Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 137.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rossiya psixologiyasida oila psixologiyasining rivojlanish bosqichlariga asoslangan kriteriyalar tipologiyasi (S.G. Liders)

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKАSI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VАZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDАGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 60310900 – Psixologiya (oila psixologiyasi) ROSSIYA PSIXOLOGIYASIDA OILA PSIXOLOGIYASINING RIVOJLANISH BOSQICHLARIGA ASOSLANGAN KRITERIYALAR TIPOLOGIYASI(S.G.LIDERS) Oila psixoterapiyasi nazariyalari fanidan KURS ISHI Kurs ishi rahbari: Toshkent 2024 1 MUNDARIJA: KIRISH . ............................................................................................... ..... ............. .3 I BOB OILA PSIXOLOGIYASI RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI………………………………………………………………………...6 1.1 Oila kichik guruh va ijtimoiy institut sifatida…………………………………..6 1.2 A.G.Liders psixologik konsepsiyasining o‘ziga xos xususiyatlari…………….11 1.3 Oilaning psixologik chegarasi tushunchasi va chegara turlari………………… 16 II BOB PSIXOLOGIK ADAPTATSIYANING NAZARIY TAHLILI.........21 2.1 Oiladagi psixologik adaptatsiyani o`rganishga konseptual yondashuvlar.....21 2.2 Shaxsning turmushga moslashish turlari, moslashuv darajasiga ko`ra shaxsiyat turlarining kombinatsiyasi....................................................................26 2.3 Oila integratsiyasi tushunchasi va unga to`sqinlik qiluvchi omillar................31 XULOSA................................................................................................................. 37 ADABIYOTLAR RO‘YXATI VA INTERNET SAYTLARI ........................ ....39 GLOSSARIY..................................................................................................... .....40 2 KIRISH Oila men uchun muqaddas. Muqaddasligi shuki, avvalambor qayerda ishlashidan qat’i nazar, kim bo‘lishidan qat’i nazar agar oilada tarbiya, oilada muhit, oilada halollik, munosabat, tarbiyaga alohida e’tibor bermasa, hech qachon natija bo‘lmaydi. Shuning uchun men farzandlarimning tarbiyasiga juda katta e’tibor beraman. Har bir farzandimga ham, nevaramga ham alohida o‘zimning munosabatim bor. Har bir nevaramning alohida xarakterini bilaman, orzusini, istagini bilaman. Odam baxtliman deyishga qanchalik haqqi bor? Agar oilang bilan sen baxtli bo‘lsang, baxtliman deyishga haqqing bor. Faqat oilam emas, xalqim baxtli bo‘lsa men o‘zimni baxtli deb bilaman 1 . Sh.Mirziyoyev Mavzuning dolzarbligi: Ma’lumki, insoniyat jamiyati taraqqiy etib borgan sari odamlarning o‘zlari ham, ularning bir-birlari bilan bo‘ladigan o‘zaro munosabatlari ham, ayniqsa, shaxslararo munosabatlar orasida eng samimiy, eng yaqin bo‘lgan oilaviy munosabatlar ham takomillashib, o‘ziga xos tarzda murakkablashib boradi. Sababi: hozirgi zamon fan-texnika taraqqiyoti, ishlab 1 Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. – B. 14. 3 chiqarish munosabatlari, vositalari taraqqiyoti, qishloq xo‘jaligi, sanoat ishlab chiqarishi, umuman xalq xo‘jaligining barcha jabhalarida yangi texnologiya, texnik jarayonlarning jadal joriy etilishi bevosita shu jarayonlarning yaratuvchisi, ishtirokchisi bo‘lgan inson omiliga, inson shaxsiga ham o‘ziga xos, yangicha talablar qo‘ymoqda. Ishlab chiqarish munosabatlari, jamiyat taraqqiyoti, bir tomondan, odamlarning o‘zlarida ro‘y berayotgan ijtimoiy-psixologik, fiziologik va boshqa o‘zgarishlar kishilarning o‘zaro muloqot munosabatlari doirasini ma’lum darajada chegaralanib qolishiga, ularda ajdodlarimizda kuzatilgan tabiiylikning qisman buzilishiga va oqibatda inson ruhiyatida mumkin qadar hissiy, emotsional zo‘riqishlarning yuzaga ke lishiga asos bo‘lmoqda. Bularning ta’siri oilaviy hayot va undagi psixologik iqlimda ham o‘z ifodasini topadi. Oila inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, jamiyatning asosiy hujayrasi sifatida ijtimoiy va psixologik hayotning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Oilaning sog’lom rivojlanishi nafaqat alohida oila a’zolari uchun, balki butun jamiyat barqarorligi uchun ham ahamiyatlidir. Shu sababli, oila psixologiyasini o‘rganish hozirgi zamon psixologiyasi uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Oila va uning jamiyat hayotidagi o‘rni beqiyos bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaning 14-bobi oilaga bag’ishlangan 2 . Oilalarning mustahkamligi jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, milliy xavfsizligini, uning ravnaqi, taraqqiyotini belgilovchi, hal qiluvchi omil hisoblanadi. Hozirgi vaqtda jamiyatimiz uchun, insoniyat taraqqiyoti uchun, mustaqilligimiz istiqbollari uchun jiddiy xavf tug’dirayotgan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, ekologik, ichki va tashqi omillarning tahdidi ortib borayotgan ayni vaqtda oilalar mustahkamligini ta’minlash va bu masala to‘g’ri hal etilishining asosiy yo‘li bo‘lmish yoshlarni 2 Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O’zbekiston, 2016. – B. 14. 4 oilaviy hayotga tayyorlash masalasi hech kechiktirib sustkashlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan, o‘ta jiddiy yondashishlarni talab etuvchi davlat, hukumat miqyosidagi dolzarb masaladir 3 . Rossiya psixologiyasida oila rivojlanishini nazariy jihatdan tahlil qilish va amaliy jihatdan qo‘llashga oid ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Ayniqsa, A.G. Liders tomonidan ishlab chiqilgan oila rivojlanish bosqichlari va ular uchun xos bo‘lgan kriteriyalar tipologiyasi Rossiya psixologiyasining o‘ziga xos yutuqlaridan biridir. Ushbu nazariya oila tizimining evolyutsion rivojlanish jarayonlarini, uning har bir bosqichida yuzaga keladigan o‘ziga xos muammolarni va ularni hal qilish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan. Mavzuni o‘rganganlik darajasi: Ushbu kurs ishida oilaning o‘rni, jamiyat hayotidagi vazifasi va oila kichik bir insitut sifatida yoritib o‘tilgan. Shu bilan birga A.G.Liders nazaryasining rivojlanish bosqichlari va kreiteriyalar tipologiyasi(moslashuvchanlik; kommunikatsiya; rollar taqsimoti; oilaning iqtisodiy va psixologik barqarorligi) o‘rganildi. V.N.Drujinin, V.Satir va Sharq mutafakkirlari bo‘lmish Ibn Sino, Farobiy, Abu Rayhon Beruniy va Islom dinining muqaddas kitobi bo‘lmish Qurondagi oila borasida keltirilgan nazaryalar tadqiq etildi. Kurs ishi predmeti: R ossiya psixologiyasida oila psixologiyasining rivojlanish bosqichlariga asoslangan kriteriyalar tipologiyasi ning A.G.Liders nazaryasi asosida psixoterapiyaning hozirgi davr yo‘nalishlari Kurs ishi maqsadi : A.G.Liders psixologik konsepsiyasining o‘ziga xos xususiyatlari va kriteriyalar talqinini yoritib berish; Kurs ishining vazifalari: 3 Oila psixologiyàsi G‘. B. Shoumarov Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun o‘quv qo‘llanma «SHARQ» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent — 2013 9-bet 5 1.Oila kichik guruh va ijtimoiy institut sifatida olimlar nazaryalarini tadqiq qilish; 2. Oilaning psixologik chegarasi tushunchasi va chegara turlari borasidagi nazaryalarni mazmun mohiyatini o‘rganish; 3. Oiladagi psixologik adaptatsiyani o`rganishga konseptual yondashuvlar borasida ilmiy mulohaza mushohada yuritish; 4. Shaxsning turmushga moslashish turlari, moslashuv darajasiga ko`ra shaxsiyat turlarining kombinatsiyasini o‘rganish 5. Oila integratsiyasi tushunchasi va unga to`sqinlik qiluvchi omillarni yoritib berish; Kurs ishi metodlari va metodologiyasi: Oila bu jamiyatning ajralmas qismi V.Satir, Sotsiologlar”oila eskirgan va o‘lib borayotgan institut’’; V.N.Drujinin bola bu ortiqcha narsa; E. S. Kalmykova turmushning birinchi yillaridagi muammolar- ajrim; E. G. Eidemiller va V. V. Yustitskiy oila integratsiyasining ijtimoiy-funksional mexanizmlari. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi 40 sahifadan iborat bo‘lib uning tarkibiy qismiga kirish qismi, asosiy qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar va saytlar ro‘yxati, glossariy iborat. 6 I BOB OILA PSIXOLOGIYASI RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Oila kichik guruh va ijtimoiy institut sifatida Nikoh va oila 1960-1970-yillardan boshlab mutaxassislar, jumladan, psixologlar tomonidan tadqiqot mavzusi bo‘lib kelgan. Dastlab, oila, oilaviy tarbiyadagi kamchiliklar tufayli ruhiy kasalliklarning oldini olish bilan bog’liq holda o‘rganildi. Keyinchalik oila psixologiyasining e’tiboriga nikoh shakllarining tarixi va evolyutsiyasi, yoshlarning oilani shakllantirishga tayyorligi, er-xotin o‘rtasidagi munosabatlar, ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar, er- xotinlar o‘rtasidagi munosabatlar, oilaning turmush tarzi, oilaviy hayotning rivojlanishi kabi masalalar kirdi. Oila va oilaning jamiyatda tutgan o‘rnini tadqiq qilish asnosida oila psixologiyasiga sharq va g’arb mamlakatlarida etibor bera boshlandi. Zamonaviy jamiyatda oila institutiga bo‘lgan munosabat keng ko‘lamli fikrlar bilan ifodalanadi. Ba’zi sotsiologlar va psixologlarning fikricha, oila eskirgan, o‘lib borayotgan institutdir. Bu nuqtai nazar tarafdorlarining ta’kidlashicha, bugungi kunda inson har qanday ijtimoiy jamoalar nomidan o‘zini qurbon qila olmaydigan, biron bir guruh manfaatlarini shaxsiy manfaatlardan ustun 7 qo‘ymaydigan shaxsga aylanib bormoqda. Bunday bayonotlar ijtimoiy guruhdagi ta’lim va moddiy qulaylik darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, uning tug’ilish darajasi past bo‘lgan ma’lumotlarga asoslanadi. Bu tendentsiya Yerning turli mintaqalarida, shu jumladan uchinchi dunyo mamlakatlarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Psixologlarning fikriga ko‘ra, bu zamonaviy odam uchun oila endi mutlaq maqsad emas, balki nisbiy maqsad sifatida ifodalanishi bilan izohlanadi. 20-asrning birinchi uchdan birida Rossiyada ko‘plab tadqiqotchilar oila va nikohni bir xil tushunchalar - ma’lum bir ehtiyojlar to‘plamini qondirish uchun er va xotin o‘rtasidagi teng huquqli hamkorlik mexanizmlari sifatida ko‘rib chiqdilar, bu esa er va xotin munosabatlarini oilada markaziy o‘rinni egalladi. V.N.Drujinin nuqtai nazaridan, agar biz bolalarni oiladagi ortiqcha narsa deb hisoblasak, bola o‘sha paytlarda uy-ro‘zg’or buyumlarini iste'mol qilish va biologik ko‘payish sifatida tushunilgan edi. Biroq, ko‘pgina gumanitar fanlarda bu hali ham mavjud nikoh va oila bir xil tushunchalar emasligi ta’kidlanadi 4 . Nikoh - bu alohida ijtimoiy institut, erkak va ayol o‘rtasidagi munosabatlarning tarixiy shartli, ijtimoiy tartibga solinadigan shakli bo‘lib, ularning bir-biriga va farzandlariga nisbatan huquq va majburiyatlarini belgilaydi. A.G.Xarchev nikohni erkak va ayol o‘rtasidagi munosabatlarning ijtimoiy shakli sifatida belgilaydi, bu orqali jamiyat ularning jinsiy hayotini tartibga soladi va jazolaydi, ularning nikoh, shuningdek, ota-ona huquqlari va majburiyatlarini o‘rnatadi. Oila yanada murakkab tizim, chunki u nafaqat turmush o‘rtoqlarni, balki boshqa oila a’zolarini ham birlashtiradi. Ushbu tizimning murakkabligini hisobga olgan holda, uni o‘rganishga turli xil yondashuvlar mavjud bo‘lib, ulardan eng 4 Дружинин В. Теоретическая типология моделей семьи. Психология семьи. Хрестоматия. Под ред. Д.Я. Райгородского. Самара, 2002. с. 73 8 mashhurlari oilani kichik guruh, ijtimoiy institut va tizim sifatida o‘rganish yondashuvidir. Oilaning kichik guruh sifatida ta’rifi quyidagicha: ‘‘Oila - bu nikoh yoki qarindoshlik munosabatlariga asoslangan, a’zolari umumiy hayot, o‘zaro yordam, ma’naviy va huquqiy javobgarlik bilan bog’langan kichik guruh”. Oilaviy munosabatlar uch xil bo‘lishi mumkin: • qarindoshlik (aka-uka va opa-singillar); • avlod (ota-onalar-bolalar); • nikoh munosabatlari (er-xotin, turmush o‘rtoqlar). O.A.Karabanova o‘z tadqiqotini oila ichidagi munosabatlarni o‘rganishga qaratadi, chunki kichik guruh faoliyatining samaradorligi guruh ichidagi muloqot muammolarini - oila a’zolari o‘rtasidagi muloqotning xususiyatlari, hokimiyat va yetakchilikni taqsimlash, o‘ziga xos xususiyatlarga bog’liq. nizolarni hal qilish, guruhlararo o‘zaro ta’sirning muvaffaqiyati. Kichik guruh sifatida oilaning o‘ziga xos xususiyati uning a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarning yuqori ta’sirchan intensivligi va hissiy boyligidir. Kichik guruh sifatida oilaning xususiyatlari quyidagilardan iborat: • a’zolari o‘rtasidagi oilaviy yoki nikoh aloqalari; • hayotning umumiyligi: maxsus hissiy, axloqiy, huquqiy munosabat; • oilaviy guruhga umrbod a’zolik; guruhning maksimal geterojen tarkibi. Oila ijtimoiy institut sifatida odamlarning xulq-atvoriga ta’sir qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan tuzilma, odamlarning doimiy takrorlanadigan va takrorlanadigan ijtimoiy munosabatlar va amaliyotlar majmuini ta’minlaydigan mexanizm. Oila amaldagi qonunlar va me'yoriy hujjatlarga asoslanadi va jamiyatda va norasmiy ijtimoiy normalarda, qadriyatlar va ideallar sifatida ko‘riladi. birinchi navbatda ijtimoiy institut sifatida oilani o‘sha psixolog va sotsiologlar nuqtai 9 nazaridan ko‘rib chiqadilar ulardan bolalarni ijtimoiylashtirish uning eng muhim vazifasidir. V.N.Drujininning so‘zlariga ko‘ra: bolalar ham nikohdan tashqari, ham oiladan tashqarida tug’ilishi mumkin. Oila nikohdan keyin, hatto nikoh ichida yoki nikohdan tashqarida bola tug’ilgandan keyin ham emas, balki er va xotin uning hayoti, iqtisodiy farovonligi va tarbiyasi, ona va ota bo‘lishi uchun mas'uliyatni o‘z zimmalariga olganlarida paydo bo‘ladi. Bunday holda, bolaga iqtisodiy yordam davlat yoki jamoat tashkilotlari tomonidan amalga oshirilishi mumkin; lekin hech kim ota-onalardan tashqari birlamchi sotsializatsiyani ta’minlay olmaydi. Tizimli yondashuv nuqtai nazaridan, oila ochiq, doimiy rivojlanayotgan tizim, elementlar ular bir-biri bilan va atrofdagi tizimlar bilan o‘zaro ta’sir qiladi. Har qanday tizim singari, oila ham bir qator xususiyatlar bilan tavsiflanadi: 1) tizimning alohida elementlarining o‘zaro ta’siri; 2) holizm: bir butunga birlashuvchi tizimning alohida elementlari; 3) individual xususiyatlardan farq qiluvchi yangi xususiyatlarni olish; 4) asosiy parametrlari bo‘lgan tarkibiy tashkilot ierarxiya, chegaralarning mavjudligi, uyg’unlik, moslashuvchanlik va rol tuzilishi; 4) tizim ichidagi jarayonlarning o‘ziga xosligi (doiraviy, spiral, intervalgacha, uzluksiz); 5) gomeostaz dialektikasi (har bir tizimning barqarorlikni saqlashga intilishi) va rivojlanish (bunga ko‘ra har bir oila o‘z hayotiy tsiklidan o‘tadi). Shuni hisobga olish kerakki, tizimli yondashuv nuqtai nazaridan oila tashqi va ichki ta’sirlarga tarkibiy va funktsional o‘zgarishlar bilan javob beradigan moslashuvchan tizim bo‘lib, shaxs va umuman jamiyat hayotida katta rol o‘ynaydi, ba’zi hollarda shaxsning shaxsiy rivojlanishini ta’minlaydi, boshqalarida - patogen vaziyatlar va ruhiy kasalliklarni shakllantirishda yetakchi rol o‘ynaydi. 10 1.2 A .G.Liders psixologik konsepsiyasining o‘ziga xos xususiyatlari Oila a’zolarining o‘zaro munosabatlari ma’lum qonuniyatlarga bo‘ysunadi, ular yashirin va to‘liq ongli bo‘lmagan tabiatiga qaramay, uning yaxlit tuzilishini tashkil qiladi. Aleksey Georgiyevich Liders Rossiya psixologiyasida taniqli olim bo‘lib, oila psixologiyasi va oila tizimlarining rivojlanishiga oid nazariy va amaliy tadqiqotlari bilan mashhur. U oilaviy munosabatlarning psixologik xususiyatlarini tahlil qilish, oilaning rivojlanish bosqichlarini tasniflash va har bir bosqichga xos bo‘lgan muammolarni hal qilish usullarini aniqlash bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirgan. Liders o‘zining nazariyasida oilani dinamik tizim sifatida tasvirlaydi. U oilaning turli rivojlanish bosqichlari mavjudligini qayd etib, har bir bosqichda yuzaga keladigan o‘ziga xos psixologik muammolar va ularni hal qilish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan yondashuvlarni ko‘rsatadi. Bu nazariya oila tizimlarining moslashuvchanligini va barqarorligini ta’minlash uchun amaliy psixologiya sohasida qo‘llaniladi. A.G. Lidersning asosiy g’oyalari: 1. Oila tizimi rivojlanishining bosqichlari: Liders oilani insonning turli hayot bosqichlarida shakllanib, rivojlanib va o‘zgarib boradigan tizim sifatida 11 ko‘rib chiqadi. Har bir bosqich yangi muammolar, rollar va majburiyatlar bilan tavsiflanadi. 2. Bosqichlararo o‘tish jarayoni: Oilaning rivojlanishida murakkabliklar ko‘pincha bir bosqichdan boshqasiga o‘tishda yuzaga keladi. Bu davrda oila a’zolari yangi sharoitlarga moslashishi kerak. 3. Psixologik kriteriyalar tipologiyasi: Har bir rivojlanish bosqichi ma’lum bir kriteriyalarga ega. Masalan, oila tashkil etilish bosqichida er-xotinlar o‘rtasidagi moslashuv jarayoni asosiy muammo bo‘lsa, bolalar tug’ilgandan so‘ng ota-onalik rollariga o‘tish ustuvor ahamiyat kasb etadi. 4. Amaliy yondashuv: Liders oilaviy muammolarni aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha diagnostika usullarini ishlab chiqqan. Bu usullar psixologlar tomonidan keng qo‘llanilib kelinmoqda. A.G.Lidersning fikricha oila tizimi quyidagilardan iborat:  oiladagi hissiy aloqalarning tabiati;  oila rolining tuzilishi;  shaxslararo muloqotning xususiyatlari;  nizolarni hal qilish usullari;  birlashish;  sub'ektiv nikohdan qoniqish. Lidersning ilmiy hissasi: Rossiya psixologiyasida oila tizimlarini o‘rganish sohasida asosiy ilmiy maktablardan birini yaratdi. Oila tizimi va uning rivojlanishiga oid nazariyalarini amaliyotda sinab ko‘rish va rivojlantirish bilan shug’ullandi. Uning yondashuvi nafaqat Rossiyada, balki xalqaro miqyosda ham e'tirof etilgan 5 . A.G. Lidersning nazariyasi qo‘llaniladigan sohalar: 1. Oila psixologiyasi. 5 www . ziyo . uz 12 2. Oilaviy (psixoterapiya). 3. Sotsiologik va pedagogik tadqiqotlar. 4. Stress va muammolarni boshqarish sohasida amaliy psixologiya. A.G. Lidersning nazariyasi oilaviy munosabatlarni chuqurroq tushunishga yordam beradi va zamonaviy psixologiyada muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv oilaviy diagnostika, maslahat berish va konfliktlarni hal qilish sohalarida samarali vosita hisoblanadi. Oila tuzilishi quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi: Rossiya psixologiyasida oila psixologiyasining rivojlanish bosqichlariga asoslangan kriteriyalar tipologiyasi Rossiya psixologiyasida oila tizimining rivojlanishi psixologiya va sotsiologiya fanlarining kesishgan nuqtalarida keng o‘rganiladi. Ayniqsa, A.G. Lidersning oila rivojlanish bosqichlariga asoslangan kriteriyalar tipologiyasi bu sohada muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Liders oilani dinamik tizim sifatida tasvirlab, uning rivojlanish bosqichlarini va bu bosqichlarga xos kriteriyalarni aniqlagan. Ushbu nazariya oilaviy 13oilaning son va shaxsiy tarkibi oilaviy qoidalar oilaviy rollar oilaviy quyi tizimlar oila chegaralari afsona va rivoyatlar munosabatlarning shakllanishi va rivojlanish jarayonlarini yanada chuqurroq tushunishga imkon beradi. Oila rivojlanish bosqichlari A.G. Liders nazariyasida oila rivojlanishining har bir bosqichi oilaning yangi sharoitlarga moslashishi, yangi rollar va majburiyatlarni qabul qilishi bilan tavsiflanadi. Quyida ushbu bosqichlar va ularning asosiy kriteriyalari keltirilgan: 1. Oila tashkil etilishi bosqichi: Er-xotin o‘rtasida yangi oila tizimi yaratiladi. Nikoh va birgalikda yashashga moslashuv jarayoni boshlanadi. Asosiy kriteriyalar: Bir-biriga moslashish darajasi. Oila qiymatlari va maqsadlarining uyg’unligi. O‘zaro hurmat va qo‘llab-quvvatlash. 2. Bolalar tug’ilishi va oilaning kengayishi bosqichi: Oila yangi a’zo – farzand tug’ilishi bilan kengayadi. Bu bosqichda ota-onalik mas’uliyati va roliga o‘tish muhim hisoblanadi. Asosiy kriteriyalar: Ota-onalik vazifalarini bajarish qobiliyati. Farzand ehtiyojlariga moslashish. Oila a’zolari o‘rtasida o‘zaro munosabatlarni saqlash. 3. Oilaning barqaror rivojlanish bosqichi: Farzandlarning tarbiyalanishi va ularning ijtimoiylashuvi. Oilaning iqtisodiy va hissiy barqarorligi mustahkamlanadi. Asosiy kriteriyalar: Bolalar va ota-onalar o‘rtasidagi sog’lom munosabatlar. Oilaviy rollarning muvozanati. Stress omillarni boshqarish qobiliyati. 4. Bolalarning mustaqillikka chiqish bosqichi: Bolalar voyaga yetib, mustaqil hayot boshlaydi. Bu davrda oilaning tuzilishi va rollarida katta o‘zgarishlar yuz beradi. Asosiy kriteriyalar: Yangi rollarga moslashuv. Bo‘sh uy sindromi (empty nest syndrome) bilan kurashish. Er-xotin munosabatlarini qayta shakllantirish. 5. Qariyalar davri va oilaning yakuniy bosqichi: Ota-onalar pensiyaga chiqadi, qarilik davriga moslashadi. Bolalar o‘z oilalarini shakllantiradi. 14 Asosiy kriteriyalar: Qariyalar va yosh avlod o‘rtasidagi munosabatlar. Yolg’izlikka moslashuv. Hayot mazmunini qayta baholash. Kriteriyalar tipologiyasi va ahamiyati: Lidersning kriteriyalar tipologiyasi oilaning rivojlanish bosqichlarida uchraydigan muammolarni aniqlash va hal qilishga yordam beradi. Ushbu tipologiya oilaviy barqarorlikni saqlash, stressli vaziyatlarni boshqarish va ijtimoiy-psixologik yordam ko‘rsatishda qo‘llaniladi. Asosiy kriteriyalar: 1. Moslashuv: Har bir bosqichda oila a’zolari yangi rollar va vaziyatlarga moslashishi kerak. 2. Kommunikatsiya: O‘zaro muloqot va hissiy qo‘llab-quvvatlash oilaning barqarorligi uchun muhimdir. 3. Resurslar boshqaruvi: Oila ichidagi moddiy va hissiy resurslarni muvozanatlashtirish. 4. Muammolarni hal qilish: Qiyinchiliklarni birgalikda hal qilish va oila tizimining yaxlitligini saqlash. Nazariyaning amaliy qo‘llanilishi: A.G. Lidersning nazariyasi amaliy psixologiyada oila tizimlarini diagnostika qilish, oilaviy konfliktlarni hal qilish va maslahat berishda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, oilaviy terapevtlar va maslahatchilar ushbu nazariy yondashuvdan foydalanib, oilaning rivojlanishidagi o‘ziga xos muammolarni aniqlash va ularni samarali hal qilish yo‘llarini taklif qilishadi. A.G. Lidersning oila psixologiyasiga qo‘shgan hissasi uning rivojlanish bosqichlari va kriteriyalar tipologiyasi bilan bog’liq. Ushbu nazariya oilaning ijtimoiy va psixologik hayotdagi o‘zgarishlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy oilaviy maslahatchilik amaliyotida keng qo‘llaniladi. 15 1.3 Oilaning psixologik chegarasi tushunchasi va chegara turlari Oila a’zolari o‘zlarini bir-biriga va tashqi muhitga nisbatan boshqacha tutishadi. O‘zaro munosabatlar qoidalari oilaning tashqi va ichki chegaralarini belgilaydi. D. Jekson qoidalarni turli kontekstlarga xos bo‘lgan doimiy ravishda qo‘llaniladigan xatti-harakatlar usullari deb ta’riflagan. Masalan, ota- onalarning o‘zaro munosabati ularning farzandlari bilan o‘zaro munosabatidan farq qiladi. Qoidalar ijtimoiy yoki madaniy jihatdan aniqlanishi mumkin yoki ular ma’lum bir oilaga xos bo‘lishi mumkin. Oilaviy hayotning madaniy qoidalari hammaga ma’lum, masalan, ota-onaning intim hayoti farzandlari ko‘z o‘ngida o‘tmasligi, ular voyaga yetgunga qadar farzandlari uchun mas’ul ekanini hamma biladi. Noyob qoidalar faqat oila a’zolariga ma’lum 6 . Qoidalar oilaviy hayotning barcha jabhalarini, shu jumladan ularni amalga oshirish yoki ularga rioya qilmaslik oqibatlarini tartibga soladi. Qoidalarning aksariyati tushunilmaydi, lekin qat'iy rioya qilinadi. Ko‘pincha oila a’zolari boshqa narsalarni qilish haqida o‘ylamaydilar. Ba’zida qoidalar oilada aniq ifodalanadi, masalan:”Bolalar kattalarga xalaqit bermasliklari kerak”,”Ota-onalar uxlash vaqtini belgilashadi”,”Ota kechqurun qaysi dasturlarni tomosha qilishni tanlaydi” va hokazo. Vokal qoidalari ochiq tarzda taqdim etiladi, ular muhokama qilinishi 6 www . arxiv . uz 16 mumkin, ular haqida bahslashish va o‘zgartirish mumkin. Ba’zi qoidalar ochiq e'lon qilinmaydi, garchi ular, albatta, hammaga ma’lum:”Onaning alkogolizmi mavzusi - tabu”,”Agar muammolaringiz bo‘lsa, onangiz bilan gaplashganingiz ma’qul.” Aytilmagan qoidalar ham munosabatlarni boshqaradi, lekin ochiq muhokama qilinmaydi. Agar ular tilga olinsa, ular hatto eng sodiq oila a’zolari tomonidan rad etilishi mumkinOilaning o‘zida uchta turdagi chegaralar mavjud bo‘lib, ular oiladagi muloqot uslubini belgilaydi. Ota-onalar va bolalar o‘rtasida aniq chegaralar mavjud bo‘lib, ular bir-birlarini qo‘llab-quvvatlash va g’amxo‘rlik qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, ularning mustaqilligiga ma’lum darajada ruxsat beriladi, shuning uchun erkinlik va nazorat muvozanati ta’minlanadi.Oilaning psixologik chegaralari ko‘p yoki kamroq aniq va barqaror tuzilmalar bo‘lib, oilaning faoliyati uchun shart-sharoitlarni belgilaydi. Aslini olganda, bu oila a’zolarining oila ichidagi (ichki chegaralari) va tashqarisidagi (tashqi chegaralari) xatti-harakatlari bo‘yicha ommaviy va so‘zsiz kelishuvlar majmuasidir. Quyi tizimlar o‘rtasidagi chegaralarning buzilishi oila uchun jiddiy beqarorlik omilidir. Uch turdagi chegaralar mavjud: 17qattiq chegara moslashuvchan chegara strukturaviy chegara oilaning psixologik chegarasi Chegaralar - bu oila a’zolarining bir-biri bilan va tashqi dunyo bilan o‘zaro munosabatlarini belgilaydigan qoidalar. Qattiq chegaralar(rigidniy chegara) oila a’zolarini bir-biridan ajratib turadi. Bunday oiladagi bolalar o‘zlari uchun kurashish ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi, lekin hamkorlik va o‘zaro yordam ko‘nikmalarini rivojlantirmaydilar. Qattiq chegaralarga ega bo‘lgan oilada quyi tizimlar o‘rtasidagi aloqa kam bo‘ladi, faqat kuchli inqirozlar va stresslar oilani har qanday a’zosiga yordam berish uchun birlashtirishi mumkin; Garchi bu holatda ham, qattiq oila a’zolari, birinchi navbatda, o‘z oila guruhidan tashqarida yordam so‘rashlari mumkin. Oilaviy hayot qoidalari oila a’zolarini bir-biridan va jamiyatdan juda ko‘p ajratib qo‘yganda, qattiq chegaralar haqida gap boradi. Bu oila a’zolari o‘rtasidagi tajovuzkor munosabatlarda o‘zini namoyon qiladi. Ular xuddi yolg’iz va bir-biri bilan kurashayotgandek yashaydilar. Qattiq chegaralarning ifodasi:”Mening o‘z tashvishlarim bor”,”O‘z ishing bilan shug’ulla” degan iboralar. Oila a’zolari avtonomdir, lekin oila o‘z faoliyatini qiyinlashtiradi, chunki muvofiqlashtirish va moslashish yo‘q. Bunday oilada o‘sayotgan bolalar o‘zlari uchun kurashish ko‘nikmalariga ega bo‘lishadi, lekin muvofiqlashtirish va moslashish qobiliyatlari rivojlanmaydi. Quyi tizimlar orasidagi aloqa juda kam. Faqat kuchli inqirozlar va haddan tashqari stress oilani a’zolaridan biriga yordam berish uchun birlashtiradi. Qattiq chegaralarga ega bo‘lgan oila a’zolari o‘z oilasidan tashqarida yordam so‘rash ehtimoli ko‘proq. Diffuz chegaralarga kelsak , kamida ikkita variantni ajratish mumkin: 1. Har bir oila a’zosi doimo hamma haqida qayg’uradi, doimo yordam berishga va yordam berishga harakat qiladi. Juda ko‘p muvofiqlashtirish va moslashish mavjud, shuning uchun avtonomiya yo‘qoladi va u bilan tajriba o‘tkazish imkoniyati yo‘qoladi. Bunday oiladagi bolalar ota-onalariga ishonishlari mumkin, lekin o‘zlariga ishonmasliklari mumkin. Bolalar his-tuyg’ular sohasidagi 18 ko‘rsatmalardan mahrum, ular qaysi his-tuyg’ular o‘zlariga tegishli ekanligini va qaysi biri ota-onalarning aks-sadosi ekanligini bilishmaydi. Ular uchun oiladan tashqari munosabatlarni o‘rnatish qiyin, ular uchun yangi oila yaratish oson emas, ayniqsa, agar ular ota-ona oilasida bo‘lganidan ko‘ra ko‘proq intensiv yordam olmasalar. Quyi tizimlarning vazifalari aniq emas. Ko‘pincha bitta quyi tizim boshqasiga eriydi (ota-ona quyi tizimidagi er-xotinning quyi tizimi, er-xotin quyi tizimidagi ota-ona quyi tizimi va boshqalar). 2. Oilaviy uchburchaklarning paydo bo‘lishi, ya’ni bir kishi (masalan, bola) oilaning boshqa ikki a’zosi (masalan, ota-onalar) munosabatlariga ularni optimallashtirish uchun jalb qilinganida bunday munosabatlar. Bir tomonga (xotindan eriga) yuborilgan ma’lumot uchinchi shaxsga (erga emas, balki o‘g’liga) o‘tkazilganda alohida holat bo‘lishi mumkin . Shunday qilib, o‘g’il onaning erining o‘rnini bosishi mumkin - nikoh quyi tizimi ota-onani o‘zlashtiradi. Uchburchaklar paydo bo‘ladi, chunki ba’zida odamlar butun e'tiborini bir-biriga qaratishlari va yakkama-yakka munosabatlarni saqlab qolishlari qiyin. Umumiy stsenariy uchburchakning ikkita yaqin a’zosini”tashqi” (uchinchi) bilan bog’lash va uchinchisiga nisbatan ikkalasining farqlarini muhokama qilishni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, o‘z hayotidan ko‘ra o‘zganing hayotiga ko‘proq e'tibor beriladi. Diffuz chegaralar qattiq chegaralarga qarama-qarshidir. Bunday oilalarda quyi tizimlarning avtonomiyasi yo‘qoladi. Bolalar aniq oilaviy ko‘rsatmalardan mahrum, ular voyaga yetganda ham oiladan tashqari munosabatlarni o‘rnatish va o‘z oilasini yaratish qiyin kechadi. Uchburchakning yana bir turi - ona, bola o‘sib ulg’ayganida, u bilan jimgina ziddiyatda bo‘lgan otasining salbiy xususiyatlarini ko‘radi. U otasining salbiy xususiyatlarini bolaga tobora ko‘proq aks ettiradi, u bilan xuddi eri bilan ziddiyatga kirishadi, bu uning his-tuyg’ularini bo‘shatadi va hozircha oilani saqlab 19 qoladi. Bu bolaning deviant xulq-atvoriga olib kelishi mumkin - u onaning umidlarini oqlaydi. Oila mavjudligining ma’lum bir nuqtasiga qadar, uchburchaklar unda foydali funktsiyani bajaradi - ular yaqinlik va masofa o‘rtasidagi muvozanatni saqlaydi va oila a’zolaridan birortasidagi salbiy his-tuyg’ularning”tanqidiy massa” dan oshmasligiga yordam beradi, bu esa oilani yo‘q qilishi mumkin. Uchburchaklar oila a’zolaridan birining shaxsiyatini rivojlantirishga to‘sqinlik qilganligi sababli (qoida tariqasida, bu aniqlangan bemor - oila yordam so‘ragan kishi), uchburchaklarni yo‘q qilish kerak (detriangulyatsiya). Aniqlangan bemorning muammosi (jinoyat qilishi, kasal bo‘lishi yoki erta homilador bo‘lishi mumkin) - bu eskirgan oila tuzilishini o‘zgartirish muammosi. Chunki aniqlangan bemor bunday ishlarni to‘xtatsa, eski oila tuzumiga xavf tug’iladi (masalan, er-xotinning quyi tizimi ota-ona quyi tizimi tomonidan o‘zlashtirilsa, bolaning o‘sib ulg’ayishi ota-onaning hech qanday ishi qolmasligiga olib keladi. Quyi tizimlar orasidagi aniq chegaralar ularning eng maqbul variantidir, qattiq va tarqoq o‘rtasidagi narsa. Ular erkinlik va nazorat muvozanatini ramziy qiladi, oila a’zolariga o‘zaro bog’liqlikni his qilishlariga yordam beradi, lekin ularning individualligini ifodalashga xalaqit bermaydi i . Tizimli terapevtlar quyi tizimlar orasidagi chegaralarning xususiyatlariga alohida e'tibor berishadi, chunki ularning holati ko‘p jihatdan oilaning funktsional darajasini aks ettiradi. Sog’lom (funktsional) chegaralar quyi tizimlar uchun zarur bo‘lgan resurslarni qo‘llab-quvvatlash uchun etarlicha ochiq, ammo oila yaxlitligi va o‘ziga xosligini saqlab qolish uchun etarlicha yopiq deb ta’riflanadi. O‘tkazuvchanlik darajasi (hissiy aloqa, oila a’zolarining o‘zaro hissiy va ma’lumot almashish qobiliyati) va chegaralarning moslashuvchanligi (o‘zgartirish qobiliyati) oilaviy tizimlarning asosiy xususiyatlari hisoblanadi. 20 II BOB PSIXOLOGIK ADAPTATSIYANING NAZARIY TAHLILI 2.1 Oiladagi psixologik adaptatsiyani o‘rganishga konseptual yondashuvlar Insonning butun hayoti davomida - tug’ilgan paytdan to o‘limigacha, u doimiy ravishda moslashish jarayoni bilan birga keladi. Bu jarayonni «hayot» tushunchasidan ajratib bo‘lmaydi: moslashuvsiz hayotni tasavvur qilib bo‘lmaydi, xuddi moslashuv tirik organizmning hayot siklidan tashqarida mavjud emas. Moslashuv atamasi biologiya fanidan biroz o‘zgartirilgan tarkib bilan olingan. Bu shaxsning ijtimoiy muhit sharoitiga moslashishini anglata boshladi. Moslashuv - bu tirik organizmlarning harakatchan tizimlari, sharoitlarning o‘zgaruvchanligiga qaramay, yashash, rivojlanish va nasl berish uchun zarur bo‘lgan barqarorlikni saqlaydigan dinamik jarayon. Aynan uzoq muddatli evolyutsiya natijasida ishlab chiqilgan moslashish mexanizmi doimiy o‘zgaruvchan muhit sharoitida organizmning mavjudligini ta’minlaydi. Moslashuv jarayoni tufayli organizm tashqi dunyo bilan o‘zaro ta’sirlashganda gomeostazning saqlanishiga erishiladi. 21 Shu munosabat bilan moslashish jarayonlari nafaqat organizm faoliyatini optimallashtirish, balki”organizm-muhit” tizimidagi muvozanatni saqlashni ham o‘z ichiga oladi. Moslashuv jarayoni”organizm-muhit” tizimida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lganda amalga oshiriladi va fiziologik funksiyalar va xulq- atvor reaksiyalarining maksimal samaradorligiga erishish imkonini beradigan yangi gomeostatik holatning shakllanishini ta’minlaydi. Organizm va atrof- muhit statik emas, balki dinamik muvozanatda bo‘lganligi sababli, ularning nisbati doimo o‘zgarib turadi va shuning uchun moslashish jarayoni ham doimiy ravishda amalga oshirilishi kerak 7 . Moslashuv har qanday tirik organizmga xos xususiyatdir. Biroq, inson shunchaki tirik organizm emas, balki, birinchi navbatda, eng murakkab biosotsial tizimdir. Shuning uchun insonning moslashuv muammolarini ko‘rib chiqishda uchta funksional darajani ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir: fiziologik, aqliy va ijtimoiy. Tizimning barcha parametrlari o‘zgarishi mumkin bo‘lgan”individual- muhit” tizimida adekvat munosabatlarni saqlash jarayonida psixologik moslashuv hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Psixologik moslashuv uning tizimli tashkil etilishini ta’kidlagan holda, yaxlit o‘zini o‘zi boshqarish tizimining (“operativ dam olish” darajasida) faoliyati natijasi sifatida qaraladi. Moslashuvning psixologik ma’nosi yoki uning ijtimoiylashuv subyekti uchun foydaliligi qo‘rquv, yolg’izlik tuyg’usidan xalos bo‘lish yoki ijtimoiy yoki guruh tajribasiga asoslanib, odamni ijtimoiy o‘rganish (trening) vaqtini qisqartirish bo‘lishi mumkin. Sinov va xatolik zarurati, darhol mosroq xatti- harakatlar dasturini tanlash. Moslashuv sababi uning raqamlarini saqlab 7 Майерс Д. Социальная психология. Пер. с англ. – СПб.: Издательство «Питер», 1999.-688с. 22 qolishdan manfaatdor bo‘lgan guruh uchun foydaliligi, shuningdek, psixologik strukturaning barqarorligi bo‘lishi mumkin. Buning uchun guruh inson xatti- harakatlarining uning me’yorlari va an’analariga zid bo‘lmagan bunday shakllarini rag’batlantiradi va mustahkamlaydi. Yuqoridagi sabablardan biri yoki ularning kombinatsiyasi amal qiladimi yoki psixologiya va sotsiologiyada ijtimoiy moslashuv jarayonining boshqa hal qiluvchi omillari mavjudmi, hali empirik tarzda aniqlanmagan. Ijtimoiy moslashuvning sababi sub'ektning o‘zi yoki u a’zosi bo‘lgan guruh uchun moslashuv o‘zgarishlarining foydaliligi ekanligini ta’kidlab, faqat faraziy asosda fikr yuritish mumkin. Psixologik moslashuvning samaradorligi bevosita mikroijtimoiy o‘zaro ta’sirni tashkil etishga bog’liq. Oiladagi yoki ishlab chiqarish sohasidagi ziddiyatli vaziyatlarda, norasmiy muloqotni o‘rnatishdagi qiyinchiliklar, mexanik moslashuvning buzilishi samarali ijtimoiy o‘zaro ta’sirga qaraganda ancha tez-tez qayd etilgan. Shuningdek, moslashish ma’lum bir muhit yoki muhit omillarini tahlil qilish bilan bevosita bog’liq bo‘lib, aksariyat hollarda boshqalarning shaxsiy fazilatlarini jalb qiluvchi omil sifatida baholash samarali aqliy moslashuv bilan birlashtirilgan va bir xil fazilatlarni baholash bilan bog’liq. jirkanch omil sifatida uning buzilishi bilan bog’liq. Moslashuv - bu organizmning o‘z parametrlarini funksional optimal doirasida ushlab turadigan tarzda tartibga solish qobiliyatini amalga oshirish jarayoni bo‘lganligi sababli, ularni tasniflashning asosiy mezoni ko‘rib chiqilayotgan moslashish jarayoni uchun javobgar bo‘lgan tartibga solish tizimining xarakteristikasi hisoblanadi. Moslashuv jarayonida ikki darajani ajratish odatiy holdir - biologik va psixologik. Birinchisi, organizmning barqaror va o‘zgaruvchan jismoniy muhit sharoitlariga moslashishini o‘z ichiga oladi. 23 Moslashuvning psixologik jihati «shaxsning shaxs sifatida jamiyatda mavjud bo‘lishga shu jamiyat talablariga muvofiq hamda o‘z ehtiyojlari va manfaatlariga moslashishi»ni qamrab oladi. Psixologik moslashuv jamiyat normalari va qadriyatlarini o‘zlashtirish orqali amalga oshiriladi. Uning asosiy ko‘rinishlari o‘zaro ta’sirni o‘z ichiga oladi, shu jumladan. muloqot, boshqa odamlar bilan odam va faol faoliyat. Oilaga moslashish yuqorida sanab o‘tilgan komponentlarni o‘z ichiga oladi va oilaviy hayot bilan tanishish, unga asta-sekin kirib borish jarayoni sifatida boshlanadi. Bu davr ayniqsa qiyin, chunki bu nafaqat muloqot va faoliyatni qayta qurish, balki yosh turmush o‘rtoqlarning shaxsiyatidagi o‘zgarishlar, ehtiyoj-motivatsion sohani qayta qurish, o‘z-o‘zini anglashning yangi darajasini, ijtimoiy muhit bilan yangi aloqalarni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. T. B. Kartseva nikohni inson hayotidagi burilish nuqtalaridan biri sifatida baholagan holda, bu shaxsiyat rivojlanishining butun holatini o‘zgartirish haqida ekanligini ko‘rsatadi, bu rollarning o‘zgarishiga, u bilan o‘zaro munosabatda bo‘lgan odamlar doirasining o‘zgarishiga olib keladi. Tabiiyki, bunday muhim hayotiy voqealar, jumladan, ularning modalligidagi ijobiy va salbiy o‘zgarishlar shaxsiy o‘zgarishlarga, butun men tizimini qayta qurishga olib keladi va inson tomonidan juda og’riqli tarzda boshdan kechiriladi”. Nikohdan oldin yosh odam allaqachon o‘rnatilgan “men-image” ga ega boladi. Nikoh tugagandan so‘ng, turmush o‘rtoqlar avvalgidek yashashning imkoni yo‘q vaziyatga tushib qolishadi, bu esa davlatning beqarorligi va norozilikni oshiradi. Ammo, eng boshida “men” ni topish bo‘yicha ish olib borilmoqda, aks ettiruvchi”men” yanada murakkab va tabaqalashtirilgan bo‘lib 24 bormoqda, yangi, murakkab va etarlicha barqaror imidjni yaratish uchun ichki qarama-qarshiliklarni bartaraf etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda”. E. S. Kalmykova turmushning birinchi yillaridagi muammolar haqida gapirar ekan, birgalikda hayotning birinchi yoki ikki yili - bu individual aloqa stereotiplarini shakllantirish, qadriyatlar tizimlarini uyg’unlashtirish, umumiy xulq-atvor chizig’ini rivojlantirish davri. Bu davrda turmush o‘rtoqlarning o‘zaro moslashuvi, ikkalasini ham qoniqtiradigan bunday turdagi munosabatlarni izlash mavjud. Ushbu bosqichda quyidagi vazifalar hal qilinadi: - oila tuzilishini shakllantirish - er va xotin o‘rtasidagi funktsiyalarni (rollarni) taqsimlash; - umumiy oilaviy qadriyatlarni rivojlantirish. Moslashish davrida ham barqaror, ham beqaror oilalarda oilaviy hayotning ma’lum sohalarida ehtiyojlarning mos kelmasligi mavjud: barqaror juftliklar uchun bu ahamiyatsiz, beqaror juftliklar uchun bu muhim ahamiyatga ega. Barqaror juftliklardagi bu yengil kelishmovchilik ularga munosabatlarni bosqichma-bosqich rivojlantirish va yaxshilash imkoniyatini beradi. Yosh oilalar juda beqaror shakllardir, turmush o‘rtog’iga bo‘lgan his-tuyg’ular kuchli ijobiy va salbiy zaryadga ega - his-tuyg’ularning noaniqligi juda katta. Ko‘pgina oilalar xulq-atvor va his-tuyg’ularda ekstremallik bilan ajralib turadi. Aksariyat tadqiqotchilarning fikricha, nikohdan keyin bir muncha vaqt o‘tgach, har ikkala turmush o‘rtoqning nikohidan qoniqish hissi oshadi 8 . 8 Сизанов А.Н., Быков В.М., Тюхлова И.Н., Смирнова Е.С. Безопасное и ответственное поведение: Цикл бесед, практических и тренинговых занятий с учащимися I - XI классов о ВИЧ-инфекции и наркотической зависимости: Пособие для класс. рук., воспитателей, психологов и соц. педагогов, под ред. А.Н. Сизанова. – Мн.: «Тессей», 1998. Ч. III.-176с. 25 2.2 Shaxsning turmushga moslashish turlari, moslashuv darajasiga ko‘ra shaxsiyat turlarining kombinatsiyasi Qobiliyatlarning uyg’unligi, aniqrog’i, ularning rivojlanish darajasi va mavjudligi ma’lum turdagi shaxslarni ajratib ko‘rsatishga imkon beradi: 261. Yuqori moslashgan 2. o'rta moslashgan 3. kam moslashgan 4. moslashtirilmagan Yuqori darajada moslashgan shaxslar muloqot qilish, hamkorlik qilish uchun yuqori va juda yuqori qobiliyatlarga ega. Bunday odamlar haqida aytishimiz mumkinki, ular tug’ma psixologlar, chunki ular boshqa odamlarning ruhiy holatini yaxshi tushunishadi. Ularning o‘z-o‘zini bilish qobiliyati yuqori. Ular o‘zlarini juda tanqid qiladilar. Qoida tariqasida, ular boshqa odamlarga do‘stona va samimiy, ular axloqiy rivojlanishning yuqori darajasi bilan ajralib turadi. Har qanday vazifaga yetarlicha mas'uliyat bilan yondashadi, ularning aksariyati yaxshi ruhiy salomatlikka ega. Yuqori darajada moslashgan shaxslar juda katta odamlar guruhini tashkil qiladi. Ular barqaror va muvaffaqiyatli nikohlarning yadrosidir, chunki ular nikoh va oilaviy hayotga moslashgan boshqalardan yaxshiroqdir. Bunday shaxslar allotsentrik, sotsotsentrik, altruistik va egosentrik xulq-atvor turlarini uyg’un ravishda birlashtiradi. Shuning uchun, vaziyatga qarab, ularning etarli tanlovi mavjud 9 . O‘rta moslashgan shaxslar umumiy moslashuvchan qobiliyatlarning notekis rivojlanishi bilan ajralib turadi. Masalan, muloqot va hissiy aloqalarga yaxshi moyillik o‘z his-tuyg’ularini boshqarishning rivojlanmagan qobiliyati bilan birlashtirilishi mumkin. Ayrim shaxslarni faqat psixiatriya va tibbiy psixologiya ma’lumotlarini tahlil qilish asosida o‘rta moslashtirilgan deb tasniflash mumkin. Zamonaviy psixiatriyada bunday shaxslar urg’ulangan deb ataladi. Kam moslashgan shaxslar - bu alkogolizm, turli xil neyropsixiatrik kasalliklar (isteriya, obsesif-kompulsiv buzuqlik, turli doimiy qo‘rquvlar, turli xil depressiyalar, asab tizimining og’ir holatlari) bilan og’rigan odamlarning mutlaqo boshqa kontingentini qamrab oladigan odamlarning o‘ziga xos guruhi.Yengil va o‘rtacha aqliy zaifligi bo‘lgan shaxslarni ham kam moslashgan shaxslarga kiritish mumkin. 9 Карабанова О.А. Психология семейных отношений и основы семейного консультирования: Учеб. пособие. М.: Гардарики, 2005. -- 320 с. 27 Noto‘g’ri adaptatsiyalangan shaxslar - shizofreniyaning progressiv shakllari, manik-depressiv psixoz, og’ir miya shikastlanishi, aqliy zaiflikning og’ir shakllari va boshqalar bo‘lgan odamlar guruhidir. Statistik hisobotlardagi turli xil ta’riflar va farqlar tufayli turli maktablarning psixiatrlari tomonidan turli mezonlar qo‘llaniladi va yo‘nalishlarda bu ko‘rsatkichlar juda katta farq qiladi va sanoati rivojlangan mamlakatlar aholisining 1 dan 5% gachani tashkil etadi. Qoida tariqasida, bu shaxslar davlat yoki alohida fuqarolarning homiyligida bo‘lib, ular ko‘pincha muomala layoqatidan mahrum bo‘ladilar. Shu sababli, bu guruhga g’ayriijtimoiy xulq-atvorga ega bo‘lgan shaxslar, shuningdek, retsidiv jinoyatlari bo‘lgan, haqli ravishda kam moslashuvchan shaxslar deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan shaxslar kiritilishi mumkin emas. Shunday qilib, bizda shaxslararo o‘zaro ta’sir, hamkorlik, muloqotga moslashish darajasiga ko‘ra to‘rtta ajralmas guruh mavjud: 1) Yuqori darajada moslashgan shaxslar (VL) 2) o‘rta moslashtirilgan shaxslar (SL) 3) kam moslashuvchan shaxslar (LL) 4) moslashtirilmagan shaxslar (DL) Er-xotin juftlik bo‘lganligi sababli, barcha mumkin bo‘lgan holatlar moslashish darajasiga ko‘ra quyidagi turdagi kombinatsiyalarga birlashtirilishi mumkin. 1. VL + VL 2. VL + SL 3. VL + NL 4. VL+DL 5. SL + SL 6. SL + NL 7. SL+DL 28 8. NL + NL 9. NL+DL Tabiiyki, bu mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarda nikoh moslashuvi va moslashuv darajasi butunlay boshqacha bo‘ladi. Birinchi ikkitasida, yuqori darajada moslashgan va o‘rtacha darajada moslashgan shaxslar er-xotinda uchrashsa, biz nikoh munosabatlarida juda yuqori darajadagi muvaffaqiyatni kuzatamiz. Ko‘rinib turibdiki, past moslashtirilgan, noto‘g’ri moslashtirilgan shaxslarning o‘rta moslashganlar bilan turli xil kombinatsiyasi bizga barqarorligi juda past bo‘lgan muammoli, ziddiyatli va nevrotik nikoh birlashmalarini beradi 6-9 kombinatsiyalar. 3 va 5 kombinatsiyalar bizga o‘rtacha barqaror nikohlarni beradi. 29 2.3 Oila integratsiyasi tushunchasi va unga to‘sqinlik qiluvchi omillar Oila inson kamolotining eng muhim unsurlaridan biridir. Bizning otalarimiz, onalarimiz va aka-ukalarimiz biz bilan aloqada bo‘lgan birinchi mavjudotlar bo‘ladi va biz ulardan turli xil ko‘nikmalar, odatlar, qadriyatlar va dunyoni ko‘rish va harakat qilish usullarini o‘rganamiz. Oila integratsiyasi deganda oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarda mavjud bo‘lgan salomatlik, uyg’unlik va muvozanat darajasi tushuniladi, shu jumladan shaxs va uning oila yadrosidagi rolini qadrlaydi. Uni saqlab qolish uchun oila yadrosining har bir a’zosining mustahkam, tuzilgan va izchil munosabatlari va bog’lanishini ta’minlaydigan sa’y-harakatlar, talab etiladi, shunda oila uyushgan va funksional tarzda ishlaydi va hosil qiladi. Maqsad - oilaning barcha tarkibiy qismlari o‘rtasida uyg’unlik va ishonch va birlik munosabatlarini yaratishga alohida qiziqish ko‘rsatgan holda, butun oilaning rivojlanishiga imkon beradigan sog’lom oila muhitiga erishish. Umuman olganda, biz oilaviy integratsiya haqida gapirganda, biz oilada kuchli va hurmatli ittifoq va rishtalarni saqlashga qaratilgan sa’y-harakatlarni 30 nazarda tutamiz, bunda kattalar o‘z farzandlarining hayotida ishtirok etishlari mumkin, bu esa barcha oila a’zolariga sifatli aloqani saqlab qolish va namuna sifatida harakat qilish imkonini beradi. Yaxshi oilaviy integratsiya ijobiy qadriyatlarni targ’ib qilish va birgalikdagi faoliyatni amalga oshirish uchun vaqt va kuch sarflash va oila a’zolari o‘rtasida yaxshi munosabatlarni o‘rnatish, shuningdek, oilani bolalar hayotiga jalb qilish orqali sifatli ta’limni kafolatlash imkonini beradi.Buning uchun oilaviy guruh a’zolari sifatli vaqtni bo‘lishishlari , shuningdek, muloqot qilishlari va qo‘rquvlar, shubhalar, his-tuyg’ular, quvonchlar va qadriyatlar ifodalanishi kerak . Muhim bo‘lishi mumkin bo‘lgan yana bir jihat nafaqat oilaning o‘zini qanday tutishi, balki uning jamiyatning qolgan qismi va atrof-muhitga, jumladan, ish, do‘stlik yoki dam olish faoliyati bilan qanday bog’liqligi hamdir. Xuddi shunday, munosabatlar nafaqat oilaning eng kichik a’zolari bilan, balki uning qolgan a’zolari, shu jumladan er-xotin munosabatlari (agar mavjud bo‘lsa) o‘rtasida ham yaxshi bo‘lishi kerak. Yaxshi munosabatlar nafaqat ular o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash uchun, balki oilaning qolgan a’zolariga (ayniqsa bolalar) ham ta’sir qiladi. Bu yomon er-xotin istamasa ham birga qolishlari kerak degani emas, lekin bu ularning o‘zaro munosabati atrof- muhitning qolgan qismiga va ayniqsa bolalarga zarar yetkazmasligi yoki o‘zini aybdor his qilmasligi uchun yetarlicha hurmatli ekanligini anglatadi 10 . Oila integratsiyasi shunchaki amalga oshiriladigan narsa emas. Ushbu bog’liqlikni ta’minlaydigan dinamika mavjud bo‘lgan oilalar uning barcha tarkibiy qismlarining sog’lom evolyutsion rivojlanishiga imkon berishi 10 Посысоев Н.Н. Основы психологии семьи и семейного консультирования: Учеб. пособие, М.: Изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС, 2004. - 328 с. 31 ko‘rsatilgan, ayniqsa bolalarda kuchli o‘z-o‘zini hurmat qilish va boshqalar bilan birga yashashga imkon beradigan ijobiy qadriyatlar to‘plami rivojlana oladi. Muloqot ham ma’qul bo‘lib, izchil chegaralarni izlash va qo‘llash osonlashtiriladi va ular ham voyaga yetmaganlar tomonidan osonroq tushuniladi. Bu shuningdek, tajovuzkorlikka moyil bo‘lgan yoki teng bo‘lmagan kuch munosabatlarini izlashga moyil bo‘lgan antisotsial qadriyatlarni taqdim etishni qiyinlashtirishi mumkin. Xuddi shu tarzda, haqiqatdan qochish yo‘llarini izlash (masalan, giyohvand moddalar) va yuzaga keladigan muammolarni hal qilish uchun faolroq qidiruv rag’batlantiriladi. Shuningdek, oilada yaxshi integratsiyaning yo‘qligi diqqatni jamlash bilan bog’liq muammolarga, unumdorlikning pasayishiga, noqulaylik va qayg’uga moyilligiga, stressli vaziyatlarga duch kelish qobiliyatining pasayishiga yoki ijtimoiylashuv qobiliyatining pasayishiga olib kelishi kuzatilgan. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, oila a’zolari o‘rtasida ijobiy muhit va iqlimni yaratish va bu normal rivojlanishi uchun oila integratsiyasini saqlash juda muhimdir. Ammo haqiqat shundaki, bunday integratsiyaga zarar yetkazadigan ko‘plab omillar mavjud. Ulardan biri va, ehtimol, eng keng tarqalgani, oila va ishni yarashtirishdagi qiyinchiliklar, ayniqsa ish vaqti yoki turi voyaga yetmaganlarning ko‘p vaqtini yolg’iz o‘tkazishini yoki ota-onalardan biri ular bilan deyarli vaqt o‘tkazmasligini anglatsa. Shu ma’noda, o‘yinlar va turli tadbirlar orqali birgalikda o‘tkazish va aralashish uchun daqiqalarni topish tavsiya etiladi. Er-xotin munosabatlarida tengsizlikning mavjudligi, oiladagi har qanday a’zoning ehtiyojlarini qadrlamaslik yoki jinoyatchilik, giyohvandlik yoki oila ichidagi zo‘ravonlik kabi muammolarning mavjudligi ham oilaning parchalanishi muammolarining sabablari bo‘lib, salbiy oqibatlarga olib keladi. 32 Davomli ishsizlik, ijtimoiy chetlanish yoki o‘ta qashshoqlik holatlari ham ushbu integratsiyani saqlab qolishda qiyinchiliklar tug’dirishi mumkin. Alohida ahamiyatga ega bo‘lgan yana bir mumkin bo‘lgan qiyinchilik - bu oila a’zolarining ehtiyojlarini er-xotinlar va bolalar darajasida idrok etmaslikdir. Buni, masalan, alohida ta’limga muhtoj bo‘lgan ba’zi bolalarda ko‘rish mumkin, masalan, aqliy nuqsonlari, autizmi, miya yarim palsi yoki ruhiy kasalliklari bo‘lgan voyaga yetmaganlardir. E. G. Eidemiller va V. V. Yustitskiy (1990) oila integratsiyasining ijtimoiy- funksional mexanizmlarini oila a’zolari va ularning munosabatlarini o‘z ichiga olgan, oilani qo‘llab-quvvatlovchi motivlarning shakllanishi va rivojlanishiga olib keladigan psixologik jarayonlar to‘plami deb atashadi (ya’ni ijobiy motivlarni belgilaydigan motivlar). Oilaga bo‘lgan munosabat, a’zo bo‘lib qolish istagi, uni mustahkamlash istagi), bu salbiy, asabiylashuvchi tajribalarni - tashvish, stressni, ichki va shaxslararo nizolarni bartaraf etishga yordam beradi. Ushbu mexanizmlarning harakati u yoki bu oilaning qiyinchiliklarga va umidsizlikka munosabati bilan namoyon bo‘ladi. Agar oilada bu mexanizmlar ishlamasa yoki buzilgan bo‘lsa, unda qiyinchiliklar oilani buzuvchi, uning kuchini zaiflashtiradigan omil bo‘lib xizmat qiladi. Ta’riflangan ijtimoiy-funksional mexanizmlarning samarali ishlashi bilan bir xil qiyinchiliklar oilaning yanada integratsiyalashuvi, uning yanada uyg’unligi manbai bo‘ladi. E.G. Eidemiller va V.V. Yustitskiy oila integratsiyasining ikkita mexanizmini ajratib ko‘rsatadi: taqdir hamjamiyati mexanizmi va oila bilan hissiy identifikatsiya. “Taqdir hamjamiyati” ning ijtimoiy-psixologik mexanizmi : Ushbu mexanizmning ishlashi quyidagi munosabatlar bilan ta’minlanadi. 1. Oila a’zolari o‘z ehtiyojlarini oila sifatida (va individual emas) aniq qondirish g’oyasini, mahoratini, odatini shakllantiradi. Oila a’zolarining ongida 33 oilaviy hayot hayotiy ehtiyojlarni qondirishning eng tabiiy, qulay, odatiy usuli bo‘lib tuyuladi: moddiy, maishiy, jinsiy, tushunish, muloqot va hurmat . 2. Oilani mustahkamlash bunday oila a’zolari tomonidan o‘z ehtiyojlarini qondirishning eng qulay usuli sifatida qabul qilinadi. Butun oilaga g’amxo‘rlik qilish o‘ziga g’amxo‘rlik qilish sifatida qabul qilinadi. 3.”Oila ishonchini” rivojlantirish. Bu shunday oilada qarama-qarshiliklar yumshatiladi yoki o‘zaro yon berish yoki tomonlardan birining ixtiyoriy yondoshuvlari orqali qayta ishlanishida namoyon bo‘ladi. Konsessiyaning asosi fidoyilik emas, balki ishonchdir. Hosildor, birinchidan, uning imtiyozlari kelajakda unga foydali bo‘lishiga ishonch hosil qiladi; ikkinchidan, boshqa vaqtda va boshqa vaziyatda oilaning boshqa a’zolari ham shunday qiladi; uchinchidan, uning rioya qilish suiiste'mol qilinmasligi va minnatdorchilik bilan qabul qilinishi. Bunday oilalardagi munosabatlar tizimi ma’lum darajada kemaning uzoq safaridagi yaxshi ekipaj munosabatlariga o‘xshaydi. Har bir inson kema va ekipajga g’amxo‘rlik qilayotganda, o‘zini o‘zi g’amxo‘rlik qilishini tushunadi. Bunday oila a’zolarining o‘zlari ahil-inoq oilalarda voyaga yetgan 11 . 4. O‘zaro empatiyaning yuqori darajasi. Bir-birining ichki dunyosini yaxshi ifodalash qobiliyati yuqori darajada rivojlangan. Oila a’zolari, qoida tariqasida, turli vaziyatlarda bir-birlarining harakatlarini oson va to‘g’ri taxmin qilishlari mumkin. Ta’riflangan integratsiya mexanizmi rivojlanmagan yoki buzilgan oilalar (o‘zaro mustaqil munosabatlarga ega bo‘lgan oilalar) quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: 11 Психология семьи Учебник Под редакцией Е. Г. СуРКоВой Рекомендовано УМО по классическому университетскому образованию в качестве учебника для студентов высших учебных заведений, обучающихся по направлению подготовки 030300 — Психология 34 - Oiladan tashqarida va undan mustaqil ravishda keng doiradagi ehtiyojlarni qondirish tendensiyasi mavjud. Oila imkon qadar uy xo‘jaligini o‘zlashtirmaslikka harakat qiladi, alohida dam olish an'analari ifodalanadi, oilaning har bir a’zosi alohida do‘stlar va tanishlar davrasiga ega. Oila byudjetida har bir oila a’zosining o‘z xohishiga ko‘ra sarflagan mablag’lari muhim rol o‘ynaydi. - Oila a’zolari umumiy rejalar va ishlarni amalga oshirishni yaratishda juda o‘zini tutadi (ko‘pincha oila bolalarni sotib olish bilan tortadi). O‘zaro mustaqil munosabatlarga ega bo‘lgan oilada kredit bo‘yicha o‘zaro ishonch kamroq darajada namoyon bo‘ladi, ya’ni qarama-qarshilik yuzaga kelganda, bunday oila a’zosi o‘zini boshqasi uchun nima qilsa, u buni qiladi deb his qilmaydi. o‘zi uchun. ‘‘Taqdir hamjamiyati” mexanizmi rivojlanmagan oila har doim ham beqaror bo‘lishi shart emas, lekin barqarorlik ba’zi boshqa daqiqalar hisobiga erishiladi. Ushbu mexanizmning rivojlanmaganligining manbalari juda boshqacha bo‘lishi mumkin - birinchi navbatda, oilada: oilada uzoq muddatli jiddiy nizolarning mavjudligi. Boshqa oila yoki ota-ona oilasidan olingan oilaviy munosabatlarning salbiy tajribasi ham to‘sqinlik qiladi. Oila fobiyasi paydo bo‘ladi, bu umumiy taqdir bilan tavsiflangan kuchli oilaviy munosabatlarga kirishdan qo‘rqishda namoyon bo‘ladi, odamlar oiladan mustaqillikni iloji boricha uzoqroq saqlashga intiladi 12 . Oilaviy psixoterapiya nuqtai nazaridan, zaiflashgan oilaviy integratsiya mexanizmi bo‘lgan oilada keng ko‘lamli buzilishlarga nisbatan immunitet pasayadi. Bunday turdagi oilalar yashash sharoitlariga juda sezgir. Undagi munosabatlar hamma narsa yaxshi bo‘lsa, yaxshi. “Oila bilan hissiy identifikatsiya” ning ijtimoiy-psixologik mexanizmi 12 www . koobru . uz 35 Oila integratsiyasining ushbu mexanizmining ishlashida yetakchi rolni oila a’zolari o‘rtasidagi hamdardlikning hissiy munosabatlari o‘ynaydi. Hamdardlik munosabatlari oila hayotida turli xil rol o‘ynaydi. Birinchidan, ular oila a’zolarining hissiy muloqotga, hamdardlikka bo‘lgan juda muhim ehtiyojini qondiradilar. Ikkinchidan, bu munosabatlar oilani qo‘llab- quvvatlovchi motivlarni kuchaytirishda va oilaga qarshi munosabatlarni susaytirishda katta rol o‘ynaydi. Simpatiya munosabatlari, ma’lum darajada, shaxslararo munosabatlarda, shu jumladan oilada paydo bo‘ladigan umidsizlik holatlarini neytrallashtiradi. Rahmdil, ayniqsa, sevilgan odam ko‘p kechiriladi. Uning xarakterining asabiylashuvchi xususiyatlariga moslashish osonroq. Ko‘ngilsizlikni yo‘qotish ta’siri mavjud. Shunday qilib, hamdardlik munosabatlari oilada turli integratsiya qiluvchi funktsiyani bajaradi: ular umidsizlik holatlarini engillashtiradi va yumshatadi, oila a’zolarining o‘zaro tajovuzkorligini kamaytiradi, shaxslararo nizolarni hal qilish va oilada o‘zaro tushunishni rivojlantirish uchun yanada qulay shart- sharoitlarni yaratadi. Ana shunday holatlardan kelib chiqqan holda, hamdardlik munosabatlarining rivojlanishi oilaning hamjihatligini mustahkamlash, uning turli xil salbiy va buzg’unchi omillarga qarshi turish qobiliyatini ham anglatadi. 36 XULOSA A.G. Lidersning konsepsiyasi oilani tizimli yondashuvda tadqiq qilish uchun nazariy asos va amaliy ko‘rsatmalarga ega universal modeldir. Har bir rivojlanish bosqichida aniqlangan kriteriyalar oilaviy munosabatlarni tushunish va mustahkamlash imkoniyatlarini beradi. Mazkur konsepsiya psixologik barqarorlikni saqlash va oilaviy farovonlikni ta’minlashga qaratilgan samarali vositalardan biri sifatida yuqori ahamiyatga ega. A.G. Lidersning oila psixologiyasiga qo‘shgan hissasi uning rivojlanish bosqichlari va kriteriyalar tipologiyasi bilan bog’liq. Ushbu nazariya oilaning ijtimoiy va psixologik hayotdagi o‘zgarishlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy oilaviy maslahatchilik amaliyotida keng qo‘llaniladi.Oila psixologiyasidagi ushbu yondashuv zamonaviy ijtimoiy muammolarni hal qilishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi va oila a’zolarining farovonligini oshirishga hissa qo‘shishi kutiladi. Oilada bolalar nafaqat tug’iladi, balki tarbiyalanadi. Oilaning asosiy vazifasi bolada insonparvarlik, axloqiy tamoyillarni shakllantirishdir. Oila rivojlanishidagi salbiy daqiqalarni to‘sish, oilaga yordam berish uchun oila 37 siyosatining puxta o‘rnatilgan va mantiqiy qurilgan tizimi kerak. Bu tizimni yaratish uchun eng avvalo hozirgi bosqichdagi oila hayotini nazariy tahlil qilish zarur. Shu bilan birga, har bir hududning oila siyosati konsepsiyasi shu hududning oilaviy hayotini nazariy jihatdan o‘rganishga asoslanishi kerak. Oilaning hozirgi inqirozidan chiqish yo‘lini izlash bilan ham davlat, ham jamoat institutlari shug’ullanadi. Milliy madaniyatning eng yaxshi merosini asrab-avaylash zarurati uyg’ondi. Rossiyaning ming yillik an analariniʼ ifodalashga, jamiyat hayoti uchun aniq ma naviy-axloqiy ko rsatmalar berishga ʼ ʻ qodir bo lgan milliy g oya izlanmoqda. Pravoslavlik bu birlashtiruvchi g’oyaga ʻ ʻ aylanishi mumkin. Unda an'analarda saqlanib qolgan va ota-onadan bolalarga o‘tadigan inson hayotining yuksak ma’nolari jamlangan. Tadqiqot davomida psixologik adaptatsiyaning bir qancha tur borligini ko`rib o`tdik, shuningdek, biz asosan oiladagi psixologik adaptatsiyani ya`ni oiladagi psixologik moslashuvchanlikni o`rgandik. Oila mustahkamligida dastlabki o`rinda albatta psixologik adaptatsiya turadi. Yuqorida aytib o`tilganidek, moslashuvchanlikni birinchi bosqichi nikohdan keyin sodir bo`ladi, ya`nikim er-xotinning bir-biriga moslashuvi qo`pol qilib aytganda, o`rganish jarayoni hisoblanadi. Bu jarayonda bir oila bo`lishdan avval, ya`nikim nikohdan oldingi juftni xatti-harakatlari, muomala madaniyati, hissiy munosabatlari solishtiriladi va ba`zi o`zgarishlar kuzatilishi mumkin. Bu o`zgarishlar o`z navbatida kichkina kelishmovchiliklar ham kuzatiladi. Keyin adaptatsiya bosqichlari asosan birinchi farzand dunyoga kelishi bilan sodir bo`ladi. Farzand tug`ilishi oilada ma`lum bir cheklovlar yuzaga kelishni boshlaydi va bu jarayon ham o`z navbatida er-xotinning ota-ona pozitsiyaga o`tishida psixologik adaptatsiyani talab qiladi. Oilaviy integratsiya bugungi kunda oila mustahkamligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Oila integratsiyasi deganda oila a’zolari o‘rtasidagi 38 munosabatlarda mavjud bo‘lgan salomatlik, uyg’unlik va muvozanat darajasi tushuniladi, shu jumladan shaxs va uning oila yadrosidagi rolini qadrlaydi. Uni saqlab qolish uchun oila yadrosining har bir a’zosining mustahkam, tuzilgan va izchil munosabatlari va bog’lanishini ta’minlaydigan sa’y-harakatlar, talab etiladi, shunda oila uyushgan va funksional tarzda ishlaydi va hosil qiladi. Maqsad - oilaning barcha tarkibiy qismlari o‘rtasida uyg’unlik va ishonch va birlik munosabatlarini yaratishga alohida qiziqish ko‘rsatgan holda, butun oilaning rivojlanishiga imkon beradigan sog’lom oila muhitiga erishishdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI VA INTERNET SAYTLARI 1. Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – B. 14. 2. Oila psixologiyàsi G’. B. Shoumarov Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun o‘quv qo‘llanma «SHARQ» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent — 2013 9-bet. 3. Дружинин В. Теоретическая типология моделей семьи. Психология семьи. Хрестоматия. Под ред. Д.Я. Райгородского. Самара, 2002. с. 73. 4. Сизанов А.Н., Быков В.М., Тюхлова И.Н., Смирнова Е.С. Безопасное и ответственное поведение: Цикл бесед, практических и тренинговых занятий с учащимися I - XI классов о ВИЧ-инфекции и наркотической зsисимости: Пособие для класс. рук., воспитателей, психологов и соц. педагогов, под ред. А.Н. Сизанова. – Мн.: «Тессей», 1998. Ч. III.-176с. 5. Карабанова О.А. Психология семейных отношений и основы семейного консультирования: Учеб. пособие. М.: Гардарики, 2005. -- 320 с. 39 6. Посысоев Н.Н. Основы психологии семьи и семейного консультирования: Учеб. пособие, М.: Изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС, 2004. - 328 с. 7. Психология семьи Учебник Под редакцией Е. Г. СуРКоВой Рекомендовано УМО по классическому университетскому образованию в качестве учебника для студентов высших учебных зsедений, обучающихся по напрsлению подготовки 030300 — Психология. 8. www.arxiv.uz 9. www.ziyo.uz 10. www.koobru.uz GLOSSARIY Oila - nikoh orqali birlashgan er-xotinlar, ularning farzandlari (o‘z farzandlari yoki asrab olinganlar), turmush o‘rtoqlar bilan qarindoshlik aloqalari bo‘yicha boshqa shaxslar, qon qarindoshlaridan iborat kichik ijtimoiy guruh. Oila hayotiy faoliyatni umumiy hayot, iqtisodiy, axloqiy-psixologik tuzilma, bolalarni tarbiyalash, o‘zaro javobgarlik asosida amalga oshiradi. Integratsiya (lot. integratio — tiklash, to ldirish, integer — butunʻ so zidan) — 1) sistema yoki organizmning ayrim qismlari va funksiyalarining ʻ o zaro bog liqlik holatini hamda shunday holatga olib boruvchi jarayonni ʻ ʻ ifodalaydigan tushuncha; 2) fanlarning yaqinlashishi va o zaro aloqa jarayoni; ʻ differensiatsiya bilan birga kechadi; 3) 2 va undan ortiq davlatlarning iqtisodiyotini o zaro muvofiqlashtirish va birlashtirish ʻ Simpatiya (yun. sympatheia - rahmdil-lik, hamdardlik; xayrixohlik)-Biror shaxs yoki narsa-hodisaga nisbatan bo lgan ijobiy munosabat,yaxshi ko‘rish. ʻ 40 Oila integratsiyasining ijtimoiy-psixologik mexanizmlari -oila a’zolari va ularning munosabatlarini o‘z ichiga olgan va oilani qo‘llab-quvvatlovchi motivlarning shakllanishi va rivojlanishiga olib keladigan psixologik jarayonlar majmui. Nikoh - bu erkak va ayolning bir-biriga va bolalarga nisbatan huquq va majburiyatlarini belgilab beruvchi tarixan belgilangan oilaviy ittifoqidir. O‘zaro ta’sir - bu shaxslar, guruhlar va tashkilotlarning birgalikdagi harakatlari, ular uchun umumiy ishlarni amalga oshirishga imkon beradi. Bolalarning o‘zaro munosabati jarayonida ularning shaxsiy fazilatlari, harakat motivlari, qiziqishlari, u yoki bu faoliyat turiga qobiliyatlari namoyon bo‘ladi. Oila tizimi - bu oilada shakllangan va uning o‘ziga xosligini belgilaydigan o‘zaro bog’liqlik va o‘zaro bog’liqliklar tizimi. Bog’lanishlarning xususiyatlari ichki dunyoni, psixologik-pedagogik hodisalarni va oilaviy muammolarni belgilaydi. Oila tizimidagi qoidalar yozilmagan, aytilmagan, oila tizimining mavjudligi va rivojlanishini tartibga soluvchi o‘rnatilgan qoidalardir. Quyidagi qoidalar guruhlari ajratiladi: kundalik oilaviy majburiyatlarni taqsimlash qoidalari; oddiy hayotiy vaziyatlarda xulq-atvor qoidalari; oilaviy suhbatlar mavzulariga oid qoidalar;”qoidalar ishlab chiqish qoidalari”. Identifikatsiya shunday psixologik hodisaki, bunda suhbatdoshlar bir- birlarini to‘g’riroq idrok qilish uchun o‘zlarini bir-birlarining o‘rniga qo‘yib ko‘rishga harakat qiladilar. Ya’ni, o‘zidagi bilimlar, tasavvurlar, hislatlar orqali boshqa birovni tushunishga harakat qilish, o‘zini birov bilan solishtirish (ongli yoki ongsiz) identifikatsiyadir. Masalan, birinchi marta uchrashuvga ketayotgan yigitning ichki holatini uning o‘rtog’i yoki akasi tushunishi mumkin. Tizimli oilaviy psixoterapiya hozirda rivojlanayotgan eng yosh psixoterapevtik maktablardan biridir. Ushbu yondashuv Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo bo‘ldi, u kibernetika bilan yaqin hamkorlikda rivojlandi 41 va bu uning boshqa psixoterapevtik yondashuvlardan sezilarli farqidir. Ushbu yondashuv bilan odam ta’sir ob'ekti va mijoz emas. Mijoz - bu butun oila, butun oila tizimi, u psixoterapevtik ta’sir obyekti hisoblanadi. 42 i

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB OILA PSIXOLOGIYASI RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI

Oila kichik guruh va ijtimoiy institut sifatida

A.G.Liders psixologik konsepsiyasining o‘ziga xos xususiyatlari

Oilaning psixologik chegarasi tushunchasi va chegara turlari

II BOB PSIXOLOGIK ADAPTATSIYANING NAZARIY TAHLILI

2.1 Oiladagi psixologik adaptatsiyani o`rganishga konseptual yondashuvlar

2.2 Shaxsning turmushga moslashish turlari, moslashuv darajasiga ko`ra shaxsiyat turlarining kombinatsiyasi

2.3 Oila integratsiyasi tushunchasi va unga to`sqinlik qiluvchi omillar

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI VA INTERNET SAYTLARI

GLOSSARIY

Купить