinni egallashi bizga nimanidir o‘rgatishi mumkin, masalan, 1 Ervin 1 Ervin Shtraus “Mavjudlik”2007 18 Shtrausning “Mavjudlik” kitobidagi maqolasi. Menimcha, psixologiyadagi hech bir nazariya insonning kelajagi har doim u bilan birga, hozirgi vaqtda har qanday vaqtda dinamik faol degan fikrni o‘z ichiga olmasa, to‘liq bo‘lmaydi, deb o‘ylayman. Shu ma'noda, kelajak Kurt Levin tushunchasida tarixdan tashqari deb talqin qilinishi mumkin. Shuningdek, biz faqat kelajakning tubdan noma'lum va noma'lum ekanligini tushunishimiz kerak, ya’ni barcha odatlar, himoya mexanizmlari va taqlid mexanizmlari ishonchsiz va shubhali, chunki ular o‘tmishdagi tajribalarga asoslangan. Faqat moslashuvchan, ijodkor inson kelajakni chinakam nazorat qila oladi, faqat yangilikka ishonch bilan va qo‘rqmasdan qarshi tura oladi. Ishonchim komilki, biz hozir psixologiya deb ataydigan narsalarning aksariyati kelajak o‘tmishdagidek bo‘lishiga ishonish orqali mutlaqo yangilik qo‘rquvidan qochish uchun foydalanadigan hiyla- nayranglarni o‘rganishdir. Ehtimol, ekzistensializm nafaqat psixologiyani boyitadi. Bu, shuningdek, psixologiyada yangi sohani, to‘liq rivojlangan va haqiqiy shaxs psixologiyasini va uning bo‘lish usulini yaratish uchun qo‘shimcha turtki bo‘lishi mumkin. Sutich uni ontopsixologiya deb atashni taklif qildi. 19 1.3 § Ekzistensial terapiya Ekzistensial terapiyaning asosiy hissasi uning insonni borliq sifatida tushunishidir. U dinamizmning qiymatini va tegishli joylarda o‘ziga xos xulq- atvor namunalarini o‘rganishni inkor etmaydi. Ammo uning ta'kidlashicha, harakatlantiruvchi kuchlar, ular qanday nomlanishidan qat'i nazar, faqat biz munosabatda bo‘lgan shaxsning mavjudligi kontekstida tushunilishi mumkin. Mavjudlik ta’rifi va u bilan bog‘liq terminologiyaga kirishdan oldin, keling, ekzistensial ruhda boshlaylik - o‘zimizga eslatib o‘tamizki, biz aytayotgan narsa sezgirlik terapevti tomonidan kuniga son-sanoqsiz marta boshdan kechirilishi kerak. Bu biz u haqida bilgan narsalarimiz bilan solishtirganda bizga butunlay boshqacha mavjudot sifatida ko‘rinadigan boshqa odam bilan bir lahzada uchrashish tajribasi. “Instant” so‘zining ta’rifi; real vaqtga emas, balki tajriba sifatiga ishora qiladi. Biz bemor haqida uning ishi qaydlaridan ko‘p narsalarni bilishimiz mumkin va boshqa suhbatdoshlar uni qanday tasvirlaganligi sababli biz ba'zi fikrlarga ega bo‘lishimiz mumkin. Ammo bemorning o‘zi ichkariga kirganda, bizda ko‘pincha kutilmagan, ba'zan juda kuchli "bu begona" degan taassurot paydo bo‘ladi. Odatda bu taassurot chalkashlik yoki dovdirab qolish ma'nosida emas, balki hayratga tushishning etimologik ma'nosida ajablanish elementini olib keladi. Bemor haqida biz o‘rgangan ma'lumotlar juda aniq va bilishga arziydi. Gap shundaki, u haqidagi aniq bilimlardan butunlay boshqacha darajada sodir bo‘lgan boshqa shaxsning mavjudligini tushunishdir. Shubhasiz, boshqa odamning drayverlari va mexanizmlarini bilish foydalidir; uning shaxslararo munosabatlarining stereotiplari bilan tanishish bevosita o‘rganilayotgan muammo bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin; uning ijtimoiy muhiti haqidagi ma'lumotlar, muayyan imo- ishoralar va ramziy harakatlarning ma'nosi va boshqalar. va boshqalar, shubhasiz, ham dolzarbdir. Ammo bularning barchasi boshqa hamma narsani, ya’ni tirik odamning o‘zi bilan soya qiladigan eng haqiqiy haqiqatga duch 20 kelganimizda, o‘zini butunlay boshqacha darajada namoyon qiladi. Biror kishi haqidagi barcha ulkan bilimlarimiz to‘satdan yangi shaklga aylanganini bilsak, bu bilim noto‘g‘ri bo‘lgan degan xulosaga kelmasligimiz kerak. Bu o‘zgarish shuni anglatadiki, bu bilim ma'lum bir shaxsning realligidan ma'no, shakl va ma’no oladi, bu alohida daqiqalar ifodasidir. Bu yerda aytilgan hech narsa ma’lum bir shaxs haqida olinishi mumkin bo‘lgan barcha aniq ma’lumotlarni to‘plash va jiddiy o‘rganishni kamaytirish uchun mo‘ljallanmagan. Bu shunchaki umumiy tushuncha. Ammo hech kim eksperimental haqiqatga ko‘zlarini yummasligi kerak, bu ma'lumotlar odamning o‘zi bilan uchrashganda o‘zini namoyon qiladigan konfiguratsiyani tashkil qiladi. Bu, shuningdek, odamlar bilan suhbatlashayotgan har bir kishida mavjud bo‘lgan juda keng tarqalgan tuyg‘uni ko‘rsatadi. Aytishimiz mumkinki, biz boshqa odamni his qilmaymiz va ma'lumotlar bizning ongimizga o‘z shaklida tushmaguncha suhbatni davom ettirishga majburmiz. Ayniqsa, biz o‘zimiz dushmanlik qilsak yoki munosabatlarga qarshilik qilsak, boshqa odamni his qila olmaymiz. Shunday qilib, biz odamni uzoqroq tutamiz va hozirgi paytda qanchalik oqilona ekanligimiz muhim emas. Bu tanishish va uning haqidagi bilim o‘rtasidagi klassik farqdir.Biz insonni bilmoqchi bo‘lganimizda, u haqidagi bilim uning haqiqiy mavjudligi faktiga bo‘ysunishi kerak. Boshqa odamning mavjudligi bilan uchrashish odamni qattiq silkitib, unda xavotir portlashiga olib keladigan kuchga ega. Ammo bu quvonch manbai ham bo‘lishi mumkin. Har holda, u insonning mohiyatini qamrab olish va unda o‘zgarishlar qilish qudratiga ega. O‘zining qulayligi uchun terapevt boshqa odamni faqat bemor sifatida o‘ylab yoki faqat ma'lum mexanizmlarga e'tibor qaratib, uchrashuvdan voz kechish vasvasasiga tushishi tushunarli. Ammo agar boshqa odam bilan munosabatlarda asosan texnik pozitsiya ishlatilsa, demak, terapevt xavotirdan himoyalanish orqali nafaqat o‘zini boshqasidan ajratib qo‘ymaydi, balki haqiqatni ham juda buzadi. Bunday holda, u boshqa odamni ko‘rmaydi. Bu texnologiyaning ahamiyatini umuman kamaytirmaydi, lekin 21 texnologiya, ma'lumotlar kabi, xonadagi ikki kishining haqiqatiga bo‘ysunishi kerakligini ko‘rsatadi.Sartr bu nuqtani biroz boshqacha yo‘nalishda ko‘rsatdi. Agar biz insonni tahlil qilish va xom ma'lumotlarga qisqartirish mumkin bo‘lgan, uning motivlari (yoki istaklari) aniqlanishi mumkin bo‘lgan, subyektni obyektning mulki sifatida ko‘rib chiqsak, u holda biz haqiqatan ham ta'sirchan moddalar tizimini ishlab chiqishimiz mumkin. 2 Biz keyinchalik mexanizmlar, dinamizmlar yoki stereotiplar deb atashimiz mumkin. Ammo biz bir dilemmaga duch keldik. Bizning insoniy borlig‘imiz "o‘ziga xos shaklsiz loyga aylandi, u passiv ravishda (istaklarni) qabul qila oladi yoki bu barcha qaytarib bo‘lmaydigan diqqatga sazovor joylar yoki tendentsiyalarning oddiy to‘plamiga aylantirilishi mumkin. Har holda, odam yo‘qoladi. Biz u yoki bu voqea sodir bo‘lgan odamni endi topa olmadik.” 2 Sartrning fikri 22 I BOB yuzasidan xulosa Ushbu bobda biz Ekzistensial psixologiyaning dastlabki namoyondalarining fikrlari,ekzistensial psixologiya paydo bo‘lishi haqidagi g‘oyalarga to‘xtalib o‘tdik.Jumladan Abraham Maslou,Jeyms,Kierkegor,Rollo Mey kabi olimlarning g‘oyalaridan misol keltiradigan bo‘lsak:Uilyam Jeymsning “O‘qituvchilar bilan suhbatlari" dan bir ibora chop etilgan: “Bizning G‘arb sog‘lom fikrimiz hech qachon fenomenologik dunyo mavjudligiga ishonmaydi”. Ekzistensial pozitsiyani ifodalashning haddan tashqari darajasi J.P.Sartrning biz borligimizni tasdiqlagan darajadagina har qanday mohiyatga ega bo‘lamiz, degan gapida topiladi, ya’ni “Mavjudlik mohiyatdan oldinroq”. Bu Sartrning: “Bizning tanlovimiz” degan xulosaga kelishining asosiy sababidir. Shuning uchun psixologiyadagi ekzistensial yondashuv harakatlantiruvchilarni shakllantirish, diskret mexanizmlarni o‘rganish va hokazolarga asoslangan yondashuvlarning haqiqatini inkor etmaydi. U faqat shu asosda siz hech qachon tirik odamning mavjudligini tushuntira olmaysiz va tushunolmaysiz degan fikrga amal qiladi. Agar insonning qiyofasi va u haqidagi taxminlar faqat bunday usullarga asoslangan bo‘lsa, bu yaxshi narsaga olib kelmaydi. Shaxsning to‘liq izolyatsiyasiga ekzistensialistik urg‘u, kelajakda qaror qabul qilish, mas'uliyat, tanlov, o‘sish, avtonomiya va o‘ziga xoslik tushunchalari ustida ishlayotganlar uchun foydali eslatmadir deydi Rollo Mey Bu, masalan, sezgi va empatiya, sevgi va altruizm, boshqalar bilan identifikatsiya qilish va umumiy uyg‘unlik orqali yolg‘izlik o‘rtasidagi munosabatlar sirini yanada murakkab va qiziqarli qiladi. Biz buni tabiiy deb qabul qilamiz. Buni tushuntirish kerak bo‘lgan mo‘'jiza deb hisoblasak yaxshi bo‘ladi. “Men bu harakatning ekzistensialisti ham, tirishqoq va to‘liq izdoshi ham emasman. Ekzistensial fikrlashda men tushunish juda qiyin yoki hatto imkonsiz bo‘lgan ko‘p narsalarni topaman, men hatto kurashishga ham urinmayman ’’deydi Maslou. 23 II BOB. ROLLO MEY FENOMENOLOGIYASINING ASOSIY TUSHUNCHALARI 2.1 § Ontologik tushuncha sifatida xavotir Kurt Goldshteyn xavotirni tushunishga katta hissa qo‘shgan. U xavotir bizda mavjud bo‘lgan narsa emas, balki bizda bo‘lgan narsa ekanligini ta'kidlaydi. Bemor tom ma'noda o‘z-o‘zini parchalash xavfini boshdan kechirganida, boshlangan psixoz xavotirining yorqin ta’rifi bu fikrni yorqin ravshanlik bilan namoyish etadi. Ammo, uning o‘zi ta'kidlaganidek, bu o‘zlikni parchalash tahdididir nafaqat psixotiklarga xos, balki xavotirning nevrotik va normal tabiatiga ham xosdir. Tormozlanish- bu o‘z borlig‘i yo‘q bo‘lib ketishi, o‘zini va dunyosini yo‘qotishi, hech narsa bo‘lib qolishi. Xavotirni ontologik tushuncha sifatida tushunish xavotir va qo‘rquv o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi. Farqi tajriba darajasi yoki intensivligida emas. Biror kishi o‘zi hurmat qiladigan odam uning yonidan salom aytmasdan o‘tib ketsa, boshdan kechiradigan xavotir, tish shifokorining yomon tishini tishlashdan qo‘rqishi kabi kuchli emas. Ammo uning ko‘chada sirpanib ketishi mumkinligi haqidagi kemiruvchi tuyg‘u uni kun bo‘yi ta'qib qilishi va tun bo‘yi azoblanishi mumkin, shu bilan birga, odam stomatologning kabinetidan chiqishi bilan ancha kuchliroq qo‘rquv hissi bir marta va butunlay o‘tib ketadi. Farqi shundaki, xavotir o‘z-o‘zini hurmat qilish va o‘z-o‘zini qadrlashning o‘zagiga ta’sir qiladi, bu esa o‘zini mavjudot sifatida idrok etishning juda muhim jihati hisoblanadi. Qo‘rquv, aksincha, mavjudlik chekkasiga tahdid soladi. Buni obyektivlashtirish mumkin, inson o‘z qo‘rquviga tashqaridan qarashi mumkin. Xavotir u yoki bu darajada insonning o‘z borligini anglashini qamrab oladi, vaqt tuyg‘usini o‘chiradi, xotiralarni xiralashtiradi va kelajakni buzadi. Bu, ehtimol, insonning mohiyatiga tajovuz qilayotganining inkor etib bo‘lmaydigan dalilidir. Biz xavotirda bo‘lsak-da, bizning mavjudligimiz qanday "tashqarida" bo‘lishini tasavvur qila olmaymiz. Shuning uchun bunga chidash juda qiyin va shuning uchun odamlar, agar iloji 24 bo‘lsa, tashqi kuzatuvchiga kattaroq yovuzlik bo‘lib tuyuladigan dahshatli jismoniy og‘riqni tanlaydilar. Tormozlanish ontologik xususiyatga ega, ammo qo‘rquv yo‘q. Qo‘rquvni boshqa affektlar bilan bir qatorda ta'sir sifatida, boshqa reaksiyalar orasida reaksiya sifatida o‘rganish mumkin. Ammo xavotir faqat borlik uchun tahdid sifatida tushunilishi mumkin. Tormozlanishni ontologik xususiyat sifatida tushunish yana atamalar bilan ishlash qiyinligini ta'kidlaydi. Freyd, Binswanger, Goldshtein, Kierkegor xavotirni bildirish uchun inglizcha ekvivalenti bo‘lmagan Angst so‘zidan foydalangan. (bu so‘z lotincha angustus, “Tor” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, o‘z navbatida g‘azabdan kelib chiqqan bo‘lib, “Birga itarib og‘riq keltirmoq", “Bo‘g‘ilmoq” degan ma'noni anglatadi). Ingliz tilidagi “Anxiety” atamasi, masalan, “Men u yoki bu narsa haqida xavotirlanaman” kontekstida juda zaifroq so‘zdir. Ba'zi olimlar Angstni “Dahshatli” deb tarjima qilishadi. Xavotirni ekzistensial tushunish natijasi atamaning asl kuchiga qaytishidir. Bu azob va dahshatni olib keladigan tahdid tajribasi. Bu mavjudot azoblanishi mumkin bo‘lgan eng og‘riqli va kuchli tahdiddir, chunki u o‘z mavjudligini yo‘qotish tahdididir. Xavotirning yana bir muhim jihatini endi aniqroq ko‘rish mumkin. Gap shundaki, xavotir doimo ichki ziddiyatni anglatadi. Bu biz borliq va yo‘qlik deb ataydigan narsalar o‘rtasidagi ziddiyat emasmi? Xavotir, shaxs o‘z mavjudligini amalga oshirishning potentsiali yoki imkoniyati bilan duch kelganda paydo bo‘ladi. Ammo bu imkoniyat haqiqiy xavfsizlikni yo‘q qilishni o‘z ichiga oladi, bu esa yangi potentsialni inkor etishga olib keladi. Bu yerda tug‘ilish travması ramzining kelib chiqishi - barcha turdagi xavotirlarning prototipi. Ushbu talqin “Xavotir” so‘zining etimologiyasidan kelib chiqadi. - tug‘ilish holatiga o‘xshash “Siquvchi og‘riq”, “Bo‘g‘uvchi”. Rank xavotirni tug‘ilish travması sifatida talqin qildi. Bu xavotirlarning barcha turlarini qamrab oldi. Bu tushunchaning yuzaki talqini ham Freydning nuqtai nazariga mos keladi. Bu haqiqiy ramzning 25 ahamiyati haqida hech qanday shubha yo‘q, hatto kimdir uni bolaning darhol tug‘ilishi bilan bog‘lamasa ham. Agar buni ochib berish, potentsialning paydo bo‘lishiga imkon bo‘lmaganida, bizda xavotir bo‘lmaydi. Shuning uchun xavotir, asosan, erkinlik muammosi bilan bog‘liq. Agar inson o‘zining yangi potentsialini hayotga tatbiq etish uchun kichik bo‘lsa ham erkinlikka ega bo‘lmasa, unda xavotir bo‘lmaydi. Kierkegor xavotirni “Erkinlikning bosh aylanishi” deb ta’riflagan va agar aniqroq bo‘lmasa, aniqroq qilib qo‘ydi: “Xavotir - bu erkinlikdan oldin yuzaga kelgan potentsial erkinlik haqiqatidir”. Goldshteyn buni chidab bo‘lmas xavotirdan xalos bo‘lish umidida individual yoki jamoaviy ravishda erkinlikdan voz kechadigan odamlarni tasvirlash orqali ko‘rsatadi. Odamlar dogma panjarasi ortiga yashirinib olishadi yoki butun guruhlar fashizmga yuz tutishadi, yaqinda Yevropada sodir bo‘lgan. Ammo biz bu fikrni ko‘rsatsak ham, bu muhokama Angstning ijobiy tomonini ko‘rsatadi. Xavotir tajribasining o‘zi yo‘qlik tahdidi ostida bo‘lgan qandaydir potensial, qandaydir yangi mavjudlik imkoniyati mavjudligini ko‘rsatadi. Biz shaxs o‘z potensialini ro‘yobga chiqarish muammosiga duch keladigan holat xavotir ekanligini ta'kidladik. Ushbu mavzuni davom ettirib, biz o‘z potensialini inkor etib, uni amalga oshira olmagan holda, shaxs aybdorlik holatiga tushishiga ishonamiz. Shunday qilib, aybdorlik ham inson mavjudligining ontologik xususiyatidir. 3 2.2 § Dunyoning uch shakli 3 Rollo Meyning fikri 26 Ekzistensial tahlilchilar dunyoning uchta shaklini, har birimizning dunyoda borligimizni tavsiflovchi bir vaqtning o‘zida uchta jihatini ajratib ko‘rsatishadi. Birinchidan, Umwelt bor, so‘zma-so‘z “Atrofdagi dunyo” degan ma'noni anglatadi. Bu odatda atrof-muhit deb ataladigan biologik dunyo. Ikkinchidan, bu Mitwelt, tom ma'noda "tinchlik". Bu bir xil turdagi mavjudotlar dunyosi, bizning qabiladoshlarimiz dunyosi. Uchinchidan, bu Eigenwelt, “O‘z dunyosi”, bu o‘z “Men” bilan munosabat shakli. Birinchisi, Umwelt - bu biz og‘zaki tilda dunyo deb ataydigan narsa, ya’ni atrofimizdagi obyektiv dunyo, tabiiy dunyo. Barcha organizmlarda Umwelt bor. Hayvonlar va odamlarda Umwelt biologik ehtiyojlar, motivlar va instinktlardan iborat. Taxmin qilish mumkinki, bu hayvon yoki odam, agar ular o‘zlarini anglamaganlarida, mavjud bo‘lishda davom etadigan dunyo. Bu tabiiy qonunlar dunyosi va uyqu va uyg‘onish, tug‘ilish va o‘lim, istak va tinchlik, cheklilik va biologik determinizm dunyosi, “Tashlanganlar dunyosi” kontekstida ko‘rib chiqishadi. Ekzistensial tahlilchilarning ta'kidlashicha, Umweltni mavjudlikning yagona shakli deb hisoblash mumkin emas. Shu munosabat bilan ekzistensial tahlilchilar buyuk empiristlardir, ya’ni ular mexanik yoki pozitivistlarga qaraganda inson hodisasini ko‘proq hurmat qiladilar, har birimiz qandaydir tarzda moslashishimiz kerak. Ekzistensial tahlilchilar tabiiy dunyo haqiqatini umuman inkor etmaydilar. “Tabiiy qonun hamma narsa kabi qadrlidir” – Kierkegor bu haqida shunday deydi. Ekzistensial tahlilchilarning moddiy dunyoni epifenomenga aylantiruvchi idealistlar yoki sof subyektivizm tomon harakat qilayotgan intuitivistlar yoki biologik determinizm olamining ahamiyatini past baholaydigan boshqa odamlar bilan hech qanday umumiylik yo‘q. Ular obyektiv tabiiy dunyoni jiddiy ko‘rib chiqishni talab qiladilar, bu ularni boshqa harakatlar vakillaridan sezilarli darajada ajratib turadi. Ularning asarlarini o‘qir ekanman, ko‘pincha ular Umweltning, moddiy olamning mohiyatini, uni motivlar va substansiyalarga bo‘luvchilarni emas, balki anglab 27 eta olgandek taassurot olaman. Chunki ular faqat Umwelt bilan chegaralanib qolmay, uni insonning o‘z-o‘zini anglashi deb atashadi. Mitwelt - bu insonlar bilan munosabatlar olami. Ammo bu tushunchani “Guruhning shaxsga ta'siri”, “Kollektiv intellect” yoki “Jamoaviy aql” bilan aralashtirib yubormaslik kerak yoki har xil turdagi “Ijtimoiy determinism” bilan. Mitwelt o‘rtasidagi asosiy farqni hayvonlar podasi bilan odamlar jamoasini solishtirganda ko‘rish mumkin. Govard Liddellning aytishicha, uning qo‘ylarining “Poda instinkti doimiy muhitni saqlab qolishdir”. Juftlash va oziqlantirish davridan tashqari, itlar va bir guruh bolalar qo‘ylar bilan bir xil ishlarni qiladilar. Biroq, insonlar guruhida o‘zaro ta'sirlar ancha murakkab va ma'lum bir shaxs uchun boshqa guruh a’zolarining ma’nosi qisman uning ularga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. Qat’iy aytganda, hayvonlarda atrof-muhit, odamlarda esa dunyo bor. Dunyo odamlarning bir-biri bilan munosabatlari natijasida yaratilgan ma’no tuzilishiga ega. Shunday qilib, men uchun guruhning ma’nosi qisman o‘zimni unda qanday joylashtirganimga bog‘liq. Sevgini sof biologik darajada tushunish ham mumkin emas; sevgini tushunish shaxsiy qaror va boshqa odamga sadoqat kabi omillarga bog‘liq. Kategoriyalar “Qurilmalar” va “Moslashish” Umweltni aniq tasvirlab bergan. Men sovuq havoga moslashyapman va tanamning vaqti-vaqti bilan uyquga bo‘lgan ehtiyojiga moslashyapman. Muhimi, ob-havo mening moslashuvimga qarab o‘zgarmaydi, aniqrog‘i, umuman ta’sir qilmaydi. Moslashuv ikki obyekt o‘rtasida yoki shaxs va obyekt o‘rtasida sodir bo‘ladi. Ammo Mitwelt uchun turar joy va moslashish toifalari aniq emas. Bu yerda to‘g‘ri atama “Munosabat”. Agar boshqa odam menga moslashishini talab qilsam, men unga shaxs, xavotir sifatida emas, balki vosita sifatida qarayman. Men o‘zimga moslashsam ham, o‘zimni obyekt sifatida ishlataman. Eigenwelt yoki o‘z dunyosi zamonaviy psixologiya va chuqurlik psixologiyasida eng kam tushuniladi. Aytish joizki, bunga deyarli e’tibor 28 berilmagan. Eigenwelt o‘z-o‘zini anglash, o‘z-o‘zini munosabatda bo‘lishni nazarda tutadi; bunga faqat odamlar ega. Ammo bu shunchaki subyektiv, ichki tajriba emas. Bu biz haqiqiy dunyoni haqiqiy nuqtai nazardan ko‘rishimiz mumkin bo‘lgan asosdir, bu bizning munosabatlarimizning asosidir. Bu dunyodagi biror narsa - bu guldasta, bu odam - men uchun nimani anglatishini tushunish. Suzuki ta'kidlashicha, sharq tillarida, masalan, yapon tilida sifatlar har doim "men uchun", ya’ni "bu gul go‘zal" degan ma'noni anglatadi. "Men uchun bu gul go‘zal" degan ma'noni anglatadi. Bizning subyekt va obyekt o‘rtasidagi g‘arbiy dixotomiyamiz bizni teskarisini qilishga olib keldi: biz "gul go‘zal" degan gapimizni shunday deb hisoblaymiz. Qanchalik to‘liq va to‘g‘ri bo‘lsa, o‘zimiz undan shunchalik uzoqlashamiz, go‘yo buni biz aytmagandekmiz Eigenweltni chetga surib, biz nafaqat intellektuallik va hayotiylikni yo‘qotishga, balki zamondoshlarimizning o‘z tajribalari haqiqatini tuyg‘usini yo‘qotishiga ham kelamiz. Shunisi aniq bo‘lishi kerakki, dunyoning bu uch shakli doimo bir-biriga bog‘langan, har doim bir-birini shart qiladi. Masalan, men har bir vaqtda Umweltda, biologik dunyoda mavjudman. Ammo men uyquga, ob-havoga yoki boshqa instinktga bo‘lgan ehtiyojimga qanday munosabatda bo‘ldim, ya’ni o‘z- o‘zini anglashda Umweltning u yoki bu tomonini qanday ko‘raman, bu men va men uchun bu shaklning ma'nosini belgilaydigan hal qiluvchi savol. Inson bir vaqtning o‘zida Umwelt, Mitwelt va Eigenweltda yashaydi. Bular uch xil olam, lekin ayni paytda bu dunyoda bo‘lishning bir vaqtning o‘zida mavjud uchta shaklidir. Dunyoning uchta shaklining ushbu tavsifidan bir qancha oqibatlarga olib kelishi mumkin. Birinchidan, agar bu shakllardan biri boshqalardan sezilarli darajada ustun bo‘lsa, dunyoda bo‘lish haqiqati yo‘qoladi. Shu munosabat bilan Binsvanger klassik psixoanaliz faqat Umwelt bilan shug‘ullanganligini ta'kidlaydi. Freyd ishining dahosi va qadriyati insonning Umweltda - instinktlar, 29 g‘ayratlar, tasodif va biologik determinizm olamida kashf etilishidadir. An'anaviy psixoanalizda Mitwelt tushunchasi, subyektlar sifatida odamlar o‘rtasidagi munosabatlar dunyosi juda noaniq. Kimdir bunga qo‘shilmasligi mumkin, chunki Mitwelt psixoanalizda mavjud, chunki odamlar biologik instinktlarga duch kelmaslik, libidoning harakatlantiruvchi kuchlariga ijtimoiy chiqish imkoniyatini berish uchun bir-birlarini topishga intiladilar. Bularning barchasi ijtimoiy munosabatlarga bo‘lgan ehtiyojdan dalolat beradi. Ammo bu yerda biz oddiygina Mitweltning Umweltdan olinishini ko‘ramiz, Mitwelt Umweltning epifenomeniga aylanadi. Bu shuni anglatadiki, aslida biz Mitwelt bilan emas, balki Umweltning boshqa shakli bilan ishlaymiz. Shubhasizki, interpersonalizm maktablari Mitwelt bilan bevosita ishlash uchun nazariy asosga ega. Bu Sallivanning shaxslararo munosabatlar nazariyasida ko‘rsatilgan. Garchi Mitwelt va shaxslararo munosabatlar nazariyalari ko‘p umumiyliklarga ega bo‘lsa-da, ularni aniqlab bo‘lmaydi. Xavfli tomoni shundaki, Eigenwelt pasayadi va shaxslararo munosabatlar bo‘sh bo‘lib qoladi. Ma'lumki, Sallivan alohida shaxs tushunchasiga e'tiroz bildirgan, u "men" ni shaxs sifatida aniqlashga harakat qilgan,"akslangan baholash" va ijtimoiy kategoriyalar, masalan, shaxsning shaxslararo dunyoda o‘ynagan rollari orqali. Nazariy jihatdan, bu bayonot aniq mantiqiy nomuvofiqlikdan aziyat chekadi va Sallivanning yana bir muhim hissasiga zid keladi. Amalda u "men" ni aylantiradi guruh oynasiga kirib, uni o‘z hayoti va qadr-qimmatidan mahrum qiladi, shaxslararo dunyoni ijtimoiy munosabatlarga qisqartiradi. Bu yo‘l butunlay qarama-qarshi maqsadlarga, ya’ni ijtimoiy muvofiqlikka olib keladi. Mitwelt avtomatik ravishda Umwelt yoki Eigenweltni o‘z ichiga olmaydi. Ammo biz Eigenweltning o‘ziga murojaat qilsak, biz o‘zimizni psixoterapevtik nazariyaning o‘rganilmagan chegarasida topamiz. “Men o‘zimga nisbatan” nimani anglatadi? Ong, o‘z-o‘zini anglash fenomenida nima sodir bo‘ladi? 30 Insonning ichki gestalti o‘z-o‘zidan o‘zgarganda, tushuncha paytida nima sodir bo‘ladi? O‘zini biladigan "men" nimani anglatadi? Bu hodisalarning har biri har birimiz bilan deyarli har daqiqada sodir bo‘ladi. Ular bizga nafasimizdan ham yaqinroq. Garchi, ehtimol, ularning yaqinligi tufayli, bu holatlarda nima sodir bo‘lishini hech kim bilmaydi. Freyd hech qachon "men" shaklini ko‘rmagan o‘zingizga." Hech qanday maktab Eigenwelt bilan ishlash mumkin bo‘lgan darajaga yetgan bo‘lishi dargumon. Hech shubha yo‘qki, bizning G‘arbiy texnologik ishimiz doirasida Eigenweltni tushunish eng qiyin. Kelgusi o‘n yilliklarda Eigenwelt mintaqasi eng aniq bo‘lishi mumkin deydi Rollo Mey. Boshqa tomondan, dunyoda bo‘lish shakllarini tahlil qilish bizga sevgini psixologik tushunish uchun asos beradi. Shubhasiz, sevgi tajribasini Umwelt doirasida yetarli darajada tasvirlab bo‘lmaydi. Sevgi asosan Mitwelt bilan shug‘ullanadigan interpersonalizm maktablari tomonidan o‘rganiladi. Ularning pozitsiyasi Sallivanning do‘stlar ma'nosi kontsepsiyasida va Frommning zamonaviy, begonalashgan jamiyatdagi sevgining murakkabliklarini tahlil qilishda o‘z aksini topgan. Ammo bu yoki boshqa maktablar yanada oldinga siljish uchun nazariy asosga ega yoki yo‘qligiga shubha qilish uchun asos bor. Xuddi shu fikr shu yerda ham dolzarb: Umweltning adekvat tushunchasi bo‘lmasa, sevgi o‘z hayotiyligidan mahrum bo‘ladi, Eigenweltsiz esa unumli bo‘lish kuchi va qobiliyatidan mahrum bo‘ladi.Har qanday holatda ham, sevgini tushunishda Eigenweltni e'tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Nitsshe va Kierkegor har doim sevish “Haqiqiy shaxs”, “Yagona” bo‘lishni o‘z ichiga oladi, “Boshqa odamni sevishda o‘zi uchun yetarli bo‘lishi kerakligining buyuk sirini tushungan” inson bo‘lishini ta'kidlagan.Ular, boshqa ekzistensialistlar singari, o‘zlari uchun sevgi izlamadilar, balki o‘n to‘qqizinchi asr vakillariga psixojarrohlik operatsiyalarini o‘tkazishga yordam berishdi, bu esa blokirovkalarni olib tashlash va sevgini amalga oshirish imkonini berdi. 2.3 § Ekzistensial psixologiyada vaqt muammosi 31 Ekzistensial tahlilchilarning navbatdagi yutug‘i ularning vaqt muammosiga yondashishidir. Ular xavotir, tushkunlik, quvonch kabi eng chuqur insoniy tajribalar kosmosdan ko‘ra ko‘proq vaqt bilan bog‘liqligidan hayratda. Ular shunchaki vaqtni psixologik rasmning markaziga joylashtiradilar va uni kosmosga o‘xshash o‘lchov sifatida emas, balki vaqtning o‘zi uchun ekzistensial ma’nosini o‘rganadilar. Psixiatriya bo‘yicha kurslarini o‘tkazgandan so‘ng Parijga kelgan Minkovskiyning e'tiborini keyinchalik Bergson tomonidan bemorlar bilan ishlab chiqqan vaqtinchalik o‘lchovga qaratdi. Shizofreniya bilan og‘rigan depressiyaga uchragan bemorning holatini ko‘rib chiqayotganda, Minkovski bemorning vaqt bilan aloqasi yo‘qligini, har bir kun o‘tmishi yoki kelajagi bo‘lmagan yolg‘iz orol ekanligini, bemor hech qanday umid yoki ertangi kun bilan bog‘liqlik hissini his qila olmasligini ta'kidlaydi.Ko‘rinib turibdiki, bemorning repressiya tahdidi haqidagi dahshatli xayollari, asosan, kelajakda operatsiya qila olmasligi bilan bog‘liq edi. Odatda psixiatrning aytishicha, uning aldanishi tufayli bemor kelajak bilan aloqa o‘rnatolmaydi, vaqt va sharoitga moslasha olmaydi. Minkovski buning aksini taklif qiladi. U shunday deb so‘raydi: “Aksincha, chuqurroq tartibsizlik kelajakka nisbatan buzib ko‘rsatilgan qarashdir, aldanish esa uning ko‘rinishlaridan biri, xolosmi?” Minkovski bu masalani chuqur o‘rganadi. Albatta, klinisyenler ushbu yondashuvni turli holatlarga qo‘llash haqida bahslashadilar. Biroq, Minkovskiy tomonidan taklif qilingan yondashuv vaqtning bu qorong‘u, o‘rganilmagan sohalariga oydinlik kiritishini inkor etib bo‘lmaydi. U klinisyenning fikrini fikrlashini cheklaydigan odatiy kishanlardan ozod qiladi. Vaqtga yangicha yondashuvga ko ra, avvalo borliqning eng muhimʻ xususiyatini ko ramiz – borliq vujudga keladi, ya ni u hamisha bo lish ʻ ʼ ʻ jarayonida, doimo zamonda rivojlanib boradi, uni statik jihatdan aniqlab bo lmaydi. Ekzistensial terapevtlar psixologiyaga “Bo‘lish” o‘rniga borliq ʻ 32 tushunchasini kiritishni taklif qilishadi. Ularning kontsepsiyalari bir necha o‘n yillar oldin ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, zamonaviy eksperimental ishlar (masalan, Maurer va Liddell ishi) bu xulosalarni tasdiqlashi juda muhimdir. Mourer o‘zining eng muhim maqolalaridan birining oxirida vaqt inson shaxsiyatini ajratib turadigan o‘lchov ekanligini ta'kidlaydi. “Vaqtga bo‘ysunish”, ya’ni uzoq kelajak nurida harakat qilish qobiliyati bilan birga barcha tirik organizmlar harakat qiladigan va reaksiyaga kirishadigan universal sabab-oqibat munosabatlarining bir qismi sifatida o‘tmishni kelajakka olib borish qobiliyatidir.Liddell ko‘rsatdiki, uning qo‘ylari 15 daqiqa davomida (jazoni kutishda), itlar yarim soat davomida ritmni saqlab turishga qodir. Ammo odam ming yillar oldin sodir bo‘lgan voqealarni o‘tmishdan hozirgi kunga o‘tkazishi va bu ma'lumotlarga ko‘ra, o‘z harakatlarini boshqarishi mumkin. U nafaqat 15 daqiqa, balki haftalar, yillar, o‘n yillar davomida o‘z ongida, tasavvurida kelajakni loyihalashtira oladi. Hozirgi paytdan tashqariga chiqish, uzoq o‘tmishdagi va yaqin kelajakdagi tajribalarini ko‘rish, shu o‘lchovlarda harakat qilish va munosabat bildirish, o‘tmishdan saboq olish va uzoq kelajakni shakllantirish qobiliyati inson mavjudligining o‘ziga xos xususiyatidir. Ekzistensial terapevtlar Bergsonning “Vaqt - mavjudlikning yuragi” degan fikriga qo‘shiladilar. O‘zimizni birinchi navbatda res extensa ga mos keladigan fazoviy atamalar bilan o‘ylash xatodir, go‘yo biz ba'zi moddalar kabi bu yerda yoki u yerda joylashtirilishi mumkin bo‘lgan obyektlarmiz. Ushbu buzilish tufayli biz o‘zimiz va boshqa odamlar bilan haqiqiy ekzistensial munosabatlarimizni yo‘qotamiz. Bergsonning aytishicha, fazoviy fikrlashda haddan tashqari konsentratsiya tufayli “Biz kamdan-kam hollarda o‘z mohiyatimizni tushunamiz va shuning uchun biz kamdan-kam hollarda erkin bo‘lamiz”. G‘arb tafakkurimizga tanish bo‘lgan Aristotel ma'nosida vaqtni hisoblaganimizda, vaqt - bu oldin bo‘lgan va keyin nima bo‘lishiga qarab harakatda sanaladigan narsa. “Soat vaqti”ning tavsifida; Ajablanarlisi shundaki, u haqiqatan ham kosmosga o‘xshatish orqali yaratilgan. Buni soat yoki 33 kalendardagi bloklar qatori yoki tartibli nuqtalar deb o‘ylash orqali tushunish mumkin. Vaqtga bunday yondashuv Umweltga eng mos keladi, bu yerda biz insonni turli xil sharoit va tabiat dunyosining belgilovchi kuchlari, unga ta'sir qiluvchi instinktiv impulslar o‘rtasida bir butun sifatida ko‘rib chiqamiz. Ammo Mitweltda, shaxsiy munosabatlar va sevgi dunyosida, miqdoriy vaqt sodir bo‘layotgan voqealarning ma'nosi bilan deyarli bog‘liq emas. Misol uchun, birovning sevgisining xarakteri yoki kuchini yillar soni, ya’ni odamlar bir-birini tanigan vaqti bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Albatta, Mitweltda soatlik vaqt o‘rinli ekanligi haqiqat, ko‘p odamlar o‘z vaqtlarini sotadilar, soatiga maosh oladilar, hayotlarini jadvalga muvofiq o‘tkazadilar. Biz, aksincha, voqealarning ichki ma'nosi haqida gapiramiz. Straus nemis maqolini keltiradi: “Baxtli odamlar soatga qaramaydilar”. Darhaqiqat, insonning psixologik mavjudligidagi eng muhim voqealar "darhol" bo‘lib, ular odatiy bir xil vaqt oqimini yorib o‘tadi. Nihoyat, 4 Eigenwelt, o‘z-o‘ziga munosabat, o‘z-o‘zini anglash va men uchun bu voqeaning ma'nosini tushunish dunyosi, Aristotelning soat vaqti bilan deyarli hech qanday umumiylik yo‘q. O‘z-o‘zini anglash va anglashning mohiyati shundaki, u "bu yerda" - bir zumda, darhol va anglash momenti har doim muhim bo‘lib qoladi. Buni tushunish paytida yoki o‘z-o‘zini anglash tajribasida o‘zida nima sodir bo‘layotganini payqash orqali osongina ko‘rish mumkin. Insight to‘satdan sodir bo‘ladi, u qismlarga emas, balki "bir butun bo‘lib tug‘iladi". Biror kishi bir soat davomida tushuncha ustida mulohaza yuritish yoki uning oqibatlarini izlash uchun vaqt sarflashi mumkinligini aniqlaydi - bu buni aniqroq qilmaydi, bundan tashqari, mulohaza oxirida u boshidan ham kamroq aniq bo‘lishi mumkin. O‘z kuzatuvlari natijasida ekzistensial psixologlar eng kuchli, chuqur psixologik tajribalar aynan insonga ta'sir qiladigan tajribalar degan xulosaga kelishdi. Qattiq xavotir va tushkunlik vaqtni yo‘q qiladi va kelajakni yo‘q qiladi. Yoki Minkovskiy taklif qilganidek, vaqtni tushunishning buzilishi, bemorning "bor" 4 Rollo Meyning fikri 34 kelajak uning xavotir va ruhiy tushkunligini oshiradi. Vaqt disfunktsiyasi va nevrotik alomatlar o‘rtasidagi yaqin aloqalarni ko‘ramiz. Qatag‘on va ongni to‘sib qo‘yadigan boshqa jarayonlar, aslida, o‘tmish va kelajak o‘rtasidagi oddiy aloqalarga erishish mumkin emasligini kafolatlaydigan usullardir. Inson uchun o‘tmishning ba'zi jihatlarini hozirgi paytda ushlab turish juda og‘riqli va xavfli bo‘lar edi, shuning uchun u o‘tmishni o‘zida begona jism sifatida ushlab turishi kerak, lekin o‘ziniki emas. Bu nevrotik alomatlarda yashiringan beshinchi g‘ildirakdir. Bu muammoga ekzistensial tahlilchilarning yana bir hissasi shundaki, ular vaqtni psixologik markazga qo‘yib, kelajakni emas, balki kelajakni ilgari suradilar. o‘tmish yoki hozirgi, insonning asosiy vaqtinchalik holati. Shaxsiyatni faqat kelajakka bo‘lgan yo‘lida tushunish mumkin. Inson o‘zini kelajakda tasavvur qilish orqaligina o‘zini anglay oladi. Bundan kelib chiqadiki, inson doimo rivojlanib boruvchi, doimo kelajakka intiluvchi mavjudotdir. "men" salohiyatini ko‘rish kerak. Kierkegor shunday deb yozgan edi: “Men”, uning mavjudligining har bir lahzasi bo‘lish jarayonida, chunki “Men” faqat bo‘lishi kerak bo‘lgan narsadir. Ekzistensialistlar bu “Uzoq kelajak”ni nazarda tutmaydilar; yoki kelajak o‘tmishdan yoki hozirgi paytdan qochish shakli sifatida. Ular shunchaki aytishni istashadiki, o‘z-o‘zini anglash qobiliyatiga ega bo‘lgan va xavotir, nevrotik cheklov bilan zaif bo‘lmagan odam doimo o‘zini namoyon qilish, o‘z-o‘zini izlash, o‘z-o‘zini yaratish va yaqin kelajakka harakat qilishning dinamik jarayonida bo‘ladi. Ular o‘tmishni rad etmaydilar. Ekzistensialistlar buni faqat kelajak nurida tushunish mumkinligini ta'kidlaydilar. O‘tmish - Umwelt hududi, bizga ta'sir qiluvchi tasodifiy, tabiiy-tarixiy, hal qiluvchi kuchlar. Ammo biz faqat Umweltda yashamasligimiz sababli, biz hech qachon o‘tmishning avtomatik bosimining qurboni bo‘lmaymiz. O‘tmishdagi voqealarni aniqlash o‘z ma'nosini hozirgi va kelajakdan oladi. Freyd aytganidek, biz kelajakda nimadir sodir bo‘lishidan xavotirdamiz. 5 Nitsshe "o‘tmishdagi so‘zni gapiruvchi oracle” deb 5 Nitsshening fikri. 35 atagan. “Siz buni faqat kelajak quruvchilari, hozirgi kunni biladiganlar sifatida tushunishingiz mumkin.” Har bir tajriba tarixiy, ammo o‘tmishni mexanik tarzda hal qilib bo‘lmaydi. O‘tmish “Hozir bo‘lgan” emas, balki alohida voqealar to‘plami ham, xotiralar yoki o‘tmish taassurotlarining statik ombori ham emas. O‘tmish - bu imkoniyat sohasi bo‘lib, biz o‘z imkoniyatlarimizni ro‘yobga chiqarish, yaqin kelajakda qoniqish va xavfsizlikka erishish uchun voqealarni qabul qilamiz va tanlaymiz. O‘tmishning bu zonasi, tabiiy tarix va Binsvanger aytganidek, "tark qilish" klassik psixoanaliz o‘rganib, o‘rgana boshlagan shakldir. Ammo bemorning o‘tmishini psixoanalizda tekshirganda, biz ikkita qiziq faktni ko‘ramiz. Birinchidan, bu biz har kuni kuzatadigan hodisa: bemor o‘zi bilan bolaligida sodir bo‘lgan voqealar bilan miqdoriy bog‘liqligi kam bo‘lgan o‘tmishdagi voqealarni olib yuradi. U bir narsani eslaydi, lekin minglab boshqa narsalarni, hatto tez-tez sodir bo‘lganlarni ham, masalan, ertalab turishni unutdi. Alfred Adler xotira - bu ijodiy jarayon, biz hayot tarzimiz uchun muhim bo‘lgan voqealarni eslaymiz va xotiraning butun shakli individual hayot tarzining aksi ekanligini aytishni yaxshi ko‘rardi. Inson qanday bo‘lishni xohlashi uning kimligi haqidagi xotiralarini belgilaydi. Shu ma'noda kelajak o‘tmishni belgilaydi. II BOB yuzasidan xulosa 36 Bu bobda asosan Rollo Meyning fenomenologiyasi va u yerdagi asosiy tushunchalarga to‘xtalib o‘tilgan. Rollo Mey asosiy tushunchalar sifatida xavotirni,dunyoning uch shaklini va vaqtni oladi. Xavotirni ontologik tushuncha sifatida tushunish xavotir va qo‘rquv o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi deydi Rollo Mey. Farqi tajriba darajasi yoki intensivligida emas. Biror kishi o‘zi hurmat qiladigan odam uning yonidan salom aytmasdan o‘tib ketsa, boshdan kechiradigan xavotir, tish shifokorining yomon tishini tishlashdan qo‘rqishi kabi kuchli emas. Ammo uning ko‘chada sirpanib ketishi mumkinligi haqidagi kemiruvchi tuyg‘u uni kun bo‘yi ta'qib qilishi va tun bo‘yi azoblanishi mumkin, shu bilan birga, odam stomatologning kabinetidan chiqishi bilan ancha kuchliroq qo‘rquv hissi bir marta va butunlay o‘tib ketadi. Farqi shundaki, xavotir o‘z- o‘zini hurmat qilish va o‘z-o‘zini qadrlashning o‘zagiga ta'sir qiladi, bu esa o‘zini mavjudot sifatida idrok etishning juda muhim jihati hisoblanadi. Ekzistensial tahlilchilar dunyoning uchta shaklini, har birimizning dunyoda borligimizni tavsiflovchi bir vaqtning o‘zida uchta jihatini ajratib ko‘rsatishadi. Birinchidan, Umwelt bor, so‘zma-so‘z “Atrofdagi dunyo” degan ma'noni anglatadi. Bu odatda atrof-muhit deb ataladigan biologik dunyo. Ikkinchidan, bu Mitwelt, tom ma'noda "tinchlik". Bu bir xil turdagi mavjudotlar dunyosi, bizning qabiladoshlarimiz dunyosi. Uchinchidan, bu Eigenwelt, “O‘z dunyosi’, bu o‘z “Men”i bilan munosabat shakli. Ekzistensial tahlilchilarning navbatdagi yutug‘i ularning vaqt muammosiga yondashishidir. Ular xavotir, tushkunlik, quvonch kabi eng chuqur insoniy tajribalar kosmosdan ko‘ra ko‘proq vaqt bilan bog‘liqligidan hayratda. Ular shunchaki vaqtni psixologik rasmning markaziga joylashtiradilar va uni kosmosga o‘xshash o‘lchov sifatida emas, balki vaqtning o‘zi uchun ekzistensial ma'nosini o‘rganadilar. XULOSA 37 Psixologiyada ekzistensial yondashuvlarni ishlab chiqish bo‘yicha Mey o‘zining shaxsiyat haqida quyidagi tushunchasiga keladi. “Shaxs - bu ma'naviy tamoyilga ega bo‘lgan erkin, ijtimoiy integratsiyalashgan shaxsda hayot jarayonini amalga oshirish." Shaxs u tomonidan dinamik tuzilma sifatida talqin qilinadi, u ijodiy faollik bilan ajralib turadi. Meyga ko‘ra, shaxsning muhim tarkibiy qismlari quyidagilardir: 1. Ozodlik. U odamni hayvondan ajratib turadi. Faqatgina inson, Meyning fikricha, “Kuchli stimullar va reaksiyalar zanjirini” uzib, uning impulslarini bo‘ysundirishi mumkin. Erkinlik shaxsning rivojlanishi, uning ruhiy salomatligi omili bo‘lib, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri mutanosibdir: “...inson ruhiy jihatdan sog‘lom bo‘lsa, u o‘zini hayot materialidan shunchalik erkin yaratadi va erkinlik shunchalik katta salohiyatga ega bo‘ladi.” 2. Individuallik. Bu insonning yashashi va atrofidagi dunyo bilan munosabatda bo lishi kerak bo lgan o ziga xoslik sifatida qaraladi. Bu dunyoʻ ʻ ʻ shaxsga nafaqat o‘zining “Jamiyatdagi o‘ziga xos rolini” aniqlashga, balki ongli “Men” ni ongsizning turli darajalari bilan bog‘lab, uning individualligini hayot shakli sifatida tan olishga imkon beradigan aks ettirishdir. 3. Ijtimoiy integratsiya. Inson evolyutsiyasi jarayonida shakllangan bu xususiyat jamoaviy ongsizlik vazifasini bajaradi. Meyning so‘zlariga ko‘ra, individuallik va ijtimoiy integratsiya yagona yaxlitlikni tashkil qiladi, chunki “Kollektiv ongsizligi tufayli biz allaqachon boshqa odamlar bilan o‘z ichimizda yagona butunlikni shakllantiramiz”. 4. Dindorlik yoki ma'naviyat shaxsning ichki tarangligi sifatida qaraladi. Tana qobig‘i va ruhiy dunyo o‘rtasidagi hayotning ikkilik qarama-qarshiligi insonni ruhiy dunyo bilan "ichki keskin aloqani saqlab turishga" majbur qiladi. bu ikki qarama-qarshilik o‘rtasidagi bu bog‘liqlik insonni ma'naviyatga 38 yetaklaydi. “Vertikal va gorizontal tekisliklarning kesishmasida axloqiy amrlarni tushunish paydo bo‘ladi.” Mey shaxsni borliq - yo‘qlik tizimida mavjud sifatida tahlil qiladi. Ijtimoiy munosabatlardagi konformistik pozitsiya tufayli borliq shaxs tomonidan bostirilishi mumkin. Yo‘qlik - inson o‘z imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqara olmasa, mavjudlik shaklidir. Shunga ko‘ra, Mey dunyoda inson mavjudligining uchta shaklini aniqlaydi: a) “Tashqi dunyoda” bo‘lish - tabiat va atrof-muhit dunyosi; b) “Umumiy dunyo”da mavjudligi - ijtimoiy muloqot dunyosi; c) shaxsning o‘zini o‘zi rivojlantirishi bilan bog‘liq bo‘lgan “Ichki dunyoda” qolish. Umuman olganda Rollo Meyning fikrlari shaxsga nisbatan to‘liq,yaxlit holda passivmas aktiv mavjudot sifatida qarashga asoslanadi. GLOSSARIY 39 1. Ekzistensializm- (fransuzcha ekzistensializm lotincha existentia — borliq), shuningdek, borliq falsafasi — 20-asr falsafasida inson borlig iningʻ o ziga xosligiga e tibor qaratuvchi yo nalish. ʻ ʼ ʻ 2. Ego- Superego va IT orasidagi ko‘prik. 3. Eigenwelt – o‘z-o‘zini anglash, o‘z-o‘zini munosabatda bo‘lishni nazarda tutadi; bunga faqat odamlar ega. 4. Ekzistensial terapiya- asosiy hissasi uning insonni borliq sifatida tushunishidir. 5. Fenomenologiya- ong, subyektivlik va inson tajribasini tavsifiy o‘rganish maqsadini ko‘zlaydi. 6. Fenomen- (yunoncha phinomon - "paydo bo‘lish, hodisa") - umumiy ma'noda hissiy tafakkurda berilgan hodisani anglatuvchi atama. Tabiatshunoslikda kuzatiladigan hodisadir. Shuningdek fenomen bu kam uchraydigan fakt,nooadatiy hodisa. 7. Ijtimoiy integratsiya - Inson evolyutsiyasi jarayonida shakllangan bu xususiyat jamoaviy ongsizlik vazifasini bajaradi. 8. Individuallik -Bu insonning yashashi va atrofidagi dunyo bilan munosabatda bo lishi kerak bo lgan o ziga xoslik sifatida qaraladi. ʻ ʻ ʻ 9. Instant- bir lahzalik holat. 10. IT- bizning instinktlarimiz,mayllarimiz,ehtiyojlarimiz yotadigan ego shakli. 11. Mitwelt- bu insonlar bilan munosabatlar olami. 12. Nevrotik shaxs- hayotda qandaydir qiyinchilikka duch kelgan va undan chiqib ketolmay ish samaradorligi ,ratsional-fikrlash jarayoni pasaygan,ko‘p egoga ega shaxs. 40 13. Ontologiya - (qadimgi yunoncha yangi lotincha ontologia n, gen. p.ὄ ntos - mavjud, mavjud bo‘lgan narsa + lós - ta'limot, fan) - mavjudlik haqidagi ὄ ta'limot 14. Psixoterapiya - (qadimgi yunoncha "jon, ruh" + thér piea ᾰ "g‘amxo‘rlik, davolash" psixoterapevt yoki klinik psixolog tomonidan amalga oshiriladigan psixologik tuzatishning asosiy usuli bo‘lib, umuman olganda texnikalar majmuasini tashkil qiladi. 15. Qo‘rquv -mavjudlikka tahdid soluvchi kuch. 16. Superego -bu jamiyatning bizdan xohlaydigan,intizomiy ego shakli. 17. Subyekt- mantiqiy, matematik shakllarda, haqiqatning boshqa qarashlarida, individual qarorlar va g‘ayrioddiy holatlardan mustaqil ravishda qabul qiluvchilar. 18. Shaxs - bu ma'naviy tamoyilga ega bo‘lgan erkin, ijtimoiy integratsiyalashgan shaxsda hayot jarayonini amalga oshirish. 19. Umwelt - so‘zma-so‘z "atrofdagi dunyo" degan ma'noni anglatadi. Bu odatda atrof-muhit deb ataladigan biologik dunyo. 20. Vaqt - mavjudlikning yuragi. 21. Xotira - individual hayot tarzining aksi. 22. Xavotir - shaxs o‘z mavjudligini amalga oshirishning potensiali yoki imkoniyati bilan duch kelganda paydo bo‘ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Aronson G.J., "Treatment of dying person" 2003 41 2. Beigler J., "Anxiety as an aid in the prognostication of impending death", A.M.A. Arch. Neurol. Psychiat., 1957, 77, 171-177. 3. Binswanger L., "Existential Analysis and Psychotherapy", в Progress in Psychotherapy, ed. by Fromm-Reichmann and Moreno (New York: Grune&Stratton, 1956), p. 144. 4. Eissler К.R., The psychiatrist and the dying patient (New York: International Univ. Press, 1955). 5. Fenichel O., The psychoanalytic theory of neuroses (New York: Norton, 1945). 6. G‘oziyev.E.G. “Umumiy psixologiya”. Toshkent. 2007. 7. Grundformen und Erkenntnis menschlichen Daseins (Zurich: Niehans, 1942). 8. Hager D.J., "Religious conflict", J. Soc. Issues, 1956, 12, 3-11. 9. Hocking W.E., The meaning of immorality in human expierence (New York: Harper, 1957). 10. Methodological Problems in the Assessment of Intrapsychic Change in Psychotherapy 11. Rogers С.R., Kell W.L., McNeil H., “The role of self-understending in the prediction of behavior”, Jour. Consult. Psychol., 1948, 12, 174-186. 12. Taubes J., “Mortality and anxiety”. Неопубликованная работа, 1956. 13. Wahl C.W., “The fear of death”, Bull. Menninger Clin., 1958, 22, 214-223. 14. Александр Вемъ “Имидж - путь к успеху.” 2010 42 15. Максим Жидко , Кочарян А. С. , Бурлачук Л. Ф."Психотерапия: учебник для вузов” 2009 16. Роберт Фрейджер, Фэйдимен Д.”Теории личности и личностный рост” 2004 17. Ролло Мей ”Любовь и воля” 2007 18. Ролло Мэй ” Экзистенциальная психология ” 2001 19. Сесил Паттерсон , Уоткинс Э.''Теории психотерапии'' 2003 20. Цит. по: Tillich P.,”Existential Philosophy” в Journal of the History of Ideas, 1944, 511, 44-70. INTERNET SAYTLARI 1. https://bookap.info/okolopsy/vem_imidzh_put_k_uspehu/gl68.shtm 2. https://studme-org . 3. https://students-library.com/ 4. https://cyberleninka.ru/ 5. https://www.psyoffice.ru/ 6. https://studfile.net/ 43

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. EKZISTENSIAL PSIXOLOGIYANING KELIB CHIQISH TARIXI

1.1 § Rollo Meyning ekzistensial psixologiyaning paydo bo‘lishi haqidagi fikrlari

1.2 § Abraham Maslouning ekzistensial psixologiyaning kelib chiqishi haqidagi g‘oyalari

1.3 § Ekzistensial terapiya

I BOB yuzasidan xulosalar

II BOB. EHTIYOJNING TUZILISHI VA RIVOJLANISHI

2.1 § Ontologik tushuncha sifatida xavotir

2.2 § Dunyoning uch shakli

2.3 § Ekzistensial psixologiyada vaqt muammosi

II BOB yuzasidan xulosalar

XULOSA

GLOSSARIY

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить