Rossiya imperiyasida pochta-telegraf tarixi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	62.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

164 Sotish

Rossiya imperiyasida pochta-telegraf tarixi

Sotib olish

MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………………………..…..4–5
I bob . Rossiya imperiyasi aloqa tizimi.
1. 1 Ro ss i y a i m p er i y as i p oc ht a si …… …… …… …… …. .. …… …… .. .. 6– 10
1.2 Rossiya imperiyasining markaziy aloqa si ………………..………..….......11–16
II bob. Barcha davlat aloqalari
2.1 Ichki ishlar vazirligining aloqa tizimi ………………….………...………17-22
2.2 Rossiyaning birinchi elektr telegraf liniyalari …..…………………….….23-24
Xulosa …………………………………………………………………………… .24
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxatiʻ ……………………………………………..……...........… 26

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Muloqot aloqa vositasi sifatida inson
faoliyatining eng qadimiy sohalaridan biridir. Uning rivojlanishining boshlanishi
sivilizatsiyaning dastlabki belgilari paydo bo‘la boshlagan o‘sha uzoq davrlarga
to‘g‘ri keladi. Odamlarning hayoti va faoliyati sharoitidagi o‘zgarishlar muqarrar
ravishda aloqa vositalari va usullarining o‘zgarishiga, ularning texnik jihatdan
takomillashishiga olib keldi.
Muloqot har doim ma'lum bir tarixiy davrda jamiyatning ilmiy, texnik va
ijtimoiy-madaniy rivojlanishi tajribasini to‘playdigan davlat manfaatlarining
muhim sohasi bo‘lib kelgan. Pochta, telegraf va boshqa muassasalarning tarixi va
faoliyati aholining kundalik hayotining ko‘plab voqeliklarini, xususan, turli
tabaqalar, kompaniyalar, alohida fuqarolarning iqtisodiy, siyosiy va boshqa
manfaatlarini, shahar va qishloq aholisining turli xil ehtiyojlarini va boshqalarni
aks ettirdi. Aloqa tarixini ular mavjud bo‘lgan davr tarixidan ajratib bo‘lmaydi.
Zamonaviy axborot jamiyati sharoitida, uzatilayotgan ma'lumotlarning
qiymati ko‘p jihatdan uni uzatish tezligiga bog‘liq bo‘lsa, pochta va telegraf kabi
an'anaviy aloqa vositalari xabarlarni etkazib berishning tezroq va arzon usullariga -
mobil va IP telefoniyaga o‘z o‘rnini bosadi. Elektron pochta va boshqa shunga
o‘xshash dasturlar va ilovalar, shuningdek, faksimile. Shunga qaramay, an’anaviy
pochta, telegraf va telefon aloqasi o‘z mavqeidan voz kechmayapti, zamon bilan
hamnafas bo‘lib, rivojlanib, aholiga yangi xizmatlar taklif etmoqda. Buning sababi
shundaki, ushbu aloqa turlari (ayniqsa, pochta aloqasi) nafaqat mamlakatimizda,
balki xorijda ham eng qulay ommaviy aloqa vositasi bo‘lib qilmoqda.
Umuman olganda, dissertatsiya tadqiqotining dolzarbligi jamiyat hayotining
ajralmas qismi sifatida XIX-XXI asrlarda bir xil darajada zarur bo‘lgan aloqani
batafsil o‘rganish zarurati bilan belgilanadi. Pochta va telegrafning oddiy odamlar
hayotiga kirib borish darajasi jamiyatning kommunikativ sohasidagi eng muhim
vosita sifatida aholining ijtimoiy faolligi va iqtisodiy ahvolini, sanoatning o‘zini
rivojlantirish darajasini aniqlash imkonini beradi.
2

Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Shuningdek, Jahon tarixining eng
yangi davri davlatlarning taraqqiyot jarayonlari, yangi siyosiy kuchlarning
ko tarilishi, ulardagi milliy va diniy nizolar, mustamlaka mamlakatlarningʻ
mustaqillikka erishuvi jarayonlarini tadqiq etish jahon tarixi fanining muhim
muammolaridan biri hisoblanadi. Biz o rganishni maqsad qilib olgan Rossiya
ʻ
imperiyasi tarixi jahon tarixida o ziga xos o ringa ega.
ʻ ʻ Tadqiqot ob'ekti XIX
asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Samara viloyatidagi aloqa turlari
(pochta, telegraf, telefon) hisoblanadi. Ilmiy tadqiqot mavzusi XIX asrning
ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Samara viloyatida aloqa institutlarining
shakllanish tarixi, rivojlanishining asosiy qonuniyatlari va o‘ziga xos xususiyatlari
edi.
Kurs ishining xronologik va hududiy doirasi. Kurs ishining tadqiqotining
xronologik doirasi 1851-yildan 1917-yilgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Shu
bilan birga, muayyan institutlar yoki aloqa vositalarining paydo‘bo‘lishi va
rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni to‘g‘ri tushunish uchun zarur bo‘lgan
oldingi voqealar ham kiritilgan. Boshlanish sanasi - Samara viloyati tashkil topgan
-yil. O‘sha paytdan e’tiboran ob’ektiv sabablarga ko‘ra viloyatimizda pochta
aloqasi sifat jihatidan boshqacha rivojlanish darajasiga ko‘tarildi. 1917-yil
mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida yangi burilish davri boshlandi. Bu
XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida edi. telegraf va telefon kabi aloqa
vositalari paydo‘bo‘ldi va hayotga jadal kiritildi, bu esa o‘ziga xos axborot
"inqilobini" keltirib chiqardi.
Kurs ishi ob’ y ekti. Barcha insonlarning tarixi ham hamma tarixlar singari
bir xil emas degan tanqidiy fikr mavjud. Matnlar yaratishning eng oson yo li ular
ʻ
uchun maxsus imkoniyatlarga ega joy yaratishdir. Taqqoslashning maqsadi yuqori
va past darajali madaniyatlarni o rganish va har bir madaniyatni tarixni o zgartira
ʻ ʻ
olishdagi roli haqida maqtovga sazovor bo lganlarini aniqlash g oyasidir.
ʻ ʻ
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikki bob, to rtta paragraf, xulosa,
ʻ
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatdan iborat.
ʻ
3

I Bob.Rossiya imperiyasi aloqa tizimi.
1.1 Rossiya imperiyasi pochtasi Mamlakat har yili iyul oyining ikkinchi
yakshanbasida Rossiya pochta kunini nishonlaydi. Pochta haqida birinchi
eslatmani ming yillar ilgarigi yozma yodgorliklarda topish mumkin. Davlatning
tarixiy rivojlanishida pochta aloqasi katta rol o‘ynadi, desak xato‘bo‘lmaydi.
Biroq, bayram tashkil etilganidan atigi 300 yil o‘tgach, rasman tasdiqlangan.
Tarixdan oldingi odamlar muhim ma'lumotlarni etkazish uchun ovozdan
foydalanganlar, bu esa aniq nutqning paydo‘bo‘lishiga yordam bergan. Biroq,
xabarning og‘zaki uzatilishi nomukammal edi, chunki inson ovozi faqat yaqin
masofada eshitiladi. O‘tkazilgan tovushni kuchaytirish uchun ming yillar oldin ichi
bo‘sh daraxt tanasi va keyinchalik barabanlardan foydalanila boshlandi. Shartli
zarba signallari yordamida yangiliklar bir aholi punktidan ikkinchisiga uzatildi.
Bundan tashqari, odamlar xabarlarni etkazish uchun olov va tutundan
foydalanganlar. Tom-tom barabanlari hanuzgacha Afrika qabilalari tomonidan
uzoq masofalarda muloqot qilish uchun ishlatiladi va yong‘in tutuni XX asrda
Kanada hindulari tomonidan xuddi shu maqsadlarda ishlatilgan. Mening ishimda
X-XVII asrlar davridagi mamlakatimiz pochta xabarining kichik bir tarixiy qismi
tasvirlangan. Rossiya pochtasining rivojlanish tarixida alohida olingan ushbu
davrni o‘rganish juda qiziq. "Povoz" - qadimgi rus yozma ma'lumotni etkazib
berish tizimi. 984-yilda Kiev knyazi Vladimir Svyatoslavovich Radimichiga qarshi
chiqdi. Knyazlik voivoda Wolf Tail ularni Pischanda kutib oldi, zamonaviy
Mogilev viloyatida shunday daryo‘bor va g‘alaba qozondi.
O‘shandan beri ular "Rusga hurmat ko‘rsatadilar, aravani shu kungacha olib
yurishadi". Bosib olingan xalqlardan o‘lpon undirish ularning markaziy
hokimiyatiga bo‘ysunish shakllaridan biri edi. Har qishda, odatda noyabr oyida rus
knyazlari o‘z mulozimlari bilan Kiyevdan dalaga jo‘nab ketishdi 1
. Shahzoda o‘z
mol-mulkini aylanib chiqdi, kelishidan oldin qolgan sud ishlarini boshqardi,
xazinasini boyitadigan sovg‘alar oldi. Ushbu turdagi bo‘ysunish bilan qabilalar
1
Шапошников Г.Н. Времен связующая нить: этапы развития электросвязи на Среднем Урале.
Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та, 2002. 272 с.
4

o‘rtasidagi aloqa juda zaif edi: qabilalar hali ham avvalgidek yashar edilar, maxsus
urug‘larda har bir urug‘ning o‘z boshlig‘i yoki shahzodasi bo‘lib, ular hukm qiladi
va buyruq beradi, shuningdek, o‘z qabiladoshlaridan Buyuk uchun o‘lpon yig‘adi.
Dyuk. Qabilalarning umumiy aloqasi va har bir qabilaning umumiy markaz bilan
aloqasini mustahkamlash uchun vagonlarni tashish majburiyati muhimroq edi - bu
majburiyat tufayli qabilalarning o‘zlari shahzoda tomonidan belgilangan joyga
o‘lpon etkazib berishlari kerak edi. Ammo‘o‘lponni etkazib berish aravaga xizmat
ko‘rsatishning faqat bir tomoni edi. Volchiy Xvostning Radimichini zabt etishi
haqida hikoya qiluvchi Silvestr yilnomasi Kiev Vydubetskiy monastirida XI asr
oxiri XII asr boshlarida yozilgan, o‘sha paytda arava so‘zi nafaqat bir usul sifatida
tushunilgan. hurmatni taqdim etish. O‘sha paytda shahzodaning o‘zi yurisdiktsiyasi
ostida bo‘lgan transport vositalari aravalar deb nomlangan. Biz buning xronika
tasdig‘ini XII asrning o‘rtalarida topamiz: bu Suzdal Buyuk Gertsogi Yuriy
Dolgorukiyning eski do‘sti Rylskiy knyaz Svyatoslav Olgovichga sayohati
haqidagi pochta tarixidagi darslik hikoyasi. Svyatoslav Yuriyni sharaf bilan qabul
qildi va aravalar berdi. Ehtimol, aravalar Rossiyada Radimichni bosib olishdan
oldin ham ma'lum bo‘lgan. 947-yilgi Sylvester Chronicle Vladimirning buvisi
malika Olganing yurishi haqida shunday yozadi: “Men Volga bo‘ylab Novgorodga
boraman va Mst bo‘ylab o‘lpon va o‘lponlar, Luza bo‘ylab yig‘imlar va o‘lponlar
o‘rnataman; va uning baliq ovlash butun yer yuzida; bannerlar va joylar, va
bayroqlar va uning chanasi Pleskovda (Pskov) shu kungacha, Dnepr va Desna
bo‘ylab turishi kerak. Xronikadagi bu joy tadqiqot uchun mutlaqo‘aniq emas,
ayniqsa boshqa barcha ro‘yxatlarda "povosti" so‘zi cherkov hovlilari yoki cherkov
hovlilari bilan almashtirilgan. Ammo‘shuni ta'kidlash kerakki, Luza (Luga) daryosi
bo‘yida Olga ikki turdagi burchni o‘rnatgan: quitrent va o‘lpon, Mstada esa faqat
bitta o‘lpon. Mantiqqa ko‘ra, Msta qirg‘og‘ida yashovchi xalqlarga o‘lpon bilan bir
qatorda boshqa majburiyatlar ham yuklanishi kerak 2
. U nimani ifodalaganligini
geografik xaritaga qarab aniqlash mumkin: Velikiy Novgoroddan Volgagacha
bo‘lgan qadimgi yo‘l bo‘ylab o‘tgan. Shuning uchun bu joylarning aholisi eshkak
2
. Долгушин А.П. Вначале была почта. Омск : Омич, 1997. C 67.
5

eshuvchilarni ta'minlashi va knyazlik va savdo‘qayiqlarini (vagonni haydash
uchun) sudrab borishi kerak edi. Keyingi -yilnomalardan XI asrda buni bilish
mumkin. eshkakchilar va qayiqchilar aravachi deb atalar edi. Olga Msta bo‘ylab
arava va o‘lpon o‘rnatgan degan taxmin ham qonuniydir, chunki bu parcha Olga
tomonidan yo‘llarni yaxshilash, Dnepr va Desna bo‘ylab ko‘priklar (osilgan)
qurilishi haqida xabar beradi. Vagonning ildizlari Vizantiya imperiyasiga borib
taqaladi. O‘z navbatida, xabarchilar va yuklarni shoshilinch etkazib berish usullari
Vizantiyaga Rimdan, yaxshi rivojlangan pochta bo‘limiga ega davlatdan kelgan.
Qadimgi Rimning aloqa xizmati birinchi marta ikki davr - eski va yangi davr
chegarasida tartibli shakllarga ega bo‘ldi 3
. O‘sha paytgacha messenjerlar bo‘ylab
umumiy tarmoqqa birlashtirilgan alohida yo ‘nalishlar cursus publicus nomini oldi.
Pochta xizmatidan faqat imperator va eng yuqori davlat amaldorlari foydalangan.
Yirik aholi punktlari va savdo‘markazlarida sayohatchilar tunashlari mumkin
bo lgan, post otlari va aravalari tayyor turgan mehmonxonalar bo lgan. Vesigotʻ ʻ
istilosi Rim pochtasini yo‘q qildi. Biroq, bir qator mamlakatlarda Rim imperiyasi
xarobalarida V-VI asrlarda yaratilgan. eski aloqa xizmati tiklanadi. Bu pochta
bo‘limi doimiy ravishda kengayib borayotgan Vizantiyada ham sodir bo‘ldi. Yangi
mamlakatlarni zabt etgan vizantiyaliklar aholini pochtani saqlashga majbur
qildilar. Shunday qilib, 1018-1020 -yillarda Bolgariya bosib olingandan keyin.
Imperator Vasiliy II zabt etilgan mamlakat dehqonlariga yo‘llar va ko‘priklarni
tartibga solishni, tovarlar va xabarchilarni tashishni buyurdi. Vizantiyaga bir necha
bor tashrif buyurgan va imperatorlardan elchilarni qabul qilgan malika Olga
imperiyada mavjud bo‘lgan pochta bo‘limi bilan tanish bo‘lishi mumkin edi.
Vizantiya modeliga ko‘ra, Olga Rossiyada xabarchilarni shoshilinch etkazib berish
tizimini joriy qilishi mumkin edi va buning uchun birinchi navbatda yaxshi
Pushkin davrining ikkita mashhur davriy nashri: 1825-1834 yillarda N. A.
Polev tomonidan nashr etilgan. "Moskva telegrafi" jurnali va 1830-1831 yillarda
baron A. A. Delvig muharriri ostida nashr etilgan. “Literaturnaya gazeta” boshqa
3
Аскарханов А.С. Сборник постановлений и распоряжений по почтово-телеграфному ведомству. Житомир,
1905.
6

rus matbuoti singari III bo‘lim nazorati ostida edi. Darhaqiqat, yaratilganidan
beri lgan. 1826 yilda bu muassasa tsenzura funktsiyalarini oldi. Shu bilan birga,
Milliy ta'lim vazirligi ham xuddi shunday vazifalarni bajargan va davom
ettirmoqda. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, ikkala bo‘lim ham matbuotga keng
ta'sir ko‘rsatish vositalariga ega edi: uni rag‘batlantirish va jazolash vositalari
to‘plami, ular o‘zlari xohlagancha foydalandilar, garchi Xalq ta'limi vazirligining
tsenzurasi hali ham iroda bilan hisoblashishi kerak edi. maxfiy politsiyadan. 1830
yil noyabr oyida III bo‘lim boshlig‘i A.X. Benkendorf A. A. Delvigni o‘ziga
chaqirib, “Literary Gazette”ning 61-sonida (28 oktabr) Kasimir Delavinning
Fransiyadagi iyul inqilobi qurbonlari xotirasiga o‘rnatilgan yodgorlik uchun
mo‘ljallangan fransuz to‘rtligini e’lon qilgani uchun “eng qo‘pol tarzda” tanbeh
berdi1. Muharrirning o zini oqlashga va o z gazetasiga “matbuot uchun noqonuniyʻ ʻ
hech narsa” qo ymaganligini ko rsatishga urinishlariga javoban2, jandarmlar
ʻ ʻ
huzurida 3-bo lim boshlig i baronga “siz” deb murojaat qildi. “Literaturnaya
ʻ ʻ
gazeta”ni o‘qimagan, lekin bilgan Delvig yoshlarni yig‘adi va ularni hukumatga
qarshi qiladigan suhbatlar mavjud. Delvig bu ayblovlarga e'tiroz bildirmoqchi
bo‘lganida, Benkendorff uni hayqiriq bilan haydab yubordi: "Chet, chiq, seni va
do‘stlaringni Sibirda yashiraman" (Delvig, 2015: 98-99; Zamkov, 1916: 265- 266).
A. V. Nikitenko‘bu haqda gapirar ekan, Benkendorff "Delvigni yuziga deyarli
yakobin deb atadi" Ko‘p o‘tmay, Nikolay I ning ko‘rsatmasi bilan Delvigga 15
noyabrda Sankt-Peterburg tsenzura qo‘mitasi raisi K. M. Borozdin xabar bergan
"Literaturnaya gazeta" ni nashr etish taqiqlandi. Va shundan keyin Benkkendorff
III bo‘lim xodimini Delvigga g‘azab va xabar uchun uzr so‘rab yubordi 4
.
EKaterina chop etishga ruxsat bergan tsenzor V.N.Semenov 31-oktabrda
o‘z himoyasida Peterburg tsenzura qo‘mitasi raisi K.M. Borozdin: "... vijdonan
men ichki qonunlar va tsenzura qoidalariga zid bo‘lgan hech narsa topmadim va
bundan ham ko‘proq, chunki bu yozuv yodgorligida o‘rnatilishi kerak bo‘lgan
odamlarning o‘limi yangi yodgorlik bilan bog‘liq. Rasmiy bayonotlardan ma'lum
4
Кузнецов Д. Томск 4 октября // Томские губернские ведомости. 1863.
7

bo‘lishicha, Rossiya va Evropaning boshqa kuchlari tomonidan tan olingan
Frantsiya hukumati" (Zamkov, 1916: 263).
1.2 Rossiya imperiyasining markaziy aloqa boshqaruv organlaridan biri -
Telegraf bo‘limini shakllantirish masalasi ko‘rib chiqilmoqda. Tadqiqotning
dolzarbligi hozirgi bosqichda davlat boshqaruvi mexanizmini takomillashtirish
bo‘yicha bo‘limlar evolyutsiyasi xususiyatlarini o‘rganish zarurati bilan bog‘liq.
Muallif Pochta va telegraf vazirligining tashkil etilishi va tugatilishi haqidagi
tarixchilarning fikr-mulohazalarini ko‘rib chiqadi. Pochta va telegraf vazirlari
I.M.ning faoliyatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Tolstoy, L.S. Makov va telegraf
departamenti direktori K.K. Luderlar. Tadqiqotning yangiligi shundaki, muallif
telegraf bo‘limi faoliyatining ilgari noma’lum bo‘lgan jihatlarini ochib beradi va
ularga aniqlik kiritadi. Arxiv manbalaridan yangi ma'lumotlar ilmiy muomalaga
kiritiladi. Telegraf va pochta bo‘limlari mansabdor shaxslarining soni va moliyaviy
ahvolini qiyosiy tahlil qilish natijalari keltirilgan. Aloqa tuzilmalari xodimlari
tarkibi pochta bo‘limida ish haqining kamayishi va telegraf bo‘limining ko‘payishi
bilan ifodalangan tenglashtirish yo‘nalishida rivojlanganligi isbotlangan. Muallif
telegraf departamenti mansabdor shaxslarining imtiyozlari va ayol xodimlarning
lavozimini ko‘rib chiqishga to‘xtalib o‘tadi 5
.
Rossiya imperiyasining markaziy aloqa boshqaruv organlaridan biri -
Telegraf bo‘limini shakllantirish masalasi ko‘rib chiqilmoqda. Tadqiqotning
dolzarbligi hozirgi bosqichda davlat boshqaruvi mexanizmini takomillashtirish
bo‘yicha bo‘limlar evolyutsiyasi xususiyatlarini o‘rganish zarurati bilan bog‘liq.
Muallif Pochta va telegraf vazirligining tashkil etilishi va tugatilishi haqidagi
tarixchilarning fikr-mulohazalarini ko‘rib chiqadi.
Muallif Pochta va telegraf vazirligining tashkil etilishi va tugatilishi
haqidagi tarixchilarning fikr-mulohazalarini ko‘rib chiqadi. Pochta va telegraf
vazirlari I. M. Tolstoy, L. S. Makov va telegraf departamenti direktori K. K.
Luders faoliyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqotning yangiligi shundaki,
5
Яковлев Я.А., Рассамахин Ю.К. Рассказы о томской почте. Томск : Изд-во Том. ун-та, 2003. C 780
8

muallif telegraf bo‘limi faoliyatining ilgari noma’lum bo‘lgan jihatlarini ochib
beradi va ularga aniqlik kiritadi. Arxiv manbalaridan yangi ma'lumotlar ilmiy
muomalaga kiritiladi. Telegraf va pochta bo‘limlari mansabdor shaxslarining soni
va moliyaviy ahvolini qiyosiy tahlil qilish natijalari keltirilgan 6
.
1865 yil 15 iyunda GNNPD I.M.Tolstoy boshchiligidagi pochta va
telegraflar vazirligi deb o‘zgartirildi [Shilov, 2001, p. 668]. M. S. Vysokiyning
so‘zlariga ko‘ra, Moskva Patriarxiyasi va Savdosining tashkil etilishi ichki davra
a'zosi bo‘lgan imperator I. M. Tolstoyning o‘z bo‘limi mavqeini oshirish istagi
tufayli sodir bo‘ldi [Vysokov, 2004, p. 203]. S. V. Perekrestovaning fikricha,
MP&T ning shakllanishi GUPZiPZning transport masalalari bo‘yicha vakolatlarini
cheklash oqibatlaridan biri bo‘lgan.
S. V. Perekrestovaning fikricha, MP&T ning shakllanishi GUPZiPZning
transport masalalari bo‘yicha vakolatlarini cheklash oqibatlaridan biri bo‘lgan.
Turli maqomdagi bo‘linmalarni boshqarishni qabul qilib, I. M. Tolstoy maksimal
mumkin bo‘lgan vakolatlar hajmiga erishdi. Bizning fikrimizcha, M&T ning
tashkil etilishi, garchi u GUPZiPZ islohotining qo‘shimcha mahsuloti bo‘lsa ham,
juda muhim. Kommunikatsiyalarni boshqarish rivojlanishining jahon mantig‘iga
mos kelmadi. Rossiyada MP&T ning paydo‘bo‘lishi shunga o‘xshash xorijiy
tuzilmalarni yaratishdan biroz ustun keldi. Rossiyada MP&T ning paydo‘bo‘lishi
shunga o‘xshash xorijiy tuzilmalarni yaratishdan biroz ustun keldi. Shunday qilib,
Buyuk Britaniyaning mustaqil pochta va telegraf bo‘limi 1870 yilda tashkil etilgan.
Germaniyada ham xuddi shunday tuzilma 1876 yilda tashkil etilgan. Avstriyada
1872 yildan aloqalar Savdo‘vazirligining uchinchi bo‘limi tomonidan nazorat
qilingan. Frantsiyada esa MP&T 1879 yilda tashkil topgan [Perekrestova, 2019, p.
66].Biroq, qo‘shilishdan so‘ng, maqomi, tuzilishi va moliyalashtirish jihatidan farq
qiluvchi pochta bo‘limi va Telegraf boshqarmasi aslida alohida bo‘lib qoldi.
Shuning uchun MP&T ning ofis ishlari va xodimlarini birlashtirish talab qilindi.
Asosan, Telegraf ma'muriyati maxsus bilim talab qiladigan ishlar bilan
6
Бурухин А.М. Сибирский телеграф: историко-статистический очерк //Почтово-телеграфный журнал. 1892.
№ 1. С. 12-34.
9

shug‘ullangan. 1865 yil 17 iyunda I. M. Tolstoy Davlat kotibi S. N. Urusovga
Davlat Kengashiga telegraf bo‘limidagi o‘zgarishlar to‘g‘risidagi taqdimotni
taqdim etdi. 1865 yil 24 sentyabrda S. N. Urusov I. M. Tolstoydan taqdim etilgan
loyihalar bo‘yicha Imperator Oliy Kengashining II bo‘limi (SEIVK) ni ko‘rib
chiqishni so‘radi. Ammo‘I. M. Tolstoyning javobi bo‘lmadi va faqat 1865 yil 4
noyabrda u hujjatlarni SEIVK II bo‘limiga ekspertiza uchun topshirdi. 1865 yil 27
noyabrda loyihalar umuman ma'qullandi, ammo‘II bo‘limning bosh menejeri
V.N.Panin bir qator izohlar berdi 7
.
Aleksandra Pushkina bolalikdan barcha iborani eshitib “Chor Saltan
haqidagi ertak” tufayli: "Bir harf Payg‘ambar bilan ketadi." Ichki mail Kievda
Rusning davrida paydo. yozishmalarni almashinuvi tizimi uchun ehtiyoj har doim
tufayli uning ulkan hududlarni mamlakatimiz uchun tegishli bo‘ldi. Ulkan G‘arb
evropaliklar va rus Payg‘ambarlariga uchun aks masofa intervallarni va xorijliklar
uchun mumkin bo‘lmagan. Ivana Groznogo‘paytlarda rus podshosining tashuvchi
xorijiy kuzatuvchilar tushuntirish qiyin edi bir yuz kilometr, kuni o‘tib bo‘ldi.
XVIII asrlar - XIII-yilda. Rossiyada pochta stansiyalari kovaklariga deb
nomlangan edi. Ular otlarni ushlab o‘rinni ishlagan. Deb atalmish izvoshchi
xizmati ham bor edi. Bu loyihasining viloyatlar aholisi tarqaldi. Dehqonlar, biz
hukumat vakillari, diplomatlar va yuk tashishni tashkil etish edi, o‘z burchlarini
xizmat. Bu an'ana Sharqiy Slavyan bekliklari o‘z bo‘yinturug‘i davomida Tatar-
mugullar tarqalgan. XVI asrda Yamskoy tartibi Rossiya davlat paydo‘bo‘ldi.
Vazirligi Bu analog balki soliq ishlari bilan nafaqat pochta shug‘ullangan. Qisqa
ibora: "Bir harf Rasuli bilan Goes" zo‘rg‘a o‘rta asrlar Rossiyada Express biznes
murakkabligi etkazish mumkin 8
. Taxminan ikki yuz yil oldin bor edi, mashhur
raznoallyurnye uch otlarni minib. Ular uzoq masofalarga sayohat uchun maxsus
jihozlangan edi. ikki kuni ayri ot jilovini bo‘sh qo‘yib, va markaziy mil-ot ko‘chib
pacha. Bu konfiguratsion tufayli soatiga 45-50 kilometr vaqt tezligi uchun
chegarasi etadi. Yo‘llar kerak edi. Malika ularni yaratish bilan Kiev davlatining
7
Разумов О.Н. Этапы развития электрической связи Томской области // История электросвязи Томской
области (от прошлого к настоящему).
8
. Шедлинг М. Телеграфы в Сибири // Почтово-телеграфный журнал. 1899. № 6. С. 621-634
10

shimoliy erlari bo‘ylab yurish paytida shug‘ullangan. Olgadan keyin hukmronlik
qilgan rus knyazlari Vizantiyada hukmronlik qilgan imperator Makedoniya sulolasi
bilan oilaviy aloqalar bilan bog‘liq edi. Xususan, Vladimir Svyatoslavovich
Vasiliy II ning singlisi Anna bilan turmush qurgan. Shu sababli, Kiev knyazlari
Vizantiyaning xabarchilarni shoshilinch etkazib berish tizimi haqida bilmasdan
qololmadilar. Povoz so‘zining o‘zi yilnomalarda nisbatan kam uchraydi,
ammo‘boshqa tomondan, ushbu tizimdan foydalanishning juda ko‘p holatlarini
topish mumkin. O‘limidan biroz oldin, 1014-yilda Velikiy Novgorodga yurishga
tayyorgarlik ko‘rayotganda, Vladimir Svyatoslavovich: "Yo‘llarni tozalang va
ko‘priklar quring" deb buyruq berdi. Shubhasiz, soliqqa tortiladigan aholi bu
buyurtmani bajarishi kerak edi. Uzoq safarlarda knyaz va otryad odatda engil
sayohat qilishdi, barcha og‘ir qurollar ularning orqasida vagon poezdida olib
ketilgan yoki oldinga vagonlarda yuborilgan. Tez chavandozlardan ortda qolish
uchun aravalar doimiy ravishda otlarni almashtirishga muhtoj edi. Charchagan
otlarni yangi otlar bilan almashtirish butunlay aholi yelkasiga tushdi. Bu
vagonlarning boshqa tomoni. 1016-yilda "Russkaya pravda" ning birinchi ichki
qonunlaridan birida ko‘prik quruvchilar uchun soliqlar to‘g‘risidagi maxsus
maqola mavjud edi: agar bir nechta taxtalar ta'mirlangan bo‘lsa - 3, 4 va 5, keyin
bir xil raqamni oling. Soliqlarni taqsimlash atrofdagi aholi orasida amalga
oshirildi. Deyarli ikki yuz yilo‘tgach, 1209-yilda "Russkaya pravda" ning uzoq
nashrida ko‘prik quruvchilar uchun yangi imtiyozlar taqdim etildi: (ko‘prikchi)
qoniqarli. O‘sha mehnatkash dehqonlar quruvchilarni boqishlari, otlar berishlari
kerak edi. Ammo‘aravalarning xabarchilarni tashish bilan aloqasi bormi? Ehtimol,
qadimgi Rusda uzoqdan xabar yuborishning boshqa usuli bo‘lganmi? Keling,
Velikiy Novgorod va Tver knyazi Yaroslav Yaroslavovich o‘rtasida bizga etib
kelgan shartnoma xatlarining birinchisiga murojaat qilaylik. U 1266-yil sanasi
bilan yozilgan. Hujjatda knyazlik xabarchilarining Novgorod yerlari orqali o tishʻ
shartlari alohida ko rsatilgan: “Qishloqdagi zodagonlaringizda esa savdogarlarning
ʻ
aravalari yo q, agar sizda harbiy xabarlar bo lmasa. Tako, knyaz xo‘jayin, bobodan
ʻ ʻ
va otadan, siznikidan va bizdan ketdi. Ushbu matnda hamma narsa aniq, ehtimol
11

uzoq vaqtdan beri unutilgan so‘zdan tashqari. Buning ma'nosi: olmoq, olmoq.
"Urush yangiliklari" - bu harbiy xarakterdagi xabar, yangiliklar shoshilinch,
favqulodda, shoshilinch. Bunday xabarni olib yurgan kishi, hatto‘og‘zaki bo‘lsa
ham, boshqa sayohatchilarga nisbatan afzalliklarga ega edi. U, hech bo‘lmaganda,
Novgorod mulkida, yo‘lida yotgan qishloqlarning istalgan sonida hech qanday
cheklovsiz ot olishi mumkin edi.
XIX asr oxiri – XX asr boshlari Rossiya imperiyasida
telekommunikatsiyaning rivojlanishi. Rossiyada telekommunikatsiya XIX asrning
o‘rtalarida, butun mamlakat bo‘ylab telegraf liniyalarini jadal o‘rnatish boshlangan
paytda paydo‘bo‘lgan. Bu asrning oxirgi choragida birinchi telefon xabarlari,
o‘tgan asrning boshlarida esa radio‘paydo‘bo‘ldi. Jahon urushidan oldin
telekommunikatsiya allaqachon Rossiya infratuzilmasining muhim qismi va
axborot kommunikatsiyalarining mustaqil tarmog‘i edi. Shunday qilib, 1911-yilda
Rossiyada 11,2 ming aloqa muassasasi mavjud edi, telegraf aloqasi Evropada eng
uzun bo‘lib qoldi, imperiyaning telegraf almashinuvi 217,3 million telegrammani
tashkil etdi. Aholi va hokimiyat organlarining axborotga bo‘lgan ehtiyojiga 71,8
mingdan ortiq signalchi xizmat ko‘rsatdi. Ulardan 40,2 ming nafari telegraf
operatori, mexanik, aloqa muassasalari rahbarlari, pochta xodimlari,
radio‘operatorlari va telefon operatorlari lavozimlarini egallagan. 31,7 ming kishi
deb atalmishlar edi. quyi xizmatkorlar (qorovullar, telegramma sotuvchilari, idora
farroshlari va boshqalar). XIX-XX asrlar oxirida rus signalchilari qanday ishladilar
va yashadilar? Sovet tarixshunosligida signalchilarni haddan tashqari
ekspluatatsiya qilish tezislari o‘rnatildi, bu ularning rus inqiloblarida, ayniqsa
kuzda avtokratiya asoslarini silkitgan pochta va telegraf ishchilarining
Butunrossiya ish tashlashida ishtirok etishining asosiy sababi bo‘ldi. 1905. Ushbu
kontseptsiyaning muallifi 1920-yillarning o‘rtalarida yosh tarixchi (keyinchalik
Moskva davlat universiteti professori) K .Bazilevich edi. signalchilarning hayoti va
1905-1907 va 1917-yillard 9
agi inqiloblardagi ishtiroki haqida bir nechta qiziqarli
monografiyalar yozgan. Bugungi kunda aloqa tarixi bo‘yicha tadqiqotlarda boshqa
9
Базилевич К.В. Почта в России в XIX веке. М. : Свя 1+1927. Ч. 2. C 79
12

baholashlar ustunlik qiladi. Inqilobdan oldingi Rossiyani ulug‘lashdan so‘ng,
mahalliy tarix va jurnalistik nashrlarda mahalliy aloqalar yutuqlariga panegirik
baholar va signalchilarning ajoyib hayotining tavsiflari doimiy ravishda
takrorlanadi. To‘liq deb davo‘ qilmasdan, biz XIX asrning ikkinchi yarmi va XX
asr boshlaridagi Rossiya pochta-telegraf bo‘limidagi ish va turmush
xususiyatlarini tahlil qilishga harakat qilamiz.
II bob. Barcha davlat aloqalari
2.1 Barcha davlat aloqalari Ichki ishlar vazirligining bir qismi edi. Ulkan
mamlakat hududi pochta-telegraf okruglariga bo lingan bo lib, ular bir nechaʻ ʻ
13

viloyatlarni o z ichiga olgan, tumanlarda viloyat va okrug pochta-telegrafʻ
bo limlari faoliyat yuritgan. Qishloq joylarda - pochta va telegraf bo‘limlari.
ʻ
Ulardagi xodimlarning yarmidan bir oz ko‘prog‘i Ichki ishlar vazirligining
amaldorlari bo‘lib, Rossiya imperiyasining byurokratik dunyosiga mansub edi.
Yagona shaklga qaramay, rus jamiyatining ijtimoiy tuzilishida signalchilar
mansabdor shaxslar, texnik ziyolilar va proletariat o‘rtasida oraliq pozitsiyani
egalladilar. Bunday o‘ziga xos pozitsiya ularning kundalik xulq-atvori va
mentalitetida iz qoldirdi.
Aloqa muassasalarida mehnatning bir qator asosiy xususiyatlarini ajratib
ko‘rsatamiz. Avvalo, signalchilarning yuqori xabardorligini ta'kidlaymiz. Ishchi
posyolkalari va dehqonlarning asosiy qismi og‘zaki xabarlar (mish-mishlar)
yetkazish bilan yashagan bo‘lsa, signalchilar orasida haqiqat ma'lumotlari ustun rol
o‘ynagan. Bunga telegraf xabarlarini uzatish sabab bo‘ldi. Axborotlilik nuqtai
nazaridan faqat printerlar va bosmaxona ishchilari signalchilar darajasiga
ko‘tarildi. Ikkinchisi signalchilarni viloyat jamiyati vakillaridan sezilarli darajada
ajratib turdi, chunki ular, qoida tariqasida, barcha voqealar haqida boshqalarga
qaraganda ertaroq va yaxshiroq bilishgan 10
. Ularning mehnat sharoitlari ham
alohida edi. Bir tomondan, ish bir xilda edi va jismoniy kuch jihatidan u
stanokchilar mehnatidan kam emas edi. Boshqa tomondan, bu texnik bilimlarni,
ma'lum bir madaniy darajani talab qildi. Bejiz emaski, telegraf operatori
lavozimiga nomzodlarni qabul qilishning birinchi shartlari: 4-sinf (imtiyozli
gimnaziya) ma’lumoti, hujjatlar bilan ishlash bo‘yicha birlamchi malaka,
salomatlik va uzoq smenadagi qurilmalar bilan ishlashga psixologik tayyorlik.
Darhaqiqat, telekommunikatsiya va temir yo‘llar ichki iqtisodiyotning birinchi
tarmoqlari bo‘lib, ularda yangi mehnat turi - sanoat mehnatining xususiyatlari eng
aniq namoyon bo‘ldi 11
. Signalchilar va temir yo‘lchilar kunlik uzluksiz jadvalga
muvofiq va barcha aloqa muassasalari uchun yagona vaqt bo‘yicha (Peterburg vaqt
zonasi) minimal dam olish va bayram kunlari bilan ishladilar. Tarixchi B.N.
10
Вигилев А.Н. История отечественной почты. 2-е изд., перераб. и доп. М. : Радио и связь, 1990. C 312
11
Виташевская А.М. Старинная русская почта. М.: Свриздат, 1969. C 80.
14

Mironov, rus dehqoni -yiliga 200 kun ishlagan, XX asr boshlarida ishchi. - 257
kun. Bu XIX asrning o‘rtalarida 308 kunlik zavod mehnati modeli allaqachon
o‘rnatilgan G‘arbiy Evropaga qaraganda ancha kam edi. Tadqiqotchining fikricha,
Rossiya zavodlarida -yillik mehnat tsiklining qisqa davom etishi sanoatdan oldingi
davr va an’anaviy mehnat odob-axloq qoidalarining qoldiqlaridan biri bo‘lgan.
Pochta bo‘limlari yiliga 360 kun ochiq bo‘lib, shundan 25 kuni qisqartirilgan
jadval asosida ishlagan. Telegraf va telefon stansiyalari xodimlari kunduzgi va
tungi smenalarning uzluksiz tizimi va dam olish kunlarining harakatlanish jadvali
bo‘yicha ishladilar. Davlat unitar korxonasi qoidalariga ko‘ra, ishlamaydigan
kunlar ko‘rib chiqildi: Yangi yil arafasida ikki kun, Pasxaning birinchi kuni, e'lon
kuni (25 mart), Masihning tug‘ilgan kuni va Suveren nomi kuni. Yana 25 kun
davomida aloqa vositalari kuniga ikki soat ishladi. Ikki soatlik ish kuni muhim
pravoslav bayramlari va qirol oilasi a'zolarining nomlari kunlariga to‘g‘ri keldi.
Bayramdan oldingi va barcha bayramlar eng qizg‘in bo‘lib qoldi, signalchilar
ularni "la'natlangan kunlar" deb atashdi, chunki. bu vaqtda telegraf va pochta hajmi
3 barobar oshdi. "Pasxa yoki Rojdestvo‘oldidagi kunlar dahshatli tush edi, - deb
eslaydi Perm PTK telegraf operatori A. Dobrynin, - hatto‘tungi smenada ham
yozishmalar vayronalarini tartibga solish va simlar orqali o‘tkazish uchun
odatdagidan ko‘proq ishlashga to‘g‘ri keldi. ." Telegraf idoralarining ish jadvali
uch kunlik (72 soat) asosida tuzilgan. Ularni bajarish jarayonida telegraf operatori
to‘liq bir kun (24 soat) va ikkita - 8-16 soat davomida bitta vazifani bajarishi kerak
edi. Birinchi holda, navbatchilik tugashi bilan ikki kun dam olish kuni deb
hisoblansa, ikkinchisida qolgan bir kun davom etdi. Vazifani bajarish uchun barcha
xodimlar uch smenaga bo‘lingan va biri ishlaganda, qolgan ikkitasi dam olishgan.
Bunday siljishlarni tashkil etish xususiyatlarini birinchi rus inqilobi ishtirokchisi,
telegrafchi A. Sablin yaxshi ochib berdi. “Navbatchilik ertalab soat 6 da
boshlandi,” deb yozadi u o z xotiralarida, “soat 14.00 gacha davom etdi.So ngraʻ ʻ
19.00 gacha tushlik uchun tanaffus va dam oldi.(tungi navbat”). Bunday
mashaqqatli mehnatdan so‘ng, bir kishi uyga faqat uxlash uchun keldi, to‘shakka
yiqildi va o‘lik uyqu kabi uxlab qoldi, ko‘pincha kechki ovqat ham yo‘q edi.
15

Kechqurun u o‘ziga keldi, boshi qozondek edi, unga tegmaslik tavsiya
etilmaydi, u "tishlab" qo‘ydi. Eng qiyini tungi smenalar edi. Bu vaqtda ishchilar
shunday asabiy charchoqni boshdan kechirdilarki, shifokorlar uning izlarini ish
tugaganidan keyin 4-kuni ham topdilar. Ammo‘ bu vaqtda telegraf operatori, qoida
tariqasida, yangi tungi smenada ishlayotgan edi. Natijada, ortiqcha kuchlanish
to‘plangan. Yekaterinburg telegrafining mexanikasi XX asrning boshlarida xuddi
shunday yozgan. A.P. Baydakov. "Bo‘sh vaqt yo‘q edi, - deb eslaydi u o‘z
xotiralarida, - navbatchilik jadvali qattiq o‘rnatilgan: zaif simlar (ya'ni mahalliy
liniyalar) uchun - 16 soat (kuniga 2 smena) va 18 soat dam olish. Kuchli simlar
uchun (tranzit) chiziqlar ) - 24 soat va ikki kunlik dam olish. Birinchi holda, ular
oyiga 360 soat, ikkinchisida - 240 soat navbatchilik qilishgan. O‘rtada pochta va
telegraf xalq komissari mutaxassislari tomonidan olib borilgan yangilangan hisob-
kitoblarga ko‘ra. 1920-yillarda, inqilobdan oldin, telegraf operatorining o‘rtacha
ish kuni 9,8 soatni, pochtachiniki esa 10,3 soatni tashkil etdi. Signalchilar ishining
ikkinchi ajralib turadigan xususiyati ishlab chiqarish jarayonining yuqori
intensivligi, monotonlik va sezilarli jismoniy kuch edi. Telegraf operatorlarining
ishi harakatlarning monotonligi va orqa va qo‘llarning mushak guruhlari, elkama-
kamarning doimiy kuchlanishi bilan ajralib turardi. Kam yoritilgan telegraf
zallarida xizmat ko‘rsatish ko‘rish qobiliyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatdi, telegraf
mashinalarida ishlash va qo‘lda telefon qo‘ng‘iroqlari kloopferistlar va telefon
operatorlari orasida eshitish qobiliyatining tez yomonlashishiga yordam berdi 12
.
Shu bilan birga, uzatish tezligiga doimiy talab, apparatga va smenaga bog‘liqlik
saqlanib qoldi - bularning barchasi asabiy va jismoniy charchoqqa olib keldi.
Bunga shuni qo‘shimcha qilish kerakki, signalchilar telegraf apparatlarining
doimiy shovqini, kerosin tutun chiroqlarining xira yoritilishi, chang va kuyikish
sharoitida ishlagan. XX asr boshlarida Rossiyada mavjud bo lgan mexanikʻ
uzatgichli telegraf mashinalarida ishlaganda yuzchilar va bodistlar yuz yoki
bodo‘apparatining harakat mexanizmini ishga tushirish uchun har 5-7 daqiqada
12
Шваб Е.В. Почта в западносибирской деревне (на материалах Тобольской губернии второй половины XIX
- начала XX в.) // Сибирская
16

og ir yuklarni ko tarishlari kerak edi. Morse o‘yinchilari va Uinston o‘yinchilari -ʻ ʻ
Morse va Winston qurilmalarini o‘rash uchun maxsus tugmani aylantiring.
Bir vaqtning o‘zida sarflang 13
an jismoniy kuch ishchilarni smena oxiriga
qadar butunlay charchatdi. Katta jismoniy kuch talab qiladigan Yuz va Uinston
telegraf apparatlarida faqat erkaklar, jismoniy kuch kamroq bo‘lgan morzada esa
ayollar ishlaganligi bejiz emas. Viloyat idoralari, qoida tariqasida, yaroqsiz
binolarda joylashgan bo‘lib, u erda telegraf operatorining ish joyi tashrif
buyuruvchilardan faqat bar bilan ajratilgan. Smenada u odamlarning hayqiriqlari,
iltijolari va haqoratlarini tingladi va bu yomon yorug‘lik, eskirgan havo, nam
devorlar, chirigan tomlar va pollarda. "Bizning pochta-telegraf bo‘limlarimiz
kichkina, - dedi Tobolsk viloyati deputati Dzyubinskiy Davlat Dumasi minbaridan,
- ular ishchilar va aholi uchun moslashtirilmagan, hatto‘shahar filiallari ham
kerosin lampalari bilan yoritilgan. binolar iflos, qorong‘i, nam. Jamoat telegramma
yoza olmaydi, chunki joy yo‘q. Telegraf operatorlari ko‘zlarini yo‘qotish xavfi
tufayli ketishmoqda".
Telefon tarmoqlarida ishlash oson emas edi. Abonentlarni ulash qo‘lda
amalga oshirildi. 160 sm dan kam bo‘lmagan qizlar va beva ayollar kalitning
yuqori rozetkalariga etib borishlari uchun yollangan. 8 soatlik smenada ular og‘ir
telefon eshitish vositasini kiyib, soatiga 170 tagacha abonent aloqasini o‘rnatdilar.
Bu shunday asabiy va jismoniy harakatlarni talab qildiki, "telefon ayollari" ning bir
nechtasi bunga chiday olmadi. Qizlar bu joydan voz kechishga majbur, deb yozadi
poytaxt gazetasi muxbiri. Viloyat (shu jumladan Ural viloyati va yirik okrugi)
shaharlarida ulanishlar intensivligi poytaxt GTS ga qaraganda kamroq edi, lekin bu
erda ham u juda yuqori bo‘lib qoldi. 1908-1919-yillarda Perm, Chelyabinsk,
Yekaterinburg, Tyumen, Vyatkada "telefon ayollari". O‘rtacha soatiga 90-100
tagacha ulanish amalga oshiriladi. Perm pochta-telegraf okrugi ma'muriyatining
ma'lumotlariga ko‘ra, Uralning viloyat shaharlarida GTS xodimlariga yuklanish
ruxsat etilgan maksimal darajaga yetdi. Pochtada ham qizg‘in ish kuzatilmoqda.
13
. . -
Аскарханов А С Сборник постановлений и распоряжений по почтово телеграфному
. , 1905.
ведомству Житомир
17

Shunday qilib, 19-asrning oxirida Ufa shahrida pochta xodimi kuni quyidagicha
taqsimlangan. Ertalab soat 8-00 dan 10-00 gacha - yozishmalarni joylashtirish, soat
10-00 dan 12-00 gacha - saralash, 12 dan 19-00 gacha ikkinchi yuborish, 19-00 dan
21-00 gacha - saralash. kechki poyezdlar uchun yozishmalarni tayyorlash. 6 ta
pochtachi butun Ufaga tayangan va ularning pochta bo‘limlarini chetlab o‘tish
uchun ular har kuni 25-30 milya yo‘l bosib o‘tgan. Davlat Dumasi deputatlari
pochta xodimlarining mashaqqatli mehnatiga ham e'tibor qaratdilar. Shunday qilib,
III Davlat Dumasidagi Perm viloyatidan deputat Yegorov, pochta xodimlarining
ishi, hatto‘kichik ishchi posyolkalari va mintaqa shaharlarida ham, boshqa
kasblardan farqli o‘laroq, qiyin ekanligini ta'kidladi. Perm viloyatidagi Salda
sanoat posyolkasida (hozirgi Sverdlovsk viloyatidagi Salda shahri) 20 ming aholi
yashagan va 3 nafar xodimdan iborat bitta pochta-telegraf idorasi mavjud edi. Ular,
deputatning so‘zlariga ko‘ra, hatto‘erkin nafas ololmadilar: soat 8:00 dan 14:00
gacha yozishmalarni saralab, tarqatishdi. Soat 15:00 da Alapaevskiy poyezdi keldi
va 15:30 da Saldadan pochta jo‘natmalarini olib kelgan va olib ketgan Tagil poezdi
soat 15:00 dan 17:00 gacha yangi saralash bo‘ldi, 17:00 dan 19:00 gacha: 00
jamoatchilik qabul qilindi. Darhaqiqat, har kuni barcha xodimlar 12-14 soat
ishladilar. Ural statistiklari aloqa muassasalarida maksimal ishlab chiqarish
yuklariga ham doimiy e'tibor qaratdilar. Aloqa sohasida mehnat intensivligi
qurilish va sanoatdagi yukdan sezilarli darajada oshib ketdi 14
.
Tarixchi B.N.ning hisob-kitoblariga ko ‘ra. Mironov XIX-XX asrlar oxirida.
eng kam mahsuldor mehnat qishloq xo ‘jaligida qoldi. Sanoatdagi mehnat qishloq
mehnatidan 3 marta, savdoda 4 marta, qurilishda 6 marta samarali bo lgan.ʻ
Transport va aloqada mehnat intensivligi qishloq joylariga nisbatan 7,7 baravar
yuqori bo‘ldi. Aloqa sohasining bunday yuqori intensivlashuvi aloqa operatorlari
zimmasiga katta yuk bo‘ldi, shu bilan birga, bu transport va axborot
infratuzilmasida jadal rivojlanayotgan ishlab chiqarish munosabatlarining
ko‘rsatkichi edi. Matbuot va undan keyin Davlat Dumasi deputatlari doimiy
14
Миркин В.В., Морев В.А. К истории железнодорожной почты Западной Сибири (конец XIX - середина XX
в.) // Вестник Томского государственного университета. 2012. N 356, март. C 79-84.
18

ravishda Rossiya aloqa korxonalarida davlat ekspluatatsiyasi holatini aybladilar va
signalchilar qul bo‘lishdi. Pochta va telegraf xodimlariga nisbatan davlat siyosatini
o‘ng ham, so‘l ham tanqid qilishga muvaffaq bo‘ldi. Shunday qilib, 1908-yilda 3-
Dumadagi o‘ng qanot fraksiyalari yetakchilaridan biri M.Purishkevich Duma
minbaridan pochta-telegraf xodimlarining og‘ir ahvoli Rossiyaning Buyuk davlat
sifatidagi yuksak mavqeiga noloyiq ekanini ochiq e’lon qildi. . Shu bilan birga, III
Davlat Dumasining o‘sha deputatlari ham aloqa korxonalaridagi aylanma sanoat va
temir yo‘l transportiga qaraganda ancha pastroq ekanligiga e'tibor qaratdilar.
"Signalchilarning pozitsiyasi og‘ir, - dedi Volin viloyatidan deputat Berezovskiy,
Davlat Dumasi minbaridan, "lekin departamentning hech bir amaldori o‘z ishini
tashlab, zavodga bormaydi". Darhaqiqat, yigirmanchi asrning boshlarida. Sanoatda
o‘rtacha 10 yil ishlagan barqaror kadrlar mavjud edi. Qolaversa, o‘sha paytda
pochta-telegraf bo‘limida ishlash istagida bo‘lganlar ko‘p edi. Mansabdor
lavozimlarga nomzodlar uzoq vaqt davomida shogird sifatida ishlashga va bepul
bo‘sh ish o‘rinlarini kutishga tayyor edilar va amaldorlar 25 yillik xizmatdan keyin
nafaqaga chiqishga shoshilmadilar. Aloqa muassasalaridagi og‘ir mehnat
sharoitlari va xodimlarning barqarorligi o‘rtasidagi tafovutni quyida tushuntirishga
harakat qilamiz 15
.
2.2 Rossiyaning birinchi elektr telegraf liniyalari Elektr energiyasini
uzoq masofalarga uzatishda ijobiy amaliy natijalarga erishgan olimlar va
ixtirochilar telegraf signallarini uzatish uchun elektr aloqa liniyalarini tashkil qilish
muammosini hal qilishga yaqinlashdilar. 1840-yilda telegraf birinchi marta
Londondagi Blokvell temir yo‘lida nemis fizigi V. E. Veber (1804-1891)
tomonidan taklif qilingan elektromagnit telegrafda amaliyotga tatbiq etildi.
Shuningdek, u yerga yotqizilgan va o‘zaro bog‘langan temir yo‘llardan elektr
telegraf signallarini uzatish liniyasi sifatida foydalangan. O‘sha paytda bu g‘oya
amalga oshmagan edi. Faqat bir necha yilo‘tgach, trek sxemalari topilgan va temir
yo‘l signalizatsiya tizimlarida foydalanilmoqda. Rossiyada ilk bor akademik
15
. Мора В.А. Первые проекты и начало проведения электрического телеграфа через Сибирь и Дальний
Восток (1850-1870-е годы) // Новый
19

B.S.Yakobi 1843-yil 29-dekabrda SanktPeterburg Fanlar akademiyasining
ommaviy yig‘ilishida o‘zining “ Elektr telegrafiyasi to‘g‘risida ” ma ’ ruzasida elektr
zanjiri muammosiga e ’ tibor qaratdi: “ ... Har qanday telegraf xabarini belgilovchi
eng muhim narsa, yaÿni ikkala uchini bir-biridan alohida ulash uchun
moÿljallangan oÿtkazuvchi galvanik sxema haqida gapirishim uchun... yana bir
necha daqiqa vaqt berishingizni soÿrashim kerak ” . Rossiyada telegraf aloqalarini
tashkil etish bo‘yicha birinchi tajribalar, aksariyat mamlakatlarda bo‘lgani kabi, yer
osti aloqa liniyalarida ham amalga oshirildi. 1841-yilda Sankt-Peterburgdagi
Qishki saroy va Bosh shtab binosi o‘rtasida yer osti liniyasi qurildi (5.1-rasm).
Keyingi yillarda liniya Aloqa va jamoat binolari bosh boshqarmasiga,
so‘ngra Tsarskoye Seloga uzatildi. Ushbu uchta chiziqning birinchisi 364 m,
ikkinchisi - 2,7 km, uchinchisi - 25 km edi. Keyin Peterburg temir yo‘l
stantsiyasidan Aleksandrovskoe qishlog‘igacha bo‘lgan liniya ham qurildi. 1844-
yilda Morze boshchiligida Vashington va Baltimor o‘rtasida umumiy uzunligi 65
km bo‘lgan telegraf liniyasi qurildi 16
. Bu chiziq orqali S.Morze “ Xudo nima qildi.
O‘shandan beri havo va er osti telegraflarini, shu jumladan Eski va Yangi Dunyo
o‘rtasidagi suv osti telegraf liniyalarini jadal qurish boshlandi. Bu hayratlanarli
hikoya alohida tadqiqotni talab qiladi 17
. Bu erda biz faqat har qanday
telekommunikatsiya aloqa tizimining eng qimmat qismi uzatish liniyasi ekanligini
ta'kidlaymiz, u orqali signal haqiqatda tarqaladi. Ushbu uzun telegraf liniyalarini
yotqizishning eng qiyin vazifalaridan biri, shubhasiz, o‘rganilmagan qit'alar va
mamlakatlarning cho‘l hududlari bo‘ylab telegraf qurish vazifasi edi. Masalan,
telegraf liniyasini qurish jarayonida Shimoliy Amerikaning bepoyon
kengliklaridan o‘tishga to‘g‘ri kelganda, bizni chin dildan hayratga soladigan
quvvat bilan yengib bo‘lmaydigandek tuyulgan to‘siqlarni yengib o‘tishga to‘g‘ri
keldi. Chiziqlar yuzlab kilometrlarga cho‘zilgan hech bir madaniyatli odam hali
qadam bosmagan bokira o‘rmonlar telegraf ustunlari uchun yog‘och. Ushbu
16
www.himalayanglacier.ru/news.php (дата обращения: 27.02.2012)
17
Mopes B.A. Реформы почтовой связи Западной Сибири в первой трети XIX в. // Вестник Томского
государственного университета. 2016. N: 411, okr. C 94-97.
20

ishlarni amalga oshirish jarayonida telegrafni amalga oshirish kerak bo‘lgan
hamma joyda e'tiborga olingan ajoyib fakt yangi tasdiqni oldi, xususan: telegraf
umuman, hatto eng ko‘p yovvoyi, xalqlar qandaydir g‘alati sirli tuyg‘u uyg‘otdi
hali daxlsiz mulk bo‘lgan odam, hindlarning ov joylari, keyin cheksiz karlar orqali,
mahrum 1844-yilda Morze boshchiligida Vashington va Baltimor o‘rtasida
umumiy uzunligi 65 km bo‘lgan telegraf liniyasi qurildi. Bu chiziq orqali S.Morze
Xudo nima qildi xabarining uzatilishini omma oldida namoyish etdi, shunday
qilib, tabiat o‘g‘illari faqat kamdan-kam hollarda tajovuz dasht daraxtlari, ularda
ko‘pincha ko‘p kilometr yurish kerak etsivilizatsiyalashgan insoniyat vakillari
o‘rtasida fikr almashishda soqov vositachilarning yaxlitligi. Hech shubha yo‘qki,
bunga bino rahbarlarining hindlarga nisbatan tinch va xayrixoh munosabati katta
yordam berdi, shuning uchun ko‘plab rahbarlar telegraf ustunlari va simlarining
butunligini himoya qilishga to‘liq tayyorligini bildirdilar. Ish hali tugallanmagan
bir paytda, bu rahbarlardan biri, Ilon hindularining rahbari 1861-yilda San-
Frantsiskoga quyidagi xabarni yubordi: “ Men Carpentier mail Vanda telegrafning
buyuk boshlig‘ini ko‘rdim; Men u bilan qo‘ l berib ko‘rishdim, chunki men uni va
telegrafni yaxshi ko‘raman. Mening jangchilarim, ulardan 5000 tasi bor, telegrafni
buzmaydi.
Olti haftadan keyin men San-Frantsiskoga qayiqlarni va buyuk dengizni
ko‘rish uchun kelaman; telegrafda bo‘lgan barcha odamlar menga yaxshi
munosabatda bo‘ lishadi" . Biroq, telegraf tarixi telegrafga bo‘lgan munosabatning
boshqa holatlarini biladi. 1848--yilda Rossiyadagi birinchi Tsarskoye Selo temir
yo‘lida telegrafning yopilishiga mis simning o‘g‘irlanishi sabab bo‘ldi. Janubda
telegraf liniyalari qurilishida ham ahvol og‘ir edi. Rossiyada elektr telegrafining
rivojlanishi 1850-yilda boshlangan. 18
Ko‘p yillar davomida Siemens va Halske
Rossiyada elektr telegraf liniyalarini yaratishda, Rossiyaga telegraf va kabel
uskunalarini etkazib berishda, shuningdek, liniyalarni o‘zlari qurishda muhim rol
18
Аскарханов А.С. Примерная форма инструкции почтовой службы. Самара, 1912 .
21

o‘ynadi. Yakobi birinchi telegraf liniyasini 1841-yilda qurgan. Qishki saroy va
Sankt - Peterburgdagi Bosh shtab binosi o ‘ rtasida . Chiziqning uzunligi 363
m . Tavlangan yumshoq misdan diametri 3 mm bo ‘ lgan ikkita sim paxta iplarini ikki
qatlamga o ‘ rash orqali izolyatsiya qilingan , so ‘ ngra ignabargli daraxtlarning mum ,
mayin yog ‘ i va qatronidan maxsus mastik - kanifol bilan singdirilgan . Izolyatsiya
qilingan simlar tor qalay yenglariga tortilgan. Yakobi yozganidek , " kvadrat ostiga
yotqizilgan eksperimental chiziq , unda simlar quvurlarga emas , balki temir
choyshabdan maxsus shakllangan , bir - biriga o ‘ rnatilgan yenglarga yotqizilgan ,
katta noqulayliklarni ko ‘ rsatdi ...". Yenglarning birlashmasida suv ichkariga kirib
ketdi. Shuning uchun 1842 -yilda Qishki saroyni temir yo‘llar bosh boshqarmasi
bilan bog‘laydigan 2,7 km uzunlikdagi ikkita mis simning ikkinchi liniyasi qurildi.
Undagi temir qatlamli yenglar diametri 20 mm va uzunligi 1,5-2,0 m bo‘lgan
shisha quvurlar bilan almashtirildi. “ Shisha naychalarning uchlari engil
maydalangan va bir-biriga rezina vtulkalar bilan bog‘langan, shunda butun tizim
xandaqlarning har bir egri chizig‘ini osongina
22

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Chor Rossiya imperatorlarida Nikolay II
barcha turdagi aloqalarni rivojlantirishga, uning Rossiya imperiyasining chekka
hududlari bilan aloqa qilish uchun ham juda katta ahamiyat bergan. Imperator
Nikolay II davrida pochta-telegaraf va telefon habarlari aloqalari jadal rivojlanishi
Rossiya davlatining madaniy va iqtisodiy rivojlanishining eng muhim sharti boldi
desam adashmayman.
Buyuk islohotlar davrida Rossiya imperiyasining boshqarmalasi Vazirlar
tizimida o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Telegrafning jadal rivojlanishi aloqa
boshqaruvini o'zgartirishni talab qildi. GUPSiPZ va aloqa vositalarini
boshqarishning rivojlanishi telegrafni Gnnpd idoralariga topsjirishga olib keldi.
Tez orada telegraf boshqarmasi ixtisoslashtirilgan aloqa bo'limiga o'tadi va
Departamentga aylantiriladi. Ammo bu qayta tashkil etish yuzaki edi, pochta va
telegraf bo'limlari alohida bo'linmalar bo'lib qoldi, bu MPiT samaradorligini
pasaytirdi. Krepostnoylik huquqi bekor qilinganidan so'ng, jinoyatchilikning
ko'payishi jamoat tartibini saqlashni kuchaytirishni talab qildi va ichki ishlar
vazirligining o'zgarishiga olib keldi. Natijada MPiT ichki ishlar vazirligiga telegraf
shaklida qo'shildi va pochta bo'limlari ham. Chekka hududlarni rivojlantirish va
Rossiyani jahon telegraf tarmog'iga kiritish tufayli telegraf idorasi faoliyati
sezilarli darajada kengaydi. Departament tomonidan telegraflar qurildi telegraf
linilyalari yanada uzoqa yetib bordi va tegishli Qonunchilik ishlab chiqildi. Bo'lim
xodimlari orasida ayollar mustahkam o'rin egalladi.
23

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati.ʻ
I. Asosiy adabiyotlar
1.1 Аскарханов А.С. Примерная форма инструкции почтовой службы.
Самара,
1.2 Шапошников Г.Н. Времен связующая нить: этапы развития электросвязи
на Среднем Урале. Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та, 2002.
1.3 Кузнецов Д. Томск 4 октября // Томские губернские ведомости. 1863. 4
окт.
1.4 Бурухин А.М. Сибирский телеграф: историко-статистический очерк
//Почтово-телеграфный журнал. 1892. № 1
1.5 Разумов О.Н. Этапы развития электрической связи Томской области //
История электросвязи Томской области (от прошлого к настоящему).
Томск: Спектр, 2000
1.6 Шедлинг М. Телеграфы в Сибири // Почтово-телеграфный журнал. 1899.
№ 6. С. 621-634.
1.7 Базилевич К.В. Почта в России в XIX веке. М. : Свя 1+1927. Ч. 2.
1.8 Виташевская А.М. Старинная русская почта. М.: Свриздат, 1969. 80 с.
1.9 Вигилев А.Н. История отечественной почты. 2-е изд., перераб. и доп. М. :
Радио и связь, 1990.
II . Qo ʻ shimcha adabiyotlar
2.1 Яковлев Я.А., Рассамахин Ю.К. Рассказы о томской почте. Томск : Изд-во
Том. ун-та, 2003. 780 с.
2.2 Шваб Е.В. Почта в западносибирской деревне (на материалах Тобольской
губернии второй половины XIX - начала XX в.) // Сибирская
2.3 Долгушин А.П. Вначале была почта. Омск : Омич , 1997.
III.Internet malumotlari toplami
3.1 URL : www . svali . ru / wild - asia . com / pages / russia - flora . htm (дата обращения:
18.02.2012
24

Rossiya imperiyasida pochta-telegraf tarixi

Sotib olish