Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 50000UZS
Hajmi 1.0MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Mart 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Tasviriy san'at

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Sharq miniatyura san'ati va namoyondalari, maktablari (Samarqand va Xirot)

Sotib olish
Sharq miniatyura san'ati va namoyondalari, maktablari
(Samarqand va Xirot)
mavzusidagi
Bitiruv Malakaviy Ishi
      MUNDARIJA:
Kirish 3-7……………………………………………………………………………
I BOB. Sharq miniatyura san'ati maktablari va namoyondala ri
1.1.  SHar q  miniatyura maktablari va ularning qisqacha tarixi.............................8-14
1.2. Kamoliddin Bexzod va Hirot maktabi 15-31	
……………………………………
II BOB. Temur va Temuriylar davrida Samarqand va Hirot madaniyati
2.1. Temur va Temuriylar davri tasviriy san ati va maktablarining rivojlanishi…
’ …
……………………………………………………………… 32-38
2.2.   Temur   davri   qo lyozmalariga   ishlangan   miniatyuralar   va   ulardagi   Temur	
‘
obrazining tasvirlanishi…	
…………………………………………………… .39-46
  
Xulosa 47-48	
…………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar r o	
’ yhati 48-50	…………………………………………… Kirish
Mavzuning   dolzarbligi.   O zbek   xalqi   qadimdan   o zining‘ ‘
san atsevarligi,   san atning   barcha   turlarini   qadrlashi   bilan   nom   chiqargan.	
’ ’
Ayniqsa, xalqimiz orasida musavvirlik san ati yuksak qadrlangan, musavvirlarga	
’
alohida hurmat-e tibor ko rsatilgan. Asrlar osha insonlarga go zallik hadya etib	
’ ‘ ‘
kelayotgan   musavvirlik,   ayniqsa,   uning   o ziga   xos   yo nalishi   bo lgan	
‘ ‘ ‘
miniatyura   san ati   uzoq   yillar   davomida   shakllangan,   sayqallangan   ijod   turidir.	
’
Sharq miniatyurasining nozik jihatlari, murakkabliklari ijodkordan katta mehnat va
izlanishni talab etadi. Miniatyura asarida tabiatni, inson-u jonzotlarni, bir qarashda
biz   anglamaydigan   go zallikni   tasvirlab,   uni   yuksak   san at   asariga   aylantirish	
‘ ’
uchun   ijodkor   keng   bilim   va   mahorat,   yuksak   saviya,   did   va   qobiliyat   sohibi
bo lishi   lozim.  	
‘ S h undagina   u   yaratgan   asar   haqiqiy   san at   asari   darajasida	’
e tibor   topadi	
’ 1
.   Bir   so z   bilan   aytganda,   musavvirning   asarlarini   qog ozga	‘ ‘
ko chgan   ko ngil   deb   ta riflash   mumkin.	
‘ ‘ ’   Min i atyuralar   chizish   tarixi   tosh
davriga   borib   taqaladi.   Avval   toshlarga,   keyin   hayvonlarning   terilariga   chizish
orqali   shakllanib,   rivojlanib   borgan.   XIV-XVII   asrlarga   kelib   bu   soha   yuksak
darajada kamol topgan. Aynan shu davrga kelib, “Samarqand miniatyura maktabi ,	
”
Hirot miniatyura maktabi , "Buxoro miniatyura maktabi", "Boburiylar miniatyura	
“ ”
maktabi" singari ushbu yo nalishdagi qator ijodiy maktablar vujudga kelgan. XV-	
‘
XVII   asrlarda   Markaziy   Osiyo   tasviriy   san at   maktablarida   portret   janri   hamda	
’
tarixiy voqealar  tasviri  uzviy va izchil mavzuga aylanganligi  kuzatiladi. Masalan,
Buxoro  miniatyurasiga   e tibor   qaratilsa,   asosan  tabiat  go zalliklariga  oshuftalik	
’ ‘
tasvirlangan.   Xirotda   esa   odamlarning   qiyofasini   tasvirlash   ommalashgan.   Bu
xususda   tarixiy   manbalarda   juda   ko p   ma lumotlar   keltirilgan.   Sharq	
‘ ’
miniatyurasi   rivojida   mashhur   rassom   Kamoliddin   Behzodning   xizmatlari
nihoyatda   katta   bo lgan.   O sha   davrda   Xirot   musavvirlik   maktabi   tengsiz,	
‘ ‘
shuhrati   juda   baland   edi.   Xirotda   yashab,   ijod   qilgan   ulug   mutafakkir   Alisher	
‘
1
 Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar.  Toshkent: O’qituvchi, 1997. –B. 25. 	
’ ’ – Navoiyning   mashhur   "Xamsa"siga   kiritilgan   turli   g azal   va   dostonlar   uchun‘
ishlangan   miniatyuralarda   o sha   davrning   bu   sohada   erishgan   yutuqlarini,	
‘
musavvirlarning   qalb   ko rini,   mahoratini   anglash   mumkin.   Darhaqiqat,	
‘
miniatyuralardan   biz   tariximizni,   o zligimizni   anglaymiz.   Shu   sababdan	
‘
miniatyuralar   nafaqat   san at   asari,   balki   o z   davrining   ijtimoiy-siyosiy	
’ ‘
voqeliklarini aks ettiruvchi manba sifatida ham ahamiyatlidir.
Mavzuning   o r	
‘ g anilishi   Mustaqilligimiz   sharofati   bilan   o`zbek   xalqi
o`zligini taniy boshladi. Uning boy tarixi, madaniyati o`rganila boshlandi. Bugungi
kunda   O`zbekiston   jaxonning   eng   qadimiy   madaniy   markazlaridan   biri   bo`lgani
isbotlanmoqda.
Qadimgi nodir qo`lyozmalar ichida bizgacha saqlanib kelgan nafis, mo`'jaz
rasmlar alohida o`ziga xos go`zallik, nafosat olamiga ega. Ulardagi yorqin ranglar,
nozik   chiziqlar   va   ajoyib   mutanosiblik   xamon   tomoshabinga   estetik   zavq
baqishlaydi.   Shuning   uchun   xam   bu   rassomlar   obidalari   jaxonning   eng   nufizli
muzey,   kutubxona   va   majmualarida   asrab-avaylanmoqda.   Jaxon   t asviriy   san'ati
xazinasida munosib o`rin olgan miniatyuralar Sharq xalqlarining mushtarak badiiy
merosidir.   U   an'anaviy   kitobat   san'atining   tarkibiy   qismi   bo`lib,   qadimgi   nodir
qo`lyozmalarni   ziynatlash   bilan   birga,   mazkur   asarlaridagi   ilqor   insonparvarlik
g oyalari,   oliyjanoblikka   bo`lgan   intilish,   go`zallik   to g risidagi   tasavvurni	
’ ’ ’
ifodalashga   xam   xizmat   qilgan.   Turli   san'atkorlar-xattot,   rassom,   muzaxxib,
muqovasoz   va   boshqalarning   ijodiy   hamkorligida   yaratilgan   nodir   qo`lyozmalari
o`rta asr madaniy, ijtimoiy xayotini hamda badiiy-estetik qarashlarini o`rganishda
qimmatli  manbalardan xisoblanadi. 
Yaqin   va   O`rta   Sharq   madaniy   markazlari   bo`lmish   Bog dod,   Tabriz,	
’
Samarqand,   Buxoro,   Xirot,   Sheroz   kabi   shaharlarda   X-XIX   asrlar   davomida
maxsus miniatyura maktablari mavjud bo`lib, ba'zan yuksak darajada rivojlangan,
ba'zan esa tanazzulga yuz tutgan. Har bir rassomlik markazida o`ziga xos badiiy-
ifodaviy xususiyatlar yuzaga kelishi bilan birga ularning barchasi Sharq miniatyura
san'atining ranglar sofligi va yorqinligi, chiziqlarning nafisligi va nozikligi, tasviriy uslubning dekorativ xosiyati bilan xarakterlanadi.
Nodir   qo`lyozmalar   kitoblari,   miniatyura   nodir   qo`lyozmalar   ziynatlari
bo`lmish   shams,   zarvarak,   unvon,   xoshiya   naqshi,   lavxa,   xotima   kabi   bezaklar
bilan umumiy uslubiy uyqunlikka ega. Bu kitob ziynatlarning dekorativ xususiyati
ular yaratilgan davr dunyoqarashi, tafakkur tarzi bilan bevosita bog liqdir.’
Nafis mo`'jaz rasmlar  asosan  ilmiy, badiiy va tarixiy asarlarning nodir  qo`l
yozmalarini bezashga xizmat qilgan. Rassomlar asarlarning yetakchi   g	
’ oyalari va
asosiy   qa h ramonlari   siymolarini   ranglar   vositasida   ifodalaganlar.   Shu   sababli
miniatyura san'ati taraqqiyotiga Sharqning atoqli allomalari Muxammad Ibn Muso
al-Xorozimiy, Abu Rayxon Beruniy, mutafakkir va shoirlari Abulqosim Firdavsiy,
Nizomiy-Ganjaviy,   Amir   Xusrav   Dexlaviy,   Abduraxmon   Jomiy,   Alisher   Navoiy
hamda   mashxur   tarixchilar   Fazullox   Rashiddin,   Sharafiddin   Ali   Yazdiy   va
boshqalarning   asarlaridagi   ilg’or   insonparvarlik   g oyalari   ijobiy   ta'sir   ko`rsatib,	
’
uning   asosiy   taraqqiyot   yo`nalishini   yetakchi   badiiy   estetik   prinsiplarini
shakllanishiga xizmat qilgan.
Qadimgi nodir qo`lyozmalar yuksak qadrlanib kelingan. Shuning uchun xam
ularni   yig ish,   o`rganish   bilan   san'at   ixlosmandlari   uzoq   vaqtdan   buyon	
’
shuq’ullanib   keladilar.   Ammo   miniatyura   san'atini   chuqur   o`rganish   asosan   XIX
asr oxiri va   XX   asr boshlariga to` g	
’ ri keladi. Bu sohada yirik chet el olimlaridan
F.   Martin,   Arnold,   B.Robinson,   B.   Grey   va   boshqalar   Sharq   miniatyura
namunalarini   ilmiy   taafsivga   olish   eng   yaxshilarni   chop   ettirish,   yetakchi
maktablar   taraqqiyoti   va   tarixni   o`rganish   hamda   targ ib   qilishda   qator   muhim	
’
ishlarni   oshirdilar.   Ammo   ularning   tadqiqotlarida,   rasmlar   taxlilida   yuzakilik,
Sharq xalqlari hayotini yaxshi bilmaslik kabi nuqsonlar uchrab turadi.
O`zbekistonda   Sharq   miniatyura   san'atini   ayrim   rasmli   qo`lyozmalar   bilan
tanishish   olimlarimizning   maqolalaridan   boshlangan.   Umuman   respublikamizda
Sharq  tasviriy san'ati   miniatyurasini  o`rganishda   yetakchi  olimlar  xizmati   alohida
taxsinga   sazavor.   Sharq   miniatyura   san'atini   respublikamizda   o`rganishda,
dunyoning   eng   nufuzli   va   muzey   va   kutubxonalaridan   qidirib   topishda   Xamid
Sulaymonovning   xizmati   ko`zga   yaqqol   tashlanadi.   Olim   ta'rif   bergan «Boburnoma   rasmlari»   hamda   F.Q.Sulaymanova   bilan   xamkorlikda   chiqargan
«Alisher Navoiy asarlariga ishlangan rasmlar» nomli albomlarni keng jamoatchilik
qizg in   kutib   oldi.   Shuni   mamnuniyat   bilan   qayd   etish   kerakki,   keyingi   vaqtda’
respublikamizda   Sharq   miniatyurasi   va   kitobat   san'atini   o`rganuvchilar   safi
kengayib  bormoqda.  Ayniqsa  bular  orasida  o`z  maqolalari   va  muxim   tadqiqotlari
bilan   N.Norqulov,   I.G.Nizomitdinov,   A.Murodov,   O.Usmonov,   E.M.Ismoilova,
F.Q. Sulaymonova va boshqalar alohida ajralib turadilar.
Yuqoridagi   olimlarimizdan   G.A.Pugachenkova   va   O.Galerkinalar   qalamiga
mansub   «Миниатюры   Средней   Азии»   kitobida   ham   biz   tanlagan   mavzuga   oid
mulohazalar   bitilgan.   Unda   asosan,   Sharq   miniatyurasining   kelib   chiqishi,   uning
tarixi, an’analarini, Temur  va Temuriylar davriga bo‘lgan qarashlari haqida so z	
‘
yuritilgan.   Kitobda   Temur   va   Temuriylar   davridagi   tendensiyalar   haqida,   davr
ustalari, naqqosh, hattotlari, temuriylar sulolasining san ati haqida bayon etilgan.	
’
Turli xil yozuvchi arboblarining asarlariga ishlangan miniatyuralari bo yicha ham	
‘
yozilgan.   Eng   ko p   izlangan   professor   olimlarimizdan   G.A.Pugachenkovaning	
‘
«Среднеазиатские  миниатюры XVI-XVIII  веков  в избранных образах»  nomli
qo‘llanmasida   asosan   illyustrativ   materiallarni   jamlagan.   Bunda   h am   u   O ‘ rta   asr
miniatyura   tarixi   asarlari   va   ulardan   q isman   tushunchalar   bergan.   Qay   usulda
tarixiy shaxsni tasvirlash savoliga birinchi bo lib E.Polyakova va E.Ismailovaning	
‘
hamkorligidagi ishi javob beradi 2
. Bu ishlarida mualliflar, tarixiy shaxsning badiiy
interpritatsiyasidagi muammosini olib chiqqanlar. Ular bu maqolalarda qo lyozma	
‘
va miniatyuralarni ham solishtirib chiqqanlar.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari
  Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishimizda   biz   quyidagilarni   maqsad   va   vazifalar
qilib belgiladik;
- S h arq miniatyura maktablari va ularning qisqacha tarixini o rganib chiqish;	
‘
-   Temur   va   Temuriylar   davrida   Samarqind   va   Hirot   madaniyatini   manbalar
asosida tahlil etish; 
-   Temur   va   Temuriylar   davri   tasviriy   san ati   va   maktablarining   rivojlanish	
’
2
  Полякова   Е,   Исмаилова   Э.   «Этикетность   и   реалистич ность   в   некоторых   миниатюрах   Бехзада   и   «Зафар-
наме» Шарафиддина Али Язди», -Москва, 1992, -С, 56,   jarayonlarini o rganish;‘
- Temuriylar davri qo lyozmalariga ishlangan miniatyuralar va ulardagi Temur	
‘
obrazining tasvirlanishini tahlil qilish. 
-   Amir   Temur   timsoli   tarixiy   adabiyotlarda   va   miniatyuralarda   qanday
echilganligini yoritib berish.
Bitiruv   malakaviy   ishining   nazariy   asoslari .   O zbekiston   Respublikasi	
’
Prezidenti   I.A.Karimovning   risola,   ma'ruza,   nutqlarida,   xukumat   xujjatlarida,
diyorimiz   hamda   xorijiy   olimlarning   tadqiqotlarida   bayon   etilgan   ijtimoiy   tarixiy
jarayonlarni,   ularning   umumiy   va   o ziga   xos   xususiyatlarini   tahlil   etishning	
’
kontseptual nazariy qoidalari va tamoyillari tashkil qiladi.
Mavzuning amaliy ahamiyati.   Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati
shu   bilan   xarakterlanadiki,   ushbu   tadqiqot   orqali   O zbekiston   tarixini,	
’
O zbekiston   madaniyat   tarixi,   Tasviriy   va   amaliy   san at   tarixini   to ldirilishi	
’ ’ ’
bilan ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek,   san`at,   madaniyat   kolleji   talabalari   hamda   I jtimoiy - madaniyat
yo nalishi talabalari uchun manba vazifasini bajaradi.
’
Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi.  Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yhatidan iborat.	
‘ I BOB. Sharq miniatyura san'ati maktablari va namoyondalari.
1.1. SHar q  miniatyura maktablari va ularning  q is q acha tarixi
Qadimdan   Markaziy   Osiyo,   Misr,   Xitoy,   Yaponiya,   Xindiston   kabi
mamlakatlarda tasviriy san atning ancha qiyin grafik chizmalari paydo bo lgan.’ ’
Misr   qadimdan   tasviriy   san at   maktablariga   ega   bo lgan   davlatlardan   biridir.
’ ’
Tasviriy   san at   borasida   nazariy   bilimlarni   ilmiy   pedagogik   jihatdan   talqin   etish	
’
masalasiga   san at   tushunchasining   o zini   taxlil   qilish   orqali   yondoshish	
’ ’
maqsadga   muvofiqdir 3
.   Odamlar   tomonidan   biron-bir   ish,   narsa,   buyum   va
xakozalarning  moxirlik  bilan  bajarilishi  va  maromiga  etkazish   inson  mexnatining
san atkorona bajarilganini bildiradi. Demak, pedagoglarning xam o z mexnatini	
’ ’
puxta,   chiroyli,   kam-ko stsiz   bajarishi   san atkorlik   namunasi   bo lib	
’ ’ ‘
xisoblanadi.   Ta lim-tarbiya   berishda   tasviriy   san at   tushunchasining   o zi	
’ ’ ‘
qanday   xarakterga   ega   ekanligi   alohida   ilmiy   pedagogik   taxlilni   taqozo   etadi.
Tasviriy san at-eng  	
’ q adimiy va keng tar q algan san at turlaridan biridir. U keng	’
ma noga ega. O z o rnida xaykaltaroshlik, rangtasvir, amaliy san at va grafika	
’ ‘ ’ ’
kabi   turlarga   bo linadi.  	
‘ Turlari   xam   o	‘ z   o	‘ rnida   yana   bir   q ancha   janrlarga
b o	
‘ linib   ketadi.   Tasviriy   san at   tur   va   janrlarini   nazariy   jihatdan   o rganish,	’ ‘
shuningdek   talaba,   o quvchilarga   mashg ulot   yoki   suhbat   davomida	
‘ ‘
ko rgazmali   qurollar   orqali   o rgatishning   uslubiy   asoslari,   yo l-yo riqlari	
‘ ‘ ‘ ‘
metodik   jihatdan   alohida   o ziga   xos   alifbosiga   ega.   Tasviriy   san at   voqealikni,	
‘ ’
borliqni   shakllar,   chiziqlar,   ranglar,   buyoqlar   surtmasi   orqali   ma lum   bir	
’
tekislikda,   yuzada,   makonda   va   xokozalar   ijodkor   (xaykaltarosh   va   rassom)
tomonidan   tasvirlanadigan   san atdir.   Shuningdek,   tasviriy   san at   maxobatli   va	
’ ’
dastgohli   san at   ko rinishlarga   ega.   Maxobatli   deyilganda-hajm   jihatdan   bir	
’ ‘
necha barobar katta me morchilik, me morlik-yodgorlik san atiga, shuningdek	
’ ’ ’
biron-bir   badiiy   muhitga   mo ljallangan   tasviriy   san at   asarlari   tushuniladi.	
‘ ’
3
 Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar. –Toshkent: G .G ulom nashriyoti, 1970. –B. 2	
’ ’ 5. Dastgoh bu asosan erkin ijodiy faoliyat tufayli yaratilgan asarlar tushuniladi, ularni
xoxlagan joyga qo yish, namoyish qilish mumkin bo ladi. ’ ‘
Ajdodlarimiz   tarixi   bizdan   qancha   uzoq   bo lmasin   va   ularning   diniy	
‘
e tiqodlari   o ziga   xos   bo lganligidan   qat iy   nazar   biz   bilan   ularni   bog lab	
’ ‘ ‘ ’ ‘
turadigan   nozik   ko priklar   bor.   U   xam   bo lsa,   ular   yaratgan   ajoyib   san at	
‘ ‘ ’
namunalari, ularning ma naviy qadriyatlari, umumiy dunyoqarashlarida insoniyat	
’
tafakurining uzviy rivojlanishiga o z ta sirini o tkazib qolgan tushunchalari  va	
‘ ’ ‘
bilimlaridir.   Shuning   uchun   xam   zamonaviy   rassomni   har   tomonlama
tarbiyalashda,   shakllantirishimizda   bunday   o tmish   meros   namunalariga   murojat	
‘
qilib turishimiz, ularni ta lim jarayonida nafaqat o tmish namunasi sifatida, balki	
’ ‘
uslubiy mukammal vositalar sifatida foydalanishimiz mumkin. 
Eng   qadimgi   tasviriy   san atdan   farqli   o laroq   Markaziy   Osiyo   san at	
’ ’ ’
maktabini Yunon san ati  bilan uyg unlashgan namunalaridan ko rish mumkin.	
’ ‘ ‘
Bu   san at   maktabini   Iskandar   izi   bo ylab   shakllangan   tasviriy   san at   maktabi	
’ ’ ’
deb   atashga   asoslar   bor.   Ma lumki,   miloddan   avvalgi   329-327   yillarda   Iskandar	
’
qo shinlari Markaziy Osiyo xududlarini makkorlik va xiyla bilan bosib olishgan.	
‘
Y u non tili, madaniyati, san ati dinini targ ib qilishgan. Natijada yunonlashtirish	
’ ‘
vujudga   kelgan.   Mahalliy   xalqlar   tasviriy   va   amaliy   san ati   bilan   yunonlar	
’
san ati   o rtasida   uyg unlashuv   boshlangan,   natijada   yunon   san atiga   xos	
’ ‘ ‘ ’
xaykaltaroshlik,   devoriy   rasmlar,   amaliy   san at   namunalari   paydo   bo lgan.	
’ ‘
Tasviriy   san at   tarixida   xalqlarning   aloqalarini   bog lab   turgan   Buyuk   ipak	
’ ‘
yo lining   xam   ta siri   katta   bo lgan.   Xalqlar   o rtasidagi   savdo-sotiq   aloqalari,	
‘ ’ ‘ ‘
ulardagi   xar   xil   asbob-uskuna,   qimmatbaxo   san at   namunalari   orqali   o tishi	
’ ‘
natijasida   tasviriy   san atning   uyg unlashuviga   olib   kelishi   tabiiy   bir   xol   edi.	
’ ‘
Buyuk   ipak   yo li   orqali   xalqlar   o rtasidagi   aloqa   tasviriy   san atni   nafaqat	
‘ ‘ ’
uyg unlashuviga   ta siri   bo lib   qolmasdan,   bir-biridan   andoza   olib,   boyib	
‘ ’ ‘
borishiga   sababchi   bo lganini   Kushonlar   davrini   o rganish   jarayonida   guvohi	
‘ ‘
bo lamiz	
‘ 4
.   Tasviriy   san atning   ilg or   namunalari   qadimgi   madaniy   taraqqiy	’ ‘
4
  Sharq miniatyura maktablari: maqolalar to plami.  Toshkent:Adabiyot va san at. 1989.  B. 184. 	
’ – ’ – etgan   o lkalar   So g diyona   (Zarafshon   va   Qashqadaryo   viloyatlari),   Baqtriya‘ ‘ ‘
(Surxondaryo,   Janubiy-G arbiy   Tojikiston,   Shimoliy   Afg oniston),   Parfiya	
‘ ‘
(Turkmanistonning   Ashxabod   viloyati,   SHimoliy-G arbiy   Eron),   Choch	
‘
(Sirdaryoning   o rta   xavzasi,   xozirgi   Toshkent   viloyati,   Janubiy   Qozog iston)	
‘ ‘
shuningdek   Qadimgi   Xorazm,   Qadimgi   Farg ona   hududlarida   mavjud   bo lib	
‘ ‘
kelganini   ko ramiz.   Qisqasi   tasviriy   san at   borasida   bebaxo   asarlarini   har   bir	
‘ ’
kishi bilishi lozim. 
O zbekiston   xududiga   mansub   qadimgi   rangtasvir   san ati   o ziga   xos	
‘ ’ ‘
bebaxo   namunalarga   ega   Afrosiyob   rangtasvir   san ati,   Beshiktepa   rangtasvir	
’
san ati, Varaxsha san ati, kabi o tmishdagi mashxur rassomlarning ish tajribasi,	
’ ’ ‘
bilimi   shuningdek   pedagogik   maxoratiga   e tibor   qaratmoq   lozim   va   bugungi	
’
musavvirlarning   shakllanishida   san atimiz   merosidan   to g ri,   unumli   va   ilmiy	
’ ‘ ‘
asosida foydalanishimiz joizdir. 
Biz   ajdodlarimizning   madaniyati   va   san ati   sirlarini   qanchalik   o rganar	
’ ‘
ekanmiz,   ular   qoldirlgan   izlar   aniqroq   ko zga   tashalanaveradi,   qadimgi
‘
manzilgohlar,   ular   yaratgan   madaniy-ma naviy   meroslar   haqida   batafsil   xikoya	
’
qilaveradi. Biz ularni yaqindan o rganib dunyoqarshimizni boyitishimiz va tarixiy	
‘
dalillar   asosida   tasviriy   san at   metodikasini   yanada   rivojlantirishga   xissamizni	
’
qo shishimiz   kerak.   Miniatyura   san atiga   kelsak,   bu   san at   avvalo   qog oz	
‘ ’ ’ ‘
bilan   bog liq.   Arab   olimi   Ibn   Nadimning   yozishicha,   87   xijriy   (melodiy   706)	
‘
yilda   dastlab   Samarqandga   kelganlarida   qog ozsozlik   korxonalarini   ko rib	
‘ ‘
xayratga   tushgan,   deb   yozib   qoldirgan.   Bunday   ustaxonalar   Xivada,   Qo qonda,	
‘
Buxoroda,   Samarqandda,   Toshkentda   va   boshqa   joylarda   mavjud   edi.   Xiva   xoni
Said   Muxammad   o z   saroyida   bir   qancha   xattotlarni,   mohir   naqqoshlar   va	
‘
rassomlarni   to plagani   ma lum   bo lib,   u   kitobga   ixlos   qo ygan   kishi   edi.	
‘ ’ ‘ ‘
Uning   katta   kutubxonasi   bo lib,   shu   kutubxonada   qo lyozmalar   ko chirilar   va	
‘ ‘ ‘
bezatilar edi. Bundan tashqari Buxoro xoni Amir Olimxon saroyida xam mashhur
kutubxona   bo lib,   unda   juda   ko p   miqdorda   kitoblar   to plangan   va   hattotlar	
‘ ‘ ‘
shug ullanganlar.   Xiva   maktabiga   mansub   Xudoybergan-Devon   malakali   usta	
‘ soatsoz bo lib u bir qancha kitoblarni bezaganligi ma lum. Buxoroda to g ilib‘ ’ ‘ ‘
o sgan   shoir   Axmad   Donish	
‘     (1827-29-1897)   shoirlik   bilan   birga   hattotlik   ham
qilgan. Bir qancha qo lyozmalarni qayta ko chirib ularga miniatyuralar ishlagan.	
‘ ‘
Buxoro   muzeyida   saqlanayotgan   Lazzati   va   Niso"   kitobiga   ishlangan   27   ta	
“
miniatyurasi   juda   ham   xarakterlidir.   Bu   rassom   ijodiy   faoliyati   yaxshi
o rganilmagan, keng kitobxonlar bu rassom bilan yaqindan tanish emas. Uni shoir	
‘
deb   bilishadi.   Tasviriy   san atning   tarbiyaviy   vazifalarini   yuksak   mutaxassislik	
’
tayyorgarligiga   ega   bo lgan   musavvirlar   tomonidan   amalga   oshirilishi,
‘
tarbiyaning   yanada   mazmunli   bo lishiga   turtki   bo ladi.   Agar   tasviriy   san at	
‘ ‘ ’
orqali   tarbiya   olib   borilmas   ekan,   bunday   ta lim   sinadi   va   o z   ta sirini	
’ ‘ ’
yo qotadi	
‘ 5
. 
Bunday ta lim-tarbiyaning moxiyatini ulug  mutaxassislar, olimlar, shoiru	
’ ‘
yozuvchilar,   musavvir-pedogoglardan   K.Bekzod,   Lutfiy,   A.Jomiy,   Z.Bobur,
D.Samarqandiy,   Xondamir,   Kamoliddin   Attor,   A.Yassaviy,   Abu   Nasr   bin   Arron,
Ulug bek,   X.Abdulxay,   Pir   Said   Ahmad   va   boshqalar   juda   yaxshi   tushinishgan.	
‘
Pir Said Ahmad va X.Abdulxay kabi rassomlar Samarqandda yashab ijod etgan va
ularni   Osiyo   miniatyurachilari   qatorida   eslashimiz   mumkin.   1398   yili   yaratilgan
miniatyuralar   "Antigeologiyasi"   o z   mazmuniga   egadir.   Bu   kitob   Turkiyadagi	
‘
davlat   kutubxonasida   saqlanmoqda.   Turon   (Qashqar)dan   topilgan   Moniy   asarlari
Samar q and   qog oziga   bitilganligini   tadqiqotchilar   tomonidan   aniqlagan.   Moniy	
‘
qadimning   mashhur   rassomi   bo lgan.   Uning   asarlaridan   namunalar   topilgan	
‘
"Xududul   olam"   (olam   chegaralari)   degan   X   -   asr   grafik   asarlarida   yozilishicha,
moniylar   (Moniy   ta limoti   tarafdorlari)   ning   Samarqandda   obru   e tibori   kuchli	
’ ’
bo lib,   hijriy   372   (melodiy   682)   yilgacha   ijodlari   orqali   katta   nufuzga   ega	
‘
bo lganlar.   Arxeologik   yozma   manbalarga   asoslanib   biz   O rta   Osiyo
‘ ‘
miniatyurasining   tarixi   juda   qadim-qadimlardan   tarqalganini   ayta   olamiz.   O rta	
‘
Osiyoda   mashhur   rassomlar,   ustalar,   naqqoshlar   va   haykaltaroshlar   o tganligini	
‘
tarixiy   faktlar   asosida   isbotlay   olamiz   va   O rta   Osiyoda   tasviriy   san at   va	
‘ ’
5
  Ashrafiy M. Temur va Ulug bek davri Samarqand miniatyurasi.  Toshkent: G .G ulom nomidagi adabiyot va	
‘ – ‘ ‘
san at nashriyoti. 1996.   B. 18.	
’ – miniatyura   san ati   bo lmagan   degan   ba zi   da volarni   asossiz   ekanligini   isbot’ ‘ ’ ’
qilamiz.   Bizga   ma lumki   O rta   Osiyoda   rivojlangan   madaniyat   va   san at	
’ ‘ ’
o choqlari   Arab,   Mug il   bosqinchilari   tomonidan   yakson   qilingan.  	
‘ ‘ Albatta,
Temur va Temuriylar davrida madaniyat juda ravna q  topib gullab yashnagan. XIV-
XVI   asrlarda   Shar q   mamlakatlarida,   jumladan   O	
‘ rta   Osiyoda   rivojlangan   bu
san at   XVIII-XIX   asrlarga   kelib   ancha   tushkunlik   darajasini   boshidan   kechirdi.	
’
Bu   davrda   ya ni   XVI-XVII   asrlarda   Boburiylar   tomonidan   tashkil   qilingan	
’
tamoyili  yangi  tasviriy san at  maktabida  O rta Osiyolik  mashhur  miniatyurachi	
’ ‘
rassomlar   etakchi   rol   o ynaganlar
‘ 6
.   "Boburiylar"   miniatyura   maktabiga   asos
solganlardan   biri   Mir   Said   Ali   bo lib,   XVI-XVII   asr   Xind   yozma   manbalarida	
‘
yozilishicha,   u   o z   zamonasining   ko zga   ko ringan   mussaviri   bo lgan.   Mir	
‘ ‘ ‘ ‘
Said   Ali   Termizda   tavallud   topgan,   musavvirlik   kasbini   otasi,   moxir   rassom   Mir
Mansur yoki usta Mansurdan o rgangan va tirikchilik taqozasi bilan Hindistonga	
‘
borib qolgan. Bundan tashqari Hind miniatyura maktabida boshchilik qilgan O rta	
‘
Osiyolik   Muhammmad   Murod,   Muhammad   Nodir   Samarqandiylar   va
Farruhbeklarning   o z   yurtini   tashlab   ketishlariga   albatta   O rta   Osiyo	
‘ ‘
xonliklarining   tarqoqligi   va   madaniyatning   uncha   qadrlanmasligidan   dalolat
beradi.   Biz   XVIII,   XIX,   XX   asr   boshlarida   O rta   Osiyoda   bir   qancha   hattotlik	
‘
ustaxonalari,   moxir   musavvir   ustalaridan   biri   Kamoliddin   Bexzod   to g risida	
‘ ‘
gapirar   ekanmiz,   u   ijodiy   faoliyatida   Osiyoda   tengsiz   musavvir   darajasiga
ko tarila olgan shaxsdir. Bexzod va uning shogirdlari tasviriy san atni ommaviy	
‘ ’
darajada-jamiyat   miqyosida   ko tarishga   erishgan   musavvirlardir.   Ularning	
‘
g oyaviy   tarbiyasiga   qo shgan   xissasi   esa   o ziga   xos   tasviriy   san at	
‘ ‘ ‘ ’
o qitishning   uslubiy   shaklini   qoldirganligida   bo lib,   hozirgi   kunda   ham
‘ ‘
o zining   baxosini   yo qotgan   emas.   U   ustoz   sifatida   o z   shogirdlarini
‘ ‘ ‘
formalizmdan   yiroq   tutishga   harakat   qiladi.   Buni   isboti   esa   Bexzodning   o ta	
‘
qobiliyatli,   inson   sifatida   juda   mumin-qobilligi   A lisher   Navoiy   tomonidan   juda
yuqori   baxolangan.   Alisher   Navoiyning   va   temuriylarning   xomiyligi   tufayli
tasviriy   san at   o ta   talabga   javob   beradigan   darajada   rivojlangan.  	
’ ‘ Miniatyura
6
 Abdullayev N. San at tarixi.  T	
’ – oshkent: O qituvchi. 	’ 1987. 	– B . 27.  maktablari   Shar q da   juda   rivojlangan   b o‘ lib,   turli   nomlar   bilan   ataladi.   Misol,
"Buxor o  maktabi", "Boburiylar" miniatyura maktabi, "Sheroz" maktabi, "Asfaxon"
maktabi,   "Yazd"   maktabi,   "Ba g	
‘ dod"   maktabi,   "Tabriz   "   maktabi   kabi   yirik
tasviriy   san at   markazlari   mavjud   b	
’ o	‘ lgan.   Temur   va   Temuriylar   davrida
Samar q and   o	
‘ zining   ravn aq   topishi   tufayli   ja h onni   va   G	‘ arbiy   Evropa
davlatlarini   h am   lol   q oldirgan   edi.   Ammo   Samar q and   miniatyura   maktabi   t o	
‘ li q
yoritilmagan. Sharqning "Rafaeli" xisoblanmish K amoliddin  Bexzod boshchiligida
kamol   topgan   Xirot   maktabining   shakllanishida   Samarqand   miniatyura
maktabining   tutgan   o	
‘ rni   mu h imdir.   Samar q and   Temuriylar   davrida   ilm-fan,
san at   ravn	
’ aq   topgan   davlatning   poytaxti   edi.   Xirot   maktabi   Samar q anddek
san at   va   madaniyat  
’ o	‘ cho g	‘ ining   ajralmas   bir   q ismi   b o	‘ lgan.   Samar q andga
bostirib   kelgan   arablar   ilk   bor   q o g	
‘ ozni   Samar q and   sha h rida   k o	‘ rishgan   va   lol
q olishgan.   Demak,   Samarqand   tasviriy   san at   maktabi   o ziga   xos   taxlilni   kutib	
’ ’
yotibdi.   Ayniqsa   "Samarqand   devoridagi   jang"   asari   (Turkiyada   "Yulduz"
kutubxonasida) sa q lanmo q da 7
. Bu asarlarda Samarqand tasviriy san at maktabiga	
’
xos   portretlar   ani q ligi   va   tabiat   manzarasini   yor q inligi   bilan   miniatyuralarga
o	
‘ ziga   xos   uslub   baxsh   etgan.   1441-1442   yillarda   noma lum   musavvirlar	’
tomonidan   Mirzo   Ulu g	
‘ bek   tasvirining   yaratilish   davri   Xirot   maktabidan   xam
avvalro q   Samar q andda   keng   rivojlanganligining   isbotidir.   Ayni q sa,
"So h ib q ironning   b o	
‘ ladigan   jang   oldi   majlisi"   miniatyura   asari   di qq atiga
sazov o rdir.   Bu   asarda   Temur   va   uning   ayonlarining   surati   chizilgan.   Bu   asarga
"Xalil   Mirzo   Shoxrux"   deb   imzo   chekilgan.   Boburiy   "Jaxongirning"   guvohligida
"Agarda   tasvirda   musavvir   nomi   aniq   qilib   yozilmaganda   edi,   bu   asarni
Kamoliddin   Bexzod   muyqalamiga   mansub   deyish   mumkin   edi".   Chunki   bu   ish
uslubiy   jihatdan   Bexzod   ijodiy   maktabini   eslatadi.   Kamoliddin   Bexzod
faoliyatidan ancha avval yaratilgan bu asarning muallifi Xalil Mirzo Shoxrux o z	
‘
navbatida ustoz Bexzodning ustozi bo lgan. Ammo Jaxongir ta riflab ketgan bu	
‘ ’
asar xali chop etilmagan. 
7
  Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod.  Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq me rosi nashriyoti.,	
– ’
2000.   B	
– . 1 8. Xulosa   q ilib   aytganda   Samar q and   miniatyura   maktabining   sobiq   talabalari
asarlarini keng o rganish, qidirib topish, shunday maktablar mavjudligini, ishlash‘
usullarini omillashtirish hozirgi davrning dolzarb masalalaridan biridir.
1.2. Kamoliddin Bekzot va Xirot maktabi
Kamoliddin Behzod (1455-1535) ning hayotn va ijodi O rta Osiyoda hukm	
‘
surgan   Temuriylar   davri   (1370-1506   y)   ning   so nggi   ellik   yiliga,   Muhammad	
‘
Shayboniyxon (1506 y) ning Movarounnahr va Xurosonda, Sa faviylar vakili Shoh
Ismoil   Safaviyning   Ozarbay jon,   Eron   hududlarida,   Zahiriddin   Muhammad
Boburning   Qobulda   (1505   y)   da   va   Hindistonda   (1525   y)   ulkan   saltanat   tuzishi
davriga   to g ri   keladi.   Amir   Temur   qurgan   ulkan   saltanat   hududi   va   markazi	
‘ ‘
keyincha yangi sulolalar tomonidan egallangan bo lsa-da, o sha davr mafkurasi	
‘ ‘
islom   dini   va   din   asosida   paydo   bo lgan   tasavvuf   namoyandalari   dunyoqarashi	
‘
ijtimoiy hayotning ma naviy qiyofasini belgilovchi omil edi	
’ 8
.  
Ma lumki, 1370 yili saltanat tepasiga kelgan Amnr Temur o zining o ttiz	
’ ‘ ‘
besh   yillik   hukmronligi   davrida   davlatning   asosiy   tayanchi   Samarqandni   ham
siyosiy,   ham   madaniy   jihatdan   jahoshshng   eng   go zal   va   obod  	
‘ shahriga
aylantirdi,   uni   mahobatli   imoratlar,   ajo yib   bog u   rog lar   bilan   bezadi.	
‘ ‘
Qiyoslash   uchun   dunyoning   Bag dod,   Damashq,   Parij   kabi   mashhur   shaharlari	
‘
nomlarini   atrofdagi   qishloqlarga   berdi.   Shahar   madaniy   hayotinn   rivojlantirish
uchun esa Sohibqiron o zi zabt  	
‘ etgan mamlakatlarning olimu ulamolari, san at	’
va  madaniyat namoyandalari, shoirlari, hunarmandlari, me morlari, quruvchilarini	
’
Samarqand,   Shahrisabz,   Toshkent,   Turkistonda   va   boshqa   joylarda   olib
borilayotgan   obodonchilik   ishlariga   jalb   qilgan.   Temuriy lar   davrida   mamlakat
obodonchiligi   uchun   barcha   davlat   a yonlari   o z   imkoni   va   moddiy   quvvati	
’ ‘
etgancha   imoratlar,   bog lar,   masjidlar,   ko priklar   qurishga   intilganlar.   Natijada	
‘ ‘
XIV asr oxiriga kelib, Samarqand va Hirot jahonning obod va go zal shaharlariga	
‘
aylan gan.   Bu   davrning   ijodkorlnk   ruhi   va   mahobatli   imo ratlardagi   etakchi   g oya	
‘
Shahrisabzda   qurilgan   Oqsaroy   peshtoqiga   bitilgan   kitoba:   «Agar   bizning
8
 Karomatov H. Amir Temur jahon tarixida tutgan roli.  Toshkent: Sharq, 2001.  B. 30. 	
– – qudratimizga   shubhalansangiz,   biz   yaratgan   imoratlarga   qarang»,   mazmuniga
to g ri keladi.‘ ‘   XIV   asrda   Samarqandga   o sha   davr   tasavvufining  	‘ kubraviya,
yassaviya   va   naqshbandiya   tariqatini   o rganish	
‘ ga   dunyoning   barcha
shaharlaridan   kishilar   kelar   edi.   XIV   asr   ikkinchi   yarmidagi   Samarqandning
siyosiy   va   madaniy   hayoti   ustod   Behzodning   Sharafiddin   Ali   Yali diyning
«Zafarnoma» asariga ishlagan miniatyuralari da o zining badiiy aksini topdi. XV	
‘
asr birinchi yar mini Temuriylar davlati madaniyatining eng yorqin  davri, deyish
mumkin. Mirzo Ulug bek rahbarligida 	
‘ Samarqand yanada obod etilib, ilm-fan,
ayniqsa,   max sus   rasadxona   qurilgach,   ilmi   nujum-astronomiya   markaziga
aylanib,   natijada   mashhur   «Ziji   jadidi   Ko ragoniy»,   ya ni   1018   yulduzning	
‘ ’
astronomik   jadvali   tuzildi.   Rasadxona   ichlari   burjlar   tasviri   bilan   bezatildi.
Mirzo   Ulug bek   «Tarixi   arba i   ulusi   Chin	
‘ ’ giziy»   nomli   tarixiy   asarni   ta lif	’
qilishda   shaxsan   ishtirok   etdi.   Bu   davrda   Samarqand   ilm-fan   va   ma	
’ rifat
o chog i   bo lib,   bu   shaharda   ta lim   olishni   o sha  	
‘ ‘ ‘ ’ ‘ davr   ziyolilari   o zlari	‘
uchun   zarur   va   shart,   deb   bili shardi.   S h uning   uchun   bo lsa   kerak,   yosh	
‘
Abdurahmon   Jo miy   ham   ta lim   olish   uchun   Hirotdan   Samarqandga   kelgan   edi.	
’
XV   asr   boshlarida   Xuroson   poytaxti   Hirot   shahri   Shohrux   Mirzo   (1405 1447)	
—
davrida,   shaxsan   shahzoda   Mirzo   Boysung urning   fidokorona   faoliyati   tufayli	
‘
san atkorlar,   olimlar,   xattotlar,   rassomlar,   sozanda	
’ lar   va   shoirlar   shahriga
aylangan   edi.   Usha   davrda   tuzilgan   «Arzadosht»-«Arznoma»ga   binoan   saroy
kutubxonasida   qirqdan   ziyod   ijodkorlar   mavjud   bo lib,  	
‘ ular   manbashunoslik
sohasida,   ayniqsa,   «Shohnoma»   va   Amir   Xusravning   lirik   ijodini,   tarixchilar
Sharafiddin   Ali   Yazdiy,   Hofizi   Abro ,   shoirlar   Nizomiy  	
‘ Ganjaviy   «Xamsa»si,
«Kalila   va   Dimna»,   «Me roj	
’ noma»   kabi   asarlarning   qo lyozmalarini   tiklab,	‘
ularni  betakror rasmlar bilan ziynatlaganlar.   Alisher Navoiyning ilm-fan, hunar va
san ag   ahliga   qilgan   homiyligi   o z   samarasini   berdiki,   Temuriylar   davri	
’ ‘
madaniyati, san ati o zining eng yuksak cho q	
’ ‘ ‘ qisiga ko tarildi. 	‘
O zining   betakror   go zal   san ati   bilan   nafaqat  	
’ ‘ ’ Sharq   xalqlari,   balki
butun  dunyo  xalqlari  madaniyati   tarixida  sezilarli  iz   qoldirgan,  uning  taraqqiyoti
uchun barakali   hissa  qo ilgan  zabardast  san atkor   Kamoliddin Behzod   Hirotda	
‘ ’ 1455   yilda   hunarmand-kosib   oilasida   dunyoga   keldi.   Manbalarda   yozilishicha,
uning   nomi   Behzod   bo lib,  ‘ Hirot   aholisi   uni   suyub,   erkalab   Qamoliddin,   deb
cha qirishgan ekan. Alnsher Navoiy uni o z maktublaridan 	
‘ birida «ustod Behzod»,
deb   ataydi.   Behzod   ota-onasidan   juda   erta   ajraldi.   Uni   rassom   sifatida   Mirak
Naqqosh   o z   tarbiyasiga   olib   voya	
‘ ga   etkazadi   va   o zining   Hirotdagi	‘
«Nigoristoni»   (san at   akademiyasi)   da   unga   naqqoshlik   hunarini   o rgata	
’ ‘
boshlaydi. O z davrining mashhur rassomi, miniatyurasoz 	
‘ Mirak Naqqosh uyidagi,
nigoristoiidagi   ijodiy   muhit,   go zallik   va   nafosat   Behzodni   ham   san at  	
‘ ’ va
hunarga havas   qo yishga   undadi, kelajakdagi  taqdiri  uchun  	
‘ ijobiy   rol   o ynadi.	‘
Bo lajak   rassom   gurli   ustozlar	
‘ d a n   t a r b i y a   o l g a n .   M a n b a l a r d a   B e h z o d
t a br i z l i k   pir   Sayid   Ahmad   shogirdi,   deb   ham   ko rsatiladi.   Pir  	
‘ Sayid   esa
buxorolik   Jahongir   shogirdi,   buxorodik   Jahongir   o z   navbatida   ustod   Gung
‘
shogirdi bo lganligi 	
‘ qayd etiladi 9
.  
XV   asrdagi   Hirot   adabiy,   badiiy-ilmiy,   madaniyat   olamida   paydo   bo lgan	
‘
juda   ko p   shaxslar  	
‘ singari   Behzodning   ham   ijodiy   kamolotida   Alisher   Navoiy
hal   qiluvchi   rol   o ynagan.   Kamoliddin   Beh	
‘ zodning   buyuk   rassom,   naqqosh   va
miniatyurasoz   bo lib  
‘ etishuvi   uchun   asosiy   omil   bu   uning   ulug   shoir   bilan	‘
hamkorlik qilib, undan sehrgar san atning o ziga xos xususiyatlarini o rganib,	
’ ‘ ‘
mutafakkir   dahosidan   bahramand   bo la   boshlaganligidir.   Va   yana   eng   muhimi,	
‘
bu   Behzodning   o zida   mavjud   bo lgan   etuk   iste dod,   o ta   nozik   va	
‘ ‘ ’ ‘
takrorlanmas aql-idrok, nafis tasviriy  san atga nisbatan juda zo r shavq hamda	
’ ‘
ishtiyoq,   ulardan   tashqari,   Behzodning   ijodkor   sifatida   o ta   meh	
‘ natsevar,
zahmatkash bo lganligidir.	
‘  
Ko pgina   Sharq   manbalarida   Kamoliddin   Behzodning  	
‘ mohir   san atkor	’
bo lib   shakllanishida   o sha   davrda  	
‘ ‘ Hirot   muhitidagi   birtalay   etuk   rassomlar,
xattotlar, musiqashunoslarni biriktirib turgan Mirak Naqqosh   boshliq «mashhur 40
san atkor»   anjumani   va   o sha   «nigoriston»ning   serqirra,   juda   boy   an analari
’ ‘ ’
ham hal qiluvchi rol o ynagani aytiladi.	
‘   Kamoliddin Behzodning Alisher Navoiy
homiyligida   va   uning   kutubxonasida   bo lganligini   yuqorida   qayd  	
‘ etilgan   shoir
9
 Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida.  Toshkent: O qituvchi, 1996.  B. 36. 	
’ – ’ – maktubi   tasdiqlaydi.   Ushbu   fakt   tafsi lotini   o sha   davr   tarixchisi   G iyosiddin‘ ‘
Xondamir   «Xulo sat   ul-axbor»   asarida   shunday   ta kidlaydi:   «Ustod  	
’ Behzod
zamonaning   komil   suratkashlaridan,   balki   bu   ishni   nihoyatda   kamoliga   etkazib,
ko p vaqtdan beri hi	
‘ doyat sifatli Amir Alisherning tarbiyati ostida ajo yib ish bilan
mashg ul bo ldi».	
‘ ‘
Zahiriddin   Muhammad   Bobur   ham   Behzod   boshqa   noyob   iste dod   egalari	
’
qatorida Alisher Navony tarbiyati va homiyligida kamolga etganini yozadi: «Ustod
Behzod Bek (ya ni Alisherbek) ning tarbiyat va taqviyati bila, sa y va ehtimomi	
’ ’
bila, muncha taraqqiy va shuh rat, mundoq mashhur va ma ruf bo ldi».	
’ ‘
1968   yilda   Kobulda   nashr   etilgan   «Amir   Alisher   Navoiy   (Foniy)»   asarida
ta kidlanishicha, Behzodning  	
’ dastlabki   ijodi  Sulton Husayn   Mirzo saroyida  va  u
erdagi   juda   ko p   shoirlar,   olimlar,   san atkorlarning  	
‘ ’ ulug   homiysi   Amir	‘
Alisher   Navoiy   rahnamoligida   za   qo llab-quvvatlashi,   yaqindan   bergan   yordami	
‘
orqasida  gullab-yashnaydi.   Y a na boshqa bir necha chet el manbalarida ham Alisher
Navoiyning   Kamoliddin   Behzod   ijodiga   barakali   ta sir   etganligi   qayd   qilinadi.	
’
Masalan,  mashhur  ingliz  sharqshunos   olimi  Edvard  Braunning   kitobida  bu  haqda
shunday   deyiladi:   «Usha   zamonda   juda   katta   shuhrat   qozongan  Behzod  va  Shoh
Muzaffar   singari   atoqli   naqqosh-rassomlar,   shubhasiz,   Mir   Alisher   Navoiyning
qo llab-quvvatlashi   natijasida   kamolotga   erishdilar».	
‘   Ma lumotlarga   ko ra,	’ ‘
Kamoliddin   Behzod   Hirot   mu hitida   o sha   davrda   yashab   ijod   etgan   boshqa   bir	
‘
buyuk  mutafakkir shoir, ulug  faylasuf, Alisher Navoiyning 	
‘ ustozi, hammaslagi va
do sti   Abdurahmon   Jomiy   bilan   ham   qalin   do stona   munosabatda,   hatto   uning	
‘ ‘
muridlari   qatorida   bo lgan   ekan.   Undan   tashqari,   Behzod   o sha  	
‘ ‘ davrda
Hirotdagi   «xattotlar   qiblasi»,   buyuk   san atkor   Sulton   Ali   Mashhadiy   bilan   ham	
’
yaqin hamkorlikda bo lgan. «Oriyono» jurnali bu borada quyidagicha ma	
‘ ’ lumot
beradi:   «Behzod   mashhur   xushnavis   Sulton   Ali   Mashhadiy   bilan   zamondosh   va
do st   bo lgan,   ular   bir-birlari   bilan   ijodiy   hamkorlik   qilardilar.   Undan   tashqari,	
‘ ‘
Behzodning Hirotdagi buyuk va yuqori martabali shoir, ya ni Hazrat	
’ i  Jomiy bilan
ham do stlik)! 	
‘ Bor   10
.
10
  SHarq miniatyura maktablari. Maqolalar to plami	
‘ .  Toshkent	– : Adabiyot va san at nashr	’ iyoti ,   19 9 9.    B. 84.	– San at   va   nafosatga   ishtiyoqi   nihoyatda   kuchli   bo lgan   Behzod’ ‘
g oyatda   mehnatsevarligi,   zahmatkashligi  	
‘ tufayli   iste dodi   gullab,   tez   orada	’
Hirotning mash hur minnatyurasozi bo lib taniladi. Alisher Navoiyning 	
‘ maktabdoshi
va   do sti   podshoh   Sulton   Husayn   Mirzo   Behzodni   o z   huzuriga,   capoftra   jalb	
‘ ‘
qiladi   va   unta   o z	
‘   saroydan   joy   ajratib,   ijodiy   ishlar   bilan   shug ul	‘ lanish
uchun   barcha   sharoitlarni   muhayyo   qilib   beradi.   Alishser   Navoiy   o zining
‘
shaxsiy   maktublaridan   birida   Behzod   to grisida:   «Ustodi   mushorunilayhin	
‘
(ya ni,   Ka	
’ moliddin   Behzodni)   Mirzo   (Sulton   Husayn)   tilab   oldilar:   o z	‘
qoshlarida, bog da hujra yasatib ish buyuradilar. Yana andoq kishiki, ul kitobatga	
‘
munosib   ish   qila   olg ay,   yo q   erdi»,   deb   yozganda,   nazarimizda,   o sha	
‘ ‘ ‘
pa yt l a r d ag i   vo qe al ar ni   k o zd a   t u t g an   b o l s a   k er ak .	
‘ ‘   So ngra,   bir   oz   vaqt	‘
o tgach,   1487   yilda   Kamoliddin   Behzod   Sulton   Husayn   Mirzoning   shaxsiy	
‘
farmoni   bilan   Hirotdagi   saltanat   kitobxonasiga   boshliq   etib   tayinlanadi.   Shunday
qilib,   Sulton   Husayn   Mirzonnng   farmoni da   aytilganidek,   «musavvirlar
peshvosi»   degan yuksak nom sohibi Kamoliddin Behzod endi nafaqat Hirot, balki
butun Xuroson yurtidagi barcha rassom va naqqoshlarga boshchilik qila boshlaydi.
Bu   d a v r d a   B e h z o d n i n g   i s t e d o d i   n i h o y a t d a   b a r q   ur i b  	
’ yashnaydi.   U
o ziniig   eng   yaxshi,   nodir   asarlarini   ayni  	
‘ o sha   yillarda   yaratadi.	‘   Shved
san atshunos   olimi   F.R.Martin   Kamoliddin  	
’ Behzodning  Sulton Husayn  Mirzo
saroyidagi   ijodxo nasi   va   u   erda   naqqoshning   ishlash   jarayonini   xayolan
quyidagicha   tasvirlaydi:   «Sharq   quyoshi   Behzod   uchun   qurilgan   shinam
hujrani nurga g arq etdi. Bu erda naqqosh pastakkina qiya kursi (pyupiter) ustida	
‘
engashib  ishlardi. Kursining tortma xonachalarida shoh asarlar   yaratish uchun
zarur   bo lgan   hamma   narsalar   muhay	
‘ o .   Bunday   asarlarni   Evropa   san ati	’
ishqibozlari   XV   asr   Italiya   va   Niderlandiya   rassomlarining   nodir   asarla rini
qanday   tarzda   qidirgan   bo lsalar,   shunchalik   ishtiyoq   bilan   qo lga   kiritishga	
‘ ‘
intilishlari   shubhasiz.   To g ri,   Behzod   evropalik   rassomlarnikidek   keng   va	
‘ ‘
qo lay   ustaxona   (studiya)   ga   ega   bo lmagan.   Uning   ish   joyi  	
‘ ‘ oddiygina   hujra
bo lib, oq marmar devorlari mohir Sharq xattotlari tomonidan Qur on kalimalari
‘ ’ bilan muayyan etilgan 11
. Hujrada bo yra to shalgan. Burchakda gilam ustida bir‘ ‘
necha   yostiq.   Bu   mehmonlar   va   muxlislar   uchun   qo yilgan   edi.   Hujra   orqasi	
‘
bog , sokin suvli 	
‘ hovuz, undan nariroq gulzor va daraxtzor. S h aftoli lar pishib,
ishkomdagi   oltin   tovlangan   uzum   boshlari   siyrak   barglari   orasidan   mo ralardi.	
‘
Hujra   atrofida   atirgullar   chamandek   ochilib   yotardi.   Minglab   turli- tuman
gullarning   qiyg os   ochilganidan   ularning   barg	
‘ lari   ko zga   tashlanmas   edi.   S	‘ h u
muhitda   Behzod   o tirib,  	
‘ nozik   mo yqalami   bilan   suvrat   chizardi.   Nozik	‘
mo yqa	
‘ lamni   undan   ilgari   ham,   keyin   ham,   hech   bir   musavvir   Behzodchalik
ishlatishga   muvaffaq   bo la   olmagan.  	
‘ Darhaqiqat   shunday.   sehrgar
mo yqalamni hali hech kim hech qaerda Behzodchalik mohirona ishlata olmagan!	
‘
ham   Evropa,   ham   Osiyodagi   nafis   tasviriy   san at   mux	
’ lislari   Behzod   tomonidan
yaratilgan   go zal   miniatyura	
‘ larni   ko rganda   hayrat   barmog ini   tishlab	‘ ‘
qoladilar.   XV   asr   bilan   XVI   asr   oralig ida   Hirotdagi   Temu
‘ riylar   saltanati
ob ektiv ichki siyosiy muhitning shid	
’ datli bo hronlari, toju taxt uchui o zaro	‘ ‘
jangu   jadal lar   tufayli   asta-sekin   emiriladi.   Bu   davrga   kelib   Behzodning
Hirotdagi eng sevimli kishilaridan biri bo lmish Abdurahmon Jomiy (1492 yilda),	
‘
undan so ng ustozi Alisher Navoiy (1501 yilda) olamdan o tadi. 1506 yilga kelib	
‘ ‘
esa   Xurosondagi   Temu riylar   saltanatining   so nggi   vakillaridan   biri   Sulton	
‘
Husayn Mirzo vafot etadi. Podshoh Sulton Husayn o li	
‘ midan so ng o g illari	‘ ‘ ‘
Badiuzzamon   bilan   Muzaffar   Mirzo   o rtasidagi   janglar   Xuroson   saltanatinn	
‘
halo kat   yoqasiga   olib   keladi.   Usha   yillari   mamlakatda   zulm   va   istibdodga
asoslangan dahshagli feodal jami yatlariga  xos   ichki siyosiy kurash  shu   darajada
kuchayib   ketadiki,   natijada   1507   yilda   Muhammad   Shayboniyxon   Hirot   taxtini
osonlik bilan ishg ol etadi.	
‘  
B u n d a y   d a h s h a t l i ,   b e a y o v   t o q n a s h u v l a r ,   t o j u - t a x t  	
‘ uchun   uzluksiz
ur-yiqitlar  sharoitida ham Kamoliddin Behzod Hirotda qolib, o z ijodiy ishlarini	
‘
davom   ettiradi.   Behzod   Hirotda   Shayboniyxon   saroyida   ishlay   boshlaydi.
Temuriylarning   yuksak   madaniyatiga   hurmat   va   e tibor   bilan   qaragan	
’
Shayboniyxon   Bexzod   san ati   oldida   lol   qolib,   uning   ijodiy   ishlariga   deyarlik	
’
11
 Norqulov N. Kamoliddin Behzod. –Т oshkent :  Fan ,1964. – B . 36.  to sqinlik   qilmaydi,   aksincha,   mumkin   qadar   sharoit   yaratib   berishga   harakat‘
qiladi.   Behzod   uning   portre t i n i   ayni   o sha   yi l l ar i   chi zganl i gi   eht i m ol dan	
‘
xol i   emas.   Erondagi   Safaviylar   saltanati   bu   davrda   ancha   ku chayib,   ichki   va
siyosiy   kurashlar   tufayli   inqirozga   yuz   tutgan   Xurosondagi   Shayboniylar
saltanatiga   tahdid   solib,   1510   yilda   ikki   sulola   qo shini   o rtasida   Marv	
‘ ‘
yonidagi   Tohirobod   degan   joydagi   shiddatli   jangda   Muhammad  Shayboniyxon
halok   bo ladi,   uning   qo shini   tor-mor   etiladi   va   Hirot   Safaviylar   qaramog iga	
‘ ‘ ‘
o tadi.	
‘   Shoh   Ismoil   Safaviy   1512   yili   Hirotdagi   bir   necha   iste dodli	’
san atkorlarni,   hunarmandlarni   o zi   bilan   birga   Tabrizga   olib   ketadi.   Hirotdan	
’ ‘
Tabrizga   olib   ketilgan   «javohir»lar   orasidagi   eng   nodiri   va   noyobi
Kamoliddin   Behzod   edi.   Chunki.   Behzod   bu   paytda   butun   Sharq   ellarida
dong i   ketgan   buyuk   san atkor   bo	
‘ ’ ‘ lib,   uni   o z   qaramog ida   saqlagan	‘ ‘
saltanat eng boy, qudratli va obro -e tiborli hisoblanardi.	
‘ ’  
Kamoliddin Behzod  san atini   yuksak  qadrlagan  Ismoil   Safaviy  naqqoshga	
’
ijod qilish uchun Tabrizda  barcha zarur sharoitlarni yaratib beradi. Ma lumki,	
’
Tabrizga   Behzod   bir   guruh   iste dodli   shogirdlari   bi	
’ lan   kelgan   bo lib,   ular	‘
ham   Tabrizda   Behzodning   rah namoligida   o zlarining   ijodiy   ishlarini   davom	
‘
etti radilar.   Usha   paytlarda   Tabrizda,   umuman   Eron   saltanatida   ham,   i chki
si yos iy   ahvol   yaxshi   emas   edi.   Tashqari dan   usmonli   turk   sultoni   Salim
Poshsho   Eronga   ketma-ket   tahdid   solib   turardi.   1514   yilda   Eron   va   Turk
qo shin	
‘ lari   o rtasida   Tabrizdan   yigirma   farsang   uzoqlikdagi  	‘ Choldoron
degan   keng   tekislikda   shiddatli   jang   bo lib,  	
‘ m a z k u r   j a n g d a   S a f a v i y l a r
m a g l u b i y a t g a   u c h r a y d i  	
‘ v a   bir yilcha Tabriz turklar qaramog ida bo ladi	‘ ‘ 12
.
Umuman,   Behzodning   Tabrizdagi   hayoti   Hirotdagidek   osoyishtalik   bilan
o tmagan   bo lnshi   kerak.   Asli   Hirot	
‘ ‘ lik   bo lgan   Behzod   uchun   Tabriz,   bir	‘
tomondan   begona   yurt   bo lsa,   ikkinchi   tomondan,   Tabrizda   o sha   kezlarda	
‘ ‘
jangu   jadall ar ,   ur-yiqit lar   davom   eti b   tur gan,   undan   tashqari   rassomning
Hirotdagidek   Alisher   Na voiy,   Abdurahmon   Jomiy,   Sulton   Ali   Mashhadiy   kabi
ustozlari,   yaqin   do stlari,   rahnamolari   yo q   edi.   Yana  	
‘ ‘ shu   narsani   ham
12
 Sattoriy X.  Amir Temur sevgan yurt. –Toshkent: O’zbekiston.  1996. – B . 13.  e tiborga olishimiz kerakki, Behzod ’ Tabrizda o z davriga nisbatan eng mashhur	‘
san atkor  	
’ bo lgani   uchun   ham,   uning   joni   hamisha   notinch,   qalbi  	‘ doimo
iztirobda edi.   Tabiiyki, Tabrizdagi qattiq ruhiy azoblar, o z ona yurtidan yiroqda,	
‘
g urbatda   hayot   kechirishning   azobu   uqubatlari   Behzod   ijodida   ham   aks   etmay	
‘
qolmadi.   Masalan   Ismoil   Safaviy   portreti   ishlagandan   so ng,   uning   bir	
‘
burchagiga «S h ikasta qalamai  faqir   Behzod» deb imzosi  chekishi  bejiz bo lmasa	
‘
kerak. Yoki  bo lmasa, rassom o zining «Jangi Shutiron» («Tuyalar jangi») nomli	
‘ ‘
mashhur   miniatyurasining   tagiga   «Qalami   shikasta,   nomurod,   faqir   Behzod,   umri
70 dan oshganda ushbu ishga qo l urdi» deb, g am-anduh bilan imzo 	
‘ ‘ chekkanini
eslaylik.
Darhaqiqat,   buyuk   san atkorlar   uchun   g urbat,   vatan	
’ ‘ dan   judolik   nihoyatda
og ir   va   mashaqatli   kechgan.   Ular	
‘   ichki   kechinmalari,   yuraklaridagi   dardlari   va
tug yonli   iztiroblarinn   o zlari   yaratgan   asarlarida   ba
‘ ‘ g oyat   ta sirli,   real   va	‘ ’
ochiq-oydin qilib tasvirla ganlar.
«Jangi   Shutiron»,   «Tasviri   shoh   Ismoil   Safaviy»   asarlarining   mazmunidan,
ularning chekkalarida «fa qir», «nomurod», «Qalami shikasta» kabi sifatlarni o z	
‘
nomiga qo shib imzo chekishidan  ulkan va takrorlanmas  iste dod egasi, buyuk	
‘ ’
qalb sohibi bo lgan Behzodning yurak qa ridan sizib chiqayotgan gam-anduhlar	
‘ ’
naqadar   og ir   va   musibatli!   Bunday   asarlardan   shu  
‘ narsa   yaqqol   sezilib
turadiki, Behzod ulkan san atkor 	
’ sifatida o z zamonasining barcha og ir ijtimoiy	‘ ‘
dard larini   o zining   xassos   qalbida   saqlab   yurgan.   Shuning   uchun   ham   uning	
‘
asarlari   g oyatda   ta sirchan,   hech   kimni  
‘ ’ befarq   qoldirmaydigan,   qayta
takrorlanmas darajada  beqiyos va bezavoldir.
Kamoliddin   Behzod   Tabrizda   kechirgan   azoblarn   ol dida   chekishadi,
nafosat   va   go zallik   olamiga,   tabiat,  	
‘ jamiyat   va   insonga   nisbatan   kuchli
muhabbat,   ijodga   bo lgan   jo shqin   shavq   hamda   ishtiyoq   uni   yana   ijod   sari	
‘ ‘
etakladi. Behzod Tabrizda istiqomat qila turib san atkor sifatida hayotida yana bir	
’
bor   jasorat   ko rsatdi.   G urbatda,   g oyat   ruhiy   azoblarda,   ona   shahridan   olisda	
‘ ‘ ‘
turib   yana   bir   nafis   tasviriy   san at   maktabini   bunyod  	
’ etdi.   Hirotdagidek   bu
erda   ham   o z   atrofiga   iste dodli   rassom,   naqqosh   va   boshqa   hunarmandlarni	
‘ ’ to pladi, ularga qunt bilan rahnamolik qilib, o zining sehrgar  ‘ ‘ san atining   sir-	’
asrorlarini   o rgata   boshladi.   Tabriz	
‘ da   Sulton   Muhammad,   Oqo   Mirak,   Mir
Mansur   Musav vir,   Mir   Said   Ali   singari   o nlab   iste dodli   musav	
‘ ’ virlarni
tarbiyaladi.   Ular   esa   o z   navbatida   Behzod  	
‘ vafotidan   so ng,   XVI   asrda	‘
Tabriz,   Qobul,   Dehli,   Bu xor o   k ab i   S ha r q ni n g   u l k an   s ha ha r l ar i d a   y an gi
sh ar oi t   va   yangi   zamonada   o zlariga   xos   nafis   tasviriy   san at  	
‘ ’ maktablari
yaratib,   ustozlari   Kamoliddin   Behzod   uslubini   muvaffaqiyat   bilan
rivojlantirdilar.   Kamo liddin   Behzod   shogirdlarining   naqqoshlik   faoliyatida
o z   navbati da   Shar q   xal ql ar i,   jum ladan,   O rt a   Osi yo  	
‘ ‘ xalqlari   madaniyatn
muhim rol o ynaydi.	
‘
930 hijriy yilda (1524 milodiy) Tabriz sultoni  Shoh Ismoil Safaviy vafot etadi
va   taxt   yosh   shahzoda   Tahmosib   qo liga   o tadi.   Manbalarda   berilgan	
‘ ‘
ma lu	
’ motlarga   ko ra,   Behzod   Safaviylar   saroyiga   juda   yaqin,  	‘ podshoh
saltanatidagn   eng   ishonchli   san atkor   bo lgani  	
’ ‘ uchun   ham   shahzoda
Taxmosibga   bolalik   paytidanoq   miniatyurasozlik   ilmidan   dars   berib,   uni   ham
o zining sehrgar san atning sir-asroridan xabardor qilib 	
‘ ’ borgan.
Qamoliddin   Bexzod   keksayib   qolgan   bo lishiga   qaramasdan,   bu   davrda   hali	
‘
betinim ijod bilan shug ullanib	
‘ ,   juda   ko p   talant li   rassom   va   naqqoshl ar ga	‘
bosh chilik qiladi.  
XV   asrning   ikkinchi   yarmida   Movarounnahr   va   Xuro son   xalqlari   tarixida
o ziga   xos   madaniy   ravnaq   va   ko tarinkilik   yuz   berdi.   Bu   davrda   ilmiy	
‘ ‘
tafakkur   so hasida   Mirzo   Ulug bek   va   Ali   Qushchi,   adabiy-badiiy  	
‘ ijtimoiy-
falsafiy   tafakkur   sohasida   Alisher   Navoiy   hamda   Abdurahmon   Jomiy,   nafis
tasviriy   san at   so	
’ hasida  Kamoliddin Behzod  va uning shogirdlari  hi soblangan
o ndan   ortiq   ajoyib   miniatyurasoz,   rassom  	
‘ hamda   naqqoshlar   etishib
chiqdi.   Bularning   barchasi   o sha	
‘   davr   tarixiy   va   ijtimoiy-siyosiy   sharoit
tomonidan   yuzaga   chiqqan,   o z   sohalarining   etuklik   cho qqisini   egal
‘ ‘ lagan,
badiiy-estetik hamda ijtimoiy-falsafiy ta fakkur   maydonida   javlon   urgan   buyuk
siymolar edi.  Shuning uchun ham ularning boy, rang-barang ijodlari  a s r l a r   o s h a z a m o n a   a l g o v - d a l g o v l a r i d a n   e s o n - o m o n  ‘ ‘ o tib,   kelajak   avlodlarga	‘
katta   badiiy-estetik,   ij timoiy-falsafiy   va   ilmiy   meros   bo lib,   jahon	
‘
madaniyati taraqqiyotida ijobiy rol o ynab kelayotir	
‘ 1 3
.
XV   asrning   ikkinchi   yarmida   Sharq   Renessansi   davrida   Hirot   ufqidagi   ikki
ulkan yulduz adabiyot va  san at osmonining porloq siymolari Alisher Navoiy	
’
bilan Kamoliddin Behzod paydo bo ldilar.	
‘
H i r o t   a d a b i y - b a d i i y   v a   s a n a t   m u h i t i d a   p a y d o  	
’ bo lgan   ustoz   va	‘
shogird   hisoblanmish   Alisher   Navoiy   bilan   Kamoliddin   Behzod   o rtasidagi	
‘
ijodiy   munosa batlarni   yirik   rus   tarixchisi   A.Yu.Yakubovskiy   1946   yili   chop
etilgan «Alisher Navoiy» to plamidagi maqo	
‘ lasida kengroq yoritish zarurligini
qayd qilgan edi. Bu mavzuga o zbek olimlari N. Norqulov va F. Sulaymonovalar	
‘
murojaat   qilganiga   qaramay,   hamon   to la   yoritilgan,   deyish   qiyin.   Alohida	
‘
«Behzod va Navoiy» terma albomining chop etilishi ham ushbu mavzuni yoritish
yo lidagi xayrli qadamlardan biridir, xolos.	
‘  
Alisher   Navoiy   va   Kamoliddin   Behzod   bilan   bir   davrda hamda ulardan
keyinroq   yashagan   barcha   tazkira navislar,   tarixchilar   bu   ikki   buyuk   zotning
o zaro   muno
‘ sabatlari   haqida   yozib   qoldirganlar.   Boburiylar   sulolasining
asoschisi,   shoir   va   olim   Zahiriddin   Muhammad   Bobur   Alisher   Navoiy   bilan
Kamoliddin   Behzod   yashagan   davr,   Hirot   adabiy-ilmiy   va   badiiy   muhitining
o ziga   xos   xususiyati   to g risida  
‘ ‘ ‘ xarakterli   bir   ma lumot   yozib   qoldirgan:	’
«Sulton   Husayn   Mirzoning   zamoni   ajab   zamona   edi,   ahli   fazl   va   benazir
eldin   Xuroson,   bataxsis   iriy   shahri   mamlu   edi.   Har   kishining   kim   bir   ishga
mashg ulligi   bor   edi,   himmati   va   g arazi   ul   erdikim,   ul   ishin   kamolga   etgur.	
‘ ‘
Albatta,   XV   asrniig   ikkinchi   yarmida   Hirot   muhi tini   juda   ko p   tarixnavislar	
‘
singari   Zahiriddin   Mu hammad   Bobur   ham   S h arq   ellarida   ilgaridan   hukmron
bo l i b   k el ga n   an a na l a r g a   k o r a,   o s ha   d avr ni   S	
‘ ’ ‘ ‘ h ar q   olimlari   ta biri	’
bilan  aytganda,  « O ltin  davr»  («asri   tilloyi»)ni «Sulton Husayn Mirzo zamonasi
deb ata gan 14
.  
13
  Temur va Ulug‘bek davri tarixi. Bosh muxarrir A.Asqarov.  –Toshkent : Qomuslar bosh taxririyati . 1996. – B. 18.
14
Ashrapova I. Kamoliddin Behzod. –Toshkent., 1982.    B. 12.	
– Alisher   Navoiy   va   Kamoliddin   Behzod   o zaro   muno‘ sabatlari
to g risida   so zlashdan   avval,   ulug   shoirning  	
‘ ‘ ‘ ‘ kitobat   san ati   va   kitobat	’
ahliga   munosabatini   oy dinlashtirib   olsak.   Shoirning   kitobat   to g risidagi	
‘ ‘
fikrlari,   uning   ulkan   she riyati,   lirik   asarlari,   de	
’ vonlari,   doston-masnaviylari
«Xamsa»   va   «Lison ut-tayr»,   «Majolis   un-nafois»,   «Mahbub   ul-qulub»,
«Munshoot»ida  o z	
‘   aksini topgan. Biz muxtasar qilib,  Alisher Navoiyni kitobat
fanining   chuqur   bilimdoni,   kitobat   ahli   murabbiysi   va   muqavviysi,
deyishimiz   mumkin. Birgina «Majolis un-nafois»da deyarli ellik t a   ki t obat ga
al oqador   xat t ot ,   naqqosh- r assom   va   san	
’ at   homiylari   to g risida	‘ ‘
ma lumot berib, shaxsan o zn  	
’ ‘ tarbiyatiga   olgan   Xoja  Muhammad,   SHeroziy,
Mav l o no   Fa zl i y ,   M av l o no   S har ba t i yl ar ga   ki t o ba t   s an	
’ ati,   shu   jumladan
naqqoshlikdan tarbiya berganini qayd  etadi.  
G iyosiddin   Xondamirning   «Xulosat   ul-axbor»   asa	
‘ rida   Navoiyning
shaxsiy   kutubxonasidagi  ijodiy  sha roit   shunday   baholanadi.   «Baxtiyor   amir
(Alisher   Na voiy)   balog at   ostli   ma nolar,   fasohat   sifatli   tas	
‘ ’ niflarga   shu
qadar berilib rag bat qilardiki, aqlu tasavvur bunga hayron qoladi va tajjublanadi.	
‘
Binobarin,   u   iqbol   va   saodat   oftobi   tulun   qilgandan   to   shu   kunlargacha
oliyhimmatini   xattotlar   hamda   xushnavislar   tarbiyasiga   sarflamoqdalar.   Va
hamma o sha taba	
‘ qaning farog ati, xotirjamligi  oftob sharofatli  ko ng	‘ ‘ lidan
joy olardi».  
Tarixchi   shoir   kutubxonasida   jam i   o n   to rt   san at	
’ ‘ ‘ ’ kor   ijod
qilayotganini   bayon   etib,   jumladan,   Behzodning   nomini   ham   zikr   etadi.
Zahiriddin   Muhammad   Bobur   Alisher   Navoiy   to g	
‘ ‘ risida   o z   fikrlarini	‘
bayon   qilar   ekan:   «Ahli   fazl   va   ahli   hunarg a   Alisherbekcha   murabbiy   va	
‘
muqavviy ma lum emaskim, hargiz paydo bo lmish bo lg oy, uni  	
’ ‘ ‘ ‘ tarbiyatini
olganlardan biri   sifatida  rassom  nomi n i   eslatib: Ustod Behzodbekning sa y va	
’
ehtimomi bila mundoq mashhur va ma rif bo ldilar,-deb alohida ta kidlar ekan,	
’ ‘ ’
xulosa sifatida: Muncha binoyi xayr kim, ul qildi, kam kishi mundoqqa muvaffaq
bo lmish   bo lg oy»,   -deydi.	
‘ ‘ ‘   Alisher   Navoiyning   homiylik   faoliyatini   tarixchi
Mirzo Haydar   quyidagicha  talqin qiladi:   «Mir  Ali sher   t axal lusi   Navoi ydur.   U bolali gi dan   Mir zo   Sul ton   Husayn   bilan   do st   edi.   Sulton   Husayin   Mirzo‘
ho kimiyat   tepasiga   kelgach,   butun   marhamatini   Alisher   Navoyiga   ko rsatdi,   u	
‘
esa-olimu ulamolarga».
Yuqorida   bayon   etilgan   fikrlarni   xulosasi   sifatida   aytish mumkinki, Alisher
Navoiy   o z   davrida   qator   kitobat   san ati   ahliga   homiylik   qilgan.   Ana   uni   shoir	
‘ ’
tarbiyasini   olgan   noyob   iste dodlardan   biri,   shubhasiz  	
’ ustod   Behzod   edi.
Shoirning   axli   fazl   va   axli   hunarga   murabbiyligi   tasodifiy   hol   bo lmasdan,   bu	
‘
Temuriylar   davri   an anasi   edi.   Jumladan,   Shohruxning   farzandi  	
’ Mirzo
Boysunqurni eslar ekan, Alisher Navoiy yozadi:  «Xat tot va naqqosh, sozanda
muncha   bena znr   kishikim,   aning   tarbiyatidan   oroga   kirdi,   ma lum  	
’ emaskim,
hech podshoh zamonida paydo bo lmish bo lgoy.	
‘ ‘
Usha  davr  ilmiy, adabiy-badiiy va ijtimoiy-fal safiy tafakkur jarayoninnng
o zagi   vazifasini   sharaf  	
‘ bilan   bajara   olgan   bir   buyuk   siymo   mutafakkir   Amir
Alisher   Navoiy   bo lgan.  	
‘ Chindan   ham   podshox   Sulton   Ho sayn   Mirzo	‘ ning
yaqin  do sti,   maktabdoshi,   maslaxatgo yi   sifatida  	
‘ ‘ hamda   buyuk   iste dod,	’
o tkir   aql-idrok   egasi,   tadbir	
‘ kor   davlat   arbobi   sifatida   Alisher   Navoiyning
nufu zi   mamlakatda   juda   katta   bo lgan.   Uning   shaxsiy   ta	
‘ shabbusi   bil an
maml akat da   ulkan   im oratl ar,   masj id   va madrasalar, xonaqo va inshootlar  qad
ko targan,   uning   atrofiga   shoirlar,   olimlar,   hunarmand   va   san atkor	
‘ ’ l ar ni
t o pl ab,   i l m ,   m adani yat   xam da   san at ni ng   beni
‘ ’ hoya ravnaq topishi  uchun
sharoit   yaratib   bergan,   ularga   rahnamolik   qilgan.   O zi   ham   betinim   sermahsul	
‘
ijod   q ilib,   benazir   badiiy-ilmiy   asarlar   yozib   qoldirgan.   Shu   xususda   tarixnavis
(Xondamir)ni yozib qoldir gan   mana   bu   satrlari   beixtiyor   yodga   keladi:   «Amir
Alisherning fazlu  xunar   tabaqasining  aksariga  g amxo rligi  zo rdir.  Tazhib va	
‘ ‘ ‘
tasvir   ilmu   hunarda   benuqson   va   cheksiz   bo lgan   qalam   ahllari,   shuningdek,
‘
zamon   naqqoshlari   va   davr   muhandislarining   ko pi   ul  	
‘ hazratning   tarbiya   va
ta lim   vositasi   bilan   bu   xunar	
’ larini   o rgandilar   va   atrof   olamda   monandi	‘
yo q yaxshilar tengi bo ldilar»	
‘ ‘ 1 5
.
XV   asrdagi   madaniyatimiz,   adabiyotimiz   va   sanati m i z   t ar i x i n i   j u da
15
  Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar.  Toshkent: G afur G ulom, 1970. 	
– ‘ ‘ –  B. 14. ch uq ur   bi l g an ,   o s ha   da vr g a   o i d   bi r  ‘ n e c h a   q i m m a t b a x o   b a d i i y   v a   i l m i y-
t a d q i q o t   a s a r l a r   yozib   qoldirgan,   yirik   sharqshunos   olim   va   buyuk   adib   Oybek
ham   o zining   so nggi   asarlaridai   birida   Kamoliddin   Behzod   haqida,   uning	
‘ ‘
Alisher   Navoiydan   ko p  	
‘ nar sal ar ni   o r gani b,   uni ng   dahosi dan   bahr am and	‘
bo l	
‘ ganligi   to g risida   quyidagicha   ma lumot   bergan   edi:   «Behzod   haqli	‘ ‘ ’
ravishda Sharqning Rafaeli deb nomlangan ulug  san atkor rassom. Behzodning	
‘ ’
rassom   qalami   haqqatdan   tom   ma nosida   sehrgardir.   Bo sqlarining   mayin	
’ ‘
go zalligi,   jonli   oxangi,   chiziq	
‘ lar ni ng   yorqin   ko zga   t ashl angan   ma nosi	‘ ’
bi lan   bu   r as som o z san atnning «qayta kelmas» bir mohiridir. Behzod haqida	
‘ ’
buyuk   tarixchi   Xondamirning   aytgan   bayti   to g ri,   lekin   Behzod   san atni	
‘ ‘ ’
ta riflashda   ancha   xira	
’ dir:   «U   qalamning   ajoyib   mahorati   bilan   jonsiz
narsalarga jon bag ishladi».	
‘
Behzod yoshlikda ota-onadan ayrilgan Hirotlik bir   etimcha   edi.   Bu   sho rlik	
‘
etimcha   S h arqning   Rafaeliga   aylandi. Uning asarlari Evropa, Osiyo, Amerika
kutubxonalarining   gavharlarini tashkil etdi .  Behzod Alisher Navoiy kashf qil gan
san at   tarixining   yorqin   va   nodir   siymolaridandir.  	
’ R a s m   s a n a t i d a n   y a x s h i	’
x a b a r d or   b o l g a n ,   u n i   c h u q u r  	
‘ sevgan   shoir   Navoiy   Behzodnnng   azamat
talantini   ochgan   va   gullag an,   buni   Navoiyning   zamondoshlari   e tirof	
’
etadi lar».  
Boshqa   miniatyurasoz   rassomlar,   naqqoshlar   hamda   san atkorlar   qatori	
’
Kamoliddin   Behzod   ham   Hirot da   yashagan   kezlarida   Alisher   Navoiy   bilan:
doim   mas lahatlashib   turgan,   yaratgan   asarlarini   unga   ko rsatib,  
‘ uning
olqish-e tiboriga   sazovor   bo lgan   bo lishi   kerak.	
’ ‘ ‘   XVI   asrda   yashab   ijod
etgan   tarixchi   Zaynuddin   Vo sifiy   o zining   «Badoyi   ul-vaqoyi»   asarida	
‘
Alisher   Navoiy   bilan   Kamoliddnn   Behzod   orasidagi   bir   qiziq   tarixiy   lavhani
keltiradi.   Bu n da   Behzodning   ajoyib   bir   asarini   Alisher   Navoiy   o z   atrofidagi	
‘
do stlari  	
‘ bilan  birga  tomosha   qilarkanlar.  Alisher   Navoyi   hu zuridagi  suhbat  ahli
o z zavqlari va aqlu idroklariga 
‘ binoan, Behzod asaridagi hayotiy va real manzara
to g
‘ ‘ risida   fikr-mulohazalarini   bildiradilar,   o zlariga  	‘ xos   hazil-mutoyiba
aralash   Behzod   tomonidan   ishlangan   tasvirga   baho   beradilar.   Bu   lavhani-tasvir oldida   turib   aytilgan   o ziga   xos   ajib   mushoiranamo  ‘ bir   jo shqin   holat,	‘
zukkolik   va   hozirgi   zamon   tili   bi lan   aytganda,   miniatyura   payrovida   aytilgan
go zal   bir  	
‘ askiya   desak,   yanglishmagan   bo lamiz.   Bu   hikoyada  	‘ Kamo liddin
Behzodni iste dodi raso san atkor sifatida,  	
’ ’ ijodiy kuch-qudratiga to lib-toshgan	‘
bag oyat   mohir   mu	
‘ savvir   holatida   ko ramiz.	‘   Qamoliddin   Behzodning
zamondoshlari   e tirof  	
’ etganlaridek,   Alisher   Navoiy   Bexzodning   iste dodini  	’ ilk
daf a   kashf   etgan,   uning   kamolotga   erishuvida  	
’ alohida   xissa   qo shgan,   uni	‘
xamisha   qo llab-quvvatlagan,  	
‘ unga   ustozlik   qilgan.   Bexzod   zamondoshlari
tomonidan   ( Xo nd am i r ,   Bo bu r ,   Z a yn ud di n   Vo si f i y   va   b os hq al ar )   bu   ulkan
ikki   zotning   o zaro   munosabatlari   to g risida  	
‘ ‘ ‘ yozib   qoldirilgan
ma lumotlar   ham   ular   orasidagi  	
’ ustozlik   va   shogirdlik   munosabatlarining
naqadar   pok   va   beg araz,   ijodiy   va   samimiy   bo lganligini   ochiq-oy	
‘ ‘ din
bayon   etadi.   Bu   xususida   yuqorida   zikr   etilgan   bir   muhim ma lumotni qayta	
’
eslatib   o tmoqchimiz.   Alisher  	
‘ Navoi y   o z   do st l ar i dan   bir i ga   yozgan	‘ ‘
shaxsi y   m akt ubi da   ( «Munshaot»,   25- makt ub)   Kam ol iddnn   Behzodni ng
podshoh   Sulton   Husayn   Mirzo   huzurida   alohida   hujrada   yashab,   ijod   qila
boshlaganini   aytib   o tadi:   «Qulluq  	
‘ duodin   so ngr a   arzadoni   ulkim ,   i noyat	‘
ni shoni   kel di ,   inoyat   so zlari   ma lum   bo ldi.   Har   oyinakim,   andoq	
‘ ’ ‘
bo lg usidur   va   bu   quyoshdin   ravshanroqdur.   «Firoqnoma»   kim,   yuborilibdur-	
‘ ‘
tasvir   qilulsun   deb,   ani   tasvir   qila   olur   kishi   ustod   Behzoddur   va   bu   yaqinda
ustodi   musho runilayhni   Mirzo   (Sulton   Husayn)   tilab   oddilar:   o z   qoshlarida	
‘
bog da   hujra   yasatib   ish   buyuradurlar.   Y	
‘ a na   andoq   kishikim,   ul   kitobatga
munosib ish qila olg ay-	
‘ yo q erdi»	‘ 16
.
Shunday   qilib,   Kamoliddin   Behzod   o z   zamonasidagi  	
‘ juda   ko p   shoirlar,	‘
olimlar,   musiqashunoslar,   rassom lar,   naqqoshlar   hamda   boshqa   san atkorlar	
’
XV   asr   Hirot   muhitidagi   ulug   siymo,   barcha   san atkorlarning	
‘ ’
maslahatgo yi  va   homiysi   Amir  Alisher   Navoiy  tarbiyasini   olib,  ulug   rassom-	
‘ ‘
miniatyurasoz   bo lib  	
‘ etishdi   va   o z   minnatdorchiligining   namunasi   sifatida	‘
shoir   asarlariga   ko plab   nafis   rasmlar   ishlab,   ularda  	
‘ ham   shoir   siymosini
16
Norqulov N. Kamoliddin Behzod.   Toshkent: 	
– Fan ,  1964 .   B. 115.	– bir   necha   marta   tasvirladi.   Zahi riddin   Muhammad   Bobur   ta biri   bilan’
aytadigan   bo l	
‘ sak,   «Ustod   Behzod   Bekning   (ya ni,   Alisherbekning)	’
tarbiyat va tavqiyati bila, sa y va ehtnmomi bila, muncha 	
’ taraqqiy va shuhrat,
mundoq mashhur va ma ruf bo ldi».	
’ ‘
Alisher Navoiyning lirik merosi-she riyatida rassom-naqqoshga qarata aytgan	
’
baytlar   juda   ko p.  	
‘ Qolaversa,   shoir   o zining   «Farhod   va   Shirin»,   «Sab ai	‘ ’
sayyor»   dostonlarida   rassom   Moniy,   Shopur   siymola rini   yaratadi.   Farhod
tarbiyalanishi   davomida   rassom- naqqoshlikni   o rgangani   zikr   qilinadi.   Axir	
‘
Alisher   Navoiy   tomonidan   «Zanjirband   sher»   rasmi   yaratilishi   h a m   b e j i z
e m a s .  
Behzodning serqirra, boy va takrorlanmas ijodi  nafis tasviriy san at asarlariga	
’
ishqivoz bo lgan har qanday kishini befarq qoldirmaydi.	
‘   Musavvirning taqdiriga
undan   so ng   yashab   ijod   et	
‘ gan   barcha   ulkan   san atkorlar   juda   zo r   havas   va	’ ‘
qiziqish bilan qaraydilar. Zeroki, Behzod yashagan sharafli hayot har kimga ham
nasib   bo lavermagan.   Va   eng   muhimi,   hech   qanday   musavvir   o shanday	
‘ ‘
sharoitda yashab  o z davrning ijtimoiy dardlarini Behzodchalik tort	
‘ magan bo lsa	‘
kerak.   Yoshligidan   Alisher   Navoiy   dunyoqarashlari   ta siri  	
’ ostida   tarbiyalangan
Kamoliddin   Behzodning   boy   za   takrorlanmas   ijodiga   ilg or   taraqqiyparvar	
‘
g oyalar yo g rilib ketgan desak, xato qilmagan bo lamiz. Sharqning fusunkor	
‘ ‘ ‘ ‘
musavviri   Qamoliddin   Beh zod   asarlari   avval   boshda   etuk   va   barkamol   nafis
tasviriy   san at   asarlari   sifatida   juda   katta   estetik  	
’ ahamiyatga   egadir.   Behzod
asarlarining ham yuksak estetik maslagini tash kil  etadi. Vaholanki,  Behzod  ijodi
boshdan-oyoq o sha 	
‘ oliy estetik qarashlarga bo ysundirilgandir.	‘
Kamoliddin   Behzod   ham   Alisher   Navoiy,   Abdurahmon   Jomiylarga   o xshab	
‘
mana   shu   mavjud   borliqdan,   jil vakor   tabiatdan,   moddiy   dunyodagi   bitmas-
tuganmas   go	
‘ zalliklardan   ilhomlangan,   o z   asarlariga   atrofni  	‘ o rab   olgan	‘
ijtimoiy   muhit,   hayotiy   jarayonlar   va   ni hoyat,   tabiat,   inson   va   uning   turli-tuman
o zaro   muno	
‘ sabatlarini   asosiy   mavzu   qilib   olgan.   Mana   shu   hayotiy   mavzular,
ya ni tabiat, jamiyat va inson hamda ular  
’ orasidagi o zaro munosabat mavzulari	‘ Behzod   ijodida,   unda   mavjud   bo lgan   olmos   isge dod   orqali   «go zallik‘ ’ ‘
qonuniga binoan» juda zo r mahorat bilan tasvirlan	
‘ gan.  
Bizga   ma lumki,   Behzod   va   uning   naqqoshlik   mak	
’ tabi   namoyandalari
tomonidan yuksak pog onaga ko tarilgan miniatyura san atida tabiat, hayvonot	
‘ ‘ ’
olami, ay niqsa insonlar va ular o rtasidagi turli-tuman ijti	
‘ moiy munosabatlarning
juda   ko p   tomonlari   o z   aksini  	
‘ ‘ topgandir.   Shuning   uchun   ham   nafis   tasviriy
san at	
’ ning   bir   turi   bo lmish   miniatyura   san ati   o tmishda  	‘ ’ ‘ O rta va Yaqin	‘
Sharq   shu   jumladan,   Movarounnahr   xalqlarining   turmush   sharoitlari,   ular
yashagan   hayotning   ba	
’ zi   bir   tomonlarini   bilishda   bizga   ancha   yordam   beradi.
XV,   XVI   va   undan   so nggi   asrlarda   iste dodli   shoirlar  
‘ ’ tomonidan   yaratilgan
ko pgina   she riy   devonlarda   ifo	
‘ ’ dalagan   manzaralar,   hayotiy   voqea-hodisalar
mohir  musavvirlar tomonidan ishlangan tasvirlarda o z ifodasini topgan.	
‘
Kamoliddin   Behzod   hamda   uning   nafis   tasviriy   san at   maktabi   vakillari	
’
tomonidan   yaratilgan   ajo yib miniatyuralarda o sha davrdagi xalqlarnnng kiyim-	
‘
kechagi, o yinlari, mashg ulotlaridan tashqari, XIV-XV asrlarda keng tarqalgan	
‘ ‘
muzika asboblaridan ud, g ijjak, chang, tanbur, nay, karnay, surnay, nogora, doira	
‘
singari qadimgi cholg u asboblari, ularga xos xususiyatlarni uchratamiz	
‘ 17
.
Kamoliddin Behzod nomi bilan chambarchas bog liq  	
‘ bo lgan miniatyura	‘
san atining bir qator ahamiyatlari to g risida gap ketganda, ularning juda katta	
’ ‘ ‘
tarixiy ahamiyati ham borligini eslatib o tmoq lozim. Ayrim 	
‘ hollarda o tmishda	‘
yuz   bergan   katta-katta   muhim   tari xiy   voqea-hodisalar,   ulkan   janglar,   tarixiy
shaxslar   go zal   miniatyuralarda   o z   aksini   topgan   bo ladi.   Ma	
‘ ‘ ‘ salan,
Kamoliddin   Behzodning   nafis   miniatyuralari dan   birida   Samarqanddagi   mashhur
Bibixonim   masji dining   qurilish   jarayoni   zo r   mahorat   va   haqqoniyat   bilan	
‘
tasvirlangan.
Kamoliddin   Behzod   miniatyuralarining   tarixiy   ahamiyati   yana   shundaki,
Abdurahmon   Jomiy,   Alisher   Navoiy,   Abdulloh   Hotifiy   kabi   olim,   shoir   va
mutafakkirlarning, Sulton Husayn Mirzo, Muhammad Shay boniyxon, shoh Ismoil
Safaviy, shoh Tahmosib singari  tarixiy shaxslarning haqiqiy timsollari faqat o sha	
‘
17
  Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar.  Toshkent: O qituvchi, 1997.   	
’ ’ – ’ – B.  18.  miniatyuralar orqali bizning zamonamizgacha etib  keldi.
Behzod   nomi   bilan   bog liq   bo lgan   XV-XVI   asrlardagi   miniatyura‘ ‘
san ati   juda   katta   ijtimoiy   ahamiyat-xalqchilligi   va   ijtimoiy   ahamiyati   yana	
’
shundaki,   u   Bibixonim   masjidining   salobatlilipshi   o z   miniatyu	
‘ ralarida
tasvirlashga,   harakat   qilmagan,   balki   inson parvar   naqqosh   sifatida   uni   o sha	
‘
buyuk   inshootni   bun yod   etgan   hunarmandkorlarlarning   og ir,   mashaqqatli  	
‘ va
sharafli mehnat jarayoninn tasvirlagan.
Dunyoviylik   o rta   asrlar   taraqqiyparvar   yo nalishi	
‘ ‘ dagi   nafi s   tasvir iy
sanatning   asosiy   negizi   sifatida Behzodning boy va rang-barang ijodida hamda
uning shogirdlari bo lmish Mir Said Ali bilan ustod  
‘ Muhammadiy   ijodlarida   ham
yaqqol   ko zga   tashlanadi.  	
‘ Sharq   xalqlari,   ayniqsa,   O rta   Osiyo   xalqlari	‘
mada niyati   tarixining   yirik   tadqiqotchisi,   mashhur   sharqshunos   olim   A.Yu.
Yakubovskiy   Behzod   ijodining   xalq chillik   tomonlariga   ahamiyat   berib,   shunday
yozgan   edi:   «U   (Behzod)   nafaqat   go zal   portretlar   (uning   Sulton  	
‘ Husayn
portretini   eslaylik),   nafaqat   feodal   saroy lari   hayotini   tasvirlovchi   muloqotlar
manzarasi   («Zafarnoma»   qo lyozmasidagi   «Temur   bog ida   muloqotini	
‘ ‘
eslaylik),   nafaqat   dahshatli   jangu   jadallar   manza rasi,   balki   xalq   hayoti,   uning
mehnati mavzularini  ham o ta zo r mahorat bilan tasvirlangan».	
‘ ‘
Kamoliddin   Behzod   Sharqning   zabardast,   fusunkor   musavviri   oddiy
mehnatkashlar   hayotining   tasviriga   alohida   ahamiyat   beradi,   xalq   turmushidan
olingan   hayotiy   mavzularni   ham   shavqqa   to lib,   ishtiyoq   bilan,  	
‘ mayda
tafsilotlarigacha   tasvirlaydi.   Behzod   asarla ridagi   hayotiy   mavzular   va   ularning
mohirona   talqini   O rta   va   Yaqin   Sharqda,   XIV-XVI   asrlarda   bunyod   etil	
‘ gan
miniatyura   san ati   dunyoviy,   xalqchil   san at   bo lib,  	
’ ’ ‘ uning   muhim   ijtimoiy
ahamiyatga   ega   ekanligi,   ularni   jahon   san ati   noyob   durdonalari   sifatidagi   juda	
’
kat ta   ma naviy   qiymatini   va   ahamiyatini   ko rsatadi.   Shuning   uchun   ham   bu	
’ ‘
san at   madaniyatimiz   tarixi   bilan   shug ullanuvchi   sharqshunos   hamda	
’ ‘
san atshunoslar tomonidan chuqur va atroflicha tadqik etishga loyiq.
’ II  BOB. Temur va Temuriylar davrida Samarqand va Hirot madaniyati
2.1.   Temur   va   Temuriylar   davri   tasviriy   san ati   va   maktablarining’
rivojlanishi.
Amir   Temur   davrida   ham   miniatyura   bilan   bezatilgan   qo lyozmalarni   tor	
‘
doiradagi   zodagonlar   sevib   mutolaa   qilishgan.   Tarixda   o chmas   iz   qoldirgan	
‘
buyuk   shaxs,   ulkan   bunyodkor,   yirik   davlat   arbobi,   mohir   sarkarda,   ilm-fan   va
madaniyat homiysi bo lmish Amir Temur davri butun bir tarix zarvaraqlarida eng	
‘
gullagan   davr   hisoblanadi.   U   o zidan   kelajak   avlodga   bitmas-tuganmas   me ros	
‘ ’
qoldirdi.   Qaerni   bosib   olmasin,   ulkan   bunyodkorlik   ishlarini   amalga   oshirdi.
Masalan   uning   davrida   Samarqand,   Kesh,   SHosh   kabi   shaxarlarimizda
osmono par binolar qad ko tardi, bir qancha bog u-rog lar bunyod etdi. Uning	
‘ ‘ ‘ ‘
davrida   me morchilik,   amaliy   san at,   devoriy   surat,   qo lyozma   san ati,	
’ ’ ‘ ’
miniatyura va boshqa ko pgina san at turlari keng rivojlangan	
‘ ’ 18
. 
Amir   Temur   va   Temuriylar   davri   o zining   devoriy   suratlari   va	
‘
miniatyuralari   bilan   tanilgan   bo lib,   o zini   islomgacha   bulgan   ildizi   va	
‘ ‘
an anasiga   ega.   Qo lyozma   kitobidagi   miniatyura   tasvirlari-devoriy   suratdan	
’ ‘
keyin   ikkinchi   o rinda   turadi.   SHuning   uchun   Temur   va   Temuriylar   davri	
‘
qo lyozma   miniatyuralariga   o tishdan   avval   devoriy   sur atlarga   murojat	
‘ ‘ ’
qilamiz.
  Ilk   devoriy   surat   fragmentlari   ilk   antik   shaxarchalarida   ochilgan.   (Tuproq
qal a   saroyi,   I-II   asrlardagi   Xolchayonda,   Dalvarzintepadagi   yashash   uylari
’
ibodatxonalarda,   O zbekistonning   janubidagi   monastirlarda,   Qadimgi   Baqtriya	
‘
erlarida   topilgan).   SHuningdek,   ilk   O rta   asr   shaxarchalari   Panjikent,   Varaxsha,	
‘
Afrosiyob,   SHaxriston   devorlarida   yuzlab   madaniy   va   turar   joylari   VI-VIII
18
  Ashrapova I. Kamoliddin Behzod.  Toshkent., 1982.	
–    B. 65.	– asrlarda   ko pgina   syujetli   tasvirlari   Markaziy   Osiyoda   tasvir   san atning   chuqur‘ ’
an analari bo lganligidan guvohlik beradi.	
’ ‘
Syujetlar   tematikasining   turliligi   va   boyligi   katta   hayrat   tug diradi.   Unda	
‘
xalqning   ertak-folklor,   matal,   epik,   mifologik   boy   dunyosi   ijodning   nozik   nafis
san ati boy bo lganligida dalolat beradi .	
’ ‘
Islomgacha   bo lgan   devoriy   saratlarning   ishlangan   syujetlari   keyinchalik	
‘
o z aksini kitob miniatyurasida topdi. Bular mukammal ishlangan; mayxo rlikka	
‘ ‘
bilimdonlar   tashrifi,   jang   va   ritsarlar,   boy   karvonlar,   to y   saxnalari,   ko mish	
‘ ‘
marosimlari,   ov   qushlari   va   itlari   qatnashgan   ov   mavzusi,   narda   o yini   va   arfa,	
‘
lyutna   nay   musiqachilarinig   qatnashuvi   sahnalaridir.   O sha   davr   devoriy	
‘
suratlarida   maxluqlar   (ajdar,   yalmog iz)   bilan   bo lgan   qaxramonona   jang	
‘ ‘
sahnalari   ifoda   etilgan.   Iloh   yoki   erlik   hukmdorning   timsollari   sahnada   markaziy
o rinni   egallagan.   Bir   qator   an anaviy   sxemalar   ishlab   chiqilgan.   Unda   turli	
‘ ’
detallar ifodalangan holda moslashtirilgan. 
Ko p   topilgan   qo llanmalar,   sxemalar,   uslubiy   chizgilar,   kompozitsiyalar	
‘ ‘
bir   necha   asrlardan   so ng   kitob   miniatyurasiga   kirib   keldi.   Antik   davrning	
‘
maxobatli   devoriy   suratlari   va   ilk   o rta   asr   kitob   miniatyurasi   orasidagi   vaqt	
‘
davomida amaliy san at buyumlarida qisman tasviriy  motivlar qo llanilgan.	
’ ‘
X-XII   asrlarda   O rta   S	
‘ h arq   islomni   qat iy   qabul   qilish   davrida   devoriy	’
surat tematikasi hali butunlay esdan chiqmagan bo lgan. Ayniqsa, saroy hayotida,	
‘
lekin   interer   devorlarining   syujetli   kartinalari   o rni   ornametal   va   epigrafik
‘
bezaklar bilan yopilib, qat iylik yoki ko prangli dabdabani ko rsatgan	
’ ‘ ‘ 19
. 
Amir   Temur   me moriy   inshootlarning   asosiy   buyurtmachisi   bo lgan.   Ibn	
’ ‘
Arabshox,   YAzdiy,   Bobur   Hirot   saroyida   Bog i-SHamol,   Dilkusho   kabi	
‘
Samarqand   saroyini   devoriy   suratlarini   o ziga   xos   ajoyibliligini   katta   hayajon	
‘
bilan   aytib   o tganlar.   Bu   inshootlarda   tashriflar-majlislar,   sohibqironning   kulib	
‘
turgan yoki suronli portretlari, uning o g illari, nabiralari, yurishlari va shaharni,	
‘ ‘
qal alarni qamal qilishlar, xukumdorning tantanavor bayramlari, ovlar, malikalar	
’
ishtirokidagi sahnalar tasvirlangan.
19
  Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar.  Toshkent: G afur G ulom, 1970. 	
– ‘ ‘ –  B. 25. Amir Temur fikricha, mahobatli rang tasvir o zida mujassamlagan turli xil‘
janrlari:   portret,   batal,   saroy   hayoti,   o ziga   hos   voqe likni   tasvirlashi   kerak	
‘ ’
bo lgan.   Hukumdor   boshqaruvi   davridagi   asosiy   rassom   ustalar   Pir   Ahmad	
‘
Bog i   SHamoliy   bo lib,   Bog i   SHamol   saroyi   devoriy   suratlarini   yaratgan
‘ ‘ ‘
bo lishi   ham   mumkin.   Shirin   beka   og o,   Bibi   xonim,   Tuman   og o
‘ ‘ ‘
maqbaralarida ham peyzaj tasvirlaridan qoldiqlar saqlanib qolgan. Kompozitsiyasi
bo yicha u vertikal panno qilib ishlangan.
‘
Qo lyozma   kitoblaridagi   miniatyura   tasvirlari   devoriy   suratdan   keyingi	
‘
o rinda   turadi.   Bilimga,   kitobga   mehri   baland   bo lgan   Temur   tinmay   turli	
‘ ‘
mamlakatlardan   qo lyozma   kitoblarni   olib   kelgan,   buyurtma   qildirgan.   S	
‘ h unday
boy,   afsonaviy   kutubxona   tashkil   etgan.   Y a zdiyning   bergan   ma lumotlariga	
’
qaraganda   Amir   Temurning   muhim   kunstkamera-noyob   buyumlar   saqlanadigan
joyi   bo lgan.   Unda   Arjang   Manining   mashhur   albomidagi   haqiqiy   original	
‘
suratlari   bo lgan.   Bu   suratda   qadimgi   Manixey   tasviri   o rin   olgan   bo lib,   XV	
‘ ‘ ‘
asr   Samarqand   rassomlari   tanishishi   mumkin   bo lgan.   O rta   S	
‘ ‘ h arqda   Arjang	“ ”
tasvirlari tasviriy san atning buyuk timsoli hisoblangan.	
’
Amir   Temur   hukumronligi   davrida   kitob   illyustratsiyasi   san ati   uzoq	
’
davlatlargacha   cho zilgan.   XIV   asr   oxiri   XV   asr   boshlarida   Samarqand,   Xirot,	
‘
Bag dod, Sheroz, Tabriz, Yazdiy kabi shaharlarda rassomlik markazlari bo lgan.	
‘ ‘
Bu   jarayonda   eng   qiyin   davr   XIII   asr   bo lgan,   chunki   mo g ullar   bosqini	
‘ ‘ ‘
nafaqat   miniatyura   rivojiga,   balki   barcha   madaniyatga   ta sir   etgan.   Ko pgina	
’ ‘
arboblar,   shuningdek   rassomlar   ham   Movaraunnaxr   va   Xurosondan   Eronning
janubiga   qochib   ketganlar.   U   erda   ular   o z   xunarlari   va   san atlarini   davom	
‘ ’
ettirganlar.   XIV   asrgacha   miniatyura   maktablarining   orasidagi   muloqot   epizodik
bo lib,   shuningdek   chegaralangan   ham   bo lgan.   Deyarli   yuz   yillik   mo g ul	
‘ ‘ ‘ ‘
istibdodidan   so ng   Temuriylar   XIV   asrning   oxirgi   choragida   dunyodagi   eng	
‘
qudratli   saltanatni   bunyod   etib,   ulkan   markazlashgan   davlatni   tuzdi.
Markazlashgan   Temuriylar   davlatining   birlashuvidan   so ng   Samarqand,   Xirot,	
‘
SHeroz,   Bog dod   maktablari   orasidagi   aloqa   XV   asr   boshlariga   borib	
‘
mustahkamlanib,   faollashgan.   Temuriylar   davri   O rta   Osiyoning   iqtisodiy-	
‘ ijtimoiy hayoti, madaniyati, ilm-fani, adabiyoti, san ati taraqqiyotida o ziga xos’ ‘
o ringa   ega   bo ldi.   Samarqandda   yashab   ijod   etgan   Rumiy,   Mirzo   Ulug bek,	
‘ ‘ ‘
J.Koshiy   va   Ali   Qushchilarning   astronomiya   fani   taraqqiyotiga   qo shgan	
‘
hissalarini   butun   dunyo   tan   oldi.   Jahonga   mashhur   tarixchilardan     Nizomiddin	
–
Shomiy, Sh.A.Yazdiy, A.Samarqandiy, Hofizi  Abro , Muhammad Mirxond kabi	
‘
olimlarning asarlari hali xamon mutaxassislar uchun mo tabar manba, tuganmas	
‘‘
xazinadir.   Badiiy   adabiyot   sohasidagi   Sakkokiy,   Lutfiy,   A.Jomiy,   A.Navoiy,
X.V.Koshifiylarning asarlari esa hozirgi kungacha yuksak mahorat mahsul bo lib	
‘
hisoblanadi 20
.
O sha   davr   boshida   Mir   Ali   Tabriziy   tomonidan   yaratilgan   eng   go zal	
‘ ‘
nastaliq yozuvi etakchi o rinni egallab, bu yozuvni puxta egallagan Jafar va Azhar	
‘
Boysunquriy,   Abdurahim   Xorazmiy,   S.A.Mashhadiy,   M.A.Heraviy   kabi
xattotlar,Ustod   Abdulxay,   Mansur,   G iyosiddin   Naqqosh,   Pir   Ahmad	
‘
Bog ishamoliy, Mirak Naqqosh, SHoh Muzaffar, Qosim Ali Chehrakusho, Yuriy	
‘
Muzahhib,   Jamoliddin   Yusuf   kabi   miniatyurasozlar   o z   sohalarida   ustod	
‘
san atkorlar   bo lib,   Samarqand   va   Hirot   maktablarining   shuhratini   dunyoga	
’ ‘
tanitganlar 21
.
Ilm-fan,   mumtoz   adabiyotning   tarkibiy   qismi   bo lmish   kitobot   san ati-	
‘ ’
xattotlik,   lavvohlik,   jadvalkashlik,   muzahhiblik,   muqovasozlik   va   rassomchilik
ham o zining yuksak taraqqiyot darajasiga ko tarildi. Ustalar migratsiyasi, yangi	
‘ ‘
poytaxtga   joylashuvi   XV-XVI   asrlarda   g oyatda   ulug   va   gullagan   miniatyura	
‘ ‘
rivojiga   olib   keldi.   Shoxruxning   o g li   Ibrohim   Sulton   Sherozda   ochgan	
‘ ‘
rassomlik   ustaxonasidagi   ishlagan   Bog dod   va   Tabriz   rassomlari   ishlashi	
‘
natijasida   jiddiy   yassilikka   Sheroz   maktabi   XIV   asr   oxirida   Tabriz-bog dod	
‘
maktablarini   ta sirini   ifoda   eta  boshladi.   Sherozda   bajarilgan   Boysung ur   Xirot	
’ ‘
maktabi   uchun   ishlangan   She riyat   antologiya”	
“	’   si     1420   yildan   boshlab   unda
bog dod   uslubi   va   yassilik   va   kam   figuralilik   sheroz   an anaviy   maktab	
‘ ’
qo llanmalari     ishtirok   etgan.   Amir   Temur   davri   miniatyuristlarning
‘
20
Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar. –Toshkent: O’qituvchi, 1997. – 	
’ ’ B.  15
21
  Usmonov O. Kamoliddin Bexzod. –Toshkent., 2000. –B. 46.  shakllanishidagi   kuchli   maktab   bu   Samarqandda   bo lgan.   Xoja   Ahrorning‘
yashirin xujjatlarida 1489 yildan (barcha soxadagi)  rassomlar  ko chalari  bitilgan	
‘
  Quyi   Naqqashon   axamiyatlidir.   XV   asr   qo lyozmalari   qatorida   ko pgina	
– ‘ ‘
qisman   ko p   figurali   portret-kartinalar   saqlanib   kelgan.   Ular   ilk   Samarqand	
‘
miniatyuralarining   originallaridan   kopiyalar   bo lgan.   Ularda   shuningdek   Temur	
‘
tasvirini ham uchratish mumkin. Asarda Temur tabiat qo ynida, bayramda va bir	
‘
qancha   variantlarda   tasvirlangan.   XV   asr   boshida   Samarqandda   ishlangan
miniatyurala     batal   jangrida   bo lib   S	
‘ “ h ahar   devori   yonidagi   jang ,   Tog dagi	” “	‘
S h ox   ovi     jumlasidan.   “Jang     manzarasi   temuriylarga   xos   (Istambul,   Y	
” ” u ldiz
kutubxonasi).   Unda   qal a   devori   balanda     arrasimon   parapet,   minora   bilan	
’
tasvirlangan bo lib, kuchli muloxazani ko rsatgan.	
‘ ‘
Ulug bek   hukumronligi   davrida   (1397-1447yy)   qiziqarli	
‘
illyustratsiyalangan   qo lyozmalar   vujudga   kelgan.     Ular   orasida   bizgacha   etib	
‘
kelganlari :
-Abduraxmon   So fiyning   astronomik   traktati   “Suvar     al-kavakib   as-
‘
Sabita  (Parij, Milliy kutubxonasi); 	
”
-   Ulug bekning   burgut   oviga   bo lgan   sayohati   bilan   bog liq   alohida	
‘ ‘ ‘
miniatyura   qo lyozmasi.   Yuqorida-karkasli   ayvonda   tasvirlanuvchining   nomi
‘
ko rsatib   o tilgan.   “Ulug   sulton,   Ulug bek   Ko ragon,   uning   boshqaruvini	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ollox   o zi   qo llasin   deya   bitilgan   (Topkapi   Saroy,   Istambul).   -   Nizomiyning	
‘ ‘ ”
Hamsa”si   va   unga   ishlangan   XVIIIta   miniatyura     (Topkapi   Saray,   Istambul,N-	
“
786).
Miniatyura   tasviridagi   ajoyib   tarixiy   noyob   xujjatlar   qatorida   xukumdor
Ulug bek va uning oilasini burgut ovida tasvirlanishidir. Miniatyurada etiketlilik	
‘
hukum suradi. Bu miniatyura ko rinishidan diptix bo lishi mumkin, lekin uning	
‘ ‘
chap   qismi   saqlanib   qolinmagan.   Nizomiyning   Hamsa   sini   o rganib   chiqgan	
“ ”	‘
olimlar   uni   aynan     Ulug bek   Ko ragon   davriga   tegishliligini     asrdagi	
‘ ‘
medalonidan   bildirganlar.   Unga   ishlangan   miniatyurani   sinchiklab   ko rganlarida	
‘
miniatyuralardan   14   tasi   Sulton   aliga   ,   qolgan   14   tasi   esa   nomalum   rassomga
tegishli bo lib chiqdi.	
‘ 1420 yildan boshlab  X irot rassomlik markazi oldinga chiqa boshladi. Navoiy
o zining   Majolis   un-nafois   asarida     Boysung urning   davrini   yoritadi:‘ “ ” ‘
Uning   mehribonchiligidan   shunchalik   ko   xattotlar,   rassomlar,   musiqachilar   va
“	‘
qo shiqchilar   ko payib   ketdiki,   boshqa   xukumdor   davrida   shuncha	
‘ ‘
bo lganmikan, aniqmas . 
‘ ”
Boshqa   shaharlardan   Hirotga   ko pgina   rassomlar,   xattotlar   va	
‘
ornamentalistlar   kelishgan.   Boysung urning   buyro g iga   ko ra   Tabrizdan	
‘ ‘ ‘ ‘
Sayid  Ahmad  NaqqoshXoja   musavvir   va  muqavasoz   Kavamiddin  Tabriziyni  olib
kelishgan.   Bu   yangi   ish   ustaxonasiga   Mavlono   Faridid   din   Jafar   Tabriziyni   bosh
qilishdi. Vaqti-vaqti  bilan  bu erda  turli  maktab ustalarining birlashishi  jarayonida
rassomlik   maktabining   yangi   Xirot   uslubi   vujudga   keldi.   Bog dod   va  	
‘ S heroz
maktabining ta siri   tabiat obrazini shoriona umumlashtirdi.	
’ –
XV   asr   ikkinchi   yarmi   va   XVI   asr   xirot   miniatyurasida   bir   qator   syujetlar
ishlab   chiqildi.   Bular   sevishganlar,   xukmdor   qabulida,   saroy   tasvirining
kompozitsion   tasviri,   ov   sahnasi,   jang   kabi   mavzulardir.   Bu   vaqtgacha   X irot
maktabi   me moriy   tasvirlarni   aniq   geometrik,   boy   va   turli   xil   ornamentlar   va	
’
detallar   bilan   ishlay   boshlashdi.   Koloritda   esa,   fonda   och   va   nafis   ranglardan,
personajlar   kiyimlarini   esa-iliq   ranglarda   ya ni   qizil   va   ko k   ranglarning   turli	
’ ‘
tonlarida ifodalanishgan. Obraz va syujetlarning emotsional harakati paydo bo la	
‘
boshlandi.   Masalan,   shundan     Sharafuddin   Ali   Yazdiyning   Zafarnoma   asariga	
“ ”
miniatyuralar ishlandi.
Lekin,   temuriylar   miniatyurasining   gullagan   davri   Hirotda   bu   sulolaning
so nggi hukumdori Sulton Husayn Boyqaro vaqtida(1469-1506yy) amalga oshadi,	
‘
shuningdek   uning   vaziri     buyuk   shoir,   davlat   arbobi   Alisher   Navoiyning   ham
hissasi   katta   bo lgan.   U   iste dodli   san at   shinavandalarini–rassomlar,	
‘ ’ ’
musiqachilar,   qo shiqchilar,   xattotlarning   homiysi   bo lgan.   Z.M.Boburning
‘ ‘
yozishicha:   Sulton   Husayn   Mirzo   davri   bu   eng   yaxshi   vaqt   bo lgan.   Xuroson	
“	‘
ayniqsa   Hirot   uning   hukumdorligi   vaqtida   olimlar   va   bir   qancha   allomalar   bilan
to la bo lgan. Har bir inson biror-bir hunar bilan shug ullangan, ularning mana	
‘ ‘ ‘
shu   ishni   tugallab,   maromiga   etkazish   kerak   degan   maqsadi   va   hoxishlari bo lgan”‘ 22
.
XVasr   ikkinchi   yarmida   X irot   miniatyura   maktabi   davom   etib   yanayam
yuqori   cho qqilarga   erishib   bordi.   Bu   vaqtda   Hirotda   iste dodli	
‘ ’
miniatyuristlardan  Mirak Naqqosh, Behzod, Muhammad naqqosh, Qosim Ali va	
–
boshqalar   faoliyat   yuritganlar.   Ularga   ko pincha   Nizomiyning   Husrav	
‘
Dehlaviyning,   Navoiyning   Hamsa”lari   va   shuningdek   Sa diyning   Guliston   va	
“ “ ”	’
Bo ston  asarlariga buyurtmalar berishardi. 	
“ ”	‘
Temuriylar   davlatidagi   barcha   miniatyura   maktablarining   tematikaga
umumg oyaviy   yo nalishi   ikki   voqeaga   tarixan   mos   tushgan.   Ular   Amir	
‘ ‘
Temurning jahon sahnasiga chiqishi va islom dunyosida sufizm targ iboti singari	
‘
komil   insonni   tarbiyalash   yo lini   izlashda   muhim   shakllanishning   tugashi   bilan	
‘
bog liq.   Temuriylar   davri   boshidan   ko p   falokatlarni   o tkazganki,   nihoyat	
‘ ‘ ‘
davlatni   barpo   etishda   eng   aktual   masala   bu   hayotni   barcha   ijtimoiy   tomonlarini
ham   hisobga   olgan   holda   sufizm   g oyalari   bilan   yonma-yon   turib,   islom	
‘
an analariga rioya qilish bo lgan. 	
’ ‘
2.2. Temur davri qo lyozmalariga ishlangan miniatyuralar va ulardagi	
‘
Temur obrazining tasvirlanishi.
Tarixiy   janrning   vujudga   kelishi   va   turli   xil   erlik   maktablarning   paydo
bo lishi kitob miniatyurasining yuqori cho qqisidir. O rta asrlarda (XIV-XVIIa)	
‘ ‘ ‘
musulmon davlatlarida kitob miniatyurasi o z aksini topgan va eng keng tarqalgan	
‘
san at   turi     bo lgan.   Hamma   qo lyozmalarni   ham   tasvir   bilan   bezashmagan.	
’ ‘ ‘
Asosan   badiiy   adabiyotni   ya nishe riy   to plamlarni   mumtoz   adabiyot	
’ ’ ‘
(Firdavsiyning   «Shoxnoma»,   Nizomiy,   Navoiy,   Dehlaviylarning   «Xamsa»lari)   ni
bezatishgan.   S h ular   qatorida   eng   ko p   bezatilgan   asarlar   bu   tarixiy	
‘
qo lyozmalardir. Bular bir tomondan tarixiy rolni ijro etsa, ikkinchi tomondan esa	
‘
adabiy rolni o ynaydi.	
‘  
Musulmon adabiyotidagi barcha janrlarda tarixiy janr, mumtoz adabiyotdan
keyingi eng qiziqarlisi hisoblanadi. 
Shuningdek   tarixiy   asarlar,   tarixning   muhim   voqealaridan   guvohlik   beradi
22
 Амир Темур в мировой истории.  – S . 16 8. va   sharq   miniatyurasi,   uning   ideologik   asosida   bizning   qarashimizni   har
tamonlama boyitadigan ajoyib illyustratsiyalar taqdim etadi. 
Bunday   tarixiy   asarlarga   Hotifiyning   «Temurnoma»   asari,   Firdavsiyning
«Shoxnoma»si,   Z.M.   «Boburnoma»si,   Shomiy,   «Zafarnoma»si   kabi   ko plab‘
qo lyozmalarni   misol   qilish   mumkin.   Qimmatbaxo   qo lyozmalar   asosan   shox	
‘ ‘
kutubxonasida   buyurtma   qilingan   holda   bajarilgan.   Shuning   uchun   ham   ular
nafaqat   o z   davrida   balki,   hozirgi   davrda   ham   noyob   manbalardan   hisoblanadi	
‘ .
Amir   Temurning  tashqi   qiyofasi   XIV-XV   asr   miniatyurlarida  va   keyingi   asrlarda
ham   o rin   olgan.   U   naturadan   olingan   portretlar   emas,   balki   asardan   olingan	
‘
rassomning   miniatyura   an analariga   rioya   qilib   vujudga   keltirgan   shaxsidir.   U	
’
haqidagi   asar   esa   tasvirlanuvchining     individual     chizgilari     bir   qancha     umumiy
tipi   aks   etgan   manbadir.   Misol   uchun:   Temur   qo shinining   Seistonni   olishi ,	
“ ”	‘
To xtamish   armiyasini   Temur   tomonidan   tor-mor   qilinishi ,   Temurni	
“ ” “	‘
Hindistonga yurishi ,  Temurni sulton Boyazidni    asr olishi  kabi miniatyuralarda	
” “ ”
sarkarda   Amir   Temur   hayotidagi   epizodlar   birinchi   planda   ko rsatilgan.	
‘
Miniatyuradan maishiy harakterli   syujetlar ham o rin olgan. Ularga  Temur va	
‘ “
Hamadoniy   baxsi ,   Temur   qabulida ,   Temurni   Dilshod   og o   bilan   uchrashuvi ,	
” “ ” “ ”	‘
Temur   Samarqand   atrofida   kabi   miniatyura   asarlari   kiradi.   Yazdiyning	
“ ”
Zafarnoma     asariga   ishlangan   miniatyuralardan   Temur   obrazi,   uning   keksaygan
“ ”
vaqtida   ko rgan   yoki   bilgan   odamlardan   biri   chizgan   portretlaridan   bo lishi	
‘ ‘
mumkin. C h unki miniatyuralardagi ko rinishi ham shuni izohlaydi	
‘ 23
. 
Bundan   tashqari   zamonamizda     1945   yili   rus   olimi   Gerasimovning   Temur
portretini ishlab chiqishi ham bir qancha shov-shuvlarga sabab bo lgan. Osiyolik	
‘
buyuk   hukumdor   Temur   obrazi   dunyoda   katta   qiziqish   uyg otgan.   Temur
‘
tarixining   ayrim   tomonlari   rus   tarixi   bilan   ham   bog liqdir.   S	
‘ h uning   uchun   biz
uning   janglari   muhokamasidan   o tib   keta   olmaymiz.   Uning   rekonstruksiyasi	
‘
bo yicha analiz olib borilganida, tabiiyki unga nisbatan an anaviy qarashlar  farq	
‘ ’
qildi.   S h uningdek,   o quvchi   ko rganidek,   tarixchilarda   Temur   bilan   bo lgan	
‘ ‘ ‘
muammolar avval ham vujudga kelgan. Masalan mashxur antropolog va arxeolog
23
 Samarqandiy.A. Matlai sa’dayn va majmai baxrayn. –Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 63. M.M.Gerasimov   Temurning   kalla   suyagidan   uning   qiyofasini   ochib   berishda
an anaviy   qarashlaridagi   izlanishlari   bilan   solishtirishda   juda   qiyin   vaziyatlarga’
duch   kelgan.   Uning   bu   ishi   judayam   qiziq   bo lganligi   uchun   ham   biz   uning	
‘
qiyofasini   Gerasimovning   ishidan   boshlaymiz.   Bunda   M.M.Gerasimovning
Temur   portreti  nomli  maqolisida   u  Temur   portretini   uning  kalla  suyagiga   qarab	
“ ”
tiklagan.   Temurning   haykalli   qiyofasini   yaralishi   olimga   katta   shon-shuxrat   olib
keldi. 
Bizga   ma lumki,   1941   yilda   Samarqanddagi   Go ri   Amir   mavzoleyidagi	
’ ‘
qazilma   ishlarida   Temur   tobuti   ochildi.   Ochishda   o zgacha   ko rinishdagi	
‘ ‘
maishiy   va   identik     ishlangan   yog och   tobut ,   tobutning   usti   to q   rangli   va	
“ ”	‘ ‘
kumush   zar   bilan   tikilgan   parcha   matosi   bilan   yopilgan   holda   topilgan.   Tarixiy
ma lumotlar   bo yicha   Temur   1405   yil   vafot   etganGerasimovning	
’ ‘
ma lumoticha,   ekspeditsiyaning   asosiy   maqsadi,   -   Temurning   haqiqiy
’ “
sag anasini   topish   bo lgan.   Qabrdagi   arab   tilidagi   yozuvlari   buni   aynan
‘ ‘
Temurligi   haqida   xech   qanday   ma lumot   bermagan.   Faqatgina   kalla   suyagining	
’
o zigina   haqiqiy   Temurligini   isbotlashi   mumkin”   deb   aytgan.   Sharq   xalqi   XV	
‘
asrdagi   ulug   hukumdor   haqidagi   minglab   afsona   va   haqiqatlarni   sir   tutib	
‘
kelganlar. Birgina uning Oqsoq Temur  degan  nomi  nafaqat  O rta Osiyoni  balki,	
‘
Hitoy va  Hindistonni   ham  larzaga  keltirgan.  Uning  buyuk va  ertakonamo  boyligi
va   ovozasi   hattoki   Evropagacha     etib   borgan.   Uning   biografiyasida   qilgan   ishlari
va   janglari   haqida   tinmay   yozishgan.   Afsuski,   uning   qiyofasi,   tashqi   ko rinishi	
‘
haqida   berilgan   ma lumotlar   judayam   kam   va   bir-biriga   qarama-qarshi   hamdir.	
’
Birgina   Ibn   Arabshoh   Temurni   baland   bo yli,   katta   kallali,   yirik   elkali   qiyofasi	
‘
haqida   ma lumot   bergan	
’ .   Shuningdek   Temur   kuchli,   baquvvat   bo lganligini,	‘
uzun   soqol   va   o ng   oyoq-qo li   yaxshi   ishlamasligini   (cho loq),   past   ovozda	
‘ ‘ ‘
gapirishini ham aytib o tgan. S	
‘ h uningdek uning tanasi oq bo lganligini ham o z	‘ ‘
asarida   bayon   etgan.   Qoldirilgan   tarixiy   ma lumotlarning   bir-biriga   zidligini	
’
Gerasimov   o z   ishi   orqali   ko rsatib   o tgan.   Y	
‘ ‘ ‘ a ni,   bir   tomondan   olganda.	’
Barchaga mashxur Temur mo g ul bo lgan. Boshqa tomondan esa, ko p sonli	
‘ ‘ ‘ ‘
o rta   asr   manbalarida   ko rsatilishicha,   Temur   xindevropalik   ko rinishda	
‘ ‘ ‘ bo lgan.   Hozirgi   kunda   bunga   ishonishmaydi.   Bu   yolg on   berilgan   manba   deb‘ ‘
aytishadi 24
. 
Mixail   Gerasimov   mana   shu   ma lumotlarga   tayangan   holda   oldida   turgan	
’
kalla   suyaklaridan   Temurning   haykaltaroshlik   portretini   yarata   boshladi.   Bu
haqiqiy     evropalik.   Lekin   hammaga   ma lumki,   Temur-mo g ul   bo lgan.	
– ’ ‘ ‘ ‘
Agar   M.   Gerasimov   Temurni   mo g ul   emas   evropalik   tipida   bo lganligini	
‘ ‘ ‘
ommaga   ayon   etsa,   avvalom   bor   o ziga   ziyon   bo ladi.   Unga   olimlar   jamoasi-
‘ ‘
uning   uslubi   noto g riligini,   metodikasi   ilmiy   emasligi,   mo g ul   tipini	
‘ ‘ ‘ ‘
evropalikka aylantirib qo yganligini aytishadi. Keyin esa janjal, u o zining ilmiy	
‘ ‘
reputatsiyasidan   ayriladi   va   voqealar   bo ladi.   Mixail   Gerasimov   natijani   qanday	
‘
yo l   bilan   aytishga   boshi   qotdi.   Y	
‘ a gona   yo li   esa,   bor   narsani   qanday   qilib	‘
bo lsa ham mo g ulga o xshatish edi. Lekin natija har qanaqasiga bo lmasin	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
evropalikka o xshardi.	
‘
S h undan   so ng   M.   Gerasimov   o z   maqolasida   quyidagicha   bayon   etadi:	
‘ ‘
“S h uncha   vaqtlar,   yillar   Temurning   hech   qanday   aniq   tasvirini   qoldirmagan.
Ko pgina  	
‘ E ron   va   H indiston   miniatyuralari   bir-biri   bilan   deyarli   mos   kelmaydi.
Miniatyuralar   vaqtidan   ancha   keyin   ishlanganligi   uchundir   ham   mos   kelmasa
kerak. Lekin, ko pgina ma lumotlarga qaraganda u turkiylashgan mo g ullarga	
‘ ’ ‘ ‘
xosligi,   Eron   va   Hind   miniatyuralarida   ko rsatilgan   Temurning   Evropacha	
‘
qiyofasida ko rsatilganini qat iyan rad etish mumkin emas 	
‘ ’ ” 25
.
Bizning   tushunishimizcha   Temur-mo g ul   deyilishi   uning   faqatgina	
‘ ‘
Buyuk   Mo g ul   imperiyasida   yashaganliligi   uchungina   aytib   o tilgan.   Bugun	
‘ ‘ ‘
albatta   “mo g ul”  so zi   o zining   avvalgi   ahamiyatini   yo qotib,  faqatgina   irq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo libgina qoldi. 	
‘
Topilgan odam suyagi baquvvat insonga tegishli, bo yi esa mo g ullarga	
‘ ‘ ‘
nisbatan   ancha   baland   (taxminan170sm).   Lekin   Gerasimovning   oldida   asosiy
muammo, qanday qilib o quvchilarga, ommaga Temurni kalla suyagini tiklaganda	
‘
24
  Sattoriy X. Amir Temur sevgan yurt .  Badialar.  Toshkent: O zbekiston. 1996.	
– ‘   B. 56.	–
25
  Temur va Ulug bek davri tarixi. Bosh muxarrir A.Asqarov.	
‘   Toshkent	– : Qomuslar bosh taxririyati . 1996.   B.	–
21. mo g ulga emas evropalikka xosligini tushuntirishni bilmadi. S‘ ‘ h undan so ng u	‘
boshqa   yo lini   topadi.   Suyak   ustida   ishlashda   peshonani   yaxshi   ifoda   etmasdan,	
‘
uni yassi yuzli qilib ishlashga xarakat qildi. Bir qarashda evropeets tipiga mansub
portretni ko ramiz, lekin aslini olganda bu kalla yassi yuzli. Bu Temur portretiga
‘
yaxshilab   razm   solinsa,   unga   Gerasimov   mo g ullar   bosh   kiyimini   kiydirib	
‘ ‘
qo ygan.   Agar   shu   bosh   kiyimni   olib   tashlasak,   aniq   evrop	
‘ oid   tipiga   mansub
insonni ko ramiz.	
‘
Keyingi   ma lumotlarga   qaraganda,   o lim   vaqtida   sochni   tagi   bilan   qirib	
’ ‘
tashlash   kerak,   ammo   Temurning   sochi   qirqilmagan   va   uzunroq   bo lgan.   Agar	
‘
Temur-mo g ul   bo lsa,   sochi   qora   bo lishi   kerak   edi.   Gerasimovning	
‘ ‘ ‘ ‘
ma lumoticha   uning   sochi   ham   evropaliklarnikiga   xos   bo lgan.   Aslini   olganda	
’ ‘
Temurning   sochi   qalin,   to g ri,   to q   kashtan   yoki   sariq   tusni   beruvchi   och-	
‘ ‘ ‘
sarg ish   rangda   bo lgan.   Soqollari   esa   yomon   saqlangan   bo lib,   qolgan	
‘ ‘ ‘
izlaridan   ham   ko p   narsa   aniq   bo lgan.   Ularning   rangi   to q   kashtan   rangda	
‘ ‘ ‘
bo lgan. Temur uzun mo ylovli bo lib, shariat bo yicha lablarini atrofi soqol-	
‘ ‘ ‘ ‘
mo ylovdan   holi   bo lmagan.   Soqollari   qattiq,   deyarli   to g ri,   qalin,   och
‘ ‘ ‘ ‘
jigarrang(sarg ish) rangda bo lgan.	
‘ ‘
An anaviy   tarixchilar   Temur   sariq     tusda   bo lganligini   allaqachon	
’ ‘
bilishgan.   Bu   aniq   uning   mo g ullarga   hos   emasligini   bildirib   turadi.	
‘ ‘
M.Gerasimov   nima   qilishini,   qanday   tushuntirishini   bilmay,   oxiri   bir   xulosaga
keldi. Temur qora bo lgan, lekin sochini xna bilan bo yab yurganligi bois, uning	
‘ ‘
sochlari   sarg ish   tusni   olgan   degan   fikrni   o quvchilarga   taqdim   etadi.   Bizga	
‘ ‘
ma lumki   mo g ulning   qora   sochi   xna   bilan   bo yalganda   ham   hech   qanday	
’ ‘ ‘ ‘
natijda bermaydi. 
Hattoki   taxminiy   izlanishlar   ham,   Temur   soqolining   qizg ish-sariq   rangi	
‘
tabiiy   bo lib,   tarixchilarimiz   aytib   o tgan   xna   bilan   bo yalmagan.   Suyak	
‘ ‘ ‘
ustidagi   izlanishlar   so ngida   yana   bir   fakt,   Temurning   qarib   qolganligiga	
‘
qaramasdan   (70-72yosh),   uning   suyaklari   to g ri,   unda   hech   qanday   qarilik	
‘ ‘
a lomati   ko rilmaydi.   Buning   barchasi   bu   topilgan   suyak   butunlay   sog lom,	
’ ‘ ‘
biologik   yoshi   50   dan   oshmagan   insonga   tegishliligidan   darak   beradi.   Shunday bo lishiga qaramay,bu suyakning o ng oyoq-qo li yaxshi bukilmaydigan, ya ni‘ ‘ ‘ ’
kasalligi   aniqlangan.   Yakuniy   xulosalar   shuni   ko rsatadiki,   birinchidan,   agar	
‘
topilgan   tobutda   haqiqatdan   ham   Temur   yotgan   bo lsa,   unda   bu-   evropa   tipiga
‘
mansub,   sariq   sochlidir.   Bunday   xulosa   butunlay   o rta   asr   manbalari   bilan   mos
‘
tushadi 26
. 
Sharafiddin Ali  Yazdiyning  Zafarnoma” qo lyozmasiga ishlangan miniatyuralar	
“	‘
Frir Galereyasidagi 1434 yilda SHerozda ishlangan «Zafarnoma» miniatyuralari.
Rassomning   miniatyura   an analariga   rioya   qilgan   holda   yaratgan   asarlari	
’
Temur   va   Temuriylar   davriga   tegishli   tarixiy   qo lyozmalarda   ham   uchraydi.	
‘
Shulardan   eng   miniatyuraga   boy   va   mazmun   jixatidan   aniq   va   sodda   til   bilan
yozilgan   qo lyozmalardan   biri   XV   asrdagi   Sharafuddin   Ali   Yazdiyning	
‘
«Zafarnoma» asaridir. 
Asarga   turli   asrlarda,   yillar   davomida   har   xil   rassomlar   tomonidan   turli
xildagi miniatyuralar ishlangan. Bu asarlar hozirgi kunda nafaqat o zimizda, balki	
‘
chet   el   kutubxonalarida   nodir   asar   sifatida   saqlanib   kelinmoqda.   Y a zdiyning
qo lyozmasi 1425 yil tugallangan. Bu asarga ishlangan birinchi miniatyura 1434	
‘
yil Sherozda ishlangan.
Bu   manuskript   Yazdiyning   qalamiga   mansub   ilk   ilyustratsiya   ro yxati	
‘
bo lib,   bu   ro yxatga   kiritilgan   miniatyuralar   Monreal   va   Frirdagi   galereyalarda	
‘ ‘
hususiy   kolleksiyada   saqlanadi.   U   kompozitsiya   hajmi   bo yicha   katta   va   Temur	
‘
hayotidagi   turli   voqealarni   tasvirlagan.   Frir   gallereyasidagi   miniatyuralarning
birida  Temurning Samarqandga tantanali kirishi  tasvirlangan.	
“ ”
Bu   miniatyura   Sheroz   maktabiga   xos   bo lib,   Temurning   shaharga   kirib	
‘
kelishi   va   bino   derazalardan   qarab   turgan   odamlarni   tasvirlagan.   Asar   markazida
yurib   ketayotgan   kulrang-ko kish   ot   ustida   qaxramonimiz   Temurning   o tirgani	
‘ ‘
ko rsatilgan.   Tasvirda   Amir   oddiy   kiyim,   toj   o rnida   jimjimadorsiz   bosh	
‘ ‘
kiyimda,   qilich-qalqonda,   oddiy   fuqaro   singari   tasvirlangan.   S h unday   bo lishiga	
‘
qaramay,   biz   uni   bir   ko rishdayok   bu   inson   saroy,   yurt   egasi   ekanligini	
‘
fahmlaymiz. Rassom uni qo shimcha detallar bilan ochib bergan. Temur ortidagi
‘
26
  S h arq miniatyura maktablari. Maqolalar to plami	
‘ .  Toshkent	– : Adabiyot va san at nashr	’ iyoti ,   1989.    B. 84.	– xizmatkor   qo lidagi   uzun   asoli   soyabon   tutib   ketishi,   yuqoridan   qarab   turgan‘
insonlarning   yashirilib   ko rsatilishi   kabi   obrazlar   yordam   bergan.   Miniatyura	
‘
koloriti to q ranglarda asosan qizil, ko k, yashil ranglar gamasida. Kompozitsiya	
‘ ‘
kam figurali va oddiy. Qizig i shundaki bu miniatyurada ishtirok etuvchilar ko p	
‘ ‘
emas,   ular:   sohibqiron,   ularning   ortlarida   soyabon   tutib   kelayotgan   xizmatkor   va
bino derazalardan qarab turgan ikki qomatni tasvirlagan. Bir tomondan bu Temur
timsolini   mahobatlashtiradi   lekin,   boshqa   tomondan   salbiy   timsolga   undaydi.
Shahar   aholisining   qo rquvi   va   ularning   kamligini   ko rsatgan   rassom   Yazdiy	
‘ ‘
kabi   Temurni   qoralab   ko rsatishga   harakat   qilgan.   Keyingi   mashxur	
‘
miniatyuralardan farqli ravishda epizodga boy va xarakat to la asarlar qo lyozma	
‘ ‘
yozib   bo linganidan   ancha   keyin   ishlangan.   Zafarnoma   qo lyozmasiga	
‘ “ ” ‘
keyingi asrlarda ham turli  rassomlar  murojaat  etganlar. Bu miniatyuralar bugungi
kunda   Toshkentdagi   Beruniy   nomli   sharqshunoslik   nistitutida   ajoyib
qo lyozmalar   yonidan   o rin   olgan.     Unda   yozilishicha,   Amir   Temur   tarixini	
‘ ‘
xikoya   qiluvchi   bu   kitob   XV   asr   birinchi   yarmida   Hirotda   ko chirilgan.	
‘
Manuskript   katta   Suls   xati   «yoqutiy»da   ko chirilgan.   Muqovasi   charmdan	
‘
qilingan.   S h tampida   yigirmanchi   asr   belgisi   bilan   sanalangan.   Ali   Muhammad
o g li Abduraxmon tomonidan ishlangan, Manuskript  ikkita to liq bo lmagan	
‘ ‘ ‘ ‘
XV   asr   birinchi   yarmiga   tegishli   bulgan   Hirot   maktabi   miniatyurasi   bo lib	
‘
belgilangan. Bitta folio boshida va ikkita oxirida qirqilgan.
Bu   uch   miniatyuradan   birinchisi   va   ikkinchisi   diptix   hisoblanib,   unda
shaharning   umumiy   ko rinishi   tasvirlangan.   Diptixning   o ng   tomoni:   bu	
‘ ‘
ponarama   fragmenti   dinamikani   rivojlangan   qismini   ko rsatadi.   Fragmentlar	
‘
ranglarsiz   qilingan.   Ingichka   kontur   chiziqlar   ayrim   joyda   berilgan.   Pastroq
qismidagi qasr qismi-saroy, shaxar binolari, maschit va binolar tasviri o rin olgan.	
‘
Keyinchalik,   qaysidir   qismida   inson   qiyofasi,   qushlar,   ot   chizilgan.
Kopozitsiyaning   chap   tomonida   esa,   panoramaning   fragmentida   tepadagi   markaz
qismida   qisman   to rtdan   bir   qismi   rivojlangan   shahar   ko rsatilgan.   Pastroq	
‘ ‘
qismida   ingichka   chiziqlar   bilan   devordagi   shoxona   ayvon   kalonnalari   chizilgan.
Bu   bezak   devorni   yarmini   egallagan.   Tepa   qismida   vertikal   xolatda     kesilgan binolar   qismi,   do konlar   intereri,   maschit,   ibodatxona,   uylar,   boy   bezatilgan‘
devorlar, eng yuqori qismini esa, shaxar devori  panoramani yakunlaydi.
Uchinchi   miniatyura-sohibqiron   yurishlari.   Bu   qo lyozma   rasmlari	
‘
oxirigacha ishlangan bo lmasa xam, bizga asardagi  qiziqtirgan mavzularni ochib	
‘
beradi.   SHarqshunoslik   institutida   eng   mashhur   asarlardan   biri   Yazdiyning
qo lyozma   ro yxati   saqlanib   kelinmoqda.   Unda   o n   ikkita   miniatyura	
‘ ‘ ‘
jamlangan.   Bu   Samarqand   qog oziga   nastaliq   yozuvida   yozilgan.   Bu   o n   ikki	
‘ ‘
miniatyura   Samarqand   maktabiga   tegishli   bo lib,   unda   turli   xil   sahnalar   o rin	
‘ ‘
olgan.   Miniatyura   syujetlari   shunday   tanlanganki,   Temur   syujetini   hamma
qiralarini   ko rsatgan.   Eng   qizikarlisi,   xech   qaysi   sahna   ko rinishiga   o	
‘ ‘ ‘
xshamagan   bir   tasvir   hammani   o ziga   jalb   qilsa   kerak.   Bu   sevishganlar   sahnasi	
‘
hisoblanib, «Amir Temur haramidagi Dilshad og o bilan» deb nomlanadi. Bunday	
‘
muhabbat   sahnasi   Sharq   miniatyurasida   kam   uchraydi.   U   islom   yozuvlaridan
chetga   chiqmagan   bo lishi   kerak   deb   mulohaza   qilingan.   S	
‘ h unday   bo lishiga	‘
qaramay,   rassomlar   ayrim   holatda   bu   taqiqni   buzishgan.   «Zafarnoma»   yozuvida
bunday   sahna   tungi   bog da   ochib   berilgan.   Yozilishicha,   Temur   Dilshod   og o	
‘ ‘
bilan ayshu-ishrat bilan mashg ul bo lmo	
‘ ‘ q da. Uning barcha xoxlagan buyumlari
muhayyo   bo lmokda.   Bahor   gullaridek   toza   havo.   Y	
‘ o nlarida   oltin   piyola   sharob
bilan to ldirilgan bo lib, sevishganlarni kutayotgandek. Mana shu manbaga rioya	
‘ ‘
qilgan   holda   rassom,   engil   pavilon-tilla   parda   bilan   ko tarilgan.   Sevishganlar	
‘
juftligi, ikki xil rangli shamchiroqlar, likopchadagi anorlar, bayram idishlari yonida
rangli   ko rpa     to shalgan.   Qora   soqolli   Temur   yorqin   rang   sochli   go zal	
‘ ‘ ‘
Dilshodni   mahkam   quchoqlab   turibdi.   Y o n   tomonda   esa,   past   buyli,   go yoki	
‘
g ayr ko zli hizmatkor kuzatib turibdi	
‘ ‘ 27
.
Mana   shu   kabi   tantanavorlikni   davom   ettirayotgan   saxna,   bu-   «Temur
Samarqand   tevaragidagi   bazmda».   Kompozmsiya   detallari,   qatnashchi   va
aksessuarlarning   aralashuvidagi   an anaviy   shox   sayohatini   yoki   tabiat	
’
qo ynidagi   bazmni   biz   XV-XVI   asr   miniatyuralarida   kuzatganmiz.	
‘
«Zafarnomada»gi   bunday   sahna   1493   yilgi     Temurning   odatiy   yurish
27
 Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod.  Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq me rosi nashriyoti.,	
– ’
2000.   B. 24.	
– g alabalaridan   so nggi   ,   Samarkand   atrofidagi   bazmi   tasvirlangan.   Bu   erda‘ ‘
Temur   boy   tikilgan   soyabonda   kompozitsiya   markazida;   uning   oldida     uch   yigit
(shoxning   oilasidan   ekanligi   ko rinib   turibdi)   bayramona   kosa   oldida,   atrofida	
‘
shaxar   ayonlari   kamon   o qlarida,   hizmatkorlar	
‘ ,   musiqachilar,   lekin   bularning
barchasi   tinch   hurmatli   etiketli   ko rinishda   turmay,   balki   turli   yo llarga	
‘ ‘
qaratilgan. Bu osoyishtalik sahnasi huddi jang sahnalari singari dinamikali- bir-biri
bilan   kesishuvchan   figuralar   va   chalkash   qomatlar,   daraxtning   ezilgan   tanasi   va
shoxlari,   ularning   barchasi   yorqin   lovullagan   kolorit   ranglarning   boyligini
ifodalaydi.
1628   yilgi   «Zafarnoma»   illyustratsiyalari   1676   yilgi   Muxamad-S h arifning
«Bo ston»   miniatyuralariga   stili   bo yicha   yaqin.   Bunga   sabab   balki   12   yil	
‘ ‘
avvalgi ustalar yaratgan yoki ularning uslubidagi izdoshlari bajargan.
S h u miniatyuralar ichidagi jang saxnalariga bag ishlangan tasvirlardan biri	
‘
bu- «To xtamish armiyasi bilan to qnashuv» deb nomlanadi. 1431 yil o zining	
‘ ‘ ‘
ashaddiy   dushmani   oltin   O rda   xoni   To xtamishxon   ortidan   kuzatib,   Temur	
‘ ‘
ularni   Kavkaz   g orlarigacha   quvib   borib,   xal   qiluvchi   jangni   amalga   oshirdi.	
‘
Temur   shaxsan   tanlangan   askarlari   bilan   tongda   jangga   otlandi.   Daryodan   o tib,	
‘
shamol kabi ularga tashlanib, dushmanini o zining charaqlab turgan qilichi bilan	
‘
qira boshladi. Tepalik dushman qoni bilan qoplanib g oliblik g unchasi ochildi.»	
‘ ‘
deya tariflaydi Yazdiy o z kitobida. Bu rangda so zlar miniatyuraning umumiy u	
‘ ‘
slubida aks etgan. Unda soni kam bo lgan inson qatnashgan bo lsada, guyo ikki	
‘ ‘
armiyaning   jangi   kelayotganini   tasvirlagandek   tuyuladi.   Hammasi   va   barchasi
kuchli   xarakatda   qiyin   burilishlarda   berilgan.   Ko m-ko k   osmonda   kichik	
‘ ‘
bulutlar fonida, yirik qizg ish bargli yagona daraxt ulkan o rta Osiyo tog lariga	
‘ ‘ ‘
o xshash   Kavkaz   tog lari   fonida.   Ranglar   gammasi   yorqin   bir-biriga   o tuvchi	
‘ ‘ ‘
kontrasti   syujetning   umumiy   badiiy   echimini   ochib,   uning   ranglar   zo riqishini	
‘
kuchaytiradi. Xulosa.
Bitiruv malakaviy mavzusining izlanishida biz bir nechta xulosaga keldik. 
Badiiy   bezatilgan   Sharq   qo`lyozma   kitoblari,   kitobat   san'ati   xam   ilmiy -
tarixiy,   xam   badiiy   -   estetik,   xam   ma'naviy   -   ma'rifiy   qiymati   bilan   umumjaxon
madaniyati   xazinasi   bilan   noyob   san'at   asarlari   sifatida   munosib   o`rin   egallagan.
Ushbu   san'atning   tarkibiy   qismi,   Sharq   xalqlarining   mushtarak   badiiy   merosi   va
iftixori   bo`lmish   miniatyura   san'ati   ko`p   yillar   mabaynida   asosan   sharqshunoslar,
etnograflar,   san'atshunoslar,   filologlar   va   tarixchilarning   diqqat   markazida   bo`lib
keldi.
Chunonchi,   Sharq   miniatyura   san'atining   yetuk   tasviriy   san'at   turi   sifatida
uning mazmuni, qoyasini badiiy estetik idrok etish jarayonida ularda tasvirlangan
ijtimoiy   xayot,   tarixiy   evalyusiyalar,   personajlarning   ichki   dunyosi,   adabiy   asar
miniatyura   mualliflarini   aks   ettirayotgan   voqea   va   xodisalarga   nisbatan
ifodalangan   o`zlarining   falsafiy   muloxazalari,   qarashlari,   bu   voqea   va
xodisalardagi   etnik   xususiyatlarni   anglab   yetish,   baxo   berish   va   ular   asosida   o`z munosabatlarini amaliy, tasviriy ko`rinishda ifodalash muqim aqamiyat kasb etadi.
Bu masalani bir tomoni. Yana bir muxim masala  -  o`quvchilarga Sharq miniatyura
san'atining   jaxon   madaniyatida   tutgan   o`rni,   Sharq   miniatyura   maktablari   va
markazlari,   ularda   mavjud   bo`lgan   badiiy   umumiylik   va   tafovutlarning   sabablari,
bu maktablarni zabardast vakillari xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar. Shuningdek,
Sharq   miniatyura   san'atining   mustaqil   san'at   turi   sifatida   shakllanish   tarixi,   uning
san'atning   boshqa   turlari,   xususan   adabiyot   bilan   boqliqligi,   xar   bir   asardagi
taraqqiyot   darajalarini   shu   zamonni   ijtimoiy   -   siyosiy   va   madaniy   xayoti   bilan
boqliqligi xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar.
Sharq   miniatyuri   san'atini   o`rganish,   ayniqsa   uning   tasviriy   usullari   aks
ettirilgan   tasviriy   lavxalarda   milliy   xarakterdagi   qarashlarni   qo`llash   usullaridan
baxobar   bo`lish   bilan   bir   qatorda   ularni   turlashtirish   prinsiplari   bilan   xam   tanish
bo`ladilar.   Masalan   o`rganiladigan   asar   personajlarining   o`rganish   jarayoni
to`garak   qatnashchilari   uchun   samarali   bo`ladi.   Faqat   Sharq   miniatyuralaridagi
qaxramonlarning   o`rganish   jarayoni   qator   tarbiyaviy     pedagogik   masalalarning–
yechimini   ochib   berish   va   xal   etish   imkonini   beradi.   Jumladan   bu   jarayonda
o`quvchilar   Sharq   miniatyura   san'atidagi   o`ziga   xos   tasviriy   usullardan   tashqari
tasvirlangan   personajlarning   liboslarini   o`rganish   orqali   ilmiy   va   badiiy   axamiyat
kasb etuvchi tarixiy sana va voqealardan voqif bo`ladilar, personajlarning tabaqasi,
yosh kategoriyasi xamda kasbi - kori to`qrisida tasavvur oladilar. Xuddi shu tamoyil
asosida   Sharq   miniatyura   san'atida   o`z   ifodasini   topgan   badiiy   naqqoshlik   va
ganchkorlik   namunalari,   ayniqsa   saroylar,   qabulxonalar,   istiqomat   qiladigan
joylarning,   interyerlarini   bezashda   sharqona   me'morchilikdagi   an'analarini
qo`llanish xususida ma'lumotni boyitadilar.
Sharq   miniatyura   san'atida   Kamoliddin   Bexzod   va   uning   takrorlanmas
badiiy   tasviriy   maxorat   maktabi   san'atdagi   kamolot   namunasi   bo`lgan   bo`lsa,
Temuriylar   davri   ilm   -   fani,   ayniqsa   adabiyotga   miniatyura   san'ati   yuksaklikka
erishdi. Umuman ilm  -  fan va madaniyatning oltin asri bo`lib tarixga kirdi.
Miniatyura san'ati asarlarini idrok etishda uning funksional vazifalari badiiy
bezatilgan   qo`lyozma   asarlarining   tarkibiy   qismi,   ajralmas   badiiy    	
– grafik elementi sifatida qarash lozim. Bunday yondashish tadqiqotchilarning bu durdona
san'atdagi sintezni ilq’ash, ularning xamoxangligini ta'minlovchi omillarni aniqlash
va taxlil kilish imkonini beradi. Jumladan so z bilan tasvir birligidagi badiiy matn’
va badiiy  tasvir   sintezi,  badiiy bezatilgan  qo lyozma  asarlarini  yaratilishida  turli
’
kasb   egalari   -   xattot,   naqqosh,   muzaxxib,   lovvox   va   musavvirlarning   ijodiy
hamkorligining   samarali   yuksak   badiiy   qiymatga   ega   bo lgan,   badiiy   jixatdan	
’
mukammal   bezatilgan   qo lyozma   asarlarini   yaratilishini   asosiy   zamini   ekanligi	
’
xaqida taassurotga ega bo`ladilar. Masalaga shu tariqa yondashish xattotlik badiiy
nakkoshlik   kabi   miniatyura   san'atiga   aloqador   bo lgan   san'at   turlaridan   alohida	
’
mashq’ulotlar o tkazish imkonini berildi.	
’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati:	
‘
1. Karimov   I.A.  Amir   Temur   haqida   so z.     Toshkent:   O zbekiston.   199	
‘ – ‘ 6 .
 62	
–   b.
2. Karimov I.A. Tarixsiz xotirasiz kelajak yo q.  Toshkent:  Sharq,  	
‘ – 19 98. 	–
148 b.
3. Karimov I.A. O zbek xalqi xech qachon xech kimga qaram bo lmaydi. 	
‘ ‘ –
Toshkent: O zbekiston, 2005 – 448 b.	
‘
4. Prezident   Islom   Karimovning   O zbekiston   XXI   asr   bo sag asida:	
‘ ‘ ‘
xavfsizlikka   tahdid,   barqarorlik   shartlari   va   taraqqiyot   kafolatlari   asarini
o rganish   bo yicha   Metodik   Qo llanma.   Toshkent:   Universitet.   1997.	
‘ ‘ ‘ –
 156 b.
–
5. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat engilmas kuch. -Toshkent: Ma naviyat,	
’ ’
2008 yil.   148 b.	
– 6. Milliy   istiqlol   g oyasi:   asosiy   tushuncha   va   tamoyillar.   -Toshkent:   Yangi‘
asr avlodi. 2001.    206 b.
–
7. Karimov  I.A.  Demokratik  islohotlarni   yanada  chuqurlashtirish  va   fuqarolik
jamiyatinin   shakllantirish mamlakatimiz   taraqqiyotininng   asosiy	
–
mezonidir. 19- jild.   Toshkent: O zbekiston, 2011.   345 b.	
– ‘ –
8. Karimov   I.A.   Tarixiy   xotira   va   inson   omili buyuk   kelajagimizning	
–
garovidir.   Toshkent: O qituvchi, 2011.   144 b.	
– ‘ –
9. Karimov   I.A.   O zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.     Toshkent:	
‘ –
O zbekiston, 2011.   440 b.	
‘ –
10. Karimov I. A. Bizning yo limiz demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va	
‘
modernizatsiya   jarayonlarini   izchil   davom   ettirish   yo lidir.     T.:	
‘ –
O zbekiston, 2012. 	
‘ –   312 b. 
11. Karimov I.A. Mustaqillik barcha ezgu reja va marralarimizning mustahkam	
–
mezonidir // O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning davlat	
‘
mustaqilligining   22   yilligiga   bag ishlangan   tantanali   marosimdagi   tabrik	
‘
so zi. Xalq so zi. 2013 yil 2 sentyabr.	
‘ ‘
12. Karimov   I.A.   Amalga   oshirilayotgan   islohotlarimizni   yanada
chuqurlashtirish   va   fuqarolik   jamiyati   qurish yorug   kelajagimizning	
– ‘
asosiy   omilidir   //   O zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.   Karimovning	
‘
O zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   21   yillligiga   bag ishlangan	
‘ ‘
tantanali marosimdagi ma ruzasi. 	
’ O`zbekiston ovozi. 2013  yil 10 dekabr.
13. Karimov   I.A.   Tinchlik   va   ahillik     mamlakatimiz   taraqqiyoti   va   xalqimiz	
–
farovonligimiz   asosidir   //   O zbekiston   Respublikasi   I.   A.   Karimovning   9-	
‘
may   Xotira   va   qadrlash   kuni   munosabati   bilan   so zlagan   nutqi.	
“ ”	‘
O`zbekiston ovozi  2014 yil 10 may.
14. O zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2014   yil   6   fevraldagi   PQ-2124-	
‘
sonli   O zbekiston   Respublikasida   yoshlarga   oid   davlat   siyosatini   amalga	
“	‘
oshirishga qaratilgan qo shimcha chora-tadbirlar to g risida gi Qarori //	
‘ ‘ ‘ ”
Turkiston . 2014   yil 8 fevral.
15. Abdullaev N. San at tarixi.  Toshkent: O qituvchi, 1987. -272 b. 	
’ – ‘ 16. Buyuk Temur davlati.   T– oshkent : CHo lpon	‘ ,  1996 .    160	–   b .  
17. Ali M. Amir Temur chamani.   T	
– oshkent:  O zb	‘ ekiston . 2006 .    217	–   b .
18. Amir   Temur   va   uning   jaxon   tarixidagi   o rni   mavzuidagi   xalqaro	
‘
konferensiya materiallari.  Toshkent., 1996 yil. -128	
–   b.
19. Amir   Temur   jaxon   tarixida   tutgan   o rni.	
’   M as ul   muxarrir   X.Karomatov	’ .
Toshkent: 	
– SHarq, 2001 .   140 b	– . 
20. Ahmedov B.   Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida (Risola)	
‘ .
Toshkent:	
–  O qituvchi,	‘   1996.    312 b.	– .
21. Ashrafiy M. Temur va Ulug bek davri Samarqand miniatyurasi. –Toshkent:	
‘
G .G ulom nomidagi adabiyot va san at nashriyoti. 1996	
‘ ‘ ’ .    88	–   b.
22. Ashrafi   M.M.   Buxarskaya   shkola   miniatyurnoy   jivopisi.   –Toshkent.,   1974.
 28 s.	
–
23. Ashrafi   M.M.   Bexzad   i   razvitie   buxarskoy   shkolы   miniatyurnoy   jivopisi
XVI v. Dushanbe,1987. –  123 s.
24. Ahmedov B.   Amir Temur darslari.  –Toshkent : SHarq,   2001.  – 144 b .
25. Bo‘riev O. Amir Temur .   –Toshkent : CHo‘lpon.   1996.  – 416 b .
26. Ibn Arabshoh.  Ajoyib al-maqdur  fii  tarixi  Taymur/  So‘z  boshi, arab tilidan
tarjima   va   izohlarni   filologiya   fanlari   nomzodi   U.Uvatov   tayyorlagan.
Mas’ul muxarrir A.O‘rinboev. 1-kitob.  –Toshkent.,  1992.  – 156 b.
27. Ismailova   E.M.   Iz   istorii   miniatyurы   Maverannaxra   i   stran   Srednego
Vostoka. –Toshkent. 2001. –  100 s. .
28. Ashrapova I. Kamoliddin Behzod.  Toshkent., 1982.	
–    126 b.	– 29.   Karim   G .   Sohibqiron   va   alloma:   tarixiy   qiyosalar.   T‘ – oshkent :   SHarq.
2002. –  240 b .
30. Norqulov   N.,   Nizomiddinov   I.   Miniatyura   tarixidan   lavhalar.   –Toshkent:
G afur G ulom, 1970. –	
‘ ‘  144 b.
31. Norqulov N. Kamoliddin Behzod.   Toshkent: 	
– Fan ,  1964 .   147 b.	–
32. Oydinov   N.   O zbekiston   tasviriy   san ati   tarixidan   lavhalar.   Toshkent:	
’ ’ –
O qituvchi, 1997.   158 b. 	
’ –
33. Polyakova E.A., Raximova Z.I.  «Miniatyura i literatura Vostoka: Evolyusiya
obraza cheloveka» .  Toshkent., 1992.   125 s. 	
– –
34. Pugachenkova   G.A.   Sredneaziatskie   miniatyur ы   XVI-XVIII   vekov   v
izbrann ы x obrazsax. –Toshkent., 1992. – 98 s.
35.   Samarqandiy.A.   Matlai   sa’dayn   va   majmai   baxrayn.   –Toshkent:
O‘zbekiston, 2008. – 632 b.
36. Sattoriy   X.   Amir   Temur   sevgan   yurt .   Badialar.   –Toshkent:   O‘zbekiston.
1996.   -128   b .
37. Temur   va   Ulug bek   davri   tarixi.   Bosh   muxarrir   A.Asqarov.	
‘   Toshkent	– :
Qomuslar bosh taxririyati . 1996.   218 b.	
–
38. Usmonov O. Kamoliddin Behzod va uning naqqoshlik maktabi. –Toshkent:
Fan, 19 9 7. –  189 b.
39. Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod.  Toshkent: A.Qodiriy	
–
nomidagi xalq me rosi nashriyoti., 2000. – 48 b.	
’
40. SHarq   miniatyura   maktablari.   Maqolalar   to plami	
‘ .   Toshkent	– :   Adabiyot
va san at nashr	
’ iyoti ,   1989.    184 b.	–
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.
  • Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish
  • Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский