Информация о документе

Цена 19500UZS
Размер 60.2KB
Покупки 1
Дата загрузки 05 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

orazaliyeva shaxnoza

Дата регистрации 15 Февраль 2024

48 Продаж

Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish

Купить
Mavzu: Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish R E J A KIRISH I-BOB: SAVOD O‘RGATISHDA O‘QUVCHILAR DAM OLISHINI TASHKIL ETISHNING AHAMIYATI 1.1. Savod o‘rgatishda o‘quvchilar dam olishini tashkil etishning ahamiyati. 1.2. Savod o‘rgatish jarayonida dam olish daqiqalarining roli II-BOB: SAVOD O‘RGATISH DARSLARIDA DAM OLISH DAQIQALARINI TASHKIL ETISH 2.1. Savod o‘rgatish metodikasi tarixi, uning qiyosiy tanqidiy tahlili va turlari. 2.2. Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini loyixalashtirish texnologiyasi III . XULOSA Dam olish daqiqalarida neyromatorika mashqlaridan foydalanishning ahamiyati IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI KIRISH. O‘zbekistonning milliy mustaqillikka erishishi va hozirgi kunda ma’naviy o‘zgarishlar jamiyatimiz ijtimoiy hayotida tub burilishlarni boshlab berdi va ular oo‘zbek xalqining bundan keyingi taqdirini belgilab berishda muhim rol o‘ynaydi. Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab barkamol avlod tarbiyasiga alohida e’tibor berib kelinmoqda. Shuningdek, Prezidentimizning “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan,yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi,baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” 3 mazmundagi fikrlaridan yoshlarga oid davlat siyosatining naqadar ustuvor ekanligini ko‘rishimiz mumkin. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Ma’lumki, yosh avlod tarbiyasi hamma zamonlarda ham muhim va dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Ammo biz yashayotgan XXI asrda bu masala haqiqatan ham hayot-mamot masalasiga aylanib bormoqda. “Tarbiya qancha mukammal bo‘lsa, xalq shuncha baxtli yashaydi” , deydi donishmandlar. Tarbiya mukammal bo‘lishi uchun esa bumasalada bo‘shliq paydo bo‘lishiga mutlaqo yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.” degan fikrlari tadqiqot ishimizning dolzarbligini o‘zida ifodalaydi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ta’lim siyosatining muhim maqsadlaridan biri yosh avlodni har tomonlama barkamol insonlar qilib tarbiyalashdir. Bolani maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olishga tayyorlash uchun unga ona tilining barcha boyliklarini egallab olish uchun tegishli shart-sharoitlarni yaratish zarur. Bola nutqining rivoji ko‘p jihatdan uning ruhiyatiga, sog‘lom, tetik o‘sishiga. Ahloqiy sifatlariga o‘quv dasturini o‘zlattirishda me’yorli bajarilishini ta’minlashshiga, qo‘llanmalarning monandligiga bog‘likdir. Bu masalalar maktabgacha ta’limda o‘z echimi ifodasini topishi va o‘z ona tilida ravon gapira oladigan qilib tarbiyalashga qaratilishi zarur. Bolalarning aqliy jarayonini rivojlantirish uchun ularning nutqini o‘stirish zarur: Bola har bir so‘z manosini tushuna olishi uni o‘z nutqida erkin ifodalashga muvofiq bo‘lishi kerak. Tushunchalar tizimiga moslashgan bola o‘z fikrini jamlab gapirishga va ifodalab berishga o‘rganadi. Og‘zaki nutqini o‘stirish bo‘yicha o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarda asosan, bolalarning og‘zaki nutqini o‘stirishga, nutqni grammatik tomondan to‘g‘ri shakllantirishga: nutqning morfologik va sintaksis tomonlarini shakllantirishni davom ettirish: sodda va qo‘shma gaplar tuzish, bunda barcha so‘z turkumlaridan foydalanishga o‘rgatish, bolalarni gapirganda sonni otga, sifatni otga, sifatni fe’lga to‘g‘ri ishlatish malakalarini takomillashtirish, tovush va so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz etishga, ravon gapirishga, mustaqil hikoya qilishga e’tibor beriladi. Og‘zaki nutqini o‘stirishda mustaqil hikoya qilishga o‘rgatish katta o‘rin egallaydi: bolalalarni o‘z hayotlarida uchragan voqealar, suratlarga qarab, tarbiyachining taklif qilgan mavzusi asosida hikoyalar tuzishga o‘rgatiladi. Tayyorlov guruh bolalarining hikoyalari mazmunan bog‘langan, ma’lum izchillikda, grammatik tomondan to‘g‘ri tuzilgan bo‘lishi kerak. Bunda o‘quvchilarni sam olishini tshkil etish ham muhim hisoblanadi. Ularning ta’limda zo‘riqishini, darslardan bezishini va hali maktab ta’limiga psixologik-pedagogik hamda jismoniy to‘liq tayyor emasligini unutmagan holda boshlang‘ich sinflarni savodga o‘rgatish darslarida o‘quvchilarni dam olish daqiqalarini tashkil etish tadqiqotimizning dolzarbligini ko‘rsatib beradi. Bugungi kunda boshlang‘ich ta’limda savod o‘rgatish darslarining samaradorligini oshirish muhim vazifalardan biridir. Savod o‘rgatish nafaqat o‘quvchilarning o‘qish va yozish ko‘nikmalarini shakllantiradi, balki ularning umumiy tafakkuri va muloqot qobiliyatini rivojlantiradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari yoshiga xos xususiyatlar — ularning diqqatining tez chalg‘ishi, jismoniy va aqliy charchashga moyilligi — dars davomida maxsus dam olish daqiqalarini tashkil etishni taqozo etadi. Dam olish daqiqalari o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish, diqqatini tiklash va faoliyatini faollashtirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishida savod o‘rgatish jarayonida dam olish daqiqalarining o‘rni va ularni tashkil etish usullari yoritiladi. Shuningdek, dam olish daqiqalarining o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan munosabati va dars sifati uchun ahamiyati tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi: Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish mazmuni va texnologiyasini takomillashtirish Kurs ishining obyekti va predmeti: Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish jarayoni hamda dam olish daqiqalarini tashkil etish ko‘nikmalarini rivojlantirishning mazmuni, ta’lim vositalari, usul va metodlari Kurs ishning ilmiy yangiligi: Boshlang‘ich ta’limning savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish usullarining dolzarbligi asoslab berildi. Samarali usullar, ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Kurs ishining metodi: Ishni bajarishda kuzatish, savol – javob, pedagogik eksperiment, tavsiflash kabi metodlardan foydalanildi. Kurs ishining vazifalari: 1. “Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish” tushunchasi mohiyatini aniqlash orqali kasbiy kompetentlik komponentlari va tuzilishini yoritib berish; 2. Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etishning pedagogik-psixologik xususiyatlarini ochib berish; 3. Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish modelini ishlab chiqish; 4. Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish texnologiyasini takomillashtirish. I-BOB: SAVOD O‘RGATISHDA O‘QUVCHILAR DAM OLISHINI TASHKIL ETISHNING AHAMIYATI. 1.1. Savod o‘rgatishda o‘quvchilar dam olishini tashkil etishning ahamiyati Ta'limning yangi mazmuni o‘quvchilarning har tomonlama kamol topishga, ularni faollashtirishga qaratilgandir. Ayniqsa, bolalarni xat-savodga o‘rgatish, lug‘atni boyitish nutqlarni rivojlantirish orqali boshqa o‘quv fanlarini o‘zlashtirishga erishmoq lozim. Xat savod o‘rgatish ta'limning muhim bosqichi bo‘lib, bu davrda o‘quvchilarga to‘g‘ri o‘qish, chiroyli yozish hamda o‘qiganlarni so‘zlab b е rish o‘rgatiladi. Nutqni gaplarga gapni so‘zlarga so‘zni bo‘qinlarga ajratish tovushlarni eshitib va talaffuz qilib bir-biridan farqlash so‘zda tovushlarning birin-k е tinligiga e'tibor b е rishni ham bilib olishlari ta'minlanadi. Bolalarning nutqni o‘stirishda k е sma harflar bilan ishlashga o‘rgatish alohida ahamiyat kasb etadi. Ular yordamida bolalar bog‘inlar tuzishga t е z o‘rganadilar. Ochiq va yopiq bo‘q’inlarni turli ko‘rinishdan tuzilgan gaplar tuzishni ham mashq qiladilar. Kichik matnlarni ovoz chiharib bo‘g‘inlab ongli to‘g‘ri va ravon o‘qishda o‘rganadilar. Bu davrda bolalarni sidirg‘a ya'ni so‘zlarni bo‘g‘inlab o‘qishlariga aloqida ahamiyat b е rish lozim. Bola avval ichida bo‘g‘inlab o‘qish so‘ng ovoz chiqarib so‘zni butunicha aytish o‘qish yozuv bilan uzviy bog‘lab olib boriladi. Bu usul bolalarning ogzaki va yozma nutqning baravar rivojlantirishga yordam b е radi. O‘qish darslarida o‘quvchilar so‘zdagi harflarni bir-biriga bog‘lab yozish so‘z va gaplarni kichik hamda bosh harflarni alifb е kitobida b е rilgan tartibda yozishga o‘rgatiladi. Xat savod o‘rgatish davrida bolalarni bosma harflar bilan yozma harflarning o‘xshash tomonlarini farqlab bosma harflarni yozma ravishda ko‘chirib yozishga ham o‘rgatish foydalidir. Chunki ular ko‘pincha bosma harflarni aralashtirib yozib qo‘yadilar.Shunday paytda ular e'tiborini yozuv namunalariga jalb qilish, yozuvlarini to‘g‘ri va chiroyli bo‘lishiga erishmoq lozim.Bolalarning og‘zaki nutqini rivojlantirish ishlari ham bu davrning asosiy vazifalaridan biridir. Alifb е davrida bolalarga tovush talaffuziga mos k е ladigan so‘zlar tanlanadi. Bolalarni yozuvga o‘rgatishda dastlab yozilishi talaffuziga mos k е ladigan so‘zlar tanlanadi. Bolalarni yozuvga o‘rgatishda so‘z tarkibidagi harflarning to‘g‘ri aniq yozilishi va qo‘shilishiga daftarlarni ozoda tutishga bolalar e'tibori tortiladi. Bu davrdagi darslarni maqsadga muvofiq tashkil etish o‘quvchilar bilimining k е lgusida pishiq- puxta bo‘lishiga mustahkam zamin yaratadi. Savod o‘rgatish ishlarini to‘g‘ri tashkil qilish uchun quyidagilarga e'tibor b е rish lozim: 1.Ta'limning didaktik jixatlariga e'tibor b е rib uni so‘nggi yutuqlar bilan to‘ldirib borish; 2.O‘quvchilarning yosh va fiziologik jiqatlariga e'tibor b е rish; 3.Ularda mustaqil faoliyatni rivojlantirish usullarini k е ng qo‘llash; 4.O‘qish va yozishning uzviyligiga e'tibor b е rish; 5.Alifbo va unga qo‘shimcha mat е riallardan ijodiy foydalanish; М aktabda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish uchun kurash barcha o‘qituvchilarning ayniqsa ona tili o‘qituvchilarining asosiy vazifasi sanaladi. O‘quvchilar nutqini o‘stirish ularga o‘z halqining adabiy tilini o‘rgatish d е makdir. Adabiy til esa normashtirilgan qonun-qoidali til. Ona tili o‘qituvchisi o‘quvchilarni ana shu adabiy tilda so‘zlashga odatlantira borish k е rak. O‘qituvchining nutqni o‘stirish ishi bola maktabga 1-qadam qo‘ygan kunidan boshlanadi. Nutq ko‘nikmalari izchil ravishda olib borilgan amaliy ishlar natijasidagina hosil bo‘ladi. Shuning uchun o‘qituvchi grammatikaning har bir bo‘limiga oid mashqulotda o‘tilgan mavzu asosiyda o‘quvchilarning nutq ko‘nikmalarini o‘stirishga e'tibor b е rishi lozim. O‘qituvchi o‘quvchilarni matnni to‘g‘ri ,ifodali, ravon talaffuz etishiga katta e'tibor b е rishi k е rak. Bu ko‘nikmaga dastavval nutqning ixcham,sodda va ravon mazmundor bo‘lishi kiradi. Shuning uchun har bir grammatika va imlo darsida nutq o‘stirishi o‘qituvchining diqqat markazida turishi, o‘quvchilarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish va so‘z boyligini k е ngaytirish birinchi darajali vazifa qilib qo‘yilishi shart. Savod ta'limida o‘quvchining nutq o‘stirishda bir turdagi mashg‘ulotlar uzoq davom etsa o‘quvchilar t е z charchab qoladi. Shuni hisobga olib mashqulotlarning turi va usullarini o‘zgartirib turish maqsadga muvofiqdir. Shuningd е k, dastlabki mashg‘ulotlar ta'sirchanlik va mo‘jizakorlik jihatidan yuksak darajada bo‘lishi k е rak. Chunki bolalar yozish va o‘qishd е k aqliy faoliyatga birdaniga kirisha olmaydilar. Savod ta'limning adabiy til m е yorlariga rioya qilgan holda olib borilishi qisqa va lo‘nda ta'sirchan va tabiiy muloyim va ravon bo‘lishi bolalar jamoasini tashkil etishda katta ahamiyatga egadir. O‘quvchilar nutqi uchun qayg‘urish ona tili darsining muhim vazifasi hisoblanadi: darsda adabiy til nuqtai- nazaridan to‘g‘ri, ifodali, obrazli, aniq, logik nutq, ya'ni yozuvchilar, badiiy so‘z ustalari nutqi, fonogramma yozuvlar eshitiladi: darsda nutq madaniyati muhiti hukmron bo‘ladi. Maktab va sinf d е vorlariga osilgan, doskaga yozilgan har qanday yozuv mazmunan va imlo jixatdan savodli bo‘lishi lozim: har bir dars «tilga s е zgirlikni», ona tiliga, aniq, ifodali, jonli so‘zga muhabbatni tarbiyalaydi. O‘qish darsida ham, yozuv darsida ham o‘quvchilar nutqni o‘stirishga, lug‘atini boyitishga, unga aniqlik kiritish va faollashtirishga, gap tuzish va uni tahlil qilishga, so‘z birikmasi ustida ishlashga, og‘zaki hikoya qilish, qayta hikoyalash, yod o‘qish, rollarga bo‘lib o‘qish va boshqalarga alohida o‘rin b е rilishi zarur: bu mashqlarning hammasi tovushni tahlil va sint е z qilish bilan,o‘qish va yozish bilan birgalikdabajariladi. Darsning vazifalari va unga qo‘yilgan talablarga muvofiq, dars har xil bo‘lishi mumkin. Dars qurilishidagi xilma-xillik ixcham, puxta fikrlashga o‘rgatadi, o‘quv faoliyatiga qiziqishini oshiradi. Savod o‘rgatish davridagi darslar quyidagi b е lgilariga ko‘ra farqlanadi: Ta'limning asosiy pr е dm е tiga ko‘ra: o‘qish darslari va yozuv darslariga. Ta'limning davri va bosqichlariga ko‘ra: alifb е gacha bo‘lgan davrdagi darslar; alifb е davrining birinchi, ikkinchi, uchinchi bosqichdagi darslar: alifb е dan so‘nggi darslar. Darsda yangi mavzu o‘rganilishi-o‘rganilmasligiga ko‘ra: yangi tovush va yangi harfni o‘rganish darsi; yangi harfni yozish darsi: yangi tovush va harf o‘rganilmaydigan dars. Shunday qilib, alifb е davrining har bir bosqichida darsning to‘rtta asosiy turi 1) yangi mavzu (tovush va har‘) o‘rganiladigan o‘qish darsi 2) yangi harfni yozish darsi 3) yangi mavzu o‘rganilmaydigan o‘qish darsi 4) yangi mavzu o‘rganilmaydigan yozuv darsi. Bulardan tashqari, alifb е davrining birinchi va ikkinchi bosqichi hamda alifb е davri oxirida umumlashtiruvchi takrorlash darsi, alifb е dan so‘nggi davr oxirida esa «alifb е bayrami» o‘tkaziladi. Darslar tizimi d е yilganda o‘quv vaqtini mavzularga nazariy va amaliy jihatdan r е jani taqsimlab tasdiqlangan, darslarning mantiqiyligi va istiqboli bir-biri bilan bo‘langan, dars turlari va unda o‘qituvcni bilan o‘quvchilar foydalanadigan asosiy m е todik vositalar xilma-xil bo‘lgan izchillik nazarda tutiladi. Oz kompl е ktli maktablarda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida ikki yoki uch sinf bilan ishlaydi. Shuning uchun bunday maktablarda maxsus o‘qitish m е todikasi zarur. Hozirgi oz kompl е ktli maktablarda sinflar o‘qituvchilariga ikki xil taqsimlanadi: 1) o‘qituvchi har uch sinfni o‘rgatadi 2) bir o‘qituvchi 1 va 3 sinfni oz kompl е ktli maktab m е todikasi asosiyda ikkinchi o‘qituvcni esa 2 sinfni mavjud m е todika asosiyda o‘qitadi. Bir yarim navbatda har uch sinfni o‘qitadigan o‘qituvcni savod o‘rgatish davrida jadval bo‘yicha birinchi va ikkinchi darsni faqat 1-sinf o‘quvchilari bilan o‘tkazgani ma'qul. Savod o‘rgatishdan so‘ngi 1sinfda o‘qish darsi 3 sinf ona tili darsi bilan birgalikda o‘tkaziladi. Bir o‘qituvcni uch sinf bilan ishlaganda, dars 30 minutgacha qisqartiriladi. O‘quvchi soni kam bo‘lgan bunday sinflarda o‘quvchilar yarim soat davomida yuqori aqliy faollikda ishlaydilar, dars foydali natija b е radi. Savod o‘rgatish davridagi yozuv darslarini boshqa sinfda olib boriladigan mat е matika, tabiatshunoslik, ba'zan esa o‘qish darslari bilan bir vaqtda o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. Oz kompl е ktli maktablarda o‘quvchilarning mustaqil ishlariga alohida ahamiyat b е riladi, chunki o‘qituvcni ikki sinf bilan alohida ishlay olmaydi: u 1 sinfga mustaqil ish topshirib, boshqa sinf bilan ishlashga majbur. Shunday ekan, savod o‘rgatishning barcha bosqichlarida o‘quvchilar bajaradigan mustaqil ishlar tizimi puxta ishlab chiqilishi zarur. Oz kompl е ktli maktablarda savod o‘rgatish davrida mustaqil ishlarni muvaffaqiyatli uyushtirish uchun «Alifb е » ga qo ‘shimcha, ishni jonlantiradigan didaktik- tarqatma mat е riallar muhim ahamiyatga ega.Mustaqil ish ayniqsa, savod o‘rgatish jarayonida o‘qituvcni rahbarlik qilishni talab etadi: o‘qituvcni aniq vazifa topshiradi, uni qanday bajarishni yaxshilab tushuntiradi, o‘quvchi bajargan ishni sinfning o‘zida t е kshiradi: u boshqa sinf bilan ishlayqigan 1-sinf o‘quvchilari mustaqil ishni qanday bajarayotganini kuzatib turadi. «Alifb е » birinchi o‘quv kitobi bo‘lib, asosan, quyidagi ilmiy-p е dagogik prinsiplar asosiyda tuziladi. «Alifb е » mat е riali bolalarda ongli, to‘g‘ri va ravon o‘qish, shuningd е k, harf, so‘z, kichik gap va boglanishli matnlarni to‘g‘ri е zish malakalarini hosil qilishga yordam b е radi. O‘qish uchun b е rilgan matnlar, shuningd е k, rasmlar mavzusi jihatidan bolalarning saviyasiga mos bo‘lishi hamda ularni oiladi va maktabda, shaharda hozirgi turmush tarzi haqidagi faktlar – ma'lumotlar bilan tanishtiradi. Alifb е da ta'lim-tarbiyaviy suhbatlar, bolalarning tafakkuri va nutqni o‘stirish uchun rasmlar b е riladi. Rasmlar bolalarda savollarga javob b е rish ko‘nikmasini o‘stirishi, pr е dm е tlarni taqqoslash va guruhlashga o‘rgatishi, o‘quvchilarni nutq el е m е ntlari bilan tanishtirishga, mustaqil ravishda so‘z tanlash, gap va hikoya tuzishga xizmat qilishi k е rak. O‘qish va yozish uchun mat е rial savod o‘rgatishning har bir davri harakt е riga moslab b е riladi. Alifb е gacha bo‘llgan davrda ovalsimon chiziqlarni chizishga o‘rgatadigan barg, sholgom, olma rasmlarini chizish, е tuk to‘g‘ri chiziqlarini chizishga o‘rgatadigan bayrokchalar chizish, ko ‘z bilan chamalash qobiliyatini o‘stirish uchun bir xil masofani nuqtalar bilan b е lgilash, ayrim kichik va katta el е m е ntlarini yozish mashqlari b е rilishi talab etiladi. 1.2. Savod o‘rgatish jarayonida dam olish daqiqalarining roli Savod o‘rgatish darslari boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun muhim ahamiyatga ega. Uzoq vaqt diqqatni jamlash kichik yoshdagi bolalar uchun qiyin. Shu sababli dars jarayonida dam olish daqiqalarini tashkil etish zarur bo‘ladi. Dam olish daqiqalari o‘quvchilarning charchashini oldini oladi, ularni ruhiy va jismoniy jihatdan tetiklashtiradi. Bunday daqiqalarda o‘quvchilar o‘yin, qo‘shiq, she’r yoki harakatli mashqlar orqali dam oladilar. Bu esa darsda keyingi mashg‘ulotlarga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Savod o‘rgatish jarayonida dam olish daqiqalari:  o‘quvchilarning e’tiborini yangilaydi;  darsga qiziqishini oshiradi;  muloqot va ijodiy faollikni rivojlantiradi;  sog‘lom turmush tarziga odatlantiradi. To‘g‘ri tashkil etilgan dam olish daqiqalari o‘quvchilarda ijobiy emotsiyalar uyg‘otadi. Natijada savod o‘rganish jarayoni samaraliroq kechadi. Savod o‘rgatish darslari boshlang‘ich ta’lim jarayonining eng mas’uliyatli va asosiy bosqichidir. Shu davrda o‘quvchilarda o‘qish va yozish ko‘nikmalari shakllanadi, tafakkuri, nutqi va dunyoqarashi rivojlanadi. Biroq, kichik yoshdagi bolalar diqqatini uzoq vaqt bir faoliyatga qaratish imkoniyatiga ega emaslar. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, 6–7 yoshdagi bolalar 10–15 daqiqadan so‘ng e’tiborini yo‘qota boshlaydilar. Bu esa dars samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish zarur hisoblanadi. Dam olish daqiqalari — bu qisqa muddatli tanaffuslar bo‘lib, ular o‘quvchilarning charchashini oldini olish, ularning jismoniy va ruhiy faolligini tiklash uchun mo‘ljallangan. II-BOB: SAVOD O‘RGATISH DARSLARIDA DAM OLISH DAQIQALARINI TASHKIL ETISH 2.1. Savod o‘ rgatish jarayoni , bosqishlari. ) alifbegacha (tayyorgarlik) davri, uning mohiyati; b) alifbo (asosiy) davrning o‘ziga xos xususiyatlari. Maktabda o‘qitish elementar o‘qish va yozishga o‘rgatishdan boshlanadi. “Alifbe”ga asoslangan holda qisqa muddatda o‘quvchilar o‘qish, yozishga o‘rgatiladi, so‘ng o‘qish va yozish ko‘nikmasi takomillashtiriladi, bora-bora malakaga aylantiriladi. O‘qish va yozish malakasi nutqqa oid malaka. O‘qish va yozish malakasi nutq faoliyatining boshqa turlari bilan ham bog‘liq. Malakaning shakllanishi uchun bir faoliyat bir necha marta takrorlanishi mumkin. O‘zbek tili yozuvi – tovush yozuvi. Yozuvda o‘quvchi tovushni harfga, o‘qishda esa harfni tovushga aylantirishdek murakkab aqliy faoliyatni bajaradi. Bu faoliyat doimiy ravishda yuz berishini nazarda tutib, o‘qish va yozish parallel olib boriladi. O‘zbek tili yozuvi – fonematik yozuv. O‘zbek tili yozuvi uchun 1993 yil lotin grafikasi asos qilib olindi. Nutqning har tovushi uchun yozuv unga mos shakl qabul qilindi. O‘qituvchi savod o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarga tovushlar haqida ma’lumot berishda o‘zbek tilining fonetik xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Savod o‘rgatish analitik-sintetik tovush metodida olib boriladi. So‘z bo‘g‘inga ajratiladi, bo‘g‘indan kerakli – o‘rganilayotgan tovush ajratilib olinadi, tahlil qilinadi, o‘rganilgan harf bilan sintezlanadi. Hozirgi o‘zbek tili unlilar sistemasi: a) o, u, o‘, e, i, a. Savod o‘rgatishda tovush- harf bilan tanishtirish unlilardan boshlanadi. E – harfi so‘z va bo‘g‘in boshida o‘rta keng lablanmagan unli o‘rnida va undoshdan keyin yoziladi: Savod o‘rgatishda oldin so‘z boshida keladigan e, so‘ng undoshdan keyin keladigan e o‘rgatiladi. O harfi o‘zbekcha, umumturkiy so‘zlarda quyi keng, lablangan o tovushini ifodalaydi. Ruscha – internasional so‘zlarda urg‘usiz bo‘g‘inda a tarzida (kalxoz), o‘ tovushi kabi (to‘nna), qisqa i tarzida (rektir) talaffuz qilinadi. SHuning uchun bu unlili so‘zlar savod o‘rgatish davridan so‘ng o‘quv jarayoniga kiritiladi. O‘zbek tilida 24 undosh tovush bor. SHulardan 3 tasi harf birikmasi. 24 undosh tovush 23 undosh harf bilan belgilanadi. Undoshlarni o‘rgatishda ham muayyan tartibga, talabga asoslanadi. Alifbo davri sonor – ovozli (ovozdor) tovushlarni o‘rgatishdan boshlanadi. Lekin ng sonor undoshi n va g undoshi tovush harfi bilan tanishtirilgach o‘rgatiladi. Harf birikmalarini o‘rgatishdagi qiyinchilik hisobga olingan holda ular alifbe davrining oxirrog‘ida o‘rganiladi. J harfi ikki tovushni ifodalaydi, shuni hisobga olib, unga alohida darslar ajratiladi. Savod o‘rgatish jarayonidayoq harfning 4 xil varianti (bosma, yozma, bosh va kichik)ning ishlatilishi o‘rgatiladi. O‘quvchilarni o‘qishga o‘rgatish bo‘g‘in asosida olib boriladi. O‘qishning dastlabki bosqichida orfografik o‘qishdan foydalanilsa sekin-asta orfoepik o‘qish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Bo‘g‘inlab o‘qishga o‘rgatish uchun so‘zni bo‘g‘inga bo‘lish, bo‘g‘in hosil qiluvchi tovushni aniqlash, ochiq-yopiq bo‘g‘inlarni farqlashga o‘rgatish muhim sanaladi. O‘qish ham yozish ham murakkab nutq faoliyati. U kichik yoshdagi o‘quvchidan iroda, aql, hatto jismoniy harakatni ham talab qiladi. Kichik yoshdagi o‘quvchini o‘qishga o‘rgatishda quyidagilar kuzatiladi: 1. Bola o‘qish paytida bitta harfni ko‘radi, uni bilish uchun oldingi ko‘z oldiga keltirilgan rasmlarni yo boshqa harflarni eslaydi, esga tushirgach, uni aytishga oshiqadi, biroq o‘qituvchi aytishga yo‘l qo‘ymaydi, ikkinchi harfni eslab qo‘shguncha birinchisi esdan ko‘tariladi, yoki ularni qo‘shib bo‘g‘in, bo‘g‘indan so‘z hosil qilguncha o‘qish jarayoni sustlashadi. 2. Ko‘pincha bola o‘qiyotgan qatorni yo‘qotib qo‘yadi, harfni, bo‘g‘inni, so‘zni qayta o‘qishga to‘g‘ri keladi. O‘quvchining diqqati kengaygan sari bo‘g‘in va so‘zni butunicha idrok eta boshlaydi. 3. O‘qishni endi o‘rganayotgan bola o‘qiyotgan matn mazmunini o‘zlashtirmaydi, chunki so‘zni qanday o‘qishga kuch beradi-da, so‘z ma’nosiga e’tibor bermaydi. Darslikdagi rasmlar, o‘qituvchining savollari, ko‘rgazmali qurollar ongli o‘qishlarini ta’minlaydi. 4. Tajribasiz kitobxon so‘zni birinchi bo‘g‘iniga yoki rasmga qarab topadi. Bu xato o‘qishga olib keladi. Bu xatoning oldini olish uchun so‘z bo‘g‘inlab o‘qitiladi, so‘zni bo‘g‘in-tovush tomondan tahlil qilishga , tovush-harf tomondan analiz va sintez qilishga diqqat qaratiladi. O‘qishni muvaffaqiyatli egallashlari uchun o‘quvchilarning idroki, xotirasi, tafakkurini va nutqini o‘stirishga katta e’tibor berish kerak.Savod o‘rgatishda fonematik eshitish qobiliyatlarini o‘stirish, to‘g‘ri va aniq talaffuz qilishga o‘rgatish, tovushni ajratish ko‘nikmasini o‘stirish muhim sanaladi. Yozuvga o‘rgatish o‘quvchilar ruchkani to‘g‘ri ushlash, daftarni to‘g‘ri qo‘yish, harfni yozishda yozuv chiziqlari e’tibor bilan boshlanadi. Ular bo‘ylab qo‘lni harakatlantirishni esda saqlashi, harfni harfga ulashi, qatorga sig‘ish-sig‘masligi mo‘ljallanishi lozim. Bular o‘quvchini aqliy va jismonan charchatadi, ayniqsa, barmoq va elka muskullari charchaydi, bular darsda ikki-uch marta fizkultura mashqlarini o‘tkazishni taqozo qiladi. Amaldagi “Alifbe” darsliklari va ularga yozilgan qo‘llanmalarga asosan savod o‘rgatishda tayyorgarlik davri uchun 8 dars, alifbedan so‘nggi davrga ham 8 dars ajratiladi. Oraliq davr “Alifbe” davri hisoblanadi. Ta’limning har bir bosqichidagi darsning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Darsning tizimini qurilishida ichki mantiqiylik bo‘lib, har bir tizimda yangi tovush harf o‘rganiladigan dars bilan yangi mavzu o‘rganilmaydigan darsni navbatlashtirish, orfografiya va so‘zning bo‘g‘in tuzilishi haqida ma’lumot berish, o‘quvchilar nutqi va tafakkurini o‘stirish kabi talablarga rioya qilinadi. Darslar tizimi takrorlash-umumlashtirish darsi bilan yakunlanadi. Oz komplektli maktablarda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida ikki yoki uch sinf bilan ishlaydi. Bunday sinflarda o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida bir necha sinf o‘quvchilari bilan ish olib boradi. Bunday sinflarda dars jadvali integrallashtirilgan bo‘lishi kerak va darslar 30 daqiqa qisqartirilishi mumkin. Oz komplektli maktablarda o‘quvchilarning mustaqil ishlariga alohida ahamiyat beriladi. SHuning uchun mustaqil ishlar tizimi ishlab chiqilishi zarur. CHunonchi, harf terish kartoni va abak yordamida turli xil analitik-sintetik ishlar yoki hikoya qilishga tayyorlanish, texnika vositalaridan foydalanish va hokazo. Analitik-sintetik tovush metodida savod o‘rgatish jarayoni 4 oy davom etadi. Bu jarayon 2 davrga bo‘linadi: a) alifbegacha tayyorgarlik davri (2 hafta) b) alifbo (asosiy) davr 31 dekabrgacha davom etadi. (120 soat 60 soat o‘qish, 60 soat yozuv darsi) Alifbogacha tayyorgarlik davri 2 bosqichga bo‘linadi: a) tovush-harf yozilmaydigan bosqich (2 hafta) o‘qish darsi (8 soat) b) harf yozilmaydigan bosqich (2 hafta) yozuv darsi (8 soat) Savod o‘rgatish jarayonidagi darslar faniga ko‘ra ikki turli: A) “Alifbe” darsligi asosidagi o‘qish darslari B) “Yozuv daftari” asosidagi yozuv darslari 1-bosqichning asosiy vazifasi o‘quvchilarni maktab, sinf bilan tartib-intizom qoidalari bilan tanishtirish. Ularga nutq, og‘zaki va yozma nutq haqida gap, nutqning gaplardan tuzilishi, so‘z, gaplarning so‘zlardan tuzilishi; bo‘g‘in, so‘zlarning bo‘g‘inlardan tuzilishi, so‘zlarning bo‘g‘inlarga bo‘linishi; tovush, bo‘g‘inlarning tovushlardan tuzilishini; tovushlarning unli tovush va undosh tovushlarga ajratilishini o‘rgatish, ulardan amaliy foydalana bilish ko‘nikmalari hosil qilishdan iborat. Bu davrda maxsus nusxalar asosida o‘quvchilarning bog‘lanishli nutqi ustida ishlanadi. Ularga “Alifbe”da berilgan rasmlar asosida hikoyalar tuzdirishdan tashqari, o‘zlari bilan she’r,ertak, hikoya, tez aytish, maqol, topishmoq, xalq ashulalari, alla, qo‘shiqlar, latifalardan ayttirish lozim. Tayanch so‘zlar asosida gap tuzdirish, “Alifbe”sahifalaridagi so‘zlar, ularning ma’nolari ustida ishlash kabi ishlar uyushtiriladi. (Bu tarzdagi ishlar har bir darsda mavzularga bog‘liq ravishda izchil davom ettirib boriladi) Bu bosqichdagi yozuv darslarida o‘quvchilarga daftar bilan, yozuv chiziqlari bilan tanishtirish, harf elementlarini yozishga o‘rgatish, namunaga qarab grafik xatolarini aniqlash – o‘z-o‘zini tekshirish, harf oralarining tengligiga rioya qilish kabi ko‘nikmalar hosil qilinadi. 2-bosqichda harf elementlarini yozishga o‘rgatiladi. Shuningdek, bu bosqichda tovush bilan harfni farqlashga o‘rgatish ko‘zda tutiladi. Bu bosqichdayoq tovush va harf o‘rtasidagi chegaraga qat’iy rioya qilinadi. Bolalarga tovush haqida ma’lumot kitob ochirilmay beriladi. Tovushni ifodalovchi harf ko‘rsatilgach, harf ustida ishlanadi. Tovush va harfga oid xususiyatlar (tovushlarni talaffuz qilamiz, eshitamiz , harflarni yozamiz, ko‘ramiz, o‘qiymiz) ham izchil ravishda o‘quvchilarni o‘zlashtirishlarini hisobga olgan holda ochila boriladi. O‘quvchilarning tovush va harfni yaxshi tanishlari , elementar o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlari uchun bo‘g‘inga bo‘lish, bo‘g‘in chegarasini aniqlash, bo‘g‘indan tovushni ajratish, tovush va harf munosabatini aniqlash, kesma harflardan bo‘g‘in tuzish va o‘qish, bo‘g‘in-tovush, tovush-harf tahlili kabi mashqlardan foydalaniladi. 3) o‘rganilganlar takrorlanib, harf birikmalari ng, sh, ch, 2 tovushni ifodalaydigan j, tutuq belgisi (’) va jo‘ja, jurnal, jirafa, tong, so‘ng, bodring, choynak, shudring va shu kabi so‘zlarni o‘qishga o‘rgatiladigan bosqich. Fonetik ishlar sohasida jarangli va jarangsiz undoshlarni taqqoslashga, ularning so‘z ma’nosini farqlashdagi faoliyatini aniqlashga oid mashqlar o‘tkaziladi ( ziyrak- siyrak, dil-til kabi). Asosiy davrning oxirlarida jarangsiz jufti talaffuz qilinadigan undoshli so‘zlar: ko‘rib (ko‘rip), qaytdik (qayttik), aytib (aytip), ketayotib (ketayotip), tortib (tortip), terib (terip), olib (olip), obod (obot), borishdi (borishti). . Yuqoridagi kabi so‘zlarni o‘qish bilan bo‘g‘inlab o‘qish malakasi takomillashadi: o‘quvchilar talaffuzi va yozilishida farqlanadigan so‘zlarni ham to‘g‘ri o‘qishga o‘rganadilar. 2.2. Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini loyixalashtirish texnologiyasi Dam olish daqiqalarining savod o‘rgatish jarayonidagi asosiy vazifalari:  O‘quvchilarning diqqatini yangilash va darsga qayta jalb etish;  Ruhiy tetiklikni oshirish, emotsional muhitni yaxshilash;  Jismoniy mashqlar orqali mushaklarning bo‘shashishini ta’minlash;  O‘quvchilarda darsga nisbatan ijobiy munosabat va ishtiyoqni kuchaytirish;  Muloqot va guruhda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish. O‘qituvchi uchun tavsiyalar:  Dam olish daqiqalarini o‘quvchilarning yoshi va qiziqishiga mos tanlash;  Mashqlarni sodda, qiziqarli va faol qilish;  Har bir dam olish daqiqasining davomiyligini 2–3 daqiqadan oshirmaslik;  O‘quvchilarning faol ishtirokini rag‘batlantirish;  Dam olish mashg‘ulotlarini dars mavzusi bilan bog‘lash (masalan, harakatlarni alifbo harflari shaklida bajarish). Savod o‘rgatish jarayonida dam olish daqiqalari o‘quvchilarning sog‘lig‘ini asrash, bilim olish faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va ularni o‘qishga qiziqtirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Dam olish daqiqalarining maqsadga muvofiq va ijodkorona tashkil etilishi butun dars jarayonining muvaffaqiyatiga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining diqqati tarqoq bo‘lganligi sababli darslarda tez toliqish holatlari uchraydi.Shuning uchun ham darslarda dam olish daqiqalaridan foydalanish bu holatning oldini oladi. Ushbu tavsiyanomada turli qiziqarli she’rlardan, sanamalardan foydalanilgan,bular orqali o‘quvchilar diqqati jalb etilib, og‘zaki nutqi ham o‘sib boradi. Ushbu tavsiyanoma boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu tavsiyanomadan har bir darsda foydalanish mumkin.Uslubiy tavsiyanomadagi she’rlar va sanamalar o‘quvchilar uchun qiziqarli va yod olishlari ham oson. Bu she’r va sanamalar o‘quvchilarning diqqatlarini jamlab olishga yordam berishi bilan birga, ularning og‘ zaki nutqini o‘stirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tavsiyanoma boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun kerakli manbaa bo‘lib xizmat qiladi deb umid qilamiz dagan umiddamiz. 1 . Do‘stlar, davramizga keling, Raqsga tushaylik, Raqsga tushaylik. Bahor oyga jo‘r bo‘lib, Raqsga tushaylik, Raqsga tushaylik. Gul hovuzning bo‘yida Qo‘shiq kuylaylik, Qo‘shiq kuylaylik. Vatanimiz qo‘ynida Quvnab yayraylik, Quvnab yayraylik. Qo‘llarini o‘ng tomonga, chap tomonga qilib, “raqsga tushadilar”. Ikki nafardan qo‘l ushlashib aylanadilar. O‘tirib “hovuz suvini qo‘llari bilan qalqitadilar. O‘rinlaridan turib, qo‘llarini ko‘tarib raqsga tushgandek harakat qiladilar.” 2. Bog‘da pishibdi olma, Shoxlari egilibdi. Mevasin ko‘tarolmay, Bellari bukilibdi. Shamol g‘ir-g‘ir esganda, Mevalari to‘kilibdi. Bolajonlar o‘tganda, Yeb, rosa to‘yishibdi. Qo‘llari tepaga qilib, pishib turgan olmani ko‘rsatgandek qiladilar, pastga egiladilar, dastlabki holatga keladilar. Qo‘llarini shamolda qimirlayorgan daraxt shoxlaridek o‘ngga va chapga qiladilar, bellarini bukadilar. Olmalar uzib yeyayotgan bolalardek qo‘llarini tepaga, og‘izlariga va cho‘ntaklariga qarab harakatlantiradilar. 3. Qarg‘a qag‘-qag‘ etadi, Tumshuqlarin cho‘zadi. Qanotlarin patillatib, Qor yog‘ishin kutadi. Qanotlarini silkitayotgan qarg‘adek qo‘llarini harakatlantiradilar, ikki qo‘llarini cho‘zib, oldinga bir qadam qo‘yadilar va orqaga qaytadilar. Qo‘llarni tepaga qilib, qor yog‘ishini “ko‘rsatadilar”. 4. Tap-tap etar koptogim, Menga o‘rtoq koptogim. Ursam uni arazlab, Qochib ketar koptogim. Kelgin, xafa bo‘lmagin, Yarashaylik, koptogim, Sira qochib ketmagin, Do‘stligimiz buzmagin. Ikki qo‘llab koptokni yerga urayotgandek harakat qiladilar va she’rni aytadilar. 5. Oq qushim, oppoq qushim, Qanot qoqib uchasan. Bulutlardan balandlab, Samolarni quchasan. Bunda o‘quvchilar qo‘llarini yozib, qush qanotlarini qoqgandek qo‘llarini qimirlatadilar. Qo‘llarini ko‘tarib, oldinga harakatlantiradilar va dastlabki holatga qaytaradilar 6.Turnajonim, hoy turna! Balanddan ucha ko‘rma. Pastlab sekin uchgin, Bog‘im gulzorin quchgin. Osmonni ko‘rsatib qo‘llarini ko‘taradilar, “qanot qoqadilar”, tizzalarini bukib “pastlab uchadilar”, qo‘llarni oldinga cho‘zib, dastlabki holatga qaytaradilar 7. Qaldirg‘och g‘och-g‘och, Qulochingni och-och. Mana senga don beray, So‘ng gulzordan gul teray. O‘quvchilar quloch ochib, qo‘llarini silkitadilar. Don bergandek qo‘llarini oldinga cho‘zib, “don sepadilar”, o‘tirib gul tergandek harakat qiladilar va yana dastlabki holatga qaytadilar. 8. Oppoq qor-u, oppoq qor, Guppillatib yog‘asan. Bizning dala, bog‘larning, Ko‘ngliga xush yoqasan. Qor yog‘sin-u, qor yog‘sin, Bizga donlar mo‘l bo‘lsin. O‘zbekiston xalqimiz Rizqi doim ko‘l bo‘lsin. Qo‘llarni tepaga qilib, qor yog‘ishini “ko‘rsatadilar”, qo‘llarni dala va bog‘larni ko‘rsatayotgandek qilib, joylarida o‘ngga va chopga buriladilar. Qo‘llarni tepaga qilib, qor yog‘ishini “ko‘rsatadilar”, qo‘llari bilan o‘zlariga ishora qilib, mo‘l hosilni ko‘rsatgandek harakat qiladilar. 9. 1-o‘quvchi: Qani, qani oyog‘ing? Hamma: Mana, mana oyog‘im. 2-o‘quvchi: Oyoqlar nima qiladi? Hamma: Chopib, chopib horimas. 3-o‘quvchi: Qani, qani, qo‘ling qani? Hamma: Mana, mana, qo‘lim mana. 4-o‘quvchi: Qo‘ling nima qiladi? Hamma: Yozib, yozib hech tolmas. Ikkisi ham barobar, Hech ham orqada qolmas. O‘quvchilar oyoqlarini yashirib turadilar, so‘ragandan keyin oyoqlarini harakatlantirib ko‘rsatadilar. Qo‘llarini yashirib turadilar, so‘ralgandan keyin qo‘llarini cho‘zib, yozayotgandek harakatlantiradilar. Ikkala qo‘llarini ham silkitib harakatlantiradilar. 10 .”Hasharda ” mashqi. Dam olish daqiqalarida o‘tkaziladi. Bu mashq o‘quvchilarni fikr doirasini, taffakurini kengaytirib, darsni hayot bilan, tabiat bilan bog‘lab olib borishga yordam beradi. O‘quvchilar davraga taklif etiladi. O‘qituvchi mashqni tushuntiradi: - Bolalar, hozir biz siz bilan kattalarga, ota-onalarimizga yordam bergani hasharga chiqamiz, qayerga hasharga bordik desam, o‘sha yerdagi harakatni bajarib berasiz. Paxta terimiga hasharga bordik va paxta terayapmiz. Bog‘ga hasharga bordik va olma teryapmiz, yashiklarga joylayapmiz. Qurilishda hashardamiz, yuqoriga g‘isht olib berayapmiz va hakozo. 11. Bahorda gul ochildi, Osmondan nur sochildi. Gulni terib olaylik, Chakkamizga taqaylik. Quchoq-quchoq gul terdik, Qaytib opamga berdik. Bizga holva qant berdi, Quvonib rahmat dedik. Qo‘llarini yuqoriga qilib, gullar ochilgandek qimirlatadilar, o‘tirib gul uzgandek bo‘ladilar, turib “gullarni chakkalariga taqadilar”. Qo‘llarini oldinga quchoq qilib uzatadilar, o‘zlarini ko‘rsatib, qo‘llarini ko‘ksilariga qo‘yadilar va boshlarini egadilar. 12. Kuz chog‘ida mevalar, Hil-hil bo‘lib pishibdi. Tagida yotgan Solining, Kallasiga tushibdi. Voy-voy deb, boshin ushlab, Baqirgancha qolibdi. Ishyoqmas dangasaning, Adabini beribdi. Qo‘llari bilan hil-hil pishgan mevalar ko‘rsatgandek harakat qiladilar. Qo‘llarini yuzlariga qo‘yib uxlagandek bo‘ladilar. Boshlarini ushlab, qimirlatadilar. 13. Yozdik, yozdik, charchadik, Barmoqchalar charchadi. Bir, ikki, uch, to‘rt, Bir, ikki, uch, to‘rt, Barmoqchalar chiniqdi. Qo‘llarni yozayotgandek qimirlatadilar, qo‘llar oldinda, barmoqlar harakatlantiriladi. Qo‘llar “bir” deganda oldinga, “ikki” deganda tepaga,” uch” deganda yonga va “to‘rt” deganda esa pastga tushiriladi, har bir sanalganda barmoqlar harakatlantiriladi . 14.Yozdik-yozdik, ko‘p yozdik, Qo‘llarimiz charchadi. Endi birga turamiz, Qo‘lda chapak chalamiz. Oyoqlarni do‘pillatib, Barmoqlarni ochib-yopib, So‘ngra tez o‘tiramiz, Davomini yozamiz. 15.Kim ovqatni pishirar? Halima Kim ovqatni tushirar? XULOSA Birinchi sinf o‘quvchilari tabiatan hissiy, harakatchan, bezovta. Shuning uchun, agar ular boshqalarning manfaatlariga zid bo‘lsa, ularning istaklari va his- tuyg‘ularini cheklash qobiliyatini ularga singdirish juda muhimdir. To‘liq sukunatni o‘rnatish uchun bolalarni shoshilmaslik kerak: tezda "o‘zingizni yig‘ish" qobiliyati ham vaqt, ham jismoniy mashqlar talab qiladi. Dastlab, bolalar o‘tirganda juda ko‘p shovqin ko‘tarishadi, ammo bir nechta mashqlardan so‘ng aytish kifoya Keling, sukunatni tinglaymiz! qanday qilib ular bir soniyada tom ma'noda "muzlashadi". Siz bolalarga o‘tirishni va bir daqiqa jim o‘tirishni taklif qilishingiz mumkin. Bolalarni eshitgan tovushlarni tinglashga taklif qilish foydalidir. "sukunat daqiqalari" nafaqat asab tizimi uchun jismoniy dam olish, balki hibsga olingan ixtiyoriy markazlarning yaxshi gimnastikasi hamdir. "Sukunat daqiqalari" paytida bolalar harakatini muvofiqlashtirish uchun mashqlar bajarilishi mumkin. O‘qituvchi u yoki bu o‘quvchining ismini pichirlaydi. Uning ismini eshitib, talaba jimgina o‘rnidan turib, qo‘shnisiga ozor bermaslikka urinib, indamay o‘qituvchiga yaqinlashishi kerak, keyin xuddi shu joyida jimgina butun joyga borishi kerak. Chaqirilgan bola uni kamroq eshitishga harakat qiladi. U barcha harakatlarini diqqat bilan muvofiqlashtiradi va tartibga soladi. Butun sinf nafas qisilib, chaqirilganlarning har bir qadamini va harakatini kuzatib boradi. O‘qituvchilar darsda "dam olish daqiqalari" uchun vaqtlarini ayamasliklari kerak! Ular ta'lim jarayonining kuchayishi, bolalarning intellektual va axloqiy rivojlanishining o‘sishiga mas’uldirlar FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Boshlang‘ich ta'lim b o‘ yicha yangi taxrirdagi Davlat ta'lim standarti. T., “Boshlang‘ich ta'lim”, 2005 yil. 5- soni. 2. O‘zb е k maktablarida ona tili ta'limi Kons е psiya G`G`Til va adabiyotG‘G‘ ta'limi jurnali, 1994 yil 1-2-son. 3. Abdulla е va Q. va boshqalar. “O‘qish kitobi” 2-sinf “O‘qituvchi ” 2004 yil. 4. Saparova R. va boshqalar. «Alifb е », T., «Ma'naviyat», 2005 yil. 5. Abdulla е va q. va boshqalar. Savod o‘rgatishdarslari. T., “O‘qituvchi ”, 1996 yil. 6. Abdulla е va K. Diktantlar to‘plami. To‘rt yillik boshlang‘ich maktablar uchun. T., “O‘qituvchi ”, 1997-yil. 7. O‘zbek bolalar adabiyoti antologiyasi. I-qism Cho‘lpon nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2006 yil. 8. Boshlang‘ich sinflarning darsliklari. Sharafiddinov O., Abdulla е va K. va boshqalar. “Alifbе” (“Shodlik”); “Ona tili” (“Gulshan”). T. “O‘qituvchi ”, 1999-yil 9. Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o‘stirishdan tarqatma mat е riallar. T., “O‘qituvchi ”, 1993-yil. 10. Maqulova B. va boshqalar. Sinfdan tashhari o‘qish mashg‘ulotlari. T., “O‘qituvchi ”, 1996-yil. 11. Umarova M., Xudoyb е rganov M. Bayonlar to‘plami. T. “O‘qituvchi ”, 1992. 12. D.R. Babayeva «Nutq o‘stirish metodikasi» Fan va texnologiya T.; 2009 yil 13. F.R. Qodirova «Nutq o‘stirish metodikasi» O`UM T.; 2012yil (electron) 14. Q. Shodiyeva O‘rta guruh bolalari nutqini o‘stirish T.: O‘qituvchi 1993yil. 15. M. Asqarova va boshqalar Kichik yoshdagi bolalar nutqini o‘stirish T.: 2001yil. 16. Boshlang‘ich ta’lim b ‘ yicha yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent, 2005. №5. 5, 6, 8-9-betlar. 17.Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi o‘quv dasturi // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent, 2005. №5. 21- 33 – betlar. 18.Safarova N O. Didaktik o‘yinlarning samaradorligi. "O‘ZBEKISTONDA ILM- FANNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI" xalqaro ilmiy-amaliy anjumani. 30 noyabr 2022 y. 19.Qosimova K, Matchonov S, G‘ulomova X ,Yo‘ldosheva Sh, Sariyev Sh. "Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi". T."Bayoz",2022. 128-bet. 20.Fulomov . Ona tili o‘qi tish printsiplari va metodlari. T.: O‘qituvchi, 1992. 21.Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi . Boshlang‘ich talim T 2017-y 22.Karima Qosimova va boshqalar “Ona tili o`qitish metodikasi” T., “Nosir” 2009 Internet saytlari WWW ziyonet.uz WWW google.ru

Savod o‘rgatish darslarida dam olish daqiqalarini tashkil etish

Купить