Sanoat tarmoqlari korxonalariga investitsiya kiritish orqali asosiy fondlarni modernizatsiya qilish masalalari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	121.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	25 Май 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Asadbek Mamarizayev

Дата регистрации 09 Апрель 2024

147 Продаж

Sanoat tarmoqlari korxonalariga investitsiya kiritish orqali asosiy fondlarni modernizatsiya qilish masalalari

Купить

Oʻ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN
VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI
«IQTISODIYOT»
kafedrasi
«Sanoat iqtisodiyoti» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: SANOAT TARMOQLARI KORXONALARIGA
INVESTITSIYA KIRITISH ORQALI ASOSIY FONDLARNI
MODERNIZATSIYA QILISH MASALALARI .
Bajardi:
Talabasi: ___________________________________
Tekshirdi: __________________________________
Reyting bali ________________________________
Andijon – 2024

SANOAT TARMOQLARI KORXONALARIGA INVESTITSIYA
KIRITISH ORQALI ASOSIY FONDLARNI MODERNIZATSIYA
QILISH MASALALARI
REJA:
KIRISH
1. Korxonaning iqtisodiy samaradorligini oshirishda investitsiyalar va
asosiy fondlarni modernizatsiyalashning nazariy asoslari
2. Asosiy fondlar va ularni korxona faoliyatidagi o’rni.
3. Sanoat korxonalariga investitsiyadan foydalanish samaradorligini oshirish
istiqbollari
4. “Andijon mexanika zavodi” AJda asosiy fondlardan foydalanish holati
tahlili
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR

KIRISH
Xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o‘sish va iqtisodiyotni rivojlantirishni
ta‘minlashning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Jahon tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, qaysi davlat faol investitsiya siyosatini yuritgan bo‘lsa, o‘z
iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga erishgan. O‘zbekistonda keyingi yillarda
investitsiya jarayonlarining faollashuvi kuzatildi. Bugungi kunda yurtimizda,
chet el investitsiyalari hisobidan qiymati 23 milliard dollarlik 456ta loyiha
amalga oshirilmoqda.
Shu sababli ham investitsiya – bu iqtisodiyot drayveri, o‘zbekcha aytganda,
iqtisodiyotning yuragi. Investitsiya bilan birga turli soha va tarmoqlarga,
hududlarga yangi texnologiyalar, ilg‘or tajribalar, yuksak malakali mutaxassislar
kirib keladi, tadbirkorlik jadal rivojlanadi. SHularning barchasini hisobga olib,
Prezidentimiz SH.M.Mirziyoyev 2018-yilda boshlagan ishlarimizni mantiqiy
davom ettirish va yuksak bosqichga ko‘tarish maqsadida, 2019 - yilga― Faol
investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili, deb nom berdi. Yilga bunday nom
berganibarchaga juda katta vazifalar va mas‘uliyat yuklaydi. Biz faqat
investitsiyalarni faol jalb qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga
tushirish hisobidan iqtisodiyotimizni jadal rivojlantirishga erishamiz.
2019 yilda barcha manbalar hisobidan qariyb 138 trillion so‘mlik yoki 2022
yilga nisbatan 16 foiz ko‘p investitsiyalarni o‘zlashtirish mo‘ljallanmoqda. Bu
borada to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar miqdori joriy yilga nisbatan
qariyb 1,5 barobar oshirilib, 4,2 milliard dollarga yetkaziladi. Natijada 142 ta
zamonaviy korxona ishga tushiriladi. 1
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyevning2022-yil 28-dekabrdagi OliyMajlisga ―Taraqqiyotimizningyangi bosqichi
bo'lgan 2022 yildaamalga oshirilgan asosiy ishlar yakuni va O'zbekiston Respublikasini 2019 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng
ustuvor yo'nalishlarigabag‘ishlangan murojatnomasi. O‘zbekiston milliy axborot agentligi T.: 28.12.2022 y.‖

fanining baxstalab muammolaridan biri hisoblanadi. Bu muammolarni
iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida yanada chuqurroq o‘rganish
zaruriyati ushbu bitiruv malakaviy ishi mavzusini tanlashga sabab bo‘ldi.
Ushbu maqsadlarni amalga oshirish ushun quyidagi asosiy vazifalarni bajarish
ko‘zda tutilgan:
 Investitsiyaturlari, ahamiyati va asosiy fondlarni modernizatsiya qilishdagi
o‘rni;
 Asosiy fondlar turlari va ularning korxona faoliyatidagi o‘rni;
 Asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish ko‘rsatkichlari;
 Andijon mexanika zavodi AJ ning texnik-tashkiliy tavsifi;
 Andijon mexanika zavodi AJ ning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlili;
 Korxonada asosiy fondlardan foydalanish holati tahlili;
 Sanoat tarmoqlari korxonalariga kiritilayotgan investitsiyalar samaradorligini
oshirishning asosiy yo‘nalishlari;
 Andijon mexanika zavodi Ajda investitsiyadan foydalanishni takomillashtirish
chora- tadbirlari;
 Mazkur muammolarning yechimi bo‘yicha samarali xulosa va takliflar ishlab
chiqish.
Kurs ishining ob’ekti ― Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyati
Kurs ishining predmeti - Korxonaning asosiy fondlari hisoblanadi. Maqsad
esa mamlakatga investitsiya kiritish orqali asosiy fondlarni modernizatsiyalash
yo‘llarini izlab topish va amaliyotga joriy etishdir.
Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari -O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning mamlaqatimizda iqtisodiyotni rivojlantirish
bo‘yicha qabul qilingan farmon va qarorlar, tanlangan mavzu bo‘yicha vatanimiz
va xorijiy iqtisodchi olimlarningilmiy ishlari hisoblanadi.
Mazkur ilmiy tadqiqotda ushbu muammolar bo‘yicha O‘zbekiston
Reshublikasining Qonunlari, me‘yoriy xujjatlari, O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Maxkamasining Qarorlari, Internet tarmog‘idan olingan
ma‘lumotlar va Andijon mexanika zavodi AJ reja va hisobot ma‘lumotlaridan

foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi- kirish, asosiy mazmunini ifodalovchi 4 ta savol,
xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, hamda ilovalardan iborat.

1.Korxonaning iqtisodiy samaradorligini oshirishda investitsiyalar va
asosiy fondlarni modernizatsiyalashning nazariy asoslari
Ma‘lumki har bir davlatda, uning iqtisodi rivojlangan yoki iqtisodiyoti o‘tish
davri xususiyatiga ega bo‘lishidan, qat‘iy nazar, mazkur mamlakatga xorijiy
sarmoyaning kirib kelishi hamisha ijobiy hodisa sifatida qaraladi. Chunki kirib
kelayotgan sarmoyaning ko‘payishi to‘lov balansini yaxshilash orqali, milliy
valyuta kursiga ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi, texnik bazani yangilashga xizmat qiladi,
zamonaviy ish yuritish uslubini tadbiq etadi va bu bilan iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi. SHunday ekan, investitsiyalarning iqtisodiy mazmun- mohiyati
to‘g‘risida iqtisodchi olimlar fikrlariga nazar tashlasak, ular o‘rtasida xilma-xil
fikrlar mavjud.
Investitsiyalarga aniq bir ta‘rif berilmagan. Jumladan, professor
D.G‘.G‘ozibekov investitsiyalarning iqtisodiy mazmun-mohiyatini moliyaviy
kategoriya sifatida talqin etib, quyidagi ta‘rif berib o‘tgan:
―Investitsiyalarning mazmuni aniq va ishonchlimanbalardan mablag‘ olish,
ularni asosli holda safarbar etish, risklar darajasini hisobga olgan holda kapital
qiymatini saqlashvako‘zlagan samarani olishdan iborat bo‘ladi .‖ 2
Professor N.H.Haydarov investitsiyalar mazmun-mohiyatiga quyidagi ta‘rifni
beradi: Investitsiya-bu mulk shaklidan qat‘iy nazar, tadbirkorlik asosida faoliyat
‖
ko‘rsatayotgan jismoniy va yuridik shaxslar yoki davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
samara olish maqsadida o‘z boyliklarni qonun darajasida bo‘lgan har qanday
tadbirkorlik ob‘ektiga sarflashidir .
‖ 3
O‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 24-dekabrdagi ― Investitsiya faoliyat
to‘g‘risidagi qayta tahrirdagi qonunida investitsiyaga quyidagicha ta‘rif berilgan:
―Investitsiya-iqtisodiy va boshqa faoliyat ob‘ektlariga kiritilgan moddiy va
nomoddiy ne‘matlar hamda ularga doir huquqlar
‖ 4
sifatida ta‘riflanadi.
2
D.G.G‘ozibekov.Investitsiyalarnimoliyalashtirishmasalalari.T.:―Moliya nashriyoti.2003yil26-
‖ bet.
3
N.H.Haydarov. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida korxonalar investitsion faoliyatidagi moliya-soliq
munosabatlarinitakomillashtirishmasalalari.I.f.d.ilmiydarajasiniolishuchunyozilgandissertatsiya.-T.:2003yil 29-bet

Shundayqilib,Investitsiyadegandakelgusidadaromad(foyda)olishyoki ijtimoiy
samaraga erishishi maqsadida qonun doirasida iqtisodiyotning turli
tarmoqlarivasohalarigainvestorlartomonidanqo‘yiladiganbarchaturdagimulkiy,
moliyaviy va intellektual boyliklar tushuniladi. Boshqacha aytganda, investorlar-
mulkchilikning har xil ko‘rinishidagi moddiy, moliyaviy va nomoddiy
boyliklarni iqtisodiy-ijtimoiy daromad olish maqsadida muomalaga kiritishdir.
U.Sharp investitsiyalarga quyidagicha ta‘rif beradi: Istiqbolda yanada ko‘proq‖
miqdordagi mablag‘ olish uchun ma‘lum miqdordagi pul bilan bugun ajralishdir.
Real investorlar asosan moddiy aktivlarga (yer, uskunalar, zavodlar) qilingan
investitsiyalar. Moliyaviy investitsiyalar bu qog‘ozda bitilgan shartnomalardir.
Bularga oddiy aktsiyalar va obligatsiyalar kiradi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotda
investitsiyalarning asosiy qismi real investitsiyalarga tegishlidir. Rivojlangan
iqtisodiyotda esa investitsiyalarning asosiy qismi moliyaviy investitsiyalash
institutlarining keng miqiyosida rivojlanishi real investitsiyalarining o‘sishiga
sababchi bo‘ladi. Investitsiyalarining bu ikki shakli bir-biri bilan
raqobatlashuvchi emas, balkibir-birini to‘ldiruvchidir.
‖ 5
Investitsiya tushunchasi yagona to‘liq belgi berishlik uchun anchagina keng
tushuncha bo‘lib hisoblanadi. Iqtisodiy fanning turli qismlarida va amaliy
faoliyatning turli sohalarida investitsiya mazmunini o‘zining xususiyatlariga ega.
Makroiqtisodiyotda investitsiyalar ishlab chiqarishda yangi vositalarga, turar-
joylarga investitsiyalar va moddiy zahiralarining o‘sishiga
qilinadiganxarajatlardan tashkil topadigan yalpi xarajatlarning bir qismi
hisoblanadi. Investitsiyalar-bu joriy davrda iste‘mol qilinmagan va iqtisodiyotda
kapital o‘sishini ta‘minlovchi YaIMning bir qismidir.
Ko‘pgina adabiyotlarda investitsiya terminida noaniqliklar uchraydi.
Birinchidan,investitsiyalar gafuqorolarningiste‘molchilikinvestitsiyalari (maishiy
‖
texnika, avtomobil, ko‘chmas mulk va boshqalar) qo‘shib yuboriladi.
4
O‘zbekistonRespublikasining―Investitsiyafaoliyatito‘g‘risida giQonuni,1998yil24-dekabr2-modda.
‖
5У.Шарп,Г.Александр,Дж.Бейли. ―Инвестиции :Пер.с.англ.-М.:ИНФРА-М, ‖ 1997

Bunday investitsiyalar esa kapitalni o‘sishini va foyda olishini ta‘minlamaydi.
Ikkinchidan, investitsiyalar va kapital qo‘yilmalar terminlarini tenglashtirishadi.
Kapital qo‘yilmalar korxonaning moliyaviy mablag‘larini asosiy kapitalga
avanslashtirish bilan bog‘liq investitsiya faoliyatining shaklidir. Investitsiyalar
esa nomoddiy va moliyaviy aktivlarga qo‘yilishi ham mumkin. Uchinchidan,
ko‘pgina manbalardainvestitsiyalarni pul mablag‘larini qo‘yish deb ta‘riflanadi.
Amaliyatda esa, barcha hollarda bunday bo‘lmadi. Investitsiyalarni boshqa
shakllarda ham amalga oshirish mumkin. Investitsiyalar turli shakllarda amalga
oshiriladi va ularni tahlil qilish, rejalashtirish uchun alohida xususiyatlaridan
kelib chiqqan holda guruxlashtiriladi.
Birinchidan , qo‘yilish ob‘ektiga qarab investiyiyalar real va moliyaviy
shakllarga ajratiladi. Real investitsiyalar (kapital qo‘yilmalar) – pul mablag‘larini
korxonaning moddiy va nomoddiy aktivlarga sarflanishidan iborat. Moddiy
investitsiyalar asosiy kapitalning elementlarini sotib olish bilan bog‘liq bo‘lib,
ko‘pchilik hollarda investitsion loyihalar doirasida amalga oshiriladi. SHuning
uchun o‘z mablag‘lari bilan birga qarzga olingan mablag‘lar ham foydalanilishi
mumkin. Qarzga mablag‘ olingan holda investor rolini aniq loyihalarga kredit
mablag‘lari ajratayotgan bank bajaradi.
O‘zbekiston Respublikasining Investitsiya faoliyati to‘g‘risi gi Qonunida‖
investitsiya mo‘ljallangan ob‘ektiga ko‘ra, kapital, innovatsiya va ijtimoiy
‖
investitsiyalarga bo‘linadi (3-modda).
Ikkinchidan , investitsiyada qatnashish harakteriga ko‘ra bevosita va portfel
investitsiyalar farqlanadi. Bevosita investitsiya investorni o‘z moliyaviy
mablag‘larini joylashtirish ob‘ektini tanlash imkoniyatini beradi. Portfel
investitsiyalar tijorat banklari, investitsion kompaniyalar, fondlar va boshqalar
yordamida amalga oshriladi. Moliyaviy vositachilar to‘plangan mablag‘larni
samarali, daromad keltiradigan qilib joylashtiriladi. Portfel investitsiyalar boshqa
elmetentlarning anderrayting yordamida qimmatli qog‘ozlarga joylashtirish
shaklida nomoyon bo‘ladi.
Uchinchidan , investitsiyalash davriga qarab investitsiyalar qisqa muddatli (bir

yilgacha bo‘lgan muddatga beriladi) va uzoq muddatli (bir yildan oshiq
muddatga beriladi) bo‘ladi. Masalan, oddiy aktsiyalar umuman biror-bi rmuddat
bilan cheklanmaydi. Masalan, depozit sertifikati olti oy muddatga beriladi-bu
qisqa muddatli qo‘yilmalar vositasidir. Lekin, uzoq muddatli qimmatli
qog‘ozlarni sotib olish va qisqa muddatdan, masalan olti oy o‘tgandan so‘ng,
investor o‘zoqmuddatli qurolni qisqa muddatli maqsadlar uchun foydalanish
mumkin. Ko‘pincha investorlar ana shunday qurollarni tanlaydilar va o‘z
pullarini qisqa muddatlarga qo‘yishni xohlaydilar.
To‘rtinchidan , mulk shakllaridan kelib chiqib investitsiyalar xususiy, davlat,
qo‘shma va xorijiy shakllarga ajratiladi. Xususiy investitsiyalar nodavlat yuridik
shaxslarning va fuqorolarning mablag‘larini tadbirkorlik faoliyati ob‘ektlariga
qo‘yilishini anglatadi. Davlat investitsiyalari davlat byudjeti va davlat
korxonalarining mablag‘larini joylashtirish orqali nomoyon bo‘ladi.
Beshinchidan, xududiy joylashtirish bo‘yicha investitsiyalar ichki va tashqi
investitsiyalarga bo‘linadi.
Oltinchidan, investitsiyalar tavakkallik darajasi bo‘yicha yuqori tavakkalli va
past tavakkalli investitsiyalarga ajratiladi. Moliya sohasida tavakkallik deganda
investitsiyalarga mutloq yoxud nisbiy miqdordagi foyda kutiladigan ancha kam
bo‘ladi, boshqacha aytganda ― tavakkallik atamasi kutilmagan natija olish
imkoniyatini anglatadi. Ko‘yilma mablag‘lariga foydani mutloq yoxud nisbiy
miqdorlarini yoyilishi qanchalik keng bo‘lsa tavakkallik shuncha katta bo‘ladi va
aksincha.
O‘zbekistonRespublikasiningInvestitsiyafaoliyatito‘g‘risidagiqonunda:
Investitsiya faoliyati - investitsiya faoliyati sub‘ektlarining investitsiyalarni
amalgaoshirishbilan bog‘liq xarakatlar majmui‖ 6
sifatida ifodalanadi.
Fikrimizcha, investitsion faoliyatga berilgan ta‘riflar, uning mohiyatini to‘la
ochib berolmaydi. CHunki investitsion faoliyatda investitsiyalarning ketma-
ketligi vaularningo‘zgaruvchanligi(metamorfozi),ya‘niresurslar(qiymatliklar)-
qo‘shish (xarajatlar) va investitsiya natijada samara (foyda, daromad) olish
yotishi kerak. Agar samara olinmasa investitsiyalashga rag‘bat ham bo‘lmaydi.

6
O‘zbekistonRespublikasining―Investitsiyafaoliyatito‘g‘risida giQonuni,1998yil24dekabr2-modda.‖
Investitsiyalash kim tomonidan amalga oshirilganligi nuqtai nazaridan ikki
turga, ya‘ni ichki va tashqi investitsiyalarga bo‘linadi. Ichki investitsiyalar-bu
mazkur davlat h.ududida ichki investorlar tomonidan yo‘naltiriladigan
investitsiyalardir. Tashqi investitsiyalar-bu xorijiy investorlar tomonidan
yo‘naltiradigan investitsiyalar bo‘lib, chet el mulkdorlari
tomonidaniqtisodiyotning turli tarmoqlariga (sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport
va h.k) uzoq muddatga qo‘yilgan kapital mablag‘lardir 7
. Investitsiyalarni turlari
bo‘yicha tasniflanishi quyidagilarda ko‘rishimiz mumkin:
INVESTITSIYaLAR
Moddiy
boyliklar Moliyaviy
boyliklar Intellektual
boyliklar Boshqa
boyliklar
- binolar;
- inshootlar;
-asboblar
uskunalar;
-transport
vositalar;
- boshqalar. -pul
mablag‘lari;
-bankdagi
maqsadli
jamg‘armalar;
-sug‘urta
polislari;
-boshqa
qimmatli
qog‘ozlar. -avtorlik
huquqi;
-ixtirolardan
foydalanish
huquqi(nou-
xau);
-boshqa
intellektual
boyliklar. -tabiiy
rusurslardan
foydalanish,ye
r va mulklardan
foydalanish
huquqlari;
-ijara
huquqlari;
- boshqalar.
1.1 -rasm.Investitsiyalarning tasniflanishi 8
Investitsiyalashning bosh bosqichlari quyidagilar bo‘ladi: resurslarni kapital
qo‘yilmalarga aylantirish(resurslarning kapitallashuvi), ya‘ni bunda
( 7
Финансово-кредитнийсловарь.Том1.―Финансыистатистика .–М.:1984.-С.470
‖

8
ErgashevSH,UzoqovA.Investitsiyalarnitashkiletishvamoliyalashtirish.O‘quvqo‘llanma. –T.:Istisod-moliya, 2008.28-bet
investitsiyalar investitsion faoliyatning aniq ob‘ektlariga tranformatsiyasi
jarayoni yuz beradi; qo‘yilgan mablag‘larning kapital qiymati o‘sishiga
aylanishi. (ekspluatatsiyaga berilgan ob‘ektlar va ishlab chiqarish quvvatlari
shaklida); kapital qiymatining daromad foyda) shaklida o‘sishi, ya‘ni
investitsiyalashning oxirgi (so‘nggi) maqsadi amalga oshiriladi.
SHunday qilib, investitsiyalarning bosh va oxirgi nuqtalari tutashadi. Bunda
yana ketma-ketlik, bir-biri bilan yangi aloqa shakllanib: daromad (foyda) -
resurslar- oxirgi natija, ya‘ni jamg‘arish jarayoni takrorlanadi.
Investitsion faoliyatda investorlar investitsiya resurslarini iqtisodiyot
sohalariga foyda (daromad) olish yoki samaraga erishish uchun joylashtiradi.
Bunda uning tarkibiy tizimini investitsion faoliyatning ob‘ekti va
sub‘ektlaritashkil etidi.
Demak, investitsion faoliyatning mohiyatini ochishda jamg‘arish
(resurslar),investitsiya qo‘yish va ularning kapitallashuvi jarayonlarini ham birga
olib qarash lozim. Shundan kelib chiqqan holda, investitsion faoliyat–bu
iqtisodiy va boshqa faoliyat ob‘ektlariga resurslarning kapitallashuvini
ta‘minlash foyda (daromad) olish maqsadida investorlarning resurslarni
jamg‘arish va ularni turli shakllarda qo‘yish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha amaliy
xarakatlari yig‘indisi deb tushunish kerak. Investitsion faoliyat
investitsiyalashning eng asosiy markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi, chunki aynan ana
shu jarayonda investitsiya bir ko‘rinishdan ikkinchiko‘rinishgao‘tadi,ya‘ni
jamg‘armalar(resurslar),ko‘yilmalar(xarajatlar), kapital mulk (tayyor keng
ma‘noda investitsion faoliyat-bu g‘oyalar ishlab chiqarish va investitsiya
loyihalarini asoslash, ularni moddiy-texnik va moliyaviy ta‘minlash, buning
natijasida barpo etilayotgan ob‘ekt faoliyatini boshqarish va investorlarning o‘z
oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish imkoniyatlarini ham aks ettiradi

2.Asosiyfondlarvaularnikorxonafaoliyatidagi o’rni.
Zamonaviy iqtisodiyot fani asosiy fondlarni ma‘lum bir iste‘mol qiymati
ko‘rinishida ijtimoiy mehnat asosida yaratiluvchi, ishlab chiqarishning moddiy
buyumlashgan material omillari qatoriga kiritadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
korxonalarning asosiy fondlari va ishlab chiqarish quvvatidan foydalanish
samaradorligini oshirish alohida o‘rin tutadi. Korxonaning sanoat ishlab
chiqarishdagi o‘rni, uning moliyaviy holati, bozordagi raqobat bardoshligi ham
yuqoridagilarga bog‘liq bo‘ladi.
Hozirgi bozor sharoitlarida korxona kuchi va vositalari yordamida yaratilgan
asosiy fondlar ishlab chiqarish quvvatlarini shakllantirish va ulardan
foydalanishga faol ravishda ta‘sir ko‘rsatuvchi mulk hisoblanadi. Butun xalq
xo‘jaligi miqyosida asosiy fondlar mamlakatning milliy boyligini tashkil
qiladi.Ishlab chiqarish jarayonida asosiy fondlarning har bir elementi ro‘li,
ularning jismoniy va ma'naviy o‘zgarishlari, ulardan foydalanishga ta'sir etuvchi
omillar haqida aniq tassavurga ega bo‘lgan holda asosiy fondlar va ishlab
chiqarish quvvatidan foydalanish samaradorligini oshirishga imkon beruvchi,
ishlab chiqarish harajatlarini pasaytirish va mehnat unumdorligini ko‘tarishni
usul va yo‘nalishlarni aniqlash mumkin.
Ishlab chiqarish jarayonida korxona ishchilari mehnat vositalari yordamida
mehnat predmetlariga ta'sir o‘tkazib ularni tayyor mahsulotga aylantiradilar.
Asosiy fondlar korxona ishlab chiqarish vositalarining bir qismi bo‘lib, ishlab
chiqarish jarayonida uzoq vaqt ishtirok etadi va o‘zining natural-moddiy holatini
yo‘qotmaydi hamda o‘z qiymatini tayyorlanayotgan mahsulotlarga qismlab
o‘tkazib beradi. Asosiy fondlar qiymatini tayyorlanayotgan mahsulotga o‘tkazish
jarayoni amortizasiya deb, ushbu jarayonda to‘plangan mablag‘lar esa
amortizasiya ajratmalari deb ataladi.
Iqtisodiy maqsadlariga ko‘ra, asosiy fondlar ishlab chiqarish va noishlab
chiqarish fondlariga taqsimlanadi. Ishlab chiqarish asosiy fondlari o‘z

mohiyatiga ko‘ra, korxonaning ishlab chiqarish potensialini tashkil qilib,
ularning tarkibiga quyidagilar kiradi:
* İshlab chiqarish binolari va inshootlari;
* Uzatish qurilmalari;
* Quvvat mashinalari va uskunalari;
* İshchi mashinalar va uskunalar;
* Transport vositalari;
* o‘lchov va tartibga solish asboblari va qurilmalari;
*foydalanish muddati bir yildan kam bo‘lmagan va qonunchilikda belgilab
qo‘yilgan qiymatlardagi asboblar va ishlab chiqarish inventari.
Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarishda band bo‘lgan barcha
mutaxassis va xodimlar soni bilan birgalikda, korxonaning ishlab
chiqarishapparati deb ataladi. Korxona asosiy fondlari tarkibini quyidagi 2.1-
rasm ko‘rinishida aks ettirish mumkin.

2.1-rasm.Korxonaasosiyfondlarining tarkibi.
Noishlab chiqarish asosiy fondlari korxona asosiy fondlarining ishlab
chiqarishda bevosita ishtirok etmaydigan qismi bo‘lib, shu sababli o‘z qiymatini
tayyor mahsulotga o‘tkazmaydi. Bular qatoriga asosan korxona balansida
turuvchi turarjoy (uy-joy fondi), oshxona, profilaktoriya, klub, bolalar bog‘chasi
va yaslilar, sport-sog‘lomlashtirish va boshqa ob‘ektlar kiritiladi. Madaniy-
maishiy va sog‘lomlashtirish yo‘nalishidagi noishlab chiqarish asosiy fondlari
ishlab chiqarish asosiy fondlari bilan foydalanish muddati, natural shaklning
saqlanishi,o‘z qiymatini sekin-asta yo‘qotishi kabi ko‘p jihatlari bilan
o‘xshashdir.
Mehnat predmetiga o‘tkazuvchi ta‘siriga ko‘ra, asosiy ishlab chiqarish
fondlari aktiv va passiv turlarga bo‘linadi. Asosiy ishlab chiqarish fondlarining
passiv turiga bino va inshoatlar, aktiv turiga esa quvvat mashina va uskunalari,
ishchi mashina va uskunalar, transport vositalari, texnologik liniyalar, ya‘ni
biron bir turdagi mahsulot yaratishda foydalaniluvchi mehnat qurollari kiritiladi.

Korxonaning aktiv asosiy ishlab chiqarish fondlari eng harakatchan va
ahamiyatli hisoblanadi. Fan-texnika taraqqiyoti davomida ko‘plab korxonalarda
aktiv ishlab chiqarish fondlarining salmog‘i ortadi, ularning tarkibi va ko‘rinishi
o‘zgaradi, asosiy fondlar guruh va turlarining ma‘naviy eskirish
tufaylialmashinish sur‘ati tezlashadi.
Ishlab chiqarish miqyosining o‘sishi va boshqa ijobiy o‘zgarishlar
sharoitlarida, ba‘zan korxonaning asosiy fondlari, jumladan, ishchi mashinalar va
uskunalar, ishlab chiqarish binolari, qurilmalar va hokazolar yetmay qoladi.
Bunday hollar ro‘y berganda korxona shartnoma asosida o‘ziga kerakli bo‘lgan
asosiy fondlarni yollaydi va ular ijaraga olingan hisoblanadi. Ijaraga beruvchi va
ijaraga oluvchi o‘rtasida yuzaga keluvchi mulk munosabatlari lizing deb ataladi
(ingl. Lease - ijara).
Asosiy ishlab chiqarish fondlari strukturasiga asosiy ta‘sir qiluvchi omillar
bo‘lib, ishlab chiqarilayotgan mahsulot xarakteri, mahsulot ishlab chiqarish
hajmi, mexanizasiya va avtomatlashtirilganlik darajasi hamda korxonaning iqlim
va geografik joylashishi va xususiyatlari hisoblanadi.
Birinchi omil binolarning qiymati va o‘lchamiga, transport vositalari va
o‘tkazish qurilmalarining hissasiga tasir qiladi . Mahsulot ishlab chiqarish
hajmining oshishi -maxsus ishchi mashina va jihozlari hissasining oshishiga olib
keladi. Xuddi shunday uchinchi va to‘rtinchi omillar ham asosiy
fondlartuzulishiga ta‘sir ko‘rsatadi. Asosiy fondlar tarkibidagi bino va inshootlar
hissasi iqlim sharoiti bilan ham bogliq.
Quyidagilar asosiy ishlab chiqarish fondlari tuzilishining yaxshilanishga olib
keladi:
* uskunalarniyaxshilashva zamonaviylashtirish;
* uskunalar xususan hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan stanoklar,
avtomatlashtirilgan va yarim avtomatlashtirilgan stanoklar, universal va
murakkab stanoklar, avtomatik liniyalar hamda hisoblash dasturlash stanoklari
tuzilishini takomillashtirish;

* bino va inshootlardan optimal foydalanish,
bo‘sh turgan joylarga qo‘shimcha uskunalar o‘rnatish;
* korxonaning qurilish loyihalarini to‘g‘ri tuzish va qurilish rejasini sifatli qilib
amalga oshirish;
* ortiqcha va kam foydalaniladigan uskunalarni tugatish.
«Korxona iqtisodiyoti»ga ekspluatasiya qilinayotgan asosiy fondlarningyoshi,
birinchi o‘rinda mashina va asbob-uskunalarning yoshi katta ta‘sir ko‘rsatadi.
Hozirgi paytda mashina va sanoat uskunalarini yosh bo‘yicha guruhlashda
taxminan quyidagi muddatlardan kelib chiqiladi: 5 yilgacha, 5 yildan 10
yilgacha,10 yildan 15 yilgacha,15 yildan 20 yilgacha,20 yildan 25 yilgachava
hokazo. Mashina va uskunalarning ekspluatasiya muddati qanchalik yuqori
bo‘lsa, korxonaning ishlab chiqarish quvvatlari shunchalik past bo‘ladi,
mahsulotlar sifati pasayadi, bekor turib qolish va talofatlar ko‘payadi hamda
aksincha. Bundan tashqari, korxona asbob-uskunalaridan uzoq vaqt mobaynida
foydalanilganida ta‘mirlash uchun ham ko‘p xarajatlar sarflanadi.
Asosiy fondlar bozor iqtisodiyoti sharoitida - ishlab chiqarishni
intensifikatsiya qilishning hamma omillari hisobiga iqtisodiy rivojni
ta‘minlovchi bosh omildir. Sanoat korxonalari asosiy ishlab chiqarish fondlari
ko‘rinishli turkumlanishi bo‘yicha quyidagi guruhlarga bo‘linadilar: binolar,
inshootlar; uzatishqurilmalari; mashinalar va jihozlar, shu jumlada kuch
mashinalari va jihozlari, ishchi mashinalar va jihozlar, laboratoriya jihozlari,
hisoblash texnikasi, boshqa mashina va jihozlar; transport vositalari;
kompyuterlar.
Asosiy fonlarning aktiv (faol) elementlarini me‘yorda ishlab turishini
ta‘minlovchi binolar, inshootlar, uskunalar asosiy fondlarning passiv qismiga
kiradi.
Asosiy ishlab chiqarish fondlarining tuzulmasiga ta‘sir ko‘rsatuvchi muhim
omillar quyidagilar:
 chiqariladigan mahsulot xususiyati;
 mahsulotni ishlab chiqarish hajmi;

 avtomatlashtirish va mehanizatsiyalash darajasi;
 ixtisoslashtirish va kooperatsiyalash darajasi;
 korxonajoylanishiningiqlimiyvageografiksharoiti.
Asosiy ishlab chiqarish fondlarining tuzulmasini yaxshilanishiga quyidagilar
imkon beradi:
 jihozlarni yangilash va modernizatsiyalash;
 progressiv datsgoh va mashinalar, ayniqsa oxirgi jarayonlarni bajaruvchi
datsgohlar, avtomatik va yarim-avtomatik datsgohlar, universal agregatli
datsgohlar, avtomatik liniyalar, raqamli datsur boshqaruvili datsgohlar
salmog‘ini oshirish hisobidajihozlar tuzulmasini takomillashtirish;
 bino va inshootlar, ochiq maydondagi qo‘shimcha o‘rnatilgan jihozlardan
yaxshi foydalanish;
 korxona qurilishi loyihalarini to‘g‘ri tuzish va uni yuqori sifatliqilibbajarish;
ortiq va kam ishlatuvchi jihozlarni tugatish va alohida guruhlar orasidagi
mutanosiblikni ta‘minlovchi jihozlarni o‘rnatish.
Asosiy fondlarning aniq belgili tomonlari bu qiymatining yuqoriligi vaxizmat
muddati uzoqligidir. Bundan tashqari bir vaqtning o‘zida ilmiy texnika
taraqqiyotiga va texnik daraja o‘sishiga faol ta‘sir etadi.
Shunga asosan tadbirkorlik faoliyatida asosiy fondlarni sotib olishga quyidagi
talablar qo‘yiladi:
1. Yuqori unumdorlikka ega bo‘lishi;
2. Foydalanishda samaradorligini bo‘lishi;
3. Universalligi;
4. Ishdagi chidamliligi va ishonchliligi.
Korxona ishining samaradorligi ko‘p miqdorda mehnatni fond bilan
qurollanganligi darajasi bilan bog‘liqdir. Bu ko‘rsatkich korxona asosiy ishlab
chiqarish fondi qiymatining ishchilar soniga nisbati sifatida aniqlanadi. Bu
miqdor uzluksiz o‘smog‘i kerak, chunki texnik-qurollanish bunga bog‘liq,
demak mehnat unumdorligiga ham bog‘liq.
Korxona asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanishni yaxshilashning

asosiy yo‘nalishlari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
-smena davomida uskunalar bekor turib qolishini qisqartirish va uning oldini
olish;
-uskunalarning smenalik koeffitsientini oshirish;
-bekor turuvchi uskunalarni qisqartirish va tugatish;
-ta‘mirlash va profilaktika tadbirlarini o‘z vaqtida va sifatli ravishda amalga
oshirish;
-uskunalarni ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning malakasini oshirish;
-ishlab chiqarishni tashkil etishni va resurslar bilan ta‘minlashni yaxshilash.

3. Sanoat korxonalariga investitsiyadan foydalanish samaradorligini
oshirish istiqbollari .
Bugungi kunda milliy taraqqiyotning mantiqiy bosqichi – mamlakatimizni
jadal isloh etish va modernizatsiya qilish davri izchil ravishda davom etmoqda.
O'zbekiston jahon xaritasidan mustaqil davlat sifatida joy olgandan keyingi
tarixan qisqa davr ichida demokratik jamiyat hamda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga asoslangan erkin iqtisodiyotni shakllantirish yo‘lida
ahamiyatliishlar amalga oshirildi va salmoqli natijalar qo‘lga kiritildi. Bunda
mamlakatimiz rahbari tomonidan rivojlanish strategiyasining puxta ishlab
chiqilganligi, ijtimoiy- iqtisodiy islohotlar maqsadi va vazifalari, amalga oshirish
yo‘llarining aniq va to‘g‘ri ko‘rsatib berilganligi bosh maqsad yo‘lidagi yutuq va
marralarning salmoqli bo‘lishiga imkon yaratdi.
Respublikamizda oxirgi yillarda mamlakatni ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirish
dasturining izchil amalga oshirilishi natijasida iqtisodiy o‘sishning yuqori,
barqaror va muvozanatlashgan sur‘atlari va makroiqtisodiy barqarorlik
tendentsiyalari mustahkamlanib, aholi turmush darajasi yuksalib
mamlakatimizda tarkibiy o‘zgarishlarni izchil amalga oshirishda qulay
investitsiya muhitining yaratilgani asosiy omil bo‘lib kelmoqda. Investitsiya
jarayonlarini kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar natijasida yildan-yilga
investitsiya hajmi sezilarli darajada ortib bormoqda. Iqtisodiyotga jalb qilingan
investitsiyalar hajmi 10,9 foizga o‘sdi vaAQSH dollari hisobida14 milliard 600
million dollarni tashkil etdi. Bunda jami kapital qo‘yilmalarning 21,2 foizdan
ortig‘i yoki 3 milliard dollardan ziyodini xorijiy investitsiya va kreditlar tashkil
qildi. Ularning to‘rtdan uch qismi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiyinvestitsiyalardir.
Investitsiya siyosatini amalga oshirish vositalari va usullari investitsiyalarning
turli yo‘nalishlarda sarflanishi va joylashtirilishini rag‘batlantiradi. Investitsiya
qo‘yilmalarining amaldagi samaradorligiolinganfoydagaasoslanibbaholanadi.
O‘zbekistonda yaratilgan investitsiya muhiti iqtisodiyotning yanada
rivojlanishi va barqaror turmush darajasini ta‘minlashdan tashqari Respublika
chet el kapitallarini jalb qilish uchun raqobat qilishiga ham imkon beradi. Yirik

investitsiya loyihalarini amalga oshirishda nufuzli xalqaro moliyaviy tashkilot va
institutlarning ishtirok etishi Respublikadagi investitsiya muhitining jalb
etuvchanligidan dalolat beradi. Umuman olganda, mamlakatda yaratilgan
investitsiya muhiti va ustuvor yo‘nalishlar iqtisodiyotni sifat jihatdan yuqori
darajaga chiqarish, mamlakatning ishlab chiqarish salohiyatini mustahkamlash,
yuqori turmush sharoitlarini yaratish va Respublikani jahondagi rivojlangan
mamlakatlar qatoriga kiritish hisoblanadi.
Ular sirasiga quyidagilar kiradi:
- kredit va soliq imtiyozlari orqali tarmoqlar, sohalar va alohida
korxonalarni kapital mablag‘lar bilan ta‘minlashni rag‘batlantirish;
- ishlab chiqarish quvvatlarini to‘liq ishga tushirish uchun investitsiya
jarayonlarini ma‘muriy tomondan qo‘llab-quvvatlash va hokazo.
Endilikda boshlangan tarkibiy o‘zgarishlarni davom ettirish dasturlari va
chora-tadbirlarini ishlab chiqish hamda quyidagicha amalga oshirish
mo‘ljallanmoqda:
- Sanoat tarmog‘ini yangi texnika bilan jihozlash, bu tarmoq ishlab
chiqarishini hamda u bilan bog‘liq boshqa sohalarni takomillashtirish;
- respublika iqtisodiyotining yuqori samarali, eksportga yo‘naltirilgan
tuzilmasini shakllantirish;
- iqtisodiyotning o‘zak tarmoqlarini texnika bilan qayta jihozlash va yanada
rivojlantirish;
- yengil va qayta ishlash sanoati korxonalarini texnika bilan qayta
jihozlashni moliyalashtirish;
- yuqori texnologiyani va ilm-fanga asoslangan ishlab chiqarishlarni jadal
rivojlantirish.
Mintaqaviy ishlab chiqarish va u yerda olib borilayotgan iqtisodiy siyosat
mazmun jihatidan mintaqaning innovatsion salohiyatiga bog‘liq bo‘lib, o‘z
navbatida mintaqaning kelgusidagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini oldindan
belgilab beradi. Mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uch manbaga
asoslanishi mumkin:

- ishlab chiqarish omillari (o‘sishning ekstensiv turi);
- investitsiyalar (rivojlanishning o‘rta darajasi, o‘sishning ekstensiv-iqtisodiy
turi);
- innovatsiyalar (oliy daraja, iqtisodiy o‘sishning intensiv turi).
Har bir mintaqa bir vaqtning o‘zida mazkur manbalardan foydalanadi, shu
sababli ham, qoida tariqasida ulardan biri ustuvor hisoblanishi
sababli,mintaqalarni iqtisodiy o‘sish darajasi va sifati bo‘yicha tasniflash
imkoniyatini beradi. Global raqobat rivojlanishining bugungi sharoitida ijro
hokimiyatining ustuvor harakatlari iqtisodiyotni jadal va barqaror o‘stirishning
innovatsion rivojlanishiga, ilmiy salohiyatning innovatsion faoliyatini
faollashtirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Bu innovatsion faoliyat iqtisodiy
o‘sishga ta‘sir ko‘rsatuvchi intensiv omillar qatoriga mamlakatdagi innovatsion
jarayonlar kiradi.
Mazkur sohada amalga oshirilgan ishlar dinamikasi bilan O‘zbekiston
Respublikasida ishlab chiqarilgan innovatsion mahsulotlar va ishlar, ko‘rsatilgan
xizmatlar hajmi orqali ko‘rish mumkin. Ta‘kidlash lozimki, 2020 yildan keyingi
davrda O‘zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga yangi impuls berildi. O‘zbekiston
RespublikasiPrezidenti SH.M.Mirziyoyevning say-harakatibilanolibborilayotgan
ham ijtimoiy, ham iqtisodiy hamda ma‘naviy-ma‘rifiy sohalardagi islohotlar
mamlakat aholisi ijtimoiy hayotida ham chuqur o‘zgarishlar amalga oshishiga
olib keldi.
Mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy va ma‘naviy sohalardagi
islohotlarning me‘yoriy-huquqiy asosini O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli ―O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakat strategiyasi to‘g‘risida gi‖
Farmoni tashkil qiladi. Ushbu Farmonning ijrosini ta‘minlash maqsadida
iqtisodiyotni modernizatsiyalash keng qamrovli, murakkab jarayon bo‘lishi bilan
birga, ayni paytda u maqsadga yo‘naltirilganlik tavsifini ham namoyon etadi.
Zero, modernizatsiyalash jarayonlarining davlat tomonidan tartibga solinib
turilishi ularning samardorligini oshiradi, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni

jadallashtirish imkonini beradi. Bundan ko‘rinadiki, iqtisodiyotimizning yetakchi
tarmoqlarini modernizatsiya qilish va yangilashga ustuvor e‘tibor qaratish,
barcha resurs va imkoniyatlarni yetakchi tarmoqlar taraqqiyotiga safarbar etish –
islohotlarningbosh vazifasiga aylanishi lozim.
Hukumatimiz tomonidan iqtisodiyotga xorijiy sarmoyalarni jalb etish uchun
qulay sharoit yaratilgan va bunday xarakatlar doimo qo‘llab-quvvatlangan.
Jumladan,
-xo‘jalik faoliyati uchun barqaror huquqiy me‘yorlar yaratilmoqda;
-korxona faoliyatiga ortiqcha ta‘sir ko‘rsatuvchi tashqi aralashuvlar cheklandi;
-korxonalarni ro‘yxatga olish va mahsulotlarga litsenziya va sertifikat
berishdagi ortiqcha jarayonlar kamaytirildi;
-investitsiyalarni jalb qilishni rag‘batlantirish maqsadida maxalliy ishlab
chiqaruvchilarga nisbatan qo‘shma va xorijiy korxonalarga ko‘pgina imtiyozlar
va yengilliklar berildi.
Respublikamiz iqtisodiyotida, jumladan, sanoatda ularni ko‘proq jalb etish
hamda samaradorligini oshirishda ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. CHunki xorijiy
investitsiyalar sanoatni tarkibiy tuzilishini takomillashtirib, tarmoqni zamonaviy-
ilg‘or texnika va texnologiyalar bilan ta‘minlaydi, kapital yetishmovchiligi
sharoi- tida mablag‘ bilan ta‘minlashni to‘ldiradi, ilg‘or boshqaruv tajribasini
yo‘naltirishga ko‘maklashadi, mamlakat oziq-ovqat bozorini barqarorlashtiradi
va sanoatning eksport salohiyatini oshiradi.
SHuningdek, xorijiy investitsiyalar sanoat joylarda turmush sharoitining
yaxshilanishi, yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga olib keladi hamda mavjud
ijtimoiy muammolarni hal etishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Hali mamlakatimiz sanoatlarida xorijiy investitsiyalarni jalb qilish borasidagi
imkoniyatlardan to‘liq foydalanilayotgani yo‘q. Tahlillar ko‘rsatadiki, mavjud
imkoniyatlardan samarali foydalanishda quyidagi bir qator omillar to‘sqinlik
qilmoqda:
-xorijiy investitsiyani jalb etuvchi korxonalarning tashqi bozorga
chiqishda yetarli bilim va tajribaga ega emasligi;

-investitsiya jarayonida ishtirokchi tomonlarning o‘zaro bir-birlari
to‘g‘risida yetarli ma‘lumotga ega emasliklari yoki bu ma‘lumotlarning doimo
ham to‘liq va ishonchli bo‘lavermasligi va h.k.
Bu kabi muammo va to‘sqinliklarni bartaraf etish uchun bizning fikrimizcha,
quyidagi chora-tadbirlar tizimini amalga oshirish maqsadgamuvofiqdir:
-xalqaro maydonda mamlakatimizdagi investitsiya muhiti, milliy
iqtisodiyotning yetakchi tarmoq, kompaniya va tashkilotlarining investitsion
imkoniyatlari to‘g‘risidagi ma‘lumotlarni keng targ‘ib etish, tahlil qilish,
baholash va tasdiqlash kabi tadbirlarni kuchaytirish;
-mamlakatimizdagi bozor axborot xizmatini rivojlantirish, marketing
xizmati faoliyatini va tashqi iqtisodiy qonunchilikni faollashtirish;
-yirik xorijiy banklarning filiallarini, xalqaro kompaniya va
korporatsiyalar vakolatxonalarini ochish uchun yetarli sharoitlar yaratish;
-infratuzilma sohasidagi (yo‘llar, transport, aloqa) qo‘shma investitsiyalarni
amalga oshirishni faollashtirish;
-xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlik strategiyasini, ayniqsa dengiz
yo‘llariga chiqib olish va shu orqali eksport-import yuk tashuvlarini amalga
oshirishga yo‘naltirilgan, o‘zaro foydali kooperatsiya aloqalarini yo‘lga qo‘yish
va boshqalar. Investitsiya siyosatiningo‘zi, xuddibozor iqtisodiyotini qurish kabi,
alohida maqsad bo‘lishi mumkin emas. U mablag‘larni iqtisodiyotning eng
istiqbolli va hayot uchun muhim yo‘nalishlari–sanoat, yoqilg‘i-energetika
kompleksi va boshqa asosiy tarmoqlarga ajratishni nazarda tutuvchi, fan-texnika
va ijtimoiy taraqqiyotni ta‘minlovchi, keng miqyosda oladigan
bo‘lsak, respublikaning mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi
ustuvorliklarga muvofiq bo‘lishi lozim.
Iqtisodiyotimizning yetakchi tarmoqlarini jadal isloh qilish va
diversifikatsiyalash jarayonlarini investitsiyalarsiz, ayniqsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalarsiz samarali amalga oshirib bo‘lmaydi. SHunga ko‘ra,
mamlakatimiz viloyat, shahar va tumanlari rahbarlari, tarmoq va idoralarning
mutassadilari, barcha tadbirkor va ishbilarmon fuqarolar o‘z faoliyatida

iqtisodiyotimizga investitsiyalarni jalb etish masalasini hal etishga alohida
ehtibor qaratishi, markaziy o‘rin ajratishi lozim. Bu esa, pirovardida,
respublikamiz
iqtisodiyotiningqisqavaqtichidajahontalablarigajavobberadiganmahsulot
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish imkoniyatlariga ega bo‘lishiga
zamin yaratadi.
Shuo‘rinda,ta‘kidlashjoizki,xorijiyhamkorlar bilan siyosiy-diplomatik
sohadagi hamkorlikni rivojlantirishga doir Yo‘l xaritalari ni ishlab chiqish,‖
O‘zbekistonning xorijiy hamkorlar bilan 2022 yilga mo‘ljallangan savdo-
iqtisodiy, investitsiyaviy, texnologik va moliyaviy-texnik hamkorligini tubdan
rivojlantirish va kengaytirish rejalashtirilmoqda, bu esa YaIMni yanada oshirish
imkonini beradi.

4.“Andijon mexanika zavodi”Ajda asosiy fondlardan foydalanish holati
tahlili
Andijon Mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyati 1933-yil 7- noyabrda
«Kalininneft» tresti otalig‘ida «markaziy mexanika ustaxonasi»
negizidatashkil etildi.
Zavodning dastlabki faoliyati neft quduqlarini burg‘ulash va neftni qayta
ishlash dastgoxlarini ta‘mirlash bilan bogliq mahsulotlarni ishlab chiqarish
bo‘ldi. Zavod o‘tgan yillar mobaynida O‘rta Osiyo respublikalari va xususan
O‘zbekiston Respublikasi neft gaz sanoati uchun uskunalar va yordamchi
moslamalar ishlab chiqardi. Korxona mahsulotlari 18 ta chet davlatlariga eksport
qilingan.
1994 - yilda«Uzneft gaz kazib chiqarish» DAB buyrug‘iga asosan zavod
«Andijon mexanika zavodi» deb qayta nomlandi.
1999 yil yanvar oyidan boshlab zavod«Uzbekneftegaz» Milliy Xolding
Kompaniyasining«Uzneftegazmash» aktsionerlik kompaniyasi tarkibiga kiritildi.
Hozirgi paytda zavodda 50 xildan ortiq mahsulotlar ishlab chiqarilmoqda. Bu
mahsulotlarburg‘ulashnasoslarivagazomotokompressorlaruchunextiyotqismlar,
1,6 MPagacha yuqori bosimda ishlovchi rezervuarlar, 5m 3
dan 2000m 3
lik
xajmdagi sig‘imlar, turli nostandart uskunalar ishlab chiqarishdan iborat.
Zavodning umumiy maydoni 13,6 gektardaniborat. Umumiyusti yopiq binolar
55617 m 2
maydonni band etadi. SHu jumladan :
- Ishlab chiqarish va yordamchi sexlar maydoni 32297m 2
- Ishlab chiqarish sexlari maydoni 29514 m 2
Ishlab chiqarish sexlari
tarkibiga quyidagilar kiradi:
- Mexanik ta‘mirlash sexi
- Qozon payvandlash sexi.
- Temirchilik sexi.
- CHo'yan quyuv sexi.
- Gaz ballonlar sexi

Korxonada tayyorlanadigan mahsulotlarga texnika bo‘limi tomonidan
me'yoriy xujjatlar yaratiladi va ishlab chiqarish sexlariga yetkaziladi.
Texnika bo‘limi yetuk malakali muxandis loyihachi, muxandis texnologlar
bilan to‘lik ta‘minlangan.
Temirchilik sexi korxonada ishlab chiqarilayotgan extiyot qismlar uchun
yarim tayyor mahsulotlarni yetkazdirib berishga moslashgan sex bo‘lib, metall
kesuvchi frezerlik dastgoxlari, 2 va 3 tn.li bolg‘a, 16 tn.nadan 1000 tn. kuch
bilan shtamplashga moslashgan maxsus presslar bilan jihozlangan. 2 va 3
tn.libolgalarda 200kg.gachatemir mahsulotlari kizdirilgan holatda yarim tayyor
mahsulot holatiga keltiriladi. 16tn.nadan 1000tn. kuch bilan shtamplashga
moslashgan maxsus presslarda kizdirilgan va sovuq holatda metallar qoliplar
yerdamida shtamplanadi.
Yarim tayyor mahsulotlar armaturalar sexiga yetkazdiriladi va maxsus
tokarlik, frezerlik dastgoxlarida tayyor mahsulot holatiga keltiriladi.
Kuymalar armaturalar sexida tokarlik dastgoxlarida tayyor mahsulot holatiga
keltiriladi.
Korxonalarda iqtisodiy jarayonlarni boshqarishni tashkil qilish ob‘ektiv
qonunlardan foydalanishning harakatdagi mexanizmini ishlab chiqishni talab
qiladi. Bunday mexanizm menejment asoschilari tomonidan ilgari surilgan
tamoyillarda (printsiplarda) o‘z aksini topadi.
Korxonani boshqaruv strukturasini quyidagi 2.1-chizma asosida ko‘rib
o‘tamiz.
Korxonaning rahbari bo‘lib boshqaruv raisi hisoblanadi. Boshqaruv raisiga
raisning 1-o‘rinbosari bosh muxandis, o‘rinbosarlar, iqtisodiyot va buxgalteriya
boshqarmasi bo‘ysunadilar.
Raisning I-o‘rinbosariga ishlab chiqarish sexlari, ishlab chiqarish
laboratoriyasi, texnologiya va sifat nazorat bo‘limi bo‘ysunadilar.
Bosh muxandisga bosh mexanik, bosh energetik, texnika xavfsizligi bo‘limi
bo‘ysunadilar.
Raisning o‘rinbosariga axborot tahlil, ishlab chiqarish va sotish bo‘limi,

shuningdek shaxobchalar bo‘ysunadilar.
Iqtisodiyot va moliya bosh boshqarmasiga hisobchilar bo‘limi, reja-iqtisod
bo‘limi, moliya va marketing bo‘limi, tayyor mahsulot savdosini tashkillashtirish
va marketing bo‘limi bo‘ysunadilar.
SHuningdek boshqaruv raisiga maxsus bo‘lim, xodimlar bo‘limi, devonxona,
huquqshunos va qo‘riqlash bo‘limi bo‘ysunadilar.
Mahsulotni sotish tijorat ishlari bo‘yicha boshqaruv raisi o‘rinbosari bo‘lib, u
o‘zini 2 ta bo‘limiga ega. Ularga: ta‘minot bo‘limi, avtotransport bo‘limi kiradi.
Boshqaruv raisini ishlab chiqarish ishlarini tashkil etish bo‘yicha barcha
ishlarini bosh muxandis boshqaradi .

Biz amaliy jihatdan o‘rganayotganAndijonmexanikazavodi AJdaasosiy‖
iqtisodiy ko‘rsatkichlari tahlilini quyidagi 2.2.1-jadval ma‘lumotlari
asosidaamalga oshiramiz. Korxonaning ohirgi yillarda erishayotgan natijalari
iqtisodiy faoliyatiga o‘z ta‘sirini ko‘rsatgan.
Korxonada ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi 2020-yili 52061000 ming
so‘mni, 2021-yili60873822 ming so‘mni va 2021-yili68574254 ming so‘mni
tashkiletgan.Bundanko‘rinibturibdiki aksiyadorlikjamiyatimahsulotlarinihajmi
ohirgi 2021-yili o‘tgan 2020 yilga nisbatan 8812822 ming so‘mga ortgan va
116,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2021 yilga nisbatanming so‘mga ortgan, hamda
foizni tashkil etgan. Demak ohirgi yillarda korxona tomonidan ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlar miqdori ortib bormoqda va bu iqtisodiy natijalarga
o‘z ta‘sirini ko‘rsatgan.
Korxonadasanoatishlabchiqarishxodimlarining o‘rtachasoni2020yili 794
kishini, 2021 yili 794 kishini, 2022 yilio‘zgarmagan. Bundan ko‘rinib turibdiki
aksiyadorlikjamiyatida ishchi xodimlarini soni ohirgi 2021 yili o‘tgan 2020 yilga
nisbatan 6 kishiga ortgan hamda 101,5 foizni tashkil etgan.
Yuqoridagi ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatida ishchi
xodimlar soni ham bir muncha ortgan, bu o‘zgarishlarni ishchi xodimlar tarkibi
bo‘yicha o‘zgarishi quyidagicha bo‘lgan, ya‘niinjener-texnik xodimlar soni 2020
yilga nisbatan 6 kishiga ortgan va 105,6 foizni tashkil etganliginiko‘rishimiz
mumkin, bu o‘zgarishlar hisobiga jamiyatning ishchilari soni 2020 yili674
kishini, 2021yili 680 kishini tashkil etgan.
Bundan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatida ishchilar soni ohirgi 2022
yili o‘tgan 2020 yilga nisbatan 6 kishiga ko‘paygan, hamda 101 foizni tashkil
etgan. Yuqoridagi ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatida
ishchi xodimlar sonibir muncha ortgan. Bu o‘zgarishlar hisobiga, ya‘nimahsulot
hajmini ortishi va ishchi xodimlar sonini o‘zgarishi hisobiga mehnat unumdorligi
ham bir muncha ortgan.

Korxonada ishchi xodimlar tarkibini o‘zgarishini batafsil ularning salmog‘
ko‘rsatkichlari asosida ko‘rib o‘tamiz, ya‘nijamiyatda ishchilarni sanoat ishlab
chiqarishxodimlari tarkibidagi salmog‘i 2020 yili 86,1 foizniva 2021 yillarda
85,6 foizgateng bo‘lgan.
Ishchi xodimlardan foydalanish darajasi mehnat unumdorligi ko‘rsatkichi
asosida o‘rganiladi. Mehnat unumdorligi vaqt birligi (soat, smena, oy, chorak,
yil) ichida bitta xodim tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori yoki bir
mahsulot birligini ishlab chiqarishga sarf qilingan vaqt birligi bilan o‘lchanadi,
ya‘nimehnat unumdorligi moddiy ishlab chiqarishda vaqt birligi davomida hosil
qilingan mahsulot miqdori bilan o‘lchanadi. Bunda individual yakka tartibda
ishlovchining (lokal) uchastka, sexdagi, aksiyadorlikjamiyati, tarmoqdagi va
barcha iqtisodiyot ko‘lamidagi mehnat unumdorligi farqlanadi. Ijtimoiy mehnat
unumdorligi moddiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan har bir ishlovchi hisobiga
hosil qilingan yalpi ichki mahsulot miqdori bilan o‘lchanadi. Aksiyadorlik
jamiyatilarda mehnat unumdorligining darajasi tovar mahsulotining hajmini
ishlab chiqarish xodimlarining soniga nisbati bilan aniqlanadi.
Korxonaning mehnat unumdorligi ko‘rsatkichi 2020 yili 66574 ming so‘mni
va 2021 yili 76667 ming so‘mni, 2022 yili 86366 ming so‘mnitashkil etgan.
Bundan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatida mehnat
unumdorligiko‘rsatkichi ohirgi 2022 yilda 2020 yilga nisbatan 10093 ming
so‘mga ortgan, hamda 115,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2022 yili o‘tgan 2021
yilga nisbatan 9699 ming so‘mga ko‘paygan va 112,7 foizni tashkil etgan.
Yuqoridagi ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki AJda mehnat unumdorligi
ko‘rsatkichi ohirgi yili bir muncha ortib borgan va bu iqtisodiy natijalarga o‘z
ta‘sirini ko‘rsatgan. Bunga bevosita aksiyadorlikjamiyatida kadrlar qo‘nimsizligi
darajasi ham bevosita ta‘sir ko‘rsatgan. Jamiyatda kadrlar qo‘nimsizligi darajasi
2022 yilda 2020 yilga nisbatan 2,3 ga va 133,8 foizga, 2022 yili 7 foizga teng
bo‘lib bu o‘tgan 2021 yilga nisbatan 107,7 foizgako‘payganligini ko‘rishimiz
mumkin.

39 2.2.1-jadval
Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatining asosiy texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari
№ Ko‘rsatkichlar O‘lchov
birligi
2020 yi
l 2021 yil 2022 2021yilda2020
yilga nisbatan
o‘zgarishi 2022 yilda
2021yilganisbatan
o‘zgarishi
farq (%) farq (%)
1 Tovarmahsulot xajmi ming so‘m 52061
000 60873 82
2 68574
254 88128
22 116,
9 7700
462 112,
6
2 Sanoatishlabchiqarish
xodimlar soni, Jami kishi 782 794 794 12 101,
5 0 100
3 Injener-
texnikxodimlar soni kishi 108 114 114 6 105,
6 0 100
4 Ishchilar kishi 674 680 680 6 100,
9 0 100
5 Mehnat unumdorligi ming so‘m 66574 76667 86366 10093 115,
2 9699 112,
7
6 Kadrlar ko‘nimsizligi % 6,8 9,1 9,8 2,3 133,
8 7 107,
7
7 Ishhaqi jamgarmasi ming so‘m 67465 7069000 76585 32250 104, 5895 108,

3900 00 0 8 00 3
8 O‘rtachaoylikish haqi so‘m 71893
6,5 741918,6 75625
8,5 22982 103,
2 1433
9,9 101,
9
9 Mahsulot tannarxi ming so‘m 47540
940 55842950 60158
524 83020
10 117,
5 4315
574 107,
7
1
0 Sof foyda ming so‘m 90599
00 6231000 82542
36 -
2828900 68,8 2023
236 132,
4
1
1 Rentabellik darajasi % 19,06 11,16 13,72 - 7,9 58,6 2,58 122,
3
Manba:―Andijonmexanikazavodi aksiyadorlikjamiyatining‖ yillikstatistikhisobotlaridan olingan

40Ish haqi tizimini doimo shunday takomillashtirib borish kerakki, toki u
mehnatning miqdori va sifatiga qarab haq to‘lash tamoyiliga mos tushsin, uning
sharoiti va natijalarini hisobga olsin, xodimlar malakasini, mehnat unumdorligini
oshirishni, mahsulot sifatini yaxshilashni, barcha resurslardan oqilona
foydalanishni va ularning tejalganligini rag‘batlantirsin. Ana shuni hisobga olib
hozir ishlab chiqarish tarmoqlarida ishchi va hizmatchilarning ish haqini ko‘zda
tutilayotgan darajada oshirish asosan aksiyadorlikjamiyatilarning o‘zlari topgan
mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi. Bu esa ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishga jadalroq ta‘sir ko‘rsatadi.
Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatidaishchilar uchun ajratilgan‖
ish haqi fondi2020 yili 6746500 ming so‘mni va 2021 yili 7069000 ming
so‘mni2022 yili7658500 ming so‘mni, tashkil etgan. Bundan ko‘rinib turibdiki
aksiyadorlikjamiyatining ish haqi fondi ko‘rsatkichi ohirgi 2022 yili o‘tgan 2020
yilga nisbatan322500 ming so‘mga ortgan, hamda 104,8 foizni tashkil etga,
1960300 ming so‘mga ortgan bo‘lsa,2022 yili o‘tgan 2021 yilga nisbatan589500
ming so‘mga ortgan.
Yuqoridagi ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki Andijon mexanika zavodi
‖
aksiyadorlik jamiyatida ishchilar uchun ajratilayotgan ish haqlari yildan yilga
ortib bormoqda, buning hisobiga aksiyadorlikjamiyatida o‘rtacha oylik ish haqi
hambir muncha ortgan, ya‘ni2022 yilda 2020 yilga nisbatan22982 so‘mga ortgan
va 103,2 foizni, 2022 yili ishchilarning o‘rtacha oylik ish haqi 756258,5 so‘mga
teng bo‘lib, 2021 yilga nisbatan 14339,9 so‘mga ortgan va 101,9 foizni tashkil
etganligini ko‘rishimiz mumkin. Demak ish haqi fondini ortishi va ishchilar
sonini o‘zgarishio‘rtacha oylik ish haqini o‘zgarishiga sabab bo‘lgan.
Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatining iqtisodiy faoliyatini
‖
asosiy ko‘rsatkichlaridan biri mahsulot tannarxi hisoblanadi. Mahsulot
tannarxining tarkibiga mahsulot ish va hizmatlar tannarxiga kiritiladigan
harajatlar, mahsulot ish bajarish, hizmat ko‘rsatish ishlab chiqarish va sotish
harajatlari tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanish tartibi to‘g‘risidagi
nizomga muvofik harajat elementlari kiritiladi.

41Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatida ishlab chiqarilgan
mahsulotlar tannarxi 2020 yili 47540940 ming so‘mni va 2021 yili 55842950
ming so‘mni, 2022 yili 60158524 ming so‘mnitashkil etgan.
Bundan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatining mahsulot tannarxi
ko‘rsatkichi ohirgi 2022 yilda 2020 yilga nisbatan 8302010 ming so‘mga ortgan,
hamda 117,5 foizni, 2022 yili o‘tgan 2021 yilga nisbatan 4315574 ming so‘mga
ortgan va 107,7 foizni tashkil etgan bo‘lsa, tashkil etgan.
Yuqoridagi ma‘lumotlardan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlik jamiyatida
mahsulot ishlab chiqarish hajmiga mos ravishda uning tannarxi ortib borgan.
Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatining iqtisodiy-moliyaviy‖
faoliyatdan olingan natija foyda ko‘rsatkichi asosida tahlil etiladi. Biz amaliy
jihatdano‘rganayotganAndijonmexanikazavodi aksiyadorlikjamiyatiningsof
‖
foydasi 2020 yili 9059900 ming so‘mni va 2021 yili 6231000 ming so‘mni, 2022
yili 8254236 ming so‘mni tashkil etgan. Bundan ko‘rinib turibdiki Andijon
mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatining sof foydasi ohirgi 2022 yili o‘tgan
‖
2020 yilga nisbatan 2828900 ming so‘mga kamaygan, hamda 68,8 foizni tashkil
etgan, korxonani sof foydasi kamayishiga bevosita ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlar tannarxi ortib ketishi sabab bo‘lgan. 2021 yilga nisbatan
2023236ming so‘mga ortgan va 132,4 foiznitashkil etgan.
Andijonmexanikazavodi aksiyadorlikjamiyatifaoliyatnatijaviyligibaho
‖
berishning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri rentabellik ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Rentabellik aksiyadorlikjamiyati foydalik darajasini harakterlaydi. Odatda uning
bir necha turlari hisob kitob qilinadi. Bu bevosita mulkning shakli bo‘yicha
daromadlarning yuzaga chiqish o‘rni yoki bazasi bo‘yicha, foydaning
o‘zgarishiga ta‘sir etuvchi birliklar bo‘yicha yoki mustaqil birliklar bo‘yicha
aniqlanishi mumkin.
Andijon mexanika zavodi aksiyadorlik jamiyatining rentabellik darajasi
‖
2020yili 19,6 foizni va 2021 yili 11,1 foizni, 2022 yili 13,7 foizni, tashkil etgan.
Bundan ko‘rinib turibdiki aksiyadorlikjamiyatining rentabellik darajasi ohirgi
pastlaganini ko‘rishimiz mumkin.

422.1.1 – Jadval

“Andijonmexanikazavodi”AJningishlabchiqarishquvvatidan foydalanishning
tahlili.
№ Ko’rsatkichlar 202
1 20
22 Farqi
Mutloq+ ; -‖ ‖ ‖ ‖ foi
zda
1
. Mahsulot ishlab
chiqarish hajmi,
tonna 101
21 12
455 +2334 +2
3
2
. Ishlabchiqarishquvvati, tonna 136
62 13
662 - -
3
. Ishlab chiqarish quvvatidan
foydalanishkoeffitsienti (1/2) 0,73 0,9
1 +018 +0
25
Manba: Andijonmexanikazavodi AJninghisobotma‘lumotlatidanolindi
‖ ‖
2.3.2-jadval

“Andijonmexanikazavodi“AJningasosiyvositalaritarkibi,tuzilishiva dinamik
o’zgarishlari tahlili.
Ko'rsatkichlar nomi 2021 yil 2022 yil O’zgarishi(+:- )
yil
boshiga
qoldiq Sa
lmo
g’I% yil
oxiriga
qoldiq Sa
lmo
g’I% Mutloq
mingso’m S
al
mo
g’I%
Bino…………………… 7279
35 17
,8 2545
806 35
,3 +18178
71 1
7,5
Inshoot……………… 1651
31 4,
04 8537
71 11
,8 +68864
0 7,
76
Uzatish moslamalari………
… 1369
29 3,
35 1661
71 2.
3 +29242 -
1,05
Mashinava jihozlar 1458 35 1671 23 +21345 1

43124 ,7 574 ,2 0 2,5
Shu jumladan:
а)kuch mashinava jihozlar 5160
75 12
,6 6086
85 8,
4 +92610 4,
2
b)ishchi mashina va jihozlar 9066
70 22
,2 1027
510 14
,2 +12084
0 -
8
c)o'lchovvatartibgasoluvchi
asbob uskunalar,moslamalar va
labaratoriya jihozlari. 4891 0,
11 4891 0,
06 - -
d)hisoblash texnikasi 3048
8 0,
74 3048
8 0,
42 - -
e)boshqamashinava jihozlar - -
Transport vositalari 1318
77 3,
22 1318
77 1,
83 - -
Asbob uskunlalar -
Ishlabchiqarish vositalari 3811 0.
1 3811 0.
05 - -
Xo'jalaik jihozlari 1396 0,
03 1396 0,
019 - -
Ishchi va mahsulot
xayvonlar - -
Ko'pyillik------ - -
Br holatini
yaxshilashdagi kapital
xarajatlar
(inshootlarsiz) -
Boshqa asosiy fondlar 35 0,
001 1485
18 2,
06 148483 2,
059
JAMI: 4083
362 10
0,0 7194
498 311113
6
Xulosa
Kurs ishi yuzasida o‘tkazilgan tadqiqotlar yuzasida quyidagi xulosa va tavsiyalar

44ishlab chiqilgan.
1. Zamonaviy iqtisodiyot fani asosiy fondlarni ma‘lum bir iste‘mol qiymati
ko‘rinishida ijtimoiy mehnat asosida yaratiluvchi, ishlab chiqarishning moddiy
buyumlashgan material omillari qatoriga kiritadi. Hozirgi bozor sharoitlarida korxona
kuchi va vositalari yordamida yaratilgan asosiy fondlar ishlab chiqarish quvvatlarini
shakllantirish va ulardan foydalanishga faol ravishda ta‘sir ko‘rsatuvchi mulk
hisoblanadi. Butun xalq xo‘jaligi miqyosida asosiy fondlar mamlakatning milliy
boyligini tashkil qiladi.
2. Iqtisodiy maqsadlariga ko‘ra, asosiy fondlar ishlab chiqarish va noishlab
chiqarish fondlariga taqsimlanadi. Ishlab chiqarish asosiy fondlari o‘z mohiyatiga
ko‘ra, korxonaning ishlab chiqarish potensialini tashkil qilib, ularning tarkibiga
quyidagilar kiradi:
- ishlab chiqarish binolari va inshootlari;
- uzatish qurilmalari;
- quvvat mashinalari va uskunalari;
- ishchi mashinalar va uskunalar;
- transport vositalari;
- o‘lchov va tartibga solish asboblari va qurilmalari;
- foydalanish muddati bir yildan kam bo‘lmagan va qonunchilikda belgilab
qo‘yilgan qiymatlardagi asboblar va ishlab chiqarish inventari.
3. Korxona asosiy fondlarining turlar bo‘yicha tuzilmasi, ko‘p jihatdan kapital
qo‘yilmalarning texnologik tuzilmasi orqali, jumladan, ularning yangi qurilish va
qayta ta‘mirlash, amaldagi ishlab chiqarishni kengaytirish va qayta qurollantirish
bilan avvaldan belgilab qo‘yilgan bo‘ladi. Asosiy fondlarning turlar bo‘yicha
tuzilmasiga ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish va konsentrasiya qilish darajasi ham
katta ta‘sir o‘tkazadi. Yirik korxonalar, ishlab chiqarishni fondlar bilan ta‘minlashda
va fan-texnika taraqqiyoti yutuqlaridan keng foydalanishda
kichik va o‘rta korxonalarga qaraganda ko‘proq imkoniyatga ega. Biroq kichik
korxonalar harakatchanroq, ularning boshqaruvi moslashuvchanroq bo‘lib, natijada

45ishlab chiqarishni texnik jihatdan qayta qurollantirish osonroq kechadi.
4.Fan-texnik taraqqiyoti natijasida asosiy fondlarni ishlab chiqarish
shartlari va omillari ham o‘zgarib bormoqda, binobarin, joriy bozor baholari va
tariflari bilan bog‘liq ravishda ularni ishlab chiqarish xarajatlari ham o‘zgarib
bormoqda. Hozirgi kunda asosiy fondlar joriy baholari va tariflariga birinchi darajali
ta‘sir qiluvchi omil bo‘lib inflyasiya hisoblanadi.
Korxona balansida asosiy fondlar vaqt o‘tishi bilan turli xil qiymatda aks etib
qoladi. Ya‘ni, xo‘jalik yuritishning hozirgi sharoitida asosiy fondlarni faqat ularning
boshlang‘ich qiymati bo‘yicha haqiqiy baholab bo‘lmaydi va shuning uchun ularni
qayta baholash va bir xil qiymatga o‘tkazish zarurati to‘g‘iladi.
Asоsiy fоndlardan va ishlab chiqarish quvvatidan samarali fоydalanishning
ahamiyati beqiyos. Bu vazifani bajarish, jamiyat uchun zarur mahsulоtlar ishlab
chiqishni ko`paytirish, yaratilgan ishlab chiqarish pоtentsialining qaytimini оshirish
va ahоli talabini to`larоq qоndirish, jihоzlar balansini yaxshilash, mahsulоt tannarxini
tushirish, ishlab chiqarish rentabelligi kоrxоna jamg`armasi o`sishi demakdir.
Hоzirgi sharоitda asоsiy fоndlar va ishlab chiqarish quvvatlaridan fоydalanish
samaradоrligini ko`tarishga ta`sir ko`rsatuvchi yana bir оmil paydо bo`ldi. Bu
xo`jalik yuritishning hissadоrlik shaklining va kоrxоnalarni xususiyalashtirishning
rivоjlantirishidir. Har ikkala vоqeada ham, mehnat jamоasi (kоllektivi) asоsiy
fоndlarning egasi bo`ladi, ishlab chiqarish vоsitalarini real bоshqarishga, imkоnga
ega bo`ladi, asоsiy fоndlar ishlab chiqarish tarkibini mustaqil shakllantira оladi,
maqsadli investitsiyalashni оshirishga imkоn beradigan kоrxоna fоydasidan mustaqil
fоydalana оladi.
Real sektor korxonalarning ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish asosida aholining
turli – tuman mahsulotlarga bo’lgan talabini muntazam qondirish hozirgi davrning
eng asosiy masalalaridan biridir.

1. 4
6Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyevning 2022-yil 28-
dekabrdagi Oliy Majlisga ―Taraqiyotimizning yangi bosqichi bo'lgan 2022 yilda
amalga oshirilgan asosiy ishlar yakuni va O'zbekiston Respublikasini 2019 yilda
ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirishning eng ustuvor yo‘nalishlariga bah‘ishlangan‖
murojatnomasi. O‘zbekiston milliy axborot agentligi T.: 28.12.2022 y
2. O‘zbekiston Respublikasining ―Investitsiya faoliyati to‘g‘risida gi
‖
Qonuni, 2018 yil 24 dekabr
3. Abdukarimov B. A. va Korxona iqtisodiyoti. T.: Fan. 2015. 255
4. Abdullaev A va boshqalar. Moliyaviy hisob. T.: Fan va texnologiya.2015.
180
5. Abdullaev Yo. va boshqalar. Iqtisodiy tahlil. T.: Mehnat. 2018. 430
6. Abdurahmonov Q. X. Mehnat iqtisodiyoti. T.: Mehnat. 2014.520
7. G.G‘ozibekov. Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari. T.: ―Moliya
‖
nashriyoti. 2020 yil.
8. Maxmudov E. X. Korxona iqtisodiyoti. T.: TDIU. 2018. 180
9. Maxmudov E.X. Biznes rejalashtirish. T.: O’zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti.2015. 166
10. Nazarov A. SH. Mehnatni tashkil qilish va normalash. T.: TDIU. 2019.
198
11. Ortiqov A. Sanoat iqtisodiyoti. T.: O’zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti. 2018. 215
12. Ortiqov A. , Kalendareva S.G. Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni
tashkil etish. T.: O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg’armasi
nashriyoti. 2017. 146
13. Shoalimov A. Sanoat korxonalari xo’jalik faoliyati tahlili. T.: O’qituvchi.
2017 . 126
14. Andijon mexanika zavodi AJning 2020-2022yillardagi ststistik
‖
ma‘lumotlari

1. 4
7 Foydalanilgan internet saytlar
1. www.books.uz
2. www.uzreport.com
3. www.stat.uz
4. www.glossary.com
5. www.gov.uz

Sanoat tarmoqlari korxonalariga investitsiya kiritish orqali asosiy fondlarni modernizatsiya qilish masalalari

Купить