Sharq miniatyura san'ati va namoyondalari, maktablari (Samarqand va Xirot) - Tasviriy san'at - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	1.0MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tasviriy san'at

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Sharq miniatyura san'ati va namoyondalari, maktablari (Samarqand va Xirot)

Sotib olish

Sharq miniatyura san'ati va namoyondalari, maktablari
(Samarqand va Xirot)
mavzusidagi
Bitiruv Malakaviy Ishi

MUNDARIJA:
Kirish 3-7……………………………………………………………………………
I BOB. Sharq miniatyura san'ati maktablari va namoyondala ri
1.1. SHar q miniatyura maktablari va ularning qisqacha tarixi.............................8-14
1.2. Kamoliddin Bexzod va Hirot maktabi 15-31
……………………………………
II BOB. Temur va Temuriylar davrida Samarqand va Hirot madaniyati
2.1. Temur va Temuriylar davri tasviriy san ati va maktablarining rivojlanishi…
’ …
……………………………………………………………… 32-38
2.2. Temur davri qo lyozmalariga ishlangan miniatyuralar va ulardagi Temur
‘
obrazining tasvirlanishi…
…………………………………………………… .39-46

Xulosa 47-48
…………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar r o
’ yhati 48-50 ……………………………………………

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O zbek xalqi qadimdan o zining‘ ‘
san atsevarligi, san atning barcha turlarini qadrlashi bilan nom chiqargan.
’ ’
Ayniqsa, xalqimiz orasida musavvirlik san ati yuksak qadrlangan, musavvirlarga
’
alohida hurmat-e tibor ko rsatilgan. Asrlar osha insonlarga go zallik hadya etib
’ ‘ ‘
kelayotgan musavvirlik, ayniqsa, uning o ziga xos yo nalishi bo lgan
‘ ‘ ‘
miniatyura san ati uzoq yillar davomida shakllangan, sayqallangan ijod turidir.
’
Sharq miniatyurasining nozik jihatlari, murakkabliklari ijodkordan katta mehnat va
izlanishni talab etadi. Miniatyura asarida tabiatni, inson-u jonzotlarni, bir qarashda
biz anglamaydigan go zallikni tasvirlab, uni yuksak san at asariga aylantirish
‘ ’
uchun ijodkor keng bilim va mahorat, yuksak saviya, did va qobiliyat sohibi
bo lishi lozim.
‘ S h undagina u yaratgan asar haqiqiy san at asari darajasida ’
e tibor topadi
’ 1
. Bir so z bilan aytganda, musavvirning asarlarini qog ozga ‘ ‘
ko chgan ko ngil deb ta riflash mumkin.
‘ ‘ ’ Min i atyuralar chizish tarixi tosh
davriga borib taqaladi. Avval toshlarga, keyin hayvonlarning terilariga chizish
orqali shakllanib, rivojlanib borgan. XIV-XVII asrlarga kelib bu soha yuksak
darajada kamol topgan. Aynan shu davrga kelib, “Samarqand miniatyura maktabi ,
”
Hirot miniatyura maktabi , "Buxoro miniatyura maktabi", "Boburiylar miniatyura
“ ”
maktabi" singari ushbu yo nalishdagi qator ijodiy maktablar vujudga kelgan. XV-
‘
XVII asrlarda Markaziy Osiyo tasviriy san at maktablarida portret janri hamda
’
tarixiy voqealar tasviri uzviy va izchil mavzuga aylanganligi kuzatiladi. Masalan,
Buxoro miniatyurasiga e tibor qaratilsa, asosan tabiat go zalliklariga oshuftalik
’ ‘
tasvirlangan. Xirotda esa odamlarning qiyofasini tasvirlash ommalashgan. Bu
xususda tarixiy manbalarda juda ko p ma lumotlar keltirilgan. Sharq
‘ ’
miniatyurasi rivojida mashhur rassom Kamoliddin Behzodning xizmatlari
nihoyatda katta bo lgan. O sha davrda Xirot musavvirlik maktabi tengsiz,
‘ ‘
shuhrati juda baland edi. Xirotda yashab, ijod qilgan ulug mutafakkir Alisher
‘
1
Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar. Toshkent: O’qituvchi, 1997. –B. 25.
’ ’ –

Navoiyning mashhur "Xamsa"siga kiritilgan turli g azal va dostonlar uchun‘
ishlangan miniatyuralarda o sha davrning bu sohada erishgan yutuqlarini,
‘
musavvirlarning qalb ko rini, mahoratini anglash mumkin. Darhaqiqat,
‘
miniatyuralardan biz tariximizni, o zligimizni anglaymiz. Shu sababdan
‘
miniatyuralar nafaqat san at asari, balki o z davrining ijtimoiy-siyosiy
’ ‘
voqeliklarini aks ettiruvchi manba sifatida ham ahamiyatlidir.
Mavzuning o r
‘ g anilishi Mustaqilligimiz sharofati bilan o`zbek xalqi
o`zligini taniy boshladi. Uning boy tarixi, madaniyati o`rganila boshlandi. Bugungi
kunda O`zbekiston jaxonning eng qadimiy madaniy markazlaridan biri bo`lgani
isbotlanmoqda.
Qadimgi nodir qo`lyozmalar ichida bizgacha saqlanib kelgan nafis, mo`'jaz
rasmlar alohida o`ziga xos go`zallik, nafosat olamiga ega. Ulardagi yorqin ranglar,
nozik chiziqlar va ajoyib mutanosiblik xamon tomoshabinga estetik zavq
baqishlaydi. Shuning uchun xam bu rassomlar obidalari jaxonning eng nufizli
muzey, kutubxona va majmualarida asrab-avaylanmoqda. Jaxon t asviriy san'ati
xazinasida munosib o`rin olgan miniatyuralar Sharq xalqlarining mushtarak badiiy
merosidir. U an'anaviy kitobat san'atining tarkibiy qismi bo`lib, qadimgi nodir
qo`lyozmalarni ziynatlash bilan birga, mazkur asarlaridagi ilqor insonparvarlik
g oyalari, oliyjanoblikka bo`lgan intilish, go`zallik to g risidagi tasavvurni
’ ’ ’
ifodalashga xam xizmat qilgan. Turli san'atkorlar-xattot, rassom, muzaxxib,
muqovasoz va boshqalarning ijodiy hamkorligida yaratilgan nodir qo`lyozmalari
o`rta asr madaniy, ijtimoiy xayotini hamda badiiy-estetik qarashlarini o`rganishda
qimmatli manbalardan xisoblanadi.
Yaqin va O`rta Sharq madaniy markazlari bo`lmish Bog dod, Tabriz,
’
Samarqand, Buxoro, Xirot, Sheroz kabi shaharlarda X-XIX asrlar davomida
maxsus miniatyura maktablari mavjud bo`lib, ba'zan yuksak darajada rivojlangan,
ba'zan esa tanazzulga yuz tutgan. Har bir rassomlik markazida o`ziga xos badiiy-
ifodaviy xususiyatlar yuzaga kelishi bilan birga ularning barchasi Sharq miniatyura
san'atining ranglar sofligi va yorqinligi, chiziqlarning nafisligi va nozikligi, tasviriy

uslubning dekorativ xosiyati bilan xarakterlanadi.
Nodir qo`lyozmalar kitoblari, miniatyura nodir qo`lyozmalar ziynatlari
bo`lmish shams, zarvarak, unvon, xoshiya naqshi, lavxa, xotima kabi bezaklar
bilan umumiy uslubiy uyqunlikka ega. Bu kitob ziynatlarning dekorativ xususiyati
ular yaratilgan davr dunyoqarashi, tafakkur tarzi bilan bevosita bog liqdir.’
Nafis mo`'jaz rasmlar asosan ilmiy, badiiy va tarixiy asarlarning nodir qo`l
yozmalarini bezashga xizmat qilgan. Rassomlar asarlarning yetakchi g
’ oyalari va
asosiy qa h ramonlari siymolarini ranglar vositasida ifodalaganlar. Shu sababli
miniatyura san'ati taraqqiyotiga Sharqning atoqli allomalari Muxammad Ibn Muso
al-Xorozimiy, Abu Rayxon Beruniy, mutafakkir va shoirlari Abulqosim Firdavsiy,
Nizomiy-Ganjaviy, Amir Xusrav Dexlaviy, Abduraxmon Jomiy, Alisher Navoiy
hamda mashxur tarixchilar Fazullox Rashiddin, Sharafiddin Ali Yazdiy va
boshqalarning asarlaridagi ilg’or insonparvarlik g oyalari ijobiy ta'sir ko`rsatib,
’
uning asosiy taraqqiyot yo`nalishini yetakchi badiiy estetik prinsiplarini
shakllanishiga xizmat qilgan.
Qadimgi nodir qo`lyozmalar yuksak qadrlanib kelingan. Shuning uchun xam
ularni yig ish, o`rganish bilan san'at ixlosmandlari uzoq vaqtdan buyon
’
shuq’ullanib keladilar. Ammo miniatyura san'atini chuqur o`rganish asosan XIX
asr oxiri va XX asr boshlariga to` g
’ ri keladi. Bu sohada yirik chet el olimlaridan
F. Martin, Arnold, B.Robinson, B. Grey va boshqalar Sharq miniatyura
namunalarini ilmiy taafsivga olish eng yaxshilarni chop ettirish, yetakchi
maktablar taraqqiyoti va tarixni o`rganish hamda targ ib qilishda qator muhim
’
ishlarni oshirdilar. Ammo ularning tadqiqotlarida, rasmlar taxlilida yuzakilik,
Sharq xalqlari hayotini yaxshi bilmaslik kabi nuqsonlar uchrab turadi.
O`zbekistonda Sharq miniatyura san'atini ayrim rasmli qo`lyozmalar bilan
tanishish olimlarimizning maqolalaridan boshlangan. Umuman respublikamizda
Sharq tasviriy san'ati miniatyurasini o`rganishda yetakchi olimlar xizmati alohida
taxsinga sazavor. Sharq miniatyura san'atini respublikamizda o`rganishda,
dunyoning eng nufuzli va muzey va kutubxonalaridan qidirib topishda Xamid
Sulaymonovning xizmati ko`zga yaqqol tashlanadi. Olim ta'rif bergan

«Boburnoma rasmlari» hamda F.Q.Sulaymanova bilan xamkorlikda chiqargan
«Alisher Navoiy asarlariga ishlangan rasmlar» nomli albomlarni keng jamoatchilik
qizg in kutib oldi. Shuni mamnuniyat bilan qayd etish kerakki, keyingi vaqtda’
respublikamizda Sharq miniatyurasi va kitobat san'atini o`rganuvchilar safi
kengayib bormoqda. Ayniqsa bular orasida o`z maqolalari va muxim tadqiqotlari
bilan N.Norqulov, I.G.Nizomitdinov, A.Murodov, O.Usmonov, E.M.Ismoilova,
F.Q. Sulaymonova va boshqalar alohida ajralib turadilar.
Yuqoridagi olimlarimizdan G.A.Pugachenkova va O.Galerkinalar qalamiga
mansub «Миниатюры Средней Азии» kitobida ham biz tanlagan mavzuga oid
mulohazalar bitilgan. Unda asosan, Sharq miniatyurasining kelib chiqishi, uning
tarixi, an’analarini, Temur va Temuriylar davriga bo‘lgan qarashlari haqida so z
‘
yuritilgan. Kitobda Temur va Temuriylar davridagi tendensiyalar haqida, davr
ustalari, naqqosh, hattotlari, temuriylar sulolasining san ati haqida bayon etilgan.
’
Turli xil yozuvchi arboblarining asarlariga ishlangan miniatyuralari bo yicha ham
‘
yozilgan. Eng ko p izlangan professor olimlarimizdan G.A.Pugachenkovaning
‘
«Среднеазиатские миниатюры XVI-XVIII веков в избранных образах» nomli
qo‘llanmasida asosan illyustrativ materiallarni jamlagan. Bunda h am u O ‘ rta asr
miniatyura tarixi asarlari va ulardan q isman tushunchalar bergan. Qay usulda
tarixiy shaxsni tasvirlash savoliga birinchi bo lib E.Polyakova va E.Ismailovaning
‘
hamkorligidagi ishi javob beradi 2
. Bu ishlarida mualliflar, tarixiy shaxsning badiiy
interpritatsiyasidagi muammosini olib chiqqanlar. Ular bu maqolalarda qo lyozma
‘
va miniatyuralarni ham solishtirib chiqqanlar.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari
Mazkur bitiruv malakaviy ishimizda biz quyidagilarni maqsad va vazifalar
qilib belgiladik;
- S h arq miniatyura maktablari va ularning qisqacha tarixini o rganib chiqish;
‘
- Temur va Temuriylar davrida Samarqind va Hirot madaniyatini manbalar
asosida tahlil etish;
- Temur va Temuriylar davri tasviriy san ati va maktablarining rivojlanish
’
2
Полякова Е, Исмаилова Э. «Этикетность и реалистич ность в некоторых миниатюрах Бехзада и «Зафар-
наме» Шарафиддина Али Язди», -Москва, 1992, -С, 56,

jarayonlarini o rganish;‘
- Temuriylar davri qo lyozmalariga ishlangan miniatyuralar va ulardagi Temur
‘
obrazining tasvirlanishini tahlil qilish.
- Amir Temur timsoli tarixiy adabiyotlarda va miniatyuralarda qanday
echilganligini yoritib berish.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy asoslari . O zbekiston Respublikasi
’
Prezidenti I.A.Karimovning risola, ma'ruza, nutqlarida, xukumat xujjatlarida,
diyorimiz hamda xorijiy olimlarning tadqiqotlarida bayon etilgan ijtimoiy tarixiy
jarayonlarni, ularning umumiy va o ziga xos xususiyatlarini tahlil etishning
’
kontseptual nazariy qoidalari va tamoyillari tashkil qiladi.
Mavzuning amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati
shu bilan xarakterlanadiki, ushbu tadqiqot orqali O zbekiston tarixini,
’
O zbekiston madaniyat tarixi, Tasviriy va amaliy san at tarixini to ldirilishi
’ ’ ’
bilan ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, san`at, madaniyat kolleji talabalari hamda I jtimoiy - madaniyat
yo nalishi talabalari uchun manba vazifasini bajaradi.
’
Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yhatidan iborat.
‘

I BOB. Sharq miniatyura san'ati maktablari va namoyondalari.
1.1. SHar q miniatyura maktablari va ularning q is q acha tarixi
Qadimdan Markaziy Osiyo, Misr, Xitoy, Yaponiya, Xindiston kabi
mamlakatlarda tasviriy san atning ancha qiyin grafik chizmalari paydo bo lgan.’ ’
Misr qadimdan tasviriy san at maktablariga ega bo lgan davlatlardan biridir.
’ ’
Tasviriy san at borasida nazariy bilimlarni ilmiy pedagogik jihatdan talqin etish
’
masalasiga san at tushunchasining o zini taxlil qilish orqali yondoshish
’ ’
maqsadga muvofiqdir 3
. Odamlar tomonidan biron-bir ish, narsa, buyum va
xakozalarning moxirlik bilan bajarilishi va maromiga etkazish inson mexnatining
san atkorona bajarilganini bildiradi. Demak, pedagoglarning xam o z mexnatini
’ ’
puxta, chiroyli, kam-ko stsiz bajarishi san atkorlik namunasi bo lib
’ ’ ‘
xisoblanadi. Ta lim-tarbiya berishda tasviriy san at tushunchasining o zi
’ ’ ‘
qanday xarakterga ega ekanligi alohida ilmiy pedagogik taxlilni taqozo etadi.
Tasviriy san at-eng
’ q adimiy va keng tar q algan san at turlaridan biridir. U keng ’
ma noga ega. O z o rnida xaykaltaroshlik, rangtasvir, amaliy san at va grafika
’ ‘ ’ ’
kabi turlarga bo linadi.
‘ Turlari xam o ‘ z o ‘ rnida yana bir q ancha janrlarga
b o
‘ linib ketadi. Tasviriy san at tur va janrlarini nazariy jihatdan o rganish, ’ ‘
shuningdek talaba, o quvchilarga mashg ulot yoki suhbat davomida
‘ ‘
ko rgazmali qurollar orqali o rgatishning uslubiy asoslari, yo l-yo riqlari
‘ ‘ ‘ ‘
metodik jihatdan alohida o ziga xos alifbosiga ega. Tasviriy san at voqealikni,
‘ ’
borliqni shakllar, chiziqlar, ranglar, buyoqlar surtmasi orqali ma lum bir
’
tekislikda, yuzada, makonda va xokozalar ijodkor (xaykaltarosh va rassom)
tomonidan tasvirlanadigan san atdir. Shuningdek, tasviriy san at maxobatli va
’ ’
dastgohli san at ko rinishlarga ega. Maxobatli deyilganda-hajm jihatdan bir
’ ‘
necha barobar katta me morchilik, me morlik-yodgorlik san atiga, shuningdek
’ ’ ’
biron-bir badiiy muhitga mo ljallangan tasviriy san at asarlari tushuniladi.
‘ ’
3
Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar. –Toshkent: G .G ulom nashriyoti, 1970. –B. 2
’ ’ 5.

Dastgoh bu asosan erkin ijodiy faoliyat tufayli yaratilgan asarlar tushuniladi, ularni
xoxlagan joyga qo yish, namoyish qilish mumkin bo ladi. ’ ‘
Ajdodlarimiz tarixi bizdan qancha uzoq bo lmasin va ularning diniy
‘
e tiqodlari o ziga xos bo lganligidan qat iy nazar biz bilan ularni bog lab
’ ‘ ‘ ’ ‘
turadigan nozik ko priklar bor. U xam bo lsa, ular yaratgan ajoyib san at
‘ ‘ ’
namunalari, ularning ma naviy qadriyatlari, umumiy dunyoqarashlarida insoniyat
’
tafakurining uzviy rivojlanishiga o z ta sirini o tkazib qolgan tushunchalari va
‘ ’ ‘
bilimlaridir. Shuning uchun xam zamonaviy rassomni har tomonlama
tarbiyalashda, shakllantirishimizda bunday o tmish meros namunalariga murojat
‘
qilib turishimiz, ularni ta lim jarayonida nafaqat o tmish namunasi sifatida, balki
’ ‘
uslubiy mukammal vositalar sifatida foydalanishimiz mumkin.
Eng qadimgi tasviriy san atdan farqli o laroq Markaziy Osiyo san at
’ ’ ’
maktabini Yunon san ati bilan uyg unlashgan namunalaridan ko rish mumkin.
’ ‘ ‘
Bu san at maktabini Iskandar izi bo ylab shakllangan tasviriy san at maktabi
’ ’ ’
deb atashga asoslar bor. Ma lumki, miloddan avvalgi 329-327 yillarda Iskandar
’
qo shinlari Markaziy Osiyo xududlarini makkorlik va xiyla bilan bosib olishgan.
‘
Y u non tili, madaniyati, san ati dinini targ ib qilishgan. Natijada yunonlashtirish
’ ‘
vujudga kelgan. Mahalliy xalqlar tasviriy va amaliy san ati bilan yunonlar
’
san ati o rtasida uyg unlashuv boshlangan, natijada yunon san atiga xos
’ ‘ ‘ ’
xaykaltaroshlik, devoriy rasmlar, amaliy san at namunalari paydo bo lgan.
’ ‘
Tasviriy san at tarixida xalqlarning aloqalarini bog lab turgan Buyuk ipak
’ ‘
yo lining xam ta siri katta bo lgan. Xalqlar o rtasidagi savdo-sotiq aloqalari,
‘ ’ ‘ ‘
ulardagi xar xil asbob-uskuna, qimmatbaxo san at namunalari orqali o tishi
’ ‘
natijasida tasviriy san atning uyg unlashuviga olib kelishi tabiiy bir xol edi.
’ ‘
Buyuk ipak yo li orqali xalqlar o rtasidagi aloqa tasviriy san atni nafaqat
‘ ‘ ’
uyg unlashuviga ta siri bo lib qolmasdan, bir-biridan andoza olib, boyib
‘ ’ ‘
borishiga sababchi bo lganini Kushonlar davrini o rganish jarayonida guvohi
‘ ‘
bo lamiz
‘ 4
. Tasviriy san atning ilg or namunalari qadimgi madaniy taraqqiy ’ ‘
4
Sharq miniatyura maktablari: maqolalar to plami. Toshkent:Adabiyot va san at. 1989. B. 184.
’ – ’ –

etgan o lkalar So g diyona (Zarafshon va Qashqadaryo viloyatlari), Baqtriya‘ ‘ ‘
(Surxondaryo, Janubiy-G arbiy Tojikiston, Shimoliy Afg oniston), Parfiya
‘ ‘
(Turkmanistonning Ashxabod viloyati, SHimoliy-G arbiy Eron), Choch
‘
(Sirdaryoning o rta xavzasi, xozirgi Toshkent viloyati, Janubiy Qozog iston)
‘ ‘
shuningdek Qadimgi Xorazm, Qadimgi Farg ona hududlarida mavjud bo lib
‘ ‘
kelganini ko ramiz. Qisqasi tasviriy san at borasida bebaxo asarlarini har bir
‘ ’
kishi bilishi lozim.
O zbekiston xududiga mansub qadimgi rangtasvir san ati o ziga xos
‘ ’ ‘
bebaxo namunalarga ega Afrosiyob rangtasvir san ati, Beshiktepa rangtasvir
’
san ati, Varaxsha san ati, kabi o tmishdagi mashxur rassomlarning ish tajribasi,
’ ’ ‘
bilimi shuningdek pedagogik maxoratiga e tibor qaratmoq lozim va bugungi
’
musavvirlarning shakllanishida san atimiz merosidan to g ri, unumli va ilmiy
’ ‘ ‘
asosida foydalanishimiz joizdir.
Biz ajdodlarimizning madaniyati va san ati sirlarini qanchalik o rganar
’ ‘
ekanmiz, ular qoldirlgan izlar aniqroq ko zga tashalanaveradi, qadimgi
‘
manzilgohlar, ular yaratgan madaniy-ma naviy meroslar haqida batafsil xikoya
’
qilaveradi. Biz ularni yaqindan o rganib dunyoqarshimizni boyitishimiz va tarixiy
‘
dalillar asosida tasviriy san at metodikasini yanada rivojlantirishga xissamizni
’
qo shishimiz kerak. Miniatyura san atiga kelsak, bu san at avvalo qog oz
‘ ’ ’ ‘
bilan bog liq. Arab olimi Ibn Nadimning yozishicha, 87 xijriy (melodiy 706)
‘
yilda dastlab Samarqandga kelganlarida qog ozsozlik korxonalarini ko rib
‘ ‘
xayratga tushgan, deb yozib qoldirgan. Bunday ustaxonalar Xivada, Qo qonda,
‘
Buxoroda, Samarqandda, Toshkentda va boshqa joylarda mavjud edi. Xiva xoni
Said Muxammad o z saroyida bir qancha xattotlarni, mohir naqqoshlar va
‘
rassomlarni to plagani ma lum bo lib, u kitobga ixlos qo ygan kishi edi.
‘ ’ ‘ ‘
Uning katta kutubxonasi bo lib, shu kutubxonada qo lyozmalar ko chirilar va
‘ ‘ ‘
bezatilar edi. Bundan tashqari Buxoro xoni Amir Olimxon saroyida xam mashhur
kutubxona bo lib, unda juda ko p miqdorda kitoblar to plangan va hattotlar
‘ ‘ ‘
shug ullanganlar. Xiva maktabiga mansub Xudoybergan-Devon malakali usta
‘

soatsoz bo lib u bir qancha kitoblarni bezaganligi ma lum. Buxoroda to g ilib‘ ’ ‘ ‘
o sgan shoir Axmad Donish
‘ (1827-29-1897) shoirlik bilan birga hattotlik ham
qilgan. Bir qancha qo lyozmalarni qayta ko chirib ularga miniatyuralar ishlagan.
‘ ‘
Buxoro muzeyida saqlanayotgan Lazzati va Niso" kitobiga ishlangan 27 ta
“
miniatyurasi juda ham xarakterlidir. Bu rassom ijodiy faoliyati yaxshi
o rganilmagan, keng kitobxonlar bu rassom bilan yaqindan tanish emas. Uni shoir
‘
deb bilishadi. Tasviriy san atning tarbiyaviy vazifalarini yuksak mutaxassislik
’
tayyorgarligiga ega bo lgan musavvirlar tomonidan amalga oshirilishi,
‘
tarbiyaning yanada mazmunli bo lishiga turtki bo ladi. Agar tasviriy san at
‘ ‘ ’
orqali tarbiya olib borilmas ekan, bunday ta lim sinadi va o z ta sirini
’ ‘ ’
yo qotadi
‘ 5
.
Bunday ta lim-tarbiyaning moxiyatini ulug mutaxassislar, olimlar, shoiru
’ ‘
yozuvchilar, musavvir-pedogoglardan K.Bekzod, Lutfiy, A.Jomiy, Z.Bobur,
D.Samarqandiy, Xondamir, Kamoliddin Attor, A.Yassaviy, Abu Nasr bin Arron,
Ulug bek, X.Abdulxay, Pir Said Ahmad va boshqalar juda yaxshi tushinishgan.
‘
Pir Said Ahmad va X.Abdulxay kabi rassomlar Samarqandda yashab ijod etgan va
ularni Osiyo miniatyurachilari qatorida eslashimiz mumkin. 1398 yili yaratilgan
miniatyuralar "Antigeologiyasi" o z mazmuniga egadir. Bu kitob Turkiyadagi
‘
davlat kutubxonasida saqlanmoqda. Turon (Qashqar)dan topilgan Moniy asarlari
Samar q and qog oziga bitilganligini tadqiqotchilar tomonidan aniqlagan. Moniy
‘
qadimning mashhur rassomi bo lgan. Uning asarlaridan namunalar topilgan
‘
"Xududul olam" (olam chegaralari) degan X - asr grafik asarlarida yozilishicha,
moniylar (Moniy ta limoti tarafdorlari) ning Samarqandda obru e tibori kuchli
’ ’
bo lib, hijriy 372 (melodiy 682) yilgacha ijodlari orqali katta nufuzga ega
‘
bo lganlar. Arxeologik yozma manbalarga asoslanib biz O rta Osiyo
‘ ‘
miniatyurasining tarixi juda qadim-qadimlardan tarqalganini ayta olamiz. O rta
‘
Osiyoda mashhur rassomlar, ustalar, naqqoshlar va haykaltaroshlar o tganligini
‘
tarixiy faktlar asosida isbotlay olamiz va O rta Osiyoda tasviriy san at va
‘ ’
5
Ashrafiy M. Temur va Ulug bek davri Samarqand miniatyurasi. Toshkent: G .G ulom nomidagi adabiyot va
‘ – ‘ ‘
san at nashriyoti. 1996. B. 18.
’ –

miniatyura san ati bo lmagan degan ba zi da volarni asossiz ekanligini isbot’ ‘ ’ ’
qilamiz. Bizga ma lumki O rta Osiyoda rivojlangan madaniyat va san at
’ ‘ ’
o choqlari Arab, Mug il bosqinchilari tomonidan yakson qilingan.
‘ ‘ Albatta,
Temur va Temuriylar davrida madaniyat juda ravna q topib gullab yashnagan. XIV-
XVI asrlarda Shar q mamlakatlarida, jumladan O
‘ rta Osiyoda rivojlangan bu
san at XVIII-XIX asrlarga kelib ancha tushkunlik darajasini boshidan kechirdi.
’
Bu davrda ya ni XVI-XVII asrlarda Boburiylar tomonidan tashkil qilingan
’
tamoyili yangi tasviriy san at maktabida O rta Osiyolik mashhur miniatyurachi
’ ‘
rassomlar etakchi rol o ynaganlar
‘ 6
. "Boburiylar" miniatyura maktabiga asos
solganlardan biri Mir Said Ali bo lib, XVI-XVII asr Xind yozma manbalarida
‘
yozilishicha, u o z zamonasining ko zga ko ringan mussaviri bo lgan. Mir
‘ ‘ ‘ ‘
Said Ali Termizda tavallud topgan, musavvirlik kasbini otasi, moxir rassom Mir
Mansur yoki usta Mansurdan o rgangan va tirikchilik taqozasi bilan Hindistonga
‘
borib qolgan. Bundan tashqari Hind miniatyura maktabida boshchilik qilgan O rta
‘
Osiyolik Muhammmad Murod, Muhammad Nodir Samarqandiylar va
Farruhbeklarning o z yurtini tashlab ketishlariga albatta O rta Osiyo
‘ ‘
xonliklarining tarqoqligi va madaniyatning uncha qadrlanmasligidan dalolat
beradi. Biz XVIII, XIX, XX asr boshlarida O rta Osiyoda bir qancha hattotlik
‘
ustaxonalari, moxir musavvir ustalaridan biri Kamoliddin Bexzod to g risida
‘ ‘
gapirar ekanmiz, u ijodiy faoliyatida Osiyoda tengsiz musavvir darajasiga
ko tarila olgan shaxsdir. Bexzod va uning shogirdlari tasviriy san atni ommaviy
‘ ’
darajada-jamiyat miqyosida ko tarishga erishgan musavvirlardir. Ularning
‘
g oyaviy tarbiyasiga qo shgan xissasi esa o ziga xos tasviriy san at
‘ ‘ ‘ ’
o qitishning uslubiy shaklini qoldirganligida bo lib, hozirgi kunda ham
‘ ‘
o zining baxosini yo qotgan emas. U ustoz sifatida o z shogirdlarini
‘ ‘ ‘
formalizmdan yiroq tutishga harakat qiladi. Buni isboti esa Bexzodning o ta
‘
qobiliyatli, inson sifatida juda mumin-qobilligi A lisher Navoiy tomonidan juda
yuqori baxolangan. Alisher Navoiyning va temuriylarning xomiyligi tufayli
tasviriy san at o ta talabga javob beradigan darajada rivojlangan.
’ ‘ Miniatyura
6
Abdullayev N. San at tarixi. T
’ – oshkent: O qituvchi. ’ 1987. – B . 27.

maktablari Shar q da juda rivojlangan b o‘ lib, turli nomlar bilan ataladi. Misol,
"Buxor o maktabi", "Boburiylar" miniatyura maktabi, "Sheroz" maktabi, "Asfaxon"
maktabi, "Yazd" maktabi, "Ba g
‘ dod" maktabi, "Tabriz " maktabi kabi yirik
tasviriy san at markazlari mavjud b
’ o ‘ lgan. Temur va Temuriylar davrida
Samar q and o
‘ zining ravn aq topishi tufayli ja h onni va G ‘ arbiy Evropa
davlatlarini h am lol q oldirgan edi. Ammo Samar q and miniatyura maktabi t o
‘ li q
yoritilmagan. Sharqning "Rafaeli" xisoblanmish K amoliddin Bexzod boshchiligida
kamol topgan Xirot maktabining shakllanishida Samarqand miniatyura
maktabining tutgan o
‘ rni mu h imdir. Samar q and Temuriylar davrida ilm-fan,
san at ravn
’ aq topgan davlatning poytaxti edi. Xirot maktabi Samar q anddek
san at va madaniyat
’ o ‘ cho g ‘ ining ajralmas bir q ismi b o ‘ lgan. Samar q andga
bostirib kelgan arablar ilk bor q o g
‘ ozni Samar q and sha h rida k o ‘ rishgan va lol
q olishgan. Demak, Samarqand tasviriy san at maktabi o ziga xos taxlilni kutib
’ ’
yotibdi. Ayniqsa "Samarqand devoridagi jang" asari (Turkiyada "Yulduz"
kutubxonasida) sa q lanmo q da 7
. Bu asarlarda Samarqand tasviriy san at maktabiga
’
xos portretlar ani q ligi va tabiat manzarasini yor q inligi bilan miniatyuralarga
o
‘ ziga xos uslub baxsh etgan. 1441-1442 yillarda noma lum musavvirlar ’
tomonidan Mirzo Ulu g
‘ bek tasvirining yaratilish davri Xirot maktabidan xam
avvalro q Samar q andda keng rivojlanganligining isbotidir. Ayni q sa,
"So h ib q ironning b o
‘ ladigan jang oldi majlisi" miniatyura asari di qq atiga
sazov o rdir. Bu asarda Temur va uning ayonlarining surati chizilgan. Bu asarga
"Xalil Mirzo Shoxrux" deb imzo chekilgan. Boburiy "Jaxongirning" guvohligida
"Agarda tasvirda musavvir nomi aniq qilib yozilmaganda edi, bu asarni
Kamoliddin Bexzod muyqalamiga mansub deyish mumkin edi". Chunki bu ish
uslubiy jihatdan Bexzod ijodiy maktabini eslatadi. Kamoliddin Bexzod
faoliyatidan ancha avval yaratilgan bu asarning muallifi Xalil Mirzo Shoxrux o z
‘
navbatida ustoz Bexzodning ustozi bo lgan. Ammo Jaxongir ta riflab ketgan bu
‘ ’
asar xali chop etilmagan.
7
Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod. Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq me rosi nashriyoti.,
– ’
2000. B
– . 1 8.

Xulosa q ilib aytganda Samar q and miniatyura maktabining sobiq talabalari
asarlarini keng o rganish, qidirib topish, shunday maktablar mavjudligini, ishlash‘
usullarini omillashtirish hozirgi davrning dolzarb masalalaridan biridir.
1.2. Kamoliddin Bekzot va Xirot maktabi
Kamoliddin Behzod (1455-1535) ning hayotn va ijodi O rta Osiyoda hukm
‘
surgan Temuriylar davri (1370-1506 y) ning so nggi ellik yiliga, Muhammad
‘
Shayboniyxon (1506 y) ning Movarounnahr va Xurosonda, Sa faviylar vakili Shoh
Ismoil Safaviyning Ozarbay jon, Eron hududlarida, Zahiriddin Muhammad
Boburning Qobulda (1505 y) da va Hindistonda (1525 y) ulkan saltanat tuzishi
davriga to g ri keladi. Amir Temur qurgan ulkan saltanat hududi va markazi
‘ ‘
keyincha yangi sulolalar tomonidan egallangan bo lsa-da, o sha davr mafkurasi
‘ ‘
islom dini va din asosida paydo bo lgan tasavvuf namoyandalari dunyoqarashi
‘
ijtimoiy hayotning ma naviy qiyofasini belgilovchi omil edi
’ 8
.
Ma lumki, 1370 yili saltanat tepasiga kelgan Amnr Temur o zining o ttiz
’ ‘ ‘
besh yillik hukmronligi davrida davlatning asosiy tayanchi Samarqandni ham
siyosiy, ham madaniy jihatdan jahoshshng eng go zal va obod
‘ shahriga
aylantirdi, uni mahobatli imoratlar, ajo yib bog u rog lar bilan bezadi.
‘ ‘
Qiyoslash uchun dunyoning Bag dod, Damashq, Parij kabi mashhur shaharlari
‘
nomlarini atrofdagi qishloqlarga berdi. Shahar madaniy hayotinn rivojlantirish
uchun esa Sohibqiron o zi zabt
‘ etgan mamlakatlarning olimu ulamolari, san at ’
va madaniyat namoyandalari, shoirlari, hunarmandlari, me morlari, quruvchilarini
’
Samarqand, Shahrisabz, Toshkent, Turkistonda va boshqa joylarda olib
borilayotgan obodonchilik ishlariga jalb qilgan. Temuriy lar davrida mamlakat
obodonchiligi uchun barcha davlat a yonlari o z imkoni va moddiy quvvati
’ ‘
etgancha imoratlar, bog lar, masjidlar, ko priklar qurishga intilganlar. Natijada
‘ ‘
XIV asr oxiriga kelib, Samarqand va Hirot jahonning obod va go zal shaharlariga
‘
aylan gan. Bu davrning ijodkorlnk ruhi va mahobatli imo ratlardagi etakchi g oya
‘
Shahrisabzda qurilgan Oqsaroy peshtoqiga bitilgan kitoba: «Agar bizning
8
Karomatov H. Amir Temur jahon tarixida tutgan roli. Toshkent: Sharq, 2001. B. 30.
– –

qudratimizga shubhalansangiz, biz yaratgan imoratlarga qarang», mazmuniga
to g ri keladi.‘ ‘ XIV asrda Samarqandga o sha davr tasavvufining ‘ kubraviya,
yassaviya va naqshbandiya tariqatini o rganish
‘ ga dunyoning barcha
shaharlaridan kishilar kelar edi. XIV asr ikkinchi yarmidagi Samarqandning
siyosiy va madaniy hayoti ustod Behzodning Sharafiddin Ali Yali diyning
«Zafarnoma» asariga ishlagan miniatyuralari da o zining badiiy aksini topdi. XV
‘
asr birinchi yar mini Temuriylar davlati madaniyatining eng yorqin davri, deyish
mumkin. Mirzo Ulug bek rahbarligida
‘ Samarqand yanada obod etilib, ilm-fan,
ayniqsa, max sus rasadxona qurilgach, ilmi nujum-astronomiya markaziga
aylanib, natijada mashhur «Ziji jadidi Ko ragoniy», ya ni 1018 yulduzning
‘ ’
astronomik jadvali tuzildi. Rasadxona ichlari burjlar tasviri bilan bezatildi.
Mirzo Ulug bek «Tarixi arba i ulusi Chin
‘ ’ giziy» nomli tarixiy asarni ta lif ’
qilishda shaxsan ishtirok etdi. Bu davrda Samarqand ilm-fan va ma
’ rifat
o chog i bo lib, bu shaharda ta lim olishni o sha
‘ ‘ ‘ ’ ‘ davr ziyolilari o zlari ‘
uchun zarur va shart, deb bili shardi. S h uning uchun bo lsa kerak, yosh
‘
Abdurahmon Jo miy ham ta lim olish uchun Hirotdan Samarqandga kelgan edi.
’
XV asr boshlarida Xuroson poytaxti Hirot shahri Shohrux Mirzo (1405 1447)
—
davrida, shaxsan shahzoda Mirzo Boysung urning fidokorona faoliyati tufayli
‘
san atkorlar, olimlar, xattotlar, rassomlar, sozanda
’ lar va shoirlar shahriga
aylangan edi. Usha davrda tuzilgan «Arzadosht»-«Arznoma»ga binoan saroy
kutubxonasida qirqdan ziyod ijodkorlar mavjud bo lib,
‘ ular manbashunoslik
sohasida, ayniqsa, «Shohnoma» va Amir Xusravning lirik ijodini, tarixchilar
Sharafiddin Ali Yazdiy, Hofizi Abro , shoirlar Nizomiy
‘ Ganjaviy «Xamsa»si,
«Kalila va Dimna», «Me roj
’ noma» kabi asarlarning qo lyozmalarini tiklab, ‘
ularni betakror rasmlar bilan ziynatlaganlar. Alisher Navoiyning ilm-fan, hunar va
san ag ahliga qilgan homiyligi o z samarasini berdiki, Temuriylar davri
’ ‘
madaniyati, san ati o zining eng yuksak cho q
’ ‘ ‘ qisiga ko tarildi. ‘
O zining betakror go zal san ati bilan nafaqat
’ ‘ ’ Sharq xalqlari, balki
butun dunyo xalqlari madaniyati tarixida sezilarli iz qoldirgan, uning taraqqiyoti
uchun barakali hissa qo ilgan zabardast san atkor Kamoliddin Behzod Hirotda
‘ ’

1455 yilda hunarmand-kosib oilasida dunyoga keldi. Manbalarda yozilishicha,
uning nomi Behzod bo lib, ‘ Hirot aholisi uni suyub, erkalab Qamoliddin, deb
cha qirishgan ekan. Alnsher Navoiy uni o z maktublaridan
‘ birida «ustod Behzod»,
deb ataydi. Behzod ota-onasidan juda erta ajraldi. Uni rassom sifatida Mirak
Naqqosh o z tarbiyasiga olib voya
‘ ga etkazadi va o zining Hirotdagi ‘
«Nigoristoni» (san at akademiyasi) da unga naqqoshlik hunarini o rgata
’ ‘
boshlaydi. O z davrining mashhur rassomi, miniatyurasoz
‘ Mirak Naqqosh uyidagi,
nigoristoiidagi ijodiy muhit, go zallik va nafosat Behzodni ham san at
‘ ’ va
hunarga havas qo yishga undadi, kelajakdagi taqdiri uchun
‘ ijobiy rol o ynadi. ‘
Bo lajak rassom gurli ustozlar
‘ d a n t a r b i y a o l g a n . M a n b a l a r d a B e h z o d
t a br i z l i k pir Sayid Ahmad shogirdi, deb ham ko rsatiladi. Pir
‘ Sayid esa
buxorolik Jahongir shogirdi, buxorodik Jahongir o z navbatida ustod Gung
‘
shogirdi bo lganligi
‘ qayd etiladi 9
.
XV asrdagi Hirot adabiy, badiiy-ilmiy, madaniyat olamida paydo bo lgan
‘
juda ko p shaxslar
‘ singari Behzodning ham ijodiy kamolotida Alisher Navoiy
hal qiluvchi rol o ynagan. Kamoliddin Beh
‘ zodning buyuk rassom, naqqosh va
miniatyurasoz bo lib
‘ etishuvi uchun asosiy omil bu uning ulug shoir bilan ‘
hamkorlik qilib, undan sehrgar san atning o ziga xos xususiyatlarini o rganib,
’ ‘ ‘
mutafakkir dahosidan bahramand bo la boshlaganligidir. Va yana eng muhimi,
‘
bu Behzodning o zida mavjud bo lgan etuk iste dod, o ta nozik va
‘ ‘ ’ ‘
takrorlanmas aql-idrok, nafis tasviriy san atga nisbatan juda zo r shavq hamda
’ ‘
ishtiyoq, ulardan tashqari, Behzodning ijodkor sifatida o ta meh
‘ natsevar,
zahmatkash bo lganligidir.
‘
Ko pgina Sharq manbalarida Kamoliddin Behzodning
‘ mohir san atkor ’
bo lib shakllanishida o sha davrda
‘ ‘ Hirot muhitidagi birtalay etuk rassomlar,
xattotlar, musiqashunoslarni biriktirib turgan Mirak Naqqosh boshliq «mashhur 40
san atkor» anjumani va o sha «nigoriston»ning serqirra, juda boy an analari
’ ‘ ’
ham hal qiluvchi rol o ynagani aytiladi.
‘ Kamoliddin Behzodning Alisher Navoiy
homiyligida va uning kutubxonasida bo lganligini yuqorida qayd
‘ etilgan shoir
9
Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida. Toshkent: O qituvchi, 1996. B. 36.
’ – ’ –

maktubi tasdiqlaydi. Ushbu fakt tafsi lotini o sha davr tarixchisi G iyosiddin‘ ‘
Xondamir «Xulo sat ul-axbor» asarida shunday ta kidlaydi: «Ustod
’ Behzod
zamonaning komil suratkashlaridan, balki bu ishni nihoyatda kamoliga etkazib,
ko p vaqtdan beri hi
‘ doyat sifatli Amir Alisherning tarbiyati ostida ajo yib ish bilan
mashg ul bo ldi».
‘ ‘
Zahiriddin Muhammad Bobur ham Behzod boshqa noyob iste dod egalari
’
qatorida Alisher Navony tarbiyati va homiyligida kamolga etganini yozadi: «Ustod
Behzod Bek (ya ni Alisherbek) ning tarbiyat va taqviyati bila, sa y va ehtimomi
’ ’
bila, muncha taraqqiy va shuh rat, mundoq mashhur va ma ruf bo ldi».
’ ‘
1968 yilda Kobulda nashr etilgan «Amir Alisher Navoiy (Foniy)» asarida
ta kidlanishicha, Behzodning
’ dastlabki ijodi Sulton Husayn Mirzo saroyida va u
erdagi juda ko p shoirlar, olimlar, san atkorlarning
‘ ’ ulug homiysi Amir ‘
Alisher Navoiy rahnamoligida za qo llab-quvvatlashi, yaqindan bergan yordami
‘
orqasida gullab-yashnaydi. Y a na boshqa bir necha chet el manbalarida ham Alisher
Navoiyning Kamoliddin Behzod ijodiga barakali ta sir etganligi qayd qilinadi.
’
Masalan, mashhur ingliz sharqshunos olimi Edvard Braunning kitobida bu haqda
shunday deyiladi: «Usha zamonda juda katta shuhrat qozongan Behzod va Shoh
Muzaffar singari atoqli naqqosh-rassomlar, shubhasiz, Mir Alisher Navoiyning
qo llab-quvvatlashi natijasida kamolotga erishdilar».
‘ Ma lumotlarga ko ra, ’ ‘
Kamoliddin Behzod Hirot mu hitida o sha davrda yashab ijod etgan boshqa bir
‘
buyuk mutafakkir shoir, ulug faylasuf, Alisher Navoiyning
‘ ustozi, hammaslagi va
do sti Abdurahmon Jomiy bilan ham qalin do stona munosabatda, hatto uning
‘ ‘
muridlari qatorida bo lgan ekan. Undan tashqari, Behzod o sha
‘ ‘ davrda
Hirotdagi «xattotlar qiblasi», buyuk san atkor Sulton Ali Mashhadiy bilan ham
’
yaqin hamkorlikda bo lgan. «Oriyono» jurnali bu borada quyidagicha ma
‘ ’ lumot
beradi: «Behzod mashhur xushnavis Sulton Ali Mashhadiy bilan zamondosh va
do st bo lgan, ular bir-birlari bilan ijodiy hamkorlik qilardilar. Undan tashqari,
‘ ‘
Behzodning Hirotdagi buyuk va yuqori martabali shoir, ya ni Hazrat
’ i Jomiy bilan
ham do stlik)!
‘ Bor 10
.
10
SHarq miniatyura maktablari. Maqolalar to plami
‘ . Toshkent – : Adabiyot va san at nashr ’ iyoti , 19 9 9. B. 84. –

San at va nafosatga ishtiyoqi nihoyatda kuchli bo lgan Behzod’ ‘
g oyatda mehnatsevarligi, zahmatkashligi
‘ tufayli iste dodi gullab, tez orada ’
Hirotning mash hur minnatyurasozi bo lib taniladi. Alisher Navoiyning
‘ maktabdoshi
va do sti podshoh Sulton Husayn Mirzo Behzodni o z huzuriga, capoftra jalb
‘ ‘
qiladi va unta o z
‘ saroydan joy ajratib, ijodiy ishlar bilan shug ul ‘ lanish
uchun barcha sharoitlarni muhayyo qilib beradi. Alishser Navoiy o zining
‘
shaxsiy maktublaridan birida Behzod to grisida: «Ustodi mushorunilayhin
‘
(ya ni, Ka
’ moliddin Behzodni) Mirzo (Sulton Husayn) tilab oldilar: o z ‘
qoshlarida, bog da hujra yasatib ish buyuradilar. Yana andoq kishiki, ul kitobatga
‘
munosib ish qila olg ay, yo q erdi», deb yozganda, nazarimizda, o sha
‘ ‘ ‘
pa yt l a r d ag i vo qe al ar ni k o zd a t u t g an b o l s a k er ak .
‘ ‘ So ngra, bir oz vaqt ‘
o tgach, 1487 yilda Kamoliddin Behzod Sulton Husayn Mirzoning shaxsiy
‘
farmoni bilan Hirotdagi saltanat kitobxonasiga boshliq etib tayinlanadi. Shunday
qilib, Sulton Husayn Mirzonnng farmoni da aytilganidek, «musavvirlar
peshvosi» degan yuksak nom sohibi Kamoliddin Behzod endi nafaqat Hirot, balki
butun Xuroson yurtidagi barcha rassom va naqqoshlarga boshchilik qila boshlaydi.
Bu d a v r d a B e h z o d n i n g i s t e d o d i n i h o y a t d a b a r q ur i b
’ yashnaydi. U
o ziniig eng yaxshi, nodir asarlarini ayni
‘ o sha yillarda yaratadi. ‘ Shved
san atshunos olimi F.R.Martin Kamoliddin
’ Behzodning Sulton Husayn Mirzo
saroyidagi ijodxo nasi va u erda naqqoshning ishlash jarayonini xayolan
quyidagicha tasvirlaydi: «Sharq quyoshi Behzod uchun qurilgan shinam
hujrani nurga g arq etdi. Bu erda naqqosh pastakkina qiya kursi (pyupiter) ustida
‘
engashib ishlardi. Kursining tortma xonachalarida shoh asarlar yaratish uchun
zarur bo lgan hamma narsalar muhay
‘ o . Bunday asarlarni Evropa san ati ’
ishqibozlari XV asr Italiya va Niderlandiya rassomlarining nodir asarla rini
qanday tarzda qidirgan bo lsalar, shunchalik ishtiyoq bilan qo lga kiritishga
‘ ‘
intilishlari shubhasiz. To g ri, Behzod evropalik rassomlarnikidek keng va
‘ ‘
qo lay ustaxona (studiya) ga ega bo lmagan. Uning ish joyi
‘ ‘ oddiygina hujra
bo lib, oq marmar devorlari mohir Sharq xattotlari tomonidan Qur on kalimalari
‘ ’

bilan muayyan etilgan 11
. Hujrada bo yra to shalgan. Burchakda gilam ustida bir‘ ‘
necha yostiq. Bu mehmonlar va muxlislar uchun qo yilgan edi. Hujra orqasi
‘
bog , sokin suvli
‘ hovuz, undan nariroq gulzor va daraxtzor. S h aftoli lar pishib,
ishkomdagi oltin tovlangan uzum boshlari siyrak barglari orasidan mo ralardi.
‘
Hujra atrofida atirgullar chamandek ochilib yotardi. Minglab turli- tuman
gullarning qiyg os ochilganidan ularning barg
‘ lari ko zga tashlanmas edi. S ‘ h u
muhitda Behzod o tirib,
‘ nozik mo yqalami bilan suvrat chizardi. Nozik ‘
mo yqa
‘ lamni undan ilgari ham, keyin ham, hech bir musavvir Behzodchalik
ishlatishga muvaffaq bo la olmagan.
‘ Darhaqiqat shunday. sehrgar
mo yqalamni hali hech kim hech qaerda Behzodchalik mohirona ishlata olmagan!
‘
ham Evropa, ham Osiyodagi nafis tasviriy san at mux
’ lislari Behzod tomonidan
yaratilgan go zal miniatyura
‘ larni ko rganda hayrat barmog ini tishlab ‘ ‘
qoladilar. XV asr bilan XVI asr oralig ida Hirotdagi Temu
‘ riylar saltanati
ob ektiv ichki siyosiy muhitning shid
’ datli bo hronlari, toju taxt uchui o zaro ‘ ‘
jangu jadal lar tufayli asta-sekin emiriladi. Bu davrga kelib Behzodning
Hirotdagi eng sevimli kishilaridan biri bo lmish Abdurahmon Jomiy (1492 yilda),
‘
undan so ng ustozi Alisher Navoiy (1501 yilda) olamdan o tadi. 1506 yilga kelib
‘ ‘
esa Xurosondagi Temu riylar saltanatining so nggi vakillaridan biri Sulton
‘
Husayn Mirzo vafot etadi. Podshoh Sulton Husayn o li
‘ midan so ng o g illari ‘ ‘ ‘
Badiuzzamon bilan Muzaffar Mirzo o rtasidagi janglar Xuroson saltanatinn
‘
halo kat yoqasiga olib keladi. Usha yillari mamlakatda zulm va istibdodga
asoslangan dahshagli feodal jami yatlariga xos ichki siyosiy kurash shu darajada
kuchayib ketadiki, natijada 1507 yilda Muhammad Shayboniyxon Hirot taxtini
osonlik bilan ishg ol etadi.
‘
B u n d a y d a h s h a t l i , b e a y o v t o q n a s h u v l a r , t o j u - t a x t
‘ uchun uzluksiz
ur-yiqitlar sharoitida ham Kamoliddin Behzod Hirotda qolib, o z ijodiy ishlarini
‘
davom ettiradi. Behzod Hirotda Shayboniyxon saroyida ishlay boshlaydi.
Temuriylarning yuksak madaniyatiga hurmat va e tibor bilan qaragan
’
Shayboniyxon Bexzod san ati oldida lol qolib, uning ijodiy ishlariga deyarlik
’
11
Norqulov N. Kamoliddin Behzod. –Т oshkent : Fan ,1964. – B . 36.

to sqinlik qilmaydi, aksincha, mumkin qadar sharoit yaratib berishga harakat‘
qiladi. Behzod uning portre t i n i ayni o sha yi l l ar i chi zganl i gi eht i m ol dan
‘
xol i emas. Erondagi Safaviylar saltanati bu davrda ancha ku chayib, ichki va
siyosiy kurashlar tufayli inqirozga yuz tutgan Xurosondagi Shayboniylar
saltanatiga tahdid solib, 1510 yilda ikki sulola qo shini o rtasida Marv
‘ ‘
yonidagi Tohirobod degan joydagi shiddatli jangda Muhammad Shayboniyxon
halok bo ladi, uning qo shini tor-mor etiladi va Hirot Safaviylar qaramog iga
‘ ‘ ‘
o tadi.
‘ Shoh Ismoil Safaviy 1512 yili Hirotdagi bir necha iste dodli ’
san atkorlarni, hunarmandlarni o zi bilan birga Tabrizga olib ketadi. Hirotdan
’ ‘
Tabrizga olib ketilgan «javohir»lar orasidagi eng nodiri va noyobi
Kamoliddin Behzod edi. Chunki. Behzod bu paytda butun Sharq ellarida
dong i ketgan buyuk san atkor bo
‘ ’ ‘ lib, uni o z qaramog ida saqlagan ‘ ‘
saltanat eng boy, qudratli va obro -e tiborli hisoblanardi.
‘ ’
Kamoliddin Behzod san atini yuksak qadrlagan Ismoil Safaviy naqqoshga
’
ijod qilish uchun Tabrizda barcha zarur sharoitlarni yaratib beradi. Ma lumki,
’
Tabrizga Behzod bir guruh iste dodli shogirdlari bi
’ lan kelgan bo lib, ular ‘
ham Tabrizda Behzodning rah namoligida o zlarining ijodiy ishlarini davom
‘
etti radilar. Usha paytlarda Tabrizda, umuman Eron saltanatida ham, i chki
si yos iy ahvol yaxshi emas edi. Tashqari dan usmonli turk sultoni Salim
Poshsho Eronga ketma-ket tahdid solib turardi. 1514 yilda Eron va Turk
qo shin
‘ lari o rtasida Tabrizdan yigirma farsang uzoqlikdagi ‘ Choldoron
degan keng tekislikda shiddatli jang bo lib,
‘ m a z k u r j a n g d a S a f a v i y l a r
m a g l u b i y a t g a u c h r a y d i
‘ v a bir yilcha Tabriz turklar qaramog ida bo ladi ‘ ‘ 12
.
Umuman, Behzodning Tabrizdagi hayoti Hirotdagidek osoyishtalik bilan
o tmagan bo lnshi kerak. Asli Hirot
‘ ‘ lik bo lgan Behzod uchun Tabriz, bir ‘
tomondan begona yurt bo lsa, ikkinchi tomondan, Tabrizda o sha kezlarda
‘ ‘
jangu jadall ar , ur-yiqit lar davom eti b tur gan, undan tashqari rassomning
Hirotdagidek Alisher Na voiy, Abdurahmon Jomiy, Sulton Ali Mashhadiy kabi
ustozlari, yaqin do stlari, rahnamolari yo q edi. Yana
‘ ‘ shu narsani ham
12
Sattoriy X. Amir Temur sevgan yurt. –Toshkent: O’zbekiston. 1996. – B . 13.

e tiborga olishimiz kerakki, Behzod ’ Tabrizda o z davriga nisbatan eng mashhur ‘
san atkor
’ bo lgani uchun ham, uning joni hamisha notinch, qalbi ‘ doimo
iztirobda edi. Tabiiyki, Tabrizdagi qattiq ruhiy azoblar, o z ona yurtidan yiroqda,
‘
g urbatda hayot kechirishning azobu uqubatlari Behzod ijodida ham aks etmay
‘
qolmadi. Masalan Ismoil Safaviy portreti ishlagandan so ng, uning bir
‘
burchagiga «S h ikasta qalamai faqir Behzod» deb imzosi chekishi bejiz bo lmasa
‘
kerak. Yoki bo lmasa, rassom o zining «Jangi Shutiron» («Tuyalar jangi») nomli
‘ ‘
mashhur miniatyurasining tagiga «Qalami shikasta, nomurod, faqir Behzod, umri
70 dan oshganda ushbu ishga qo l urdi» deb, g am-anduh bilan imzo
‘ ‘ chekkanini
eslaylik.
Darhaqiqat, buyuk san atkorlar uchun g urbat, vatan
’ ‘ dan judolik nihoyatda
og ir va mashaqatli kechgan. Ular
‘ ichki kechinmalari, yuraklaridagi dardlari va
tug yonli iztiroblarinn o zlari yaratgan asarlarida ba
‘ ‘ g oyat ta sirli, real va ‘ ’
ochiq-oydin qilib tasvirla ganlar.
«Jangi Shutiron», «Tasviri shoh Ismoil Safaviy» asarlarining mazmunidan,
ularning chekkalarida «fa qir», «nomurod», «Qalami shikasta» kabi sifatlarni o z
‘
nomiga qo shib imzo chekishidan ulkan va takrorlanmas iste dod egasi, buyuk
‘ ’
qalb sohibi bo lgan Behzodning yurak qa ridan sizib chiqayotgan gam-anduhlar
‘ ’
naqadar og ir va musibatli! Bunday asarlardan shu
‘ narsa yaqqol sezilib
turadiki, Behzod ulkan san atkor
’ sifatida o z zamonasining barcha og ir ijtimoiy ‘ ‘
dard larini o zining xassos qalbida saqlab yurgan. Shuning uchun ham uning
‘
asarlari g oyatda ta sirchan, hech kimni
‘ ’ befarq qoldirmaydigan, qayta
takrorlanmas darajada beqiyos va bezavoldir.
Kamoliddin Behzod Tabrizda kechirgan azoblarn ol dida chekishadi,
nafosat va go zallik olamiga, tabiat,
‘ jamiyat va insonga nisbatan kuchli
muhabbat, ijodga bo lgan jo shqin shavq hamda ishtiyoq uni yana ijod sari
‘ ‘
etakladi. Behzod Tabrizda istiqomat qila turib san atkor sifatida hayotida yana bir
’
bor jasorat ko rsatdi. G urbatda, g oyat ruhiy azoblarda, ona shahridan olisda
‘ ‘ ‘
turib yana bir nafis tasviriy san at maktabini bunyod
’ etdi. Hirotdagidek bu
erda ham o z atrofiga iste dodli rassom, naqqosh va boshqa hunarmandlarni
‘ ’

to pladi, ularga qunt bilan rahnamolik qilib, o zining sehrgar ‘ ‘ san atining sir- ’
asrorlarini o rgata boshladi. Tabriz
‘ da Sulton Muhammad, Oqo Mirak, Mir
Mansur Musav vir, Mir Said Ali singari o nlab iste dodli musav
‘ ’ virlarni
tarbiyaladi. Ular esa o z navbatida Behzod
‘ vafotidan so ng, XVI asrda ‘
Tabriz, Qobul, Dehli, Bu xor o k ab i S ha r q ni n g u l k an s ha ha r l ar i d a y an gi
sh ar oi t va yangi zamonada o zlariga xos nafis tasviriy san at
‘ ’ maktablari
yaratib, ustozlari Kamoliddin Behzod uslubini muvaffaqiyat bilan
rivojlantirdilar. Kamo liddin Behzod shogirdlarining naqqoshlik faoliyatida
o z navbati da Shar q xal ql ar i, jum ladan, O rt a Osi yo
‘ ‘ xalqlari madaniyatn
muhim rol o ynaydi.
‘
930 hijriy yilda (1524 milodiy) Tabriz sultoni Shoh Ismoil Safaviy vafot etadi
va taxt yosh shahzoda Tahmosib qo liga o tadi. Manbalarda berilgan
‘ ‘
ma lu
’ motlarga ko ra, Behzod Safaviylar saroyiga juda yaqin, ‘ podshoh
saltanatidagn eng ishonchli san atkor bo lgani
’ ‘ uchun ham shahzoda
Taxmosibga bolalik paytidanoq miniatyurasozlik ilmidan dars berib, uni ham
o zining sehrgar san atning sir-asroridan xabardor qilib
‘ ’ borgan.
Qamoliddin Bexzod keksayib qolgan bo lishiga qaramasdan, bu davrda hali
‘
betinim ijod bilan shug ullanib
‘ , juda ko p talant li rassom va naqqoshl ar ga ‘
bosh chilik qiladi.
XV asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr va Xuro son xalqlari tarixida
o ziga xos madaniy ravnaq va ko tarinkilik yuz berdi. Bu davrda ilmiy
‘ ‘
tafakkur so hasida Mirzo Ulug bek va Ali Qushchi, adabiy-badiiy
‘ ijtimoiy-
falsafiy tafakkur sohasida Alisher Navoiy hamda Abdurahmon Jomiy, nafis
tasviriy san at so
’ hasida Kamoliddin Behzod va uning shogirdlari hi soblangan
o ndan ortiq ajoyib miniatyurasoz, rassom
‘ hamda naqqoshlar etishib
chiqdi. Bularning barchasi o sha
‘ davr tarixiy va ijtimoiy-siyosiy sharoit
tomonidan yuzaga chiqqan, o z sohalarining etuklik cho qqisini egal
‘ ‘ lagan,
badiiy-estetik hamda ijtimoiy-falsafiy ta fakkur maydonida javlon urgan buyuk
siymolar edi. Shuning uchun ham ularning boy, rang-barang ijodlari a s r l a r o s h a

z a m o n a a l g o v - d a l g o v l a r i d a n e s o n - o m o n ‘ ‘ o tib, kelajak avlodlarga ‘
katta badiiy-estetik, ij timoiy-falsafiy va ilmiy meros bo lib, jahon
‘
madaniyati taraqqiyotida ijobiy rol o ynab kelayotir
‘ 1 3
.
XV asrning ikkinchi yarmida Sharq Renessansi davrida Hirot ufqidagi ikki
ulkan yulduz adabiyot va san at osmonining porloq siymolari Alisher Navoiy
’
bilan Kamoliddin Behzod paydo bo ldilar.
‘
H i r o t a d a b i y - b a d i i y v a s a n a t m u h i t i d a p a y d o
’ bo lgan ustoz va ‘
shogird hisoblanmish Alisher Navoiy bilan Kamoliddin Behzod o rtasidagi
‘
ijodiy munosa batlarni yirik rus tarixchisi A.Yu.Yakubovskiy 1946 yili chop
etilgan «Alisher Navoiy» to plamidagi maqo
‘ lasida kengroq yoritish zarurligini
qayd qilgan edi. Bu mavzuga o zbek olimlari N. Norqulov va F. Sulaymonovalar
‘
murojaat qilganiga qaramay, hamon to la yoritilgan, deyish qiyin. Alohida
‘
«Behzod va Navoiy» terma albomining chop etilishi ham ushbu mavzuni yoritish
yo lidagi xayrli qadamlardan biridir, xolos.
‘
Alisher Navoiy va Kamoliddin Behzod bilan bir davrda hamda ulardan
keyinroq yashagan barcha tazkira navislar, tarixchilar bu ikki buyuk zotning
o zaro muno
‘ sabatlari haqida yozib qoldirganlar. Boburiylar sulolasining
asoschisi, shoir va olim Zahiriddin Muhammad Bobur Alisher Navoiy bilan
Kamoliddin Behzod yashagan davr, Hirot adabiy-ilmiy va badiiy muhitining
o ziga xos xususiyati to g risida
‘ ‘ ‘ xarakterli bir ma lumot yozib qoldirgan: ’
«Sulton Husayn Mirzoning zamoni ajab zamona edi, ahli fazl va benazir
eldin Xuroson, bataxsis iriy shahri mamlu edi. Har kishining kim bir ishga
mashg ulligi bor edi, himmati va g arazi ul erdikim, ul ishin kamolga etgur.
‘ ‘
Albatta, XV asrniig ikkinchi yarmida Hirot muhi tini juda ko p tarixnavislar
‘
singari Zahiriddin Mu hammad Bobur ham S h arq ellarida ilgaridan hukmron
bo l i b k el ga n an a na l a r g a k o r a, o s ha d avr ni S
‘ ’ ‘ ‘ h ar q olimlari ta biri ’
bilan aytganda, « O ltin davr» («asri tilloyi»)ni «Sulton Husayn Mirzo zamonasi
deb ata gan 14
.
13
Temur va Ulug‘bek davri tarixi. Bosh muxarrir A.Asqarov. –Toshkent : Qomuslar bosh taxririyati . 1996. – B. 18.
14
Ashrapova I. Kamoliddin Behzod. –Toshkent., 1982. B. 12.
–

Alisher Navoiy va Kamoliddin Behzod o zaro muno‘ sabatlari
to g risida so zlashdan avval, ulug shoirning
‘ ‘ ‘ ‘ kitobat san ati va kitobat ’
ahliga munosabatini oy dinlashtirib olsak. Shoirning kitobat to g risidagi
‘ ‘
fikrlari, uning ulkan she riyati, lirik asarlari, de
’ vonlari, doston-masnaviylari
«Xamsa» va «Lison ut-tayr», «Majolis un-nafois», «Mahbub ul-qulub»,
«Munshoot»ida o z
‘ aksini topgan. Biz muxtasar qilib, Alisher Navoiyni kitobat
fanining chuqur bilimdoni, kitobat ahli murabbiysi va muqavviysi,
deyishimiz mumkin. Birgina «Majolis un-nafois»da deyarli ellik t a ki t obat ga
al oqador xat t ot , naqqosh- r assom va san
’ at homiylari to g risida ‘ ‘
ma lumot berib, shaxsan o zn
’ ‘ tarbiyatiga olgan Xoja Muhammad, SHeroziy,
Mav l o no Fa zl i y , M av l o no S har ba t i yl ar ga ki t o ba t s an
’ ati, shu jumladan
naqqoshlikdan tarbiya berganini qayd etadi.
G iyosiddin Xondamirning «Xulosat ul-axbor» asa
‘ rida Navoiyning
shaxsiy kutubxonasidagi ijodiy sha roit shunday baholanadi. «Baxtiyor amir
(Alisher Na voiy) balog at ostli ma nolar, fasohat sifatli tas
‘ ’ niflarga shu
qadar berilib rag bat qilardiki, aqlu tasavvur bunga hayron qoladi va tajjublanadi.
‘
Binobarin, u iqbol va saodat oftobi tulun qilgandan to shu kunlargacha
oliyhimmatini xattotlar hamda xushnavislar tarbiyasiga sarflamoqdalar. Va
hamma o sha taba
‘ qaning farog ati, xotirjamligi oftob sharofatli ko ng ‘ ‘ lidan
joy olardi».
Tarixchi shoir kutubxonasida jam i o n to rt san at
’ ‘ ‘ ’ kor ijod
qilayotganini bayon etib, jumladan, Behzodning nomini ham zikr etadi.
Zahiriddin Muhammad Bobur Alisher Navoiy to g
‘ ‘ risida o z fikrlarini ‘
bayon qilar ekan: «Ahli fazl va ahli hunarg a Alisherbekcha murabbiy va
‘
muqavviy ma lum emaskim, hargiz paydo bo lmish bo lg oy, uni
’ ‘ ‘ ‘ tarbiyatini
olganlardan biri sifatida rassom nomi n i eslatib: Ustod Behzodbekning sa y va
’
ehtimomi bila mundoq mashhur va ma rif bo ldilar,-deb alohida ta kidlar ekan,
’ ‘ ’
xulosa sifatida: Muncha binoyi xayr kim, ul qildi, kam kishi mundoqqa muvaffaq
bo lmish bo lg oy», -deydi.
‘ ‘ ‘ Alisher Navoiyning homiylik faoliyatini tarixchi
Mirzo Haydar quyidagicha talqin qiladi: «Mir Ali sher t axal lusi Navoi ydur. U

bolali gi dan Mir zo Sul ton Husayn bilan do st edi. Sulton Husayin Mirzo‘
ho kimiyat tepasiga kelgach, butun marhamatini Alisher Navoyiga ko rsatdi, u
‘
esa-olimu ulamolarga».
Yuqorida bayon etilgan fikrlarni xulosasi sifatida aytish mumkinki, Alisher
Navoiy o z davrida qator kitobat san ati ahliga homiylik qilgan. Ana uni shoir
‘ ’
tarbiyasini olgan noyob iste dodlardan biri, shubhasiz
’ ustod Behzod edi.
Shoirning axli fazl va axli hunarga murabbiyligi tasodifiy hol bo lmasdan, bu
‘
Temuriylar davri an anasi edi. Jumladan, Shohruxning farzandi
’ Mirzo
Boysunqurni eslar ekan, Alisher Navoiy yozadi: «Xat tot va naqqosh, sozanda
muncha bena znr kishikim, aning tarbiyatidan oroga kirdi, ma lum
’ emaskim,
hech podshoh zamonida paydo bo lmish bo lgoy.
‘ ‘
Usha davr ilmiy, adabiy-badiiy va ijtimoiy-fal safiy tafakkur jarayoninnng
o zagi vazifasini sharaf
‘ bilan bajara olgan bir buyuk siymo mutafakkir Amir
Alisher Navoiy bo lgan.
‘ Chindan ham podshox Sulton Ho sayn Mirzo ‘ ning
yaqin do sti, maktabdoshi, maslaxatgo yi sifatida
‘ ‘ hamda buyuk iste dod, ’
o tkir aql-idrok egasi, tadbir
‘ kor davlat arbobi sifatida Alisher Navoiyning
nufu zi mamlakatda juda katta bo lgan. Uning shaxsiy ta
‘ shabbusi bil an
maml akat da ulkan im oratl ar, masj id va madrasalar, xonaqo va inshootlar qad
ko targan, uning atrofiga shoirlar, olimlar, hunarmand va san atkor
‘ ’ l ar ni
t o pl ab, i l m , m adani yat xam da san at ni ng beni
‘ ’ hoya ravnaq topishi uchun
sharoit yaratib bergan, ularga rahnamolik qilgan. O zi ham betinim sermahsul
‘
ijod q ilib, benazir badiiy-ilmiy asarlar yozib qoldirgan. Shu xususda tarixnavis
(Xondamir)ni yozib qoldir gan mana bu satrlari beixtiyor yodga keladi: «Amir
Alisherning fazlu xunar tabaqasining aksariga g amxo rligi zo rdir. Tazhib va
‘ ‘ ‘
tasvir ilmu hunarda benuqson va cheksiz bo lgan qalam ahllari, shuningdek,
‘
zamon naqqoshlari va davr muhandislarining ko pi ul
‘ hazratning tarbiya va
ta lim vositasi bilan bu xunar
’ larini o rgandilar va atrof olamda monandi ‘
yo q yaxshilar tengi bo ldilar»
‘ ‘ 1 5
.
XV asrdagi madaniyatimiz, adabiyotimiz va sanati m i z t ar i x i n i j u da
15
Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar. Toshkent: G afur G ulom, 1970.
– ‘ ‘ – B. 14.

ch uq ur bi l g an , o s ha da vr g a o i d bi r ‘ n e c h a q i m m a t b a x o b a d i i y v a i l m i y-
t a d q i q o t a s a r l a r yozib qoldirgan, yirik sharqshunos olim va buyuk adib Oybek
ham o zining so nggi asarlaridai birida Kamoliddin Behzod haqida, uning
‘ ‘
Alisher Navoiydan ko p
‘ nar sal ar ni o r gani b, uni ng dahosi dan bahr am and ‘
bo l
‘ ganligi to g risida quyidagicha ma lumot bergan edi: «Behzod haqli ‘ ‘ ’
ravishda Sharqning Rafaeli deb nomlangan ulug san atkor rassom. Behzodning
‘ ’
rassom qalami haqqatdan tom ma nosida sehrgardir. Bo sqlarining mayin
’ ‘
go zalligi, jonli oxangi, chiziq
‘ lar ni ng yorqin ko zga t ashl angan ma nosi ‘ ’
bi lan bu r as som o z san atnning «qayta kelmas» bir mohiridir. Behzod haqida
‘ ’
buyuk tarixchi Xondamirning aytgan bayti to g ri, lekin Behzod san atni
‘ ‘ ’
ta riflashda ancha xira
’ dir: «U qalamning ajoyib mahorati bilan jonsiz
narsalarga jon bag ishladi».
‘
Behzod yoshlikda ota-onadan ayrilgan Hirotlik bir etimcha edi. Bu sho rlik
‘
etimcha S h arqning Rafaeliga aylandi. Uning asarlari Evropa, Osiyo, Amerika
kutubxonalarining gavharlarini tashkil etdi . Behzod Alisher Navoiy kashf qil gan
san at tarixining yorqin va nodir siymolaridandir.
’ R a s m s a n a t i d a n y a x s h i ’
x a b a r d or b o l g a n , u n i c h u q u r
‘ sevgan shoir Navoiy Behzodnnng azamat
talantini ochgan va gullag an, buni Navoiyning zamondoshlari e tirof
’
etadi lar».
Boshqa miniatyurasoz rassomlar, naqqoshlar hamda san atkorlar qatori
’
Kamoliddin Behzod ham Hirot da yashagan kezlarida Alisher Navoiy bilan:
doim mas lahatlashib turgan, yaratgan asarlarini unga ko rsatib,
‘ uning
olqish-e tiboriga sazovor bo lgan bo lishi kerak.
’ ‘ ‘ XVI asrda yashab ijod
etgan tarixchi Zaynuddin Vo sifiy o zining «Badoyi ul-vaqoyi» asarida
‘
Alisher Navoiy bilan Kamoliddnn Behzod orasidagi bir qiziq tarixiy lavhani
keltiradi. Bu n da Behzodning ajoyib bir asarini Alisher Navoiy o z atrofidagi
‘
do stlari
‘ bilan birga tomosha qilarkanlar. Alisher Navoyi hu zuridagi suhbat ahli
o z zavqlari va aqlu idroklariga
‘ binoan, Behzod asaridagi hayotiy va real manzara
to g
‘ ‘ risida fikr-mulohazalarini bildiradilar, o zlariga ‘ xos hazil-mutoyiba
aralash Behzod tomonidan ishlangan tasvirga baho beradilar. Bu lavhani-tasvir

oldida turib aytilgan o ziga xos ajib mushoiranamo ‘ bir jo shqin holat, ‘
zukkolik va hozirgi zamon tili bi lan aytganda, miniatyura payrovida aytilgan
go zal bir
‘ askiya desak, yanglishmagan bo lamiz. Bu hikoyada ‘ Kamo liddin
Behzodni iste dodi raso san atkor sifatida,
’ ’ ijodiy kuch-qudratiga to lib-toshgan ‘
bag oyat mohir mu
‘ savvir holatida ko ramiz. ‘ Qamoliddin Behzodning
zamondoshlari e tirof
’ etganlaridek, Alisher Navoiy Bexzodning iste dodini ’ ilk
daf a kashf etgan, uning kamolotga erishuvida
’ alohida xissa qo shgan, uni ‘
xamisha qo llab-quvvatlagan,
‘ unga ustozlik qilgan. Bexzod zamondoshlari
tomonidan ( Xo nd am i r , Bo bu r , Z a yn ud di n Vo si f i y va b os hq al ar ) bu ulkan
ikki zotning o zaro munosabatlari to g risida
‘ ‘ ‘ yozib qoldirilgan
ma lumotlar ham ular orasidagi
’ ustozlik va shogirdlik munosabatlarining
naqadar pok va beg araz, ijodiy va samimiy bo lganligini ochiq-oy
‘ ‘ din
bayon etadi. Bu xususida yuqorida zikr etilgan bir muhim ma lumotni qayta
’
eslatib o tmoqchimiz. Alisher
‘ Navoi y o z do st l ar i dan bir i ga yozgan ‘ ‘
shaxsi y m akt ubi da ( «Munshaot», 25- makt ub) Kam ol iddnn Behzodni ng
podshoh Sulton Husayn Mirzo huzurida alohida hujrada yashab, ijod qila
boshlaganini aytib o tadi: «Qulluq
‘ duodin so ngr a arzadoni ulkim , i noyat ‘
ni shoni kel di , inoyat so zlari ma lum bo ldi. Har oyinakim, andoq
‘ ’ ‘
bo lg usidur va bu quyoshdin ravshanroqdur. «Firoqnoma» kim, yuborilibdur-
‘ ‘
tasvir qilulsun deb, ani tasvir qila olur kishi ustod Behzoddur va bu yaqinda
ustodi musho runilayhni Mirzo (Sulton Husayn) tilab oddilar: o z qoshlarida
‘
bog da hujra yasatib ish buyuradurlar. Y
‘ a na andoq kishikim, ul kitobatga
munosib ish qila olg ay-
‘ yo q erdi» ‘ 16
.
Shunday qilib, Kamoliddin Behzod o z zamonasidagi
‘ juda ko p shoirlar, ‘
olimlar, musiqashunoslar, rassom lar, naqqoshlar hamda boshqa san atkorlar
’
XV asr Hirot muhitidagi ulug siymo, barcha san atkorlarning
‘ ’
maslahatgo yi va homiysi Amir Alisher Navoiy tarbiyasini olib, ulug rassom-
‘ ‘
miniatyurasoz bo lib
‘ etishdi va o z minnatdorchiligining namunasi sifatida ‘
shoir asarlariga ko plab nafis rasmlar ishlab, ularda
‘ ham shoir siymosini
16
Norqulov N. Kamoliddin Behzod. Toshkent:
– Fan , 1964 . B. 115. –

bir necha marta tasvirladi. Zahi riddin Muhammad Bobur ta biri bilan’
aytadigan bo l
‘ sak, «Ustod Behzod Bekning (ya ni, Alisherbekning) ’
tarbiyat va tavqiyati bila, sa y va ehtnmomi bila, muncha
’ taraqqiy va shuhrat,
mundoq mashhur va ma ruf bo ldi».
’ ‘
Alisher Navoiyning lirik merosi-she riyatida rassom-naqqoshga qarata aytgan
’
baytlar juda ko p.
‘ Qolaversa, shoir o zining «Farhod va Shirin», «Sab ai ‘ ’
sayyor» dostonlarida rassom Moniy, Shopur siymola rini yaratadi. Farhod
tarbiyalanishi davomida rassom- naqqoshlikni o rgangani zikr qilinadi. Axir
‘
Alisher Navoiy tomonidan «Zanjirband sher» rasmi yaratilishi h a m b e j i z
e m a s .
Behzodning serqirra, boy va takrorlanmas ijodi nafis tasviriy san at asarlariga
’
ishqivoz bo lgan har qanday kishini befarq qoldirmaydi.
‘ Musavvirning taqdiriga
undan so ng yashab ijod et
‘ gan barcha ulkan san atkorlar juda zo r havas va ’ ‘
qiziqish bilan qaraydilar. Zeroki, Behzod yashagan sharafli hayot har kimga ham
nasib bo lavermagan. Va eng muhimi, hech qanday musavvir o shanday
‘ ‘
sharoitda yashab o z davrning ijtimoiy dardlarini Behzodchalik tort
‘ magan bo lsa ‘
kerak. Yoshligidan Alisher Navoiy dunyoqarashlari ta siri
’ ostida tarbiyalangan
Kamoliddin Behzodning boy za takrorlanmas ijodiga ilg or taraqqiyparvar
‘
g oyalar yo g rilib ketgan desak, xato qilmagan bo lamiz. Sharqning fusunkor
‘ ‘ ‘ ‘
musavviri Qamoliddin Beh zod asarlari avval boshda etuk va barkamol nafis
tasviriy san at asarlari sifatida juda katta estetik
’ ahamiyatga egadir. Behzod
asarlarining ham yuksak estetik maslagini tash kil etadi. Vaholanki, Behzod ijodi
boshdan-oyoq o sha
‘ oliy estetik qarashlarga bo ysundirilgandir. ‘
Kamoliddin Behzod ham Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiylarga o xshab
‘
mana shu mavjud borliqdan, jil vakor tabiatdan, moddiy dunyodagi bitmas-
tuganmas go
‘ zalliklardan ilhomlangan, o z asarlariga atrofni ‘ o rab olgan ‘
ijtimoiy muhit, hayotiy jarayonlar va ni hoyat, tabiat, inson va uning turli-tuman
o zaro muno
‘ sabatlarini asosiy mavzu qilib olgan. Mana shu hayotiy mavzular,
ya ni tabiat, jamiyat va inson hamda ular
’ orasidagi o zaro munosabat mavzulari ‘

Behzod ijodida, unda mavjud bo lgan olmos isge dod orqali «go zallik‘ ’ ‘
qonuniga binoan» juda zo r mahorat bilan tasvirlan
‘ gan.
Bizga ma lumki, Behzod va uning naqqoshlik mak
’ tabi namoyandalari
tomonidan yuksak pog onaga ko tarilgan miniatyura san atida tabiat, hayvonot
‘ ‘ ’
olami, ay niqsa insonlar va ular o rtasidagi turli-tuman ijti
‘ moiy munosabatlarning
juda ko p tomonlari o z aksini
‘ ‘ topgandir. Shuning uchun ham nafis tasviriy
san at
’ ning bir turi bo lmish miniatyura san ati o tmishda ‘ ’ ‘ O rta va Yaqin ‘
Sharq shu jumladan, Movarounnahr xalqlarining turmush sharoitlari, ular
yashagan hayotning ba
’ zi bir tomonlarini bilishda bizga ancha yordam beradi.
XV, XVI va undan so nggi asrlarda iste dodli shoirlar
‘ ’ tomonidan yaratilgan
ko pgina she riy devonlarda ifo
‘ ’ dalagan manzaralar, hayotiy voqea-hodisalar
mohir musavvirlar tomonidan ishlangan tasvirlarda o z ifodasini topgan.
‘
Kamoliddin Behzod hamda uning nafis tasviriy san at maktabi vakillari
’
tomonidan yaratilgan ajo yib miniatyuralarda o sha davrdagi xalqlarnnng kiyim-
‘
kechagi, o yinlari, mashg ulotlaridan tashqari, XIV-XV asrlarda keng tarqalgan
‘ ‘
muzika asboblaridan ud, g ijjak, chang, tanbur, nay, karnay, surnay, nogora, doira
‘
singari qadimgi cholg u asboblari, ularga xos xususiyatlarni uchratamiz
‘ 17
.
Kamoliddin Behzod nomi bilan chambarchas bog liq
‘ bo lgan miniatyura ‘
san atining bir qator ahamiyatlari to g risida gap ketganda, ularning juda katta
’ ‘ ‘
tarixiy ahamiyati ham borligini eslatib o tmoq lozim. Ayrim
‘ hollarda o tmishda ‘
yuz bergan katta-katta muhim tari xiy voqea-hodisalar, ulkan janglar, tarixiy
shaxslar go zal miniatyuralarda o z aksini topgan bo ladi. Ma
‘ ‘ ‘ salan,
Kamoliddin Behzodning nafis miniatyuralari dan birida Samarqanddagi mashhur
Bibixonim masji dining qurilish jarayoni zo r mahorat va haqqoniyat bilan
‘
tasvirlangan.
Kamoliddin Behzod miniatyuralarining tarixiy ahamiyati yana shundaki,
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Abdulloh Hotifiy kabi olim, shoir va
mutafakkirlarning, Sulton Husayn Mirzo, Muhammad Shay boniyxon, shoh Ismoil
Safaviy, shoh Tahmosib singari tarixiy shaxslarning haqiqiy timsollari faqat o sha
‘
17
Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar. Toshkent: O qituvchi, 1997.
’ ’ – ’ – B. 18.

miniatyuralar orqali bizning zamonamizgacha etib keldi.
Behzod nomi bilan bog liq bo lgan XV-XVI asrlardagi miniatyura‘ ‘
san ati juda katta ijtimoiy ahamiyat-xalqchilligi va ijtimoiy ahamiyati yana
’
shundaki, u Bibixonim masjidining salobatlilipshi o z miniatyu
‘ ralarida
tasvirlashga, harakat qilmagan, balki inson parvar naqqosh sifatida uni o sha
‘
buyuk inshootni bun yod etgan hunarmandkorlarlarning og ir, mashaqqatli
‘ va
sharafli mehnat jarayoninn tasvirlagan.
Dunyoviylik o rta asrlar taraqqiyparvar yo nalishi
‘ ‘ dagi nafi s tasvir iy
sanatning asosiy negizi sifatida Behzodning boy va rang-barang ijodida hamda
uning shogirdlari bo lmish Mir Said Ali bilan ustod
‘ Muhammadiy ijodlarida ham
yaqqol ko zga tashlanadi.
‘ Sharq xalqlari, ayniqsa, O rta Osiyo xalqlari ‘
mada niyati tarixining yirik tadqiqotchisi, mashhur sharqshunos olim A.Yu.
Yakubovskiy Behzod ijodining xalq chillik tomonlariga ahamiyat berib, shunday
yozgan edi: «U (Behzod) nafaqat go zal portretlar (uning Sulton
‘ Husayn
portretini eslaylik), nafaqat feodal saroy lari hayotini tasvirlovchi muloqotlar
manzarasi («Zafarnoma» qo lyozmasidagi «Temur bog ida muloqotini
‘ ‘
eslaylik), nafaqat dahshatli jangu jadallar manza rasi, balki xalq hayoti, uning
mehnati mavzularini ham o ta zo r mahorat bilan tasvirlangan».
‘ ‘
Kamoliddin Behzod Sharqning zabardast, fusunkor musavviri oddiy
mehnatkashlar hayotining tasviriga alohida ahamiyat beradi, xalq turmushidan
olingan hayotiy mavzularni ham shavqqa to lib, ishtiyoq bilan,
‘ mayda
tafsilotlarigacha tasvirlaydi. Behzod asarla ridagi hayotiy mavzular va ularning
mohirona talqini O rta va Yaqin Sharqda, XIV-XVI asrlarda bunyod etil
‘ gan
miniatyura san ati dunyoviy, xalqchil san at bo lib,
’ ’ ‘ uning muhim ijtimoiy
ahamiyatga ega ekanligi, ularni jahon san ati noyob durdonalari sifatidagi juda
’
kat ta ma naviy qiymatini va ahamiyatini ko rsatadi. Shuning uchun ham bu
’ ‘
san at madaniyatimiz tarixi bilan shug ullanuvchi sharqshunos hamda
’ ‘
san atshunoslar tomonidan chuqur va atroflicha tadqik etishga loyiq.
’

II BOB. Temur va Temuriylar davrida Samarqand va Hirot madaniyati
2.1. Temur va Temuriylar davri tasviriy san ati va maktablarining’
rivojlanishi.
Amir Temur davrida ham miniatyura bilan bezatilgan qo lyozmalarni tor
‘
doiradagi zodagonlar sevib mutolaa qilishgan. Tarixda o chmas iz qoldirgan
‘
buyuk shaxs, ulkan bunyodkor, yirik davlat arbobi, mohir sarkarda, ilm-fan va
madaniyat homiysi bo lmish Amir Temur davri butun bir tarix zarvaraqlarida eng
‘
gullagan davr hisoblanadi. U o zidan kelajak avlodga bitmas-tuganmas me ros
‘ ’
qoldirdi. Qaerni bosib olmasin, ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirdi.
Masalan uning davrida Samarqand, Kesh, SHosh kabi shaxarlarimizda
osmono par binolar qad ko tardi, bir qancha bog u-rog lar bunyod etdi. Uning
‘ ‘ ‘ ‘
davrida me morchilik, amaliy san at, devoriy surat, qo lyozma san ati,
’ ’ ‘ ’
miniatyura va boshqa ko pgina san at turlari keng rivojlangan
‘ ’ 18
.
Amir Temur va Temuriylar davri o zining devoriy suratlari va
‘
miniatyuralari bilan tanilgan bo lib, o zini islomgacha bulgan ildizi va
‘ ‘
an anasiga ega. Qo lyozma kitobidagi miniatyura tasvirlari-devoriy suratdan
’ ‘
keyin ikkinchi o rinda turadi. SHuning uchun Temur va Temuriylar davri
‘
qo lyozma miniatyuralariga o tishdan avval devoriy sur atlarga murojat
‘ ‘ ’
qilamiz.
Ilk devoriy surat fragmentlari ilk antik shaxarchalarida ochilgan. (Tuproq
qal a saroyi, I-II asrlardagi Xolchayonda, Dalvarzintepadagi yashash uylari
’
ibodatxonalarda, O zbekistonning janubidagi monastirlarda, Qadimgi Baqtriya
‘
erlarida topilgan). SHuningdek, ilk O rta asr shaxarchalari Panjikent, Varaxsha,
‘
Afrosiyob, SHaxriston devorlarida yuzlab madaniy va turar joylari VI-VIII
18
Ashrapova I. Kamoliddin Behzod. Toshkent., 1982.
– B. 65. –

asrlarda ko pgina syujetli tasvirlari Markaziy Osiyoda tasvir san atning chuqur‘ ’
an analari bo lganligidan guvohlik beradi.
’ ‘
Syujetlar tematikasining turliligi va boyligi katta hayrat tug diradi. Unda
‘
xalqning ertak-folklor, matal, epik, mifologik boy dunyosi ijodning nozik nafis
san ati boy bo lganligida dalolat beradi .
’ ‘
Islomgacha bo lgan devoriy saratlarning ishlangan syujetlari keyinchalik
‘
o z aksini kitob miniatyurasida topdi. Bular mukammal ishlangan; mayxo rlikka
‘ ‘
bilimdonlar tashrifi, jang va ritsarlar, boy karvonlar, to y saxnalari, ko mish
‘ ‘
marosimlari, ov qushlari va itlari qatnashgan ov mavzusi, narda o yini va arfa,
‘
lyutna nay musiqachilarinig qatnashuvi sahnalaridir. O sha davr devoriy
‘
suratlarida maxluqlar (ajdar, yalmog iz) bilan bo lgan qaxramonona jang
‘ ‘
sahnalari ifoda etilgan. Iloh yoki erlik hukmdorning timsollari sahnada markaziy
o rinni egallagan. Bir qator an anaviy sxemalar ishlab chiqilgan. Unda turli
‘ ’
detallar ifodalangan holda moslashtirilgan.
Ko p topilgan qo llanmalar, sxemalar, uslubiy chizgilar, kompozitsiyalar
‘ ‘
bir necha asrlardan so ng kitob miniatyurasiga kirib keldi. Antik davrning
‘
maxobatli devoriy suratlari va ilk o rta asr kitob miniatyurasi orasidagi vaqt
‘
davomida amaliy san at buyumlarida qisman tasviriy motivlar qo llanilgan.
’ ‘
X-XII asrlarda O rta S
‘ h arq islomni qat iy qabul qilish davrida devoriy ’
surat tematikasi hali butunlay esdan chiqmagan bo lgan. Ayniqsa, saroy hayotida,
‘
lekin interer devorlarining syujetli kartinalari o rni ornametal va epigrafik
‘
bezaklar bilan yopilib, qat iylik yoki ko prangli dabdabani ko rsatgan
’ ‘ ‘ 19
.
Amir Temur me moriy inshootlarning asosiy buyurtmachisi bo lgan. Ibn
’ ‘
Arabshox, YAzdiy, Bobur Hirot saroyida Bog i-SHamol, Dilkusho kabi
‘
Samarqand saroyini devoriy suratlarini o ziga xos ajoyibliligini katta hayajon
‘
bilan aytib o tganlar. Bu inshootlarda tashriflar-majlislar, sohibqironning kulib
‘
turgan yoki suronli portretlari, uning o g illari, nabiralari, yurishlari va shaharni,
‘ ‘
qal alarni qamal qilishlar, xukumdorning tantanavor bayramlari, ovlar, malikalar
’
ishtirokidagi sahnalar tasvirlangan.
19
Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar. Toshkent: G afur G ulom, 1970.
– ‘ ‘ – B. 25.

Amir Temur fikricha, mahobatli rang tasvir o zida mujassamlagan turli xil‘
janrlari: portret, batal, saroy hayoti, o ziga hos voqe likni tasvirlashi kerak
‘ ’
bo lgan. Hukumdor boshqaruvi davridagi asosiy rassom ustalar Pir Ahmad
‘
Bog i SHamoliy bo lib, Bog i SHamol saroyi devoriy suratlarini yaratgan
‘ ‘ ‘
bo lishi ham mumkin. Shirin beka og o, Bibi xonim, Tuman og o
‘ ‘ ‘
maqbaralarida ham peyzaj tasvirlaridan qoldiqlar saqlanib qolgan. Kompozitsiyasi
bo yicha u vertikal panno qilib ishlangan.
‘
Qo lyozma kitoblaridagi miniatyura tasvirlari devoriy suratdan keyingi
‘
o rinda turadi. Bilimga, kitobga mehri baland bo lgan Temur tinmay turli
‘ ‘
mamlakatlardan qo lyozma kitoblarni olib kelgan, buyurtma qildirgan. S
‘ h unday
boy, afsonaviy kutubxona tashkil etgan. Y a zdiyning bergan ma lumotlariga
’
qaraganda Amir Temurning muhim kunstkamera-noyob buyumlar saqlanadigan
joyi bo lgan. Unda Arjang Manining mashhur albomidagi haqiqiy original
‘
suratlari bo lgan. Bu suratda qadimgi Manixey tasviri o rin olgan bo lib, XV
‘ ‘ ‘
asr Samarqand rassomlari tanishishi mumkin bo lgan. O rta S
‘ ‘ h arqda Arjang “ ”
tasvirlari tasviriy san atning buyuk timsoli hisoblangan.
’
Amir Temur hukumronligi davrida kitob illyustratsiyasi san ati uzoq
’
davlatlargacha cho zilgan. XIV asr oxiri XV asr boshlarida Samarqand, Xirot,
‘
Bag dod, Sheroz, Tabriz, Yazdiy kabi shaharlarda rassomlik markazlari bo lgan.
‘ ‘
Bu jarayonda eng qiyin davr XIII asr bo lgan, chunki mo g ullar bosqini
‘ ‘ ‘
nafaqat miniatyura rivojiga, balki barcha madaniyatga ta sir etgan. Ko pgina
’ ‘
arboblar, shuningdek rassomlar ham Movaraunnaxr va Xurosondan Eronning
janubiga qochib ketganlar. U erda ular o z xunarlari va san atlarini davom
‘ ’
ettirganlar. XIV asrgacha miniatyura maktablarining orasidagi muloqot epizodik
bo lib, shuningdek chegaralangan ham bo lgan. Deyarli yuz yillik mo g ul
‘ ‘ ‘ ‘
istibdodidan so ng Temuriylar XIV asrning oxirgi choragida dunyodagi eng
‘
qudratli saltanatni bunyod etib, ulkan markazlashgan davlatni tuzdi.
Markazlashgan Temuriylar davlatining birlashuvidan so ng Samarqand, Xirot,
‘
SHeroz, Bog dod maktablari orasidagi aloqa XV asr boshlariga borib
‘
mustahkamlanib, faollashgan. Temuriylar davri O rta Osiyoning iqtisodiy-
‘

ijtimoiy hayoti, madaniyati, ilm-fani, adabiyoti, san ati taraqqiyotida o ziga xos’ ‘
o ringa ega bo ldi. Samarqandda yashab ijod etgan Rumiy, Mirzo Ulug bek,
‘ ‘ ‘
J.Koshiy va Ali Qushchilarning astronomiya fani taraqqiyotiga qo shgan
‘
hissalarini butun dunyo tan oldi. Jahonga mashhur tarixchilardan Nizomiddin
–
Shomiy, Sh.A.Yazdiy, A.Samarqandiy, Hofizi Abro , Muhammad Mirxond kabi
‘
olimlarning asarlari hali xamon mutaxassislar uchun mo tabar manba, tuganmas
‘‘
xazinadir. Badiiy adabiyot sohasidagi Sakkokiy, Lutfiy, A.Jomiy, A.Navoiy,
X.V.Koshifiylarning asarlari esa hozirgi kungacha yuksak mahorat mahsul bo lib
‘
hisoblanadi 20
.
O sha davr boshida Mir Ali Tabriziy tomonidan yaratilgan eng go zal
‘ ‘
nastaliq yozuvi etakchi o rinni egallab, bu yozuvni puxta egallagan Jafar va Azhar
‘
Boysunquriy, Abdurahim Xorazmiy, S.A.Mashhadiy, M.A.Heraviy kabi
xattotlar,Ustod Abdulxay, Mansur, G iyosiddin Naqqosh, Pir Ahmad
‘
Bog ishamoliy, Mirak Naqqosh, SHoh Muzaffar, Qosim Ali Chehrakusho, Yuriy
‘
Muzahhib, Jamoliddin Yusuf kabi miniatyurasozlar o z sohalarida ustod
‘
san atkorlar bo lib, Samarqand va Hirot maktablarining shuhratini dunyoga
’ ‘
tanitganlar 21
.
Ilm-fan, mumtoz adabiyotning tarkibiy qismi bo lmish kitobot san ati-
‘ ’
xattotlik, lavvohlik, jadvalkashlik, muzahhiblik, muqovasozlik va rassomchilik
ham o zining yuksak taraqqiyot darajasiga ko tarildi. Ustalar migratsiyasi, yangi
‘ ‘
poytaxtga joylashuvi XV-XVI asrlarda g oyatda ulug va gullagan miniatyura
‘ ‘
rivojiga olib keldi. Shoxruxning o g li Ibrohim Sulton Sherozda ochgan
‘ ‘
rassomlik ustaxonasidagi ishlagan Bog dod va Tabriz rassomlari ishlashi
‘
natijasida jiddiy yassilikka Sheroz maktabi XIV asr oxirida Tabriz-bog dod
‘
maktablarini ta sirini ifoda eta boshladi. Sherozda bajarilgan Boysung ur Xirot
’ ‘
maktabi uchun ishlangan She riyat antologiya”
“ ’ si 1420 yildan boshlab unda
bog dod uslubi va yassilik va kam figuralilik sheroz an anaviy maktab
‘ ’
qo llanmalari ishtirok etgan. Amir Temur davri miniatyuristlarning
‘
20
Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar. –Toshkent: O’qituvchi, 1997. –
’ ’ B. 15
21
Usmonov O. Kamoliddin Bexzod. –Toshkent., 2000. –B. 46.

shakllanishidagi kuchli maktab bu Samarqandda bo lgan. Xoja Ahrorning‘
yashirin xujjatlarida 1489 yildan (barcha soxadagi) rassomlar ko chalari bitilgan
‘
Quyi Naqqashon axamiyatlidir. XV asr qo lyozmalari qatorida ko pgina
– ‘ ‘
qisman ko p figurali portret-kartinalar saqlanib kelgan. Ular ilk Samarqand
‘
miniatyuralarining originallaridan kopiyalar bo lgan. Ularda shuningdek Temur
‘
tasvirini ham uchratish mumkin. Asarda Temur tabiat qo ynida, bayramda va bir
‘
qancha variantlarda tasvirlangan. XV asr boshida Samarqandda ishlangan
miniatyurala batal jangrida bo lib S
‘ “ h ahar devori yonidagi jang , Tog dagi ” “ ‘
S h ox ovi jumlasidan. “Jang manzarasi temuriylarga xos (Istambul, Y
” ” u ldiz
kutubxonasi). Unda qal a devori balanda arrasimon parapet, minora bilan
’
tasvirlangan bo lib, kuchli muloxazani ko rsatgan.
‘ ‘
Ulug bek hukumronligi davrida (1397-1447yy) qiziqarli
‘
illyustratsiyalangan qo lyozmalar vujudga kelgan. Ular orasida bizgacha etib
‘
kelganlari :
-Abduraxmon So fiyning astronomik traktati “Suvar al-kavakib as-
‘
Sabita (Parij, Milliy kutubxonasi);
”
- Ulug bekning burgut oviga bo lgan sayohati bilan bog liq alohida
‘ ‘ ‘
miniatyura qo lyozmasi. Yuqorida-karkasli ayvonda tasvirlanuvchining nomi
‘
ko rsatib o tilgan. “Ulug sulton, Ulug bek Ko ragon, uning boshqaruvini
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ollox o zi qo llasin deya bitilgan (Topkapi Saroy, Istambul). - Nizomiyning
‘ ‘ ”
Hamsa”si va unga ishlangan XVIIIta miniatyura (Topkapi Saray, Istambul,N-
“
786).
Miniatyura tasviridagi ajoyib tarixiy noyob xujjatlar qatorida xukumdor
Ulug bek va uning oilasini burgut ovida tasvirlanishidir. Miniatyurada etiketlilik
‘
hukum suradi. Bu miniatyura ko rinishidan diptix bo lishi mumkin, lekin uning
‘ ‘
chap qismi saqlanib qolinmagan. Nizomiyning Hamsa sini o rganib chiqgan
“ ” ‘
olimlar uni aynan Ulug bek Ko ragon davriga tegishliligini asrdagi
‘ ‘
medalonidan bildirganlar. Unga ishlangan miniatyurani sinchiklab ko rganlarida
‘
miniatyuralardan 14 tasi Sulton aliga , qolgan 14 tasi esa nomalum rassomga
tegishli bo lib chiqdi.
‘

1420 yildan boshlab X irot rassomlik markazi oldinga chiqa boshladi. Navoiy
o zining Majolis un-nafois asarida Boysung urning davrini yoritadi:‘ “ ” ‘
Uning mehribonchiligidan shunchalik ko xattotlar, rassomlar, musiqachilar va
“ ‘
qo shiqchilar ko payib ketdiki, boshqa xukumdor davrida shuncha
‘ ‘
bo lganmikan, aniqmas .
‘ ”
Boshqa shaharlardan Hirotga ko pgina rassomlar, xattotlar va
‘
ornamentalistlar kelishgan. Boysung urning buyro g iga ko ra Tabrizdan
‘ ‘ ‘ ‘
Sayid Ahmad NaqqoshXoja musavvir va muqavasoz Kavamiddin Tabriziyni olib
kelishgan. Bu yangi ish ustaxonasiga Mavlono Faridid din Jafar Tabriziyni bosh
qilishdi. Vaqti-vaqti bilan bu erda turli maktab ustalarining birlashishi jarayonida
rassomlik maktabining yangi Xirot uslubi vujudga keldi. Bog dod va
‘ S heroz
maktabining ta siri tabiat obrazini shoriona umumlashtirdi.
’ –
XV asr ikkinchi yarmi va XVI asr xirot miniatyurasida bir qator syujetlar
ishlab chiqildi. Bular sevishganlar, xukmdor qabulida, saroy tasvirining
kompozitsion tasviri, ov sahnasi, jang kabi mavzulardir. Bu vaqtgacha X irot
maktabi me moriy tasvirlarni aniq geometrik, boy va turli xil ornamentlar va
’
detallar bilan ishlay boshlashdi. Koloritda esa, fonda och va nafis ranglardan,
personajlar kiyimlarini esa-iliq ranglarda ya ni qizil va ko k ranglarning turli
’ ‘
tonlarida ifodalanishgan. Obraz va syujetlarning emotsional harakati paydo bo la
‘
boshlandi. Masalan, shundan Sharafuddin Ali Yazdiyning Zafarnoma asariga
“ ”
miniatyuralar ishlandi.
Lekin, temuriylar miniatyurasining gullagan davri Hirotda bu sulolaning
so nggi hukumdori Sulton Husayn Boyqaro vaqtida(1469-1506yy) amalga oshadi,
‘
shuningdek uning vaziri buyuk shoir, davlat arbobi Alisher Navoiyning ham
hissasi katta bo lgan. U iste dodli san at shinavandalarini–rassomlar,
‘ ’ ’
musiqachilar, qo shiqchilar, xattotlarning homiysi bo lgan. Z.M.Boburning
‘ ‘
yozishicha: Sulton Husayn Mirzo davri bu eng yaxshi vaqt bo lgan. Xuroson
“ ‘
ayniqsa Hirot uning hukumdorligi vaqtida olimlar va bir qancha allomalar bilan
to la bo lgan. Har bir inson biror-bir hunar bilan shug ullangan, ularning mana
‘ ‘ ‘
shu ishni tugallab, maromiga etkazish kerak degan maqsadi va hoxishlari

bo lgan”‘ 22
.
XVasr ikkinchi yarmida X irot miniatyura maktabi davom etib yanayam
yuqori cho qqilarga erishib bordi. Bu vaqtda Hirotda iste dodli
‘ ’
miniatyuristlardan Mirak Naqqosh, Behzod, Muhammad naqqosh, Qosim Ali va
–
boshqalar faoliyat yuritganlar. Ularga ko pincha Nizomiyning Husrav
‘
Dehlaviyning, Navoiyning Hamsa”lari va shuningdek Sa diyning Guliston va
“ “ ” ’
Bo ston asarlariga buyurtmalar berishardi.
“ ” ‘
Temuriylar davlatidagi barcha miniatyura maktablarining tematikaga
umumg oyaviy yo nalishi ikki voqeaga tarixan mos tushgan. Ular Amir
‘ ‘
Temurning jahon sahnasiga chiqishi va islom dunyosida sufizm targ iboti singari
‘
komil insonni tarbiyalash yo lini izlashda muhim shakllanishning tugashi bilan
‘
bog liq. Temuriylar davri boshidan ko p falokatlarni o tkazganki, nihoyat
‘ ‘ ‘
davlatni barpo etishda eng aktual masala bu hayotni barcha ijtimoiy tomonlarini
ham hisobga olgan holda sufizm g oyalari bilan yonma-yon turib, islom
‘
an analariga rioya qilish bo lgan.
’ ‘
2.2. Temur davri qo lyozmalariga ishlangan miniatyuralar va ulardagi
‘
Temur obrazining tasvirlanishi.
Tarixiy janrning vujudga kelishi va turli xil erlik maktablarning paydo
bo lishi kitob miniatyurasining yuqori cho qqisidir. O rta asrlarda (XIV-XVIIa)
‘ ‘ ‘
musulmon davlatlarida kitob miniatyurasi o z aksini topgan va eng keng tarqalgan
‘
san at turi bo lgan. Hamma qo lyozmalarni ham tasvir bilan bezashmagan.
’ ‘ ‘
Asosan badiiy adabiyotni ya nishe riy to plamlarni mumtoz adabiyot
’ ’ ‘
(Firdavsiyning «Shoxnoma», Nizomiy, Navoiy, Dehlaviylarning «Xamsa»lari) ni
bezatishgan. S h ular qatorida eng ko p bezatilgan asarlar bu tarixiy
‘
qo lyozmalardir. Bular bir tomondan tarixiy rolni ijro etsa, ikkinchi tomondan esa
‘
adabiy rolni o ynaydi.
‘
Musulmon adabiyotidagi barcha janrlarda tarixiy janr, mumtoz adabiyotdan
keyingi eng qiziqarlisi hisoblanadi.
Shuningdek tarixiy asarlar, tarixning muhim voqealaridan guvohlik beradi
22
Амир Темур в мировой истории. – S . 16 8.

va sharq miniatyurasi, uning ideologik asosida bizning qarashimizni har
tamonlama boyitadigan ajoyib illyustratsiyalar taqdim etadi.
Bunday tarixiy asarlarga Hotifiyning «Temurnoma» asari, Firdavsiyning
«Shoxnoma»si, Z.M. «Boburnoma»si, Shomiy, «Zafarnoma»si kabi ko plab‘
qo lyozmalarni misol qilish mumkin. Qimmatbaxo qo lyozmalar asosan shox
‘ ‘
kutubxonasida buyurtma qilingan holda bajarilgan. Shuning uchun ham ular
nafaqat o z davrida balki, hozirgi davrda ham noyob manbalardan hisoblanadi
‘ .
Amir Temurning tashqi qiyofasi XIV-XV asr miniatyurlarida va keyingi asrlarda
ham o rin olgan. U naturadan olingan portretlar emas, balki asardan olingan
‘
rassomning miniatyura an analariga rioya qilib vujudga keltirgan shaxsidir. U
’
haqidagi asar esa tasvirlanuvchining individual chizgilari bir qancha umumiy
tipi aks etgan manbadir. Misol uchun: Temur qo shinining Seistonni olishi ,
“ ” ‘
To xtamish armiyasini Temur tomonidan tor-mor qilinishi , Temurni
“ ” “ ‘
Hindistonga yurishi , Temurni sulton Boyazidni asr olishi kabi miniatyuralarda
” “ ”
sarkarda Amir Temur hayotidagi epizodlar birinchi planda ko rsatilgan.
‘
Miniatyuradan maishiy harakterli syujetlar ham o rin olgan. Ularga Temur va
‘ “
Hamadoniy baxsi , Temur qabulida , Temurni Dilshod og o bilan uchrashuvi ,
” “ ” “ ” ‘
Temur Samarqand atrofida kabi miniatyura asarlari kiradi. Yazdiyning
“ ”
Zafarnoma asariga ishlangan miniatyuralardan Temur obrazi, uning keksaygan
“ ”
vaqtida ko rgan yoki bilgan odamlardan biri chizgan portretlaridan bo lishi
‘ ‘
mumkin. C h unki miniatyuralardagi ko rinishi ham shuni izohlaydi
‘ 23
.
Bundan tashqari zamonamizda 1945 yili rus olimi Gerasimovning Temur
portretini ishlab chiqishi ham bir qancha shov-shuvlarga sabab bo lgan. Osiyolik
‘
buyuk hukumdor Temur obrazi dunyoda katta qiziqish uyg otgan. Temur
‘
tarixining ayrim tomonlari rus tarixi bilan ham bog liqdir. S
‘ h uning uchun biz
uning janglari muhokamasidan o tib keta olmaymiz. Uning rekonstruksiyasi
‘
bo yicha analiz olib borilganida, tabiiyki unga nisbatan an anaviy qarashlar farq
‘ ’
qildi. S h uningdek, o quvchi ko rganidek, tarixchilarda Temur bilan bo lgan
‘ ‘ ‘
muammolar avval ham vujudga kelgan. Masalan mashxur antropolog va arxeolog
23
Samarqandiy.A. Matlai sa’dayn va majmai baxrayn. –Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 63.

M.M.Gerasimov Temurning kalla suyagidan uning qiyofasini ochib berishda
an anaviy qarashlaridagi izlanishlari bilan solishtirishda juda qiyin vaziyatlarga’
duch kelgan. Uning bu ishi judayam qiziq bo lganligi uchun ham biz uning
‘
qiyofasini Gerasimovning ishidan boshlaymiz. Bunda M.M.Gerasimovning
Temur portreti nomli maqolisida u Temur portretini uning kalla suyagiga qarab
“ ”
tiklagan. Temurning haykalli qiyofasini yaralishi olimga katta shon-shuxrat olib
keldi.
Bizga ma lumki, 1941 yilda Samarqanddagi Go ri Amir mavzoleyidagi
’ ‘
qazilma ishlarida Temur tobuti ochildi. Ochishda o zgacha ko rinishdagi
‘ ‘
maishiy va identik ishlangan yog och tobut , tobutning usti to q rangli va
“ ” ‘ ‘
kumush zar bilan tikilgan parcha matosi bilan yopilgan holda topilgan. Tarixiy
ma lumotlar bo yicha Temur 1405 yil vafot etganGerasimovning
’ ‘
ma lumoticha, ekspeditsiyaning asosiy maqsadi, - Temurning haqiqiy
’ “
sag anasini topish bo lgan. Qabrdagi arab tilidagi yozuvlari buni aynan
‘ ‘
Temurligi haqida xech qanday ma lumot bermagan. Faqatgina kalla suyagining
’
o zigina haqiqiy Temurligini isbotlashi mumkin” deb aytgan. Sharq xalqi XV
‘
asrdagi ulug hukumdor haqidagi minglab afsona va haqiqatlarni sir tutib
‘
kelganlar. Birgina uning Oqsoq Temur degan nomi nafaqat O rta Osiyoni balki,
‘
Hitoy va Hindistonni ham larzaga keltirgan. Uning buyuk va ertakonamo boyligi
va ovozasi hattoki Evropagacha etib borgan. Uning biografiyasida qilgan ishlari
va janglari haqida tinmay yozishgan. Afsuski, uning qiyofasi, tashqi ko rinishi
‘
haqida berilgan ma lumotlar judayam kam va bir-biriga qarama-qarshi hamdir.
’
Birgina Ibn Arabshoh Temurni baland bo yli, katta kallali, yirik elkali qiyofasi
‘
haqida ma lumot bergan
’ . Shuningdek Temur kuchli, baquvvat bo lganligini, ‘
uzun soqol va o ng oyoq-qo li yaxshi ishlamasligini (cho loq), past ovozda
‘ ‘ ‘
gapirishini ham aytib o tgan. S
‘ h uningdek uning tanasi oq bo lganligini ham o z ‘ ‘
asarida bayon etgan. Qoldirilgan tarixiy ma lumotlarning bir-biriga zidligini
’
Gerasimov o z ishi orqali ko rsatib o tgan. Y
‘ ‘ ‘ a ni, bir tomondan olganda. ’
Barchaga mashxur Temur mo g ul bo lgan. Boshqa tomondan esa, ko p sonli
‘ ‘ ‘ ‘
o rta asr manbalarida ko rsatilishicha, Temur xindevropalik ko rinishda
‘ ‘ ‘

bo lgan. Hozirgi kunda bunga ishonishmaydi. Bu yolg on berilgan manba deb‘ ‘
aytishadi 24
.
Mixail Gerasimov mana shu ma lumotlarga tayangan holda oldida turgan
’
kalla suyaklaridan Temurning haykaltaroshlik portretini yarata boshladi. Bu
haqiqiy evropalik. Lekin hammaga ma lumki, Temur-mo g ul bo lgan.
– ’ ‘ ‘ ‘
Agar M. Gerasimov Temurni mo g ul emas evropalik tipida bo lganligini
‘ ‘ ‘
ommaga ayon etsa, avvalom bor o ziga ziyon bo ladi. Unga olimlar jamoasi-
‘ ‘
uning uslubi noto g riligini, metodikasi ilmiy emasligi, mo g ul tipini
‘ ‘ ‘ ‘
evropalikka aylantirib qo yganligini aytishadi. Keyin esa janjal, u o zining ilmiy
‘ ‘
reputatsiyasidan ayriladi va voqealar bo ladi. Mixail Gerasimov natijani qanday
‘
yo l bilan aytishga boshi qotdi. Y
‘ a gona yo li esa, bor narsani qanday qilib ‘
bo lsa ham mo g ulga o xshatish edi. Lekin natija har qanaqasiga bo lmasin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
evropalikka o xshardi.
‘
S h undan so ng M. Gerasimov o z maqolasida quyidagicha bayon etadi:
‘ ‘
“S h uncha vaqtlar, yillar Temurning hech qanday aniq tasvirini qoldirmagan.
Ko pgina
‘ E ron va H indiston miniatyuralari bir-biri bilan deyarli mos kelmaydi.
Miniatyuralar vaqtidan ancha keyin ishlanganligi uchundir ham mos kelmasa
kerak. Lekin, ko pgina ma lumotlarga qaraganda u turkiylashgan mo g ullarga
‘ ’ ‘ ‘
xosligi, Eron va Hind miniatyuralarida ko rsatilgan Temurning Evropacha
‘
qiyofasida ko rsatilganini qat iyan rad etish mumkin emas
‘ ’ ” 25
.
Bizning tushunishimizcha Temur-mo g ul deyilishi uning faqatgina
‘ ‘
Buyuk Mo g ul imperiyasida yashaganliligi uchungina aytib o tilgan. Bugun
‘ ‘ ‘
albatta “mo g ul” so zi o zining avvalgi ahamiyatini yo qotib, faqatgina irq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo libgina qoldi.
‘
Topilgan odam suyagi baquvvat insonga tegishli, bo yi esa mo g ullarga
‘ ‘ ‘
nisbatan ancha baland (taxminan170sm). Lekin Gerasimovning oldida asosiy
muammo, qanday qilib o quvchilarga, ommaga Temurni kalla suyagini tiklaganda
‘
24
Sattoriy X. Amir Temur sevgan yurt . Badialar. Toshkent: O zbekiston. 1996.
– ‘ B. 56. –
25
Temur va Ulug bek davri tarixi. Bosh muxarrir A.Asqarov.
‘ Toshkent – : Qomuslar bosh taxririyati . 1996. B. –
21.

mo g ulga emas evropalikka xosligini tushuntirishni bilmadi. S‘ ‘ h undan so ng u ‘
boshqa yo lini topadi. Suyak ustida ishlashda peshonani yaxshi ifoda etmasdan,
‘
uni yassi yuzli qilib ishlashga xarakat qildi. Bir qarashda evropeets tipiga mansub
portretni ko ramiz, lekin aslini olganda bu kalla yassi yuzli. Bu Temur portretiga
‘
yaxshilab razm solinsa, unga Gerasimov mo g ullar bosh kiyimini kiydirib
‘ ‘
qo ygan. Agar shu bosh kiyimni olib tashlasak, aniq evrop
‘ oid tipiga mansub
insonni ko ramiz.
‘
Keyingi ma lumotlarga qaraganda, o lim vaqtida sochni tagi bilan qirib
’ ‘
tashlash kerak, ammo Temurning sochi qirqilmagan va uzunroq bo lgan. Agar
‘
Temur-mo g ul bo lsa, sochi qora bo lishi kerak edi. Gerasimovning
‘ ‘ ‘ ‘
ma lumoticha uning sochi ham evropaliklarnikiga xos bo lgan. Aslini olganda
’ ‘
Temurning sochi qalin, to g ri, to q kashtan yoki sariq tusni beruvchi och-
‘ ‘ ‘
sarg ish rangda bo lgan. Soqollari esa yomon saqlangan bo lib, qolgan
‘ ‘ ‘
izlaridan ham ko p narsa aniq bo lgan. Ularning rangi to q kashtan rangda
‘ ‘ ‘
bo lgan. Temur uzun mo ylovli bo lib, shariat bo yicha lablarini atrofi soqol-
‘ ‘ ‘ ‘
mo ylovdan holi bo lmagan. Soqollari qattiq, deyarli to g ri, qalin, och
‘ ‘ ‘ ‘
jigarrang(sarg ish) rangda bo lgan.
‘ ‘
An anaviy tarixchilar Temur sariq tusda bo lganligini allaqachon
’ ‘
bilishgan. Bu aniq uning mo g ullarga hos emasligini bildirib turadi.
‘ ‘
M.Gerasimov nima qilishini, qanday tushuntirishini bilmay, oxiri bir xulosaga
keldi. Temur qora bo lgan, lekin sochini xna bilan bo yab yurganligi bois, uning
‘ ‘
sochlari sarg ish tusni olgan degan fikrni o quvchilarga taqdim etadi. Bizga
‘ ‘
ma lumki mo g ulning qora sochi xna bilan bo yalganda ham hech qanday
’ ‘ ‘ ‘
natijda bermaydi.
Hattoki taxminiy izlanishlar ham, Temur soqolining qizg ish-sariq rangi
‘
tabiiy bo lib, tarixchilarimiz aytib o tgan xna bilan bo yalmagan. Suyak
‘ ‘ ‘
ustidagi izlanishlar so ngida yana bir fakt, Temurning qarib qolganligiga
‘
qaramasdan (70-72yosh), uning suyaklari to g ri, unda hech qanday qarilik
‘ ‘
a lomati ko rilmaydi. Buning barchasi bu topilgan suyak butunlay sog lom,
’ ‘ ‘
biologik yoshi 50 dan oshmagan insonga tegishliligidan darak beradi. Shunday

bo lishiga qaramay,bu suyakning o ng oyoq-qo li yaxshi bukilmaydigan, ya ni‘ ‘ ‘ ’
kasalligi aniqlangan. Yakuniy xulosalar shuni ko rsatadiki, birinchidan, agar
‘
topilgan tobutda haqiqatdan ham Temur yotgan bo lsa, unda bu- evropa tipiga
‘
mansub, sariq sochlidir. Bunday xulosa butunlay o rta asr manbalari bilan mos
‘
tushadi 26
.
Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafarnoma” qo lyozmasiga ishlangan miniatyuralar
“ ‘
Frir Galereyasidagi 1434 yilda SHerozda ishlangan «Zafarnoma» miniatyuralari.
Rassomning miniatyura an analariga rioya qilgan holda yaratgan asarlari
’
Temur va Temuriylar davriga tegishli tarixiy qo lyozmalarda ham uchraydi.
‘
Shulardan eng miniatyuraga boy va mazmun jixatidan aniq va sodda til bilan
yozilgan qo lyozmalardan biri XV asrdagi Sharafuddin Ali Yazdiyning
‘
«Zafarnoma» asaridir.
Asarga turli asrlarda, yillar davomida har xil rassomlar tomonidan turli
xildagi miniatyuralar ishlangan. Bu asarlar hozirgi kunda nafaqat o zimizda, balki
‘
chet el kutubxonalarida nodir asar sifatida saqlanib kelinmoqda. Y a zdiyning
qo lyozmasi 1425 yil tugallangan. Bu asarga ishlangan birinchi miniatyura 1434
‘
yil Sherozda ishlangan.
Bu manuskript Yazdiyning qalamiga mansub ilk ilyustratsiya ro yxati
‘
bo lib, bu ro yxatga kiritilgan miniatyuralar Monreal va Frirdagi galereyalarda
‘ ‘
hususiy kolleksiyada saqlanadi. U kompozitsiya hajmi bo yicha katta va Temur
‘
hayotidagi turli voqealarni tasvirlagan. Frir gallereyasidagi miniatyuralarning
birida Temurning Samarqandga tantanali kirishi tasvirlangan.
“ ”
Bu miniatyura Sheroz maktabiga xos bo lib, Temurning shaharga kirib
‘
kelishi va bino derazalardan qarab turgan odamlarni tasvirlagan. Asar markazida
yurib ketayotgan kulrang-ko kish ot ustida qaxramonimiz Temurning o tirgani
‘ ‘
ko rsatilgan. Tasvirda Amir oddiy kiyim, toj o rnida jimjimadorsiz bosh
‘ ‘
kiyimda, qilich-qalqonda, oddiy fuqaro singari tasvirlangan. S h unday bo lishiga
‘
qaramay, biz uni bir ko rishdayok bu inson saroy, yurt egasi ekanligini
‘
fahmlaymiz. Rassom uni qo shimcha detallar bilan ochib bergan. Temur ortidagi
‘
26
S h arq miniatyura maktablari. Maqolalar to plami
‘ . Toshkent – : Adabiyot va san at nashr ’ iyoti , 1989. B. 84. –

xizmatkor qo lidagi uzun asoli soyabon tutib ketishi, yuqoridan qarab turgan‘
insonlarning yashirilib ko rsatilishi kabi obrazlar yordam bergan. Miniatyura
‘
koloriti to q ranglarda asosan qizil, ko k, yashil ranglar gamasida. Kompozitsiya
‘ ‘
kam figurali va oddiy. Qizig i shundaki bu miniatyurada ishtirok etuvchilar ko p
‘ ‘
emas, ular: sohibqiron, ularning ortlarida soyabon tutib kelayotgan xizmatkor va
bino derazalardan qarab turgan ikki qomatni tasvirlagan. Bir tomondan bu Temur
timsolini mahobatlashtiradi lekin, boshqa tomondan salbiy timsolga undaydi.
Shahar aholisining qo rquvi va ularning kamligini ko rsatgan rassom Yazdiy
‘ ‘
kabi Temurni qoralab ko rsatishga harakat qilgan. Keyingi mashxur
‘
miniatyuralardan farqli ravishda epizodga boy va xarakat to la asarlar qo lyozma
‘ ‘
yozib bo linganidan ancha keyin ishlangan. Zafarnoma qo lyozmasiga
‘ “ ” ‘
keyingi asrlarda ham turli rassomlar murojaat etganlar. Bu miniatyuralar bugungi
kunda Toshkentdagi Beruniy nomli sharqshunoslik nistitutida ajoyib
qo lyozmalar yonidan o rin olgan. Unda yozilishicha, Amir Temur tarixini
‘ ‘
xikoya qiluvchi bu kitob XV asr birinchi yarmida Hirotda ko chirilgan.
‘
Manuskript katta Suls xati «yoqutiy»da ko chirilgan. Muqovasi charmdan
‘
qilingan. S h tampida yigirmanchi asr belgisi bilan sanalangan. Ali Muhammad
o g li Abduraxmon tomonidan ishlangan, Manuskript ikkita to liq bo lmagan
‘ ‘ ‘ ‘
XV asr birinchi yarmiga tegishli bulgan Hirot maktabi miniatyurasi bo lib
‘
belgilangan. Bitta folio boshida va ikkita oxirida qirqilgan.
Bu uch miniatyuradan birinchisi va ikkinchisi diptix hisoblanib, unda
shaharning umumiy ko rinishi tasvirlangan. Diptixning o ng tomoni: bu
‘ ‘
ponarama fragmenti dinamikani rivojlangan qismini ko rsatadi. Fragmentlar
‘
ranglarsiz qilingan. Ingichka kontur chiziqlar ayrim joyda berilgan. Pastroq
qismidagi qasr qismi-saroy, shaxar binolari, maschit va binolar tasviri o rin olgan.
‘
Keyinchalik, qaysidir qismida inson qiyofasi, qushlar, ot chizilgan.
Kopozitsiyaning chap tomonida esa, panoramaning fragmentida tepadagi markaz
qismida qisman to rtdan bir qismi rivojlangan shahar ko rsatilgan. Pastroq
‘ ‘
qismida ingichka chiziqlar bilan devordagi shoxona ayvon kalonnalari chizilgan.
Bu bezak devorni yarmini egallagan. Tepa qismida vertikal xolatda kesilgan

binolar qismi, do konlar intereri, maschit, ibodatxona, uylar, boy bezatilgan‘
devorlar, eng yuqori qismini esa, shaxar devori panoramani yakunlaydi.
Uchinchi miniatyura-sohibqiron yurishlari. Bu qo lyozma rasmlari
‘
oxirigacha ishlangan bo lmasa xam, bizga asardagi qiziqtirgan mavzularni ochib
‘
beradi. SHarqshunoslik institutida eng mashhur asarlardan biri Yazdiyning
qo lyozma ro yxati saqlanib kelinmoqda. Unda o n ikkita miniatyura
‘ ‘ ‘
jamlangan. Bu Samarqand qog oziga nastaliq yozuvida yozilgan. Bu o n ikki
‘ ‘
miniatyura Samarqand maktabiga tegishli bo lib, unda turli xil sahnalar o rin
‘ ‘
olgan. Miniatyura syujetlari shunday tanlanganki, Temur syujetini hamma
qiralarini ko rsatgan. Eng qizikarlisi, xech qaysi sahna ko rinishiga o
‘ ‘ ‘
xshamagan bir tasvir hammani o ziga jalb qilsa kerak. Bu sevishganlar sahnasi
‘
hisoblanib, «Amir Temur haramidagi Dilshad og o bilan» deb nomlanadi. Bunday
‘
muhabbat sahnasi Sharq miniatyurasida kam uchraydi. U islom yozuvlaridan
chetga chiqmagan bo lishi kerak deb mulohaza qilingan. S
‘ h unday bo lishiga ‘
qaramay, rassomlar ayrim holatda bu taqiqni buzishgan. «Zafarnoma» yozuvida
bunday sahna tungi bog da ochib berilgan. Yozilishicha, Temur Dilshod og o
‘ ‘
bilan ayshu-ishrat bilan mashg ul bo lmo
‘ ‘ q da. Uning barcha xoxlagan buyumlari
muhayyo bo lmokda. Bahor gullaridek toza havo. Y
‘ o nlarida oltin piyola sharob
bilan to ldirilgan bo lib, sevishganlarni kutayotgandek. Mana shu manbaga rioya
‘ ‘
qilgan holda rassom, engil pavilon-tilla parda bilan ko tarilgan. Sevishganlar
‘
juftligi, ikki xil rangli shamchiroqlar, likopchadagi anorlar, bayram idishlari yonida
rangli ko rpa to shalgan. Qora soqolli Temur yorqin rang sochli go zal
‘ ‘ ‘
Dilshodni mahkam quchoqlab turibdi. Y o n tomonda esa, past buyli, go yoki
‘
g ayr ko zli hizmatkor kuzatib turibdi
‘ ‘ 27
.
Mana shu kabi tantanavorlikni davom ettirayotgan saxna, bu- «Temur
Samarqand tevaragidagi bazmda». Kompozmsiya detallari, qatnashchi va
aksessuarlarning aralashuvidagi an anaviy shox sayohatini yoki tabiat
’
qo ynidagi bazmni biz XV-XVI asr miniatyuralarida kuzatganmiz.
‘
«Zafarnomada»gi bunday sahna 1493 yilgi Temurning odatiy yurish
27
Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod. Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq me rosi nashriyoti.,
– ’
2000. B. 24.
–

g alabalaridan so nggi , Samarkand atrofidagi bazmi tasvirlangan. Bu erda‘ ‘
Temur boy tikilgan soyabonda kompozitsiya markazida; uning oldida uch yigit
(shoxning oilasidan ekanligi ko rinib turibdi) bayramona kosa oldida, atrofida
‘
shaxar ayonlari kamon o qlarida, hizmatkorlar
‘ , musiqachilar, lekin bularning
barchasi tinch hurmatli etiketli ko rinishda turmay, balki turli yo llarga
‘ ‘
qaratilgan. Bu osoyishtalik sahnasi huddi jang sahnalari singari dinamikali- bir-biri
bilan kesishuvchan figuralar va chalkash qomatlar, daraxtning ezilgan tanasi va
shoxlari, ularning barchasi yorqin lovullagan kolorit ranglarning boyligini
ifodalaydi.
1628 yilgi «Zafarnoma» illyustratsiyalari 1676 yilgi Muxamad-S h arifning
«Bo ston» miniatyuralariga stili bo yicha yaqin. Bunga sabab balki 12 yil
‘ ‘
avvalgi ustalar yaratgan yoki ularning uslubidagi izdoshlari bajargan.
S h u miniatyuralar ichidagi jang saxnalariga bag ishlangan tasvirlardan biri
‘
bu- «To xtamish armiyasi bilan to qnashuv» deb nomlanadi. 1431 yil o zining
‘ ‘ ‘
ashaddiy dushmani oltin O rda xoni To xtamishxon ortidan kuzatib, Temur
‘ ‘
ularni Kavkaz g orlarigacha quvib borib, xal qiluvchi jangni amalga oshirdi.
‘
Temur shaxsan tanlangan askarlari bilan tongda jangga otlandi. Daryodan o tib,
‘
shamol kabi ularga tashlanib, dushmanini o zining charaqlab turgan qilichi bilan
‘
qira boshladi. Tepalik dushman qoni bilan qoplanib g oliblik g unchasi ochildi.»
‘ ‘
deya tariflaydi Yazdiy o z kitobida. Bu rangda so zlar miniatyuraning umumiy u
‘ ‘
slubida aks etgan. Unda soni kam bo lgan inson qatnashgan bo lsada, guyo ikki
‘ ‘
armiyaning jangi kelayotganini tasvirlagandek tuyuladi. Hammasi va barchasi
kuchli xarakatda qiyin burilishlarda berilgan. Ko m-ko k osmonda kichik
‘ ‘
bulutlar fonida, yirik qizg ish bargli yagona daraxt ulkan o rta Osiyo tog lariga
‘ ‘ ‘
o xshash Kavkaz tog lari fonida. Ranglar gammasi yorqin bir-biriga o tuvchi
‘ ‘ ‘
kontrasti syujetning umumiy badiiy echimini ochib, uning ranglar zo riqishini
‘
kuchaytiradi.

Xulosa.
Bitiruv malakaviy mavzusining izlanishida biz bir nechta xulosaga keldik.
Badiiy bezatilgan Sharq qo`lyozma kitoblari, kitobat san'ati xam ilmiy -
tarixiy, xam badiiy - estetik, xam ma'naviy - ma'rifiy qiymati bilan umumjaxon
madaniyati xazinasi bilan noyob san'at asarlari sifatida munosib o`rin egallagan.
Ushbu san'atning tarkibiy qismi, Sharq xalqlarining mushtarak badiiy merosi va
iftixori bo`lmish miniatyura san'ati ko`p yillar mabaynida asosan sharqshunoslar,
etnograflar, san'atshunoslar, filologlar va tarixchilarning diqqat markazida bo`lib
keldi.
Chunonchi, Sharq miniatyura san'atining yetuk tasviriy san'at turi sifatida
uning mazmuni, qoyasini badiiy estetik idrok etish jarayonida ularda tasvirlangan
ijtimoiy xayot, tarixiy evalyusiyalar, personajlarning ichki dunyosi, adabiy asar
miniatyura mualliflarini aks ettirayotgan voqea va xodisalarga nisbatan
ifodalangan o`zlarining falsafiy muloxazalari, qarashlari, bu voqea va
xodisalardagi etnik xususiyatlarni anglab yetish, baxo berish va ular asosida o`z

munosabatlarini amaliy, tasviriy ko`rinishda ifodalash muqim aqamiyat kasb etadi.
Bu masalani bir tomoni. Yana bir muxim masala - o`quvchilarga Sharq miniatyura
san'atining jaxon madaniyatida tutgan o`rni, Sharq miniatyura maktablari va
markazlari, ularda mavjud bo`lgan badiiy umumiylik va tafovutlarning sabablari,
bu maktablarni zabardast vakillari xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar. Shuningdek,
Sharq miniatyura san'atining mustaqil san'at turi sifatida shakllanish tarixi, uning
san'atning boshqa turlari, xususan adabiyot bilan boqliqligi, xar bir asardagi
taraqqiyot darajalarini shu zamonni ijtimoiy - siyosiy va madaniy xayoti bilan
boqliqligi xaqida ma'lumotga ega bo`ladilar.
Sharq miniatyuri san'atini o`rganish, ayniqsa uning tasviriy usullari aks
ettirilgan tasviriy lavxalarda milliy xarakterdagi qarashlarni qo`llash usullaridan
baxobar bo`lish bilan bir qatorda ularni turlashtirish prinsiplari bilan xam tanish
bo`ladilar. Masalan o`rganiladigan asar personajlarining o`rganish jarayoni
to`garak qatnashchilari uchun samarali bo`ladi. Faqat Sharq miniatyuralaridagi
qaxramonlarning o`rganish jarayoni qator tarbiyaviy pedagogik masalalarning–
yechimini ochib berish va xal etish imkonini beradi. Jumladan bu jarayonda
o`quvchilar Sharq miniatyura san'atidagi o`ziga xos tasviriy usullardan tashqari
tasvirlangan personajlarning liboslarini o`rganish orqali ilmiy va badiiy axamiyat
kasb etuvchi tarixiy sana va voqealardan voqif bo`ladilar, personajlarning tabaqasi,
yosh kategoriyasi xamda kasbi - kori to`qrisida tasavvur oladilar. Xuddi shu tamoyil
asosida Sharq miniatyura san'atida o`z ifodasini topgan badiiy naqqoshlik va
ganchkorlik namunalari, ayniqsa saroylar, qabulxonalar, istiqomat qiladigan
joylarning, interyerlarini bezashda sharqona me'morchilikdagi an'analarini
qo`llanish xususida ma'lumotni boyitadilar.
Sharq miniatyura san'atida Kamoliddin Bexzod va uning takrorlanmas
badiiy tasviriy maxorat maktabi san'atdagi kamolot namunasi bo`lgan bo`lsa,
Temuriylar davri ilm - fani, ayniqsa adabiyotga miniatyura san'ati yuksaklikka
erishdi. Umuman ilm - fan va madaniyatning oltin asri bo`lib tarixga kirdi.
Miniatyura san'ati asarlarini idrok etishda uning funksional vazifalari badiiy
bezatilgan qo`lyozma asarlarining tarkibiy qismi, ajralmas badiiy
– grafik

elementi sifatida qarash lozim. Bunday yondashish tadqiqotchilarning bu durdona
san'atdagi sintezni ilq’ash, ularning xamoxangligini ta'minlovchi omillarni aniqlash
va taxlil kilish imkonini beradi. Jumladan so z bilan tasvir birligidagi badiiy matn’
va badiiy tasvir sintezi, badiiy bezatilgan qo lyozma asarlarini yaratilishida turli
’
kasb egalari - xattot, naqqosh, muzaxxib, lovvox va musavvirlarning ijodiy
hamkorligining samarali yuksak badiiy qiymatga ega bo lgan, badiiy jixatdan
’
mukammal bezatilgan qo lyozma asarlarini yaratilishini asosiy zamini ekanligi
’
xaqida taassurotga ega bo`ladilar. Masalaga shu tariqa yondashish xattotlik badiiy
nakkoshlik kabi miniatyura san'atiga aloqador bo lgan san'at turlaridan alohida
’
mashq’ulotlar o tkazish imkonini berildi.
’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati:
‘
1. Karimov I.A. Amir Temur haqida so z. Toshkent: O zbekiston. 199
‘ – ‘ 6 .
62
– b.
2. Karimov I.A. Tarixsiz xotirasiz kelajak yo q. Toshkent: Sharq,
‘ – 19 98. –
148 b.
3. Karimov I.A. O zbek xalqi xech qachon xech kimga qaram bo lmaydi.
‘ ‘ –
Toshkent: O zbekiston, 2005 – 448 b.
‘
4. Prezident Islom Karimovning O zbekiston XXI asr bo sag asida:
‘ ‘ ‘
xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari asarini
o rganish bo yicha Metodik Qo llanma. Toshkent: Universitet. 1997.
‘ ‘ ‘ –
156 b.
–
5. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat engilmas kuch. -Toshkent: Ma naviyat,
’ ’
2008 yil. 148 b.
–

6. Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -Toshkent: Yangi‘
asr avlodi. 2001. 206 b.
–
7. Karimov I.A. Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatinin shakllantirish mamlakatimiz taraqqiyotininng asosiy
–
mezonidir. 19- jild. Toshkent: O zbekiston, 2011. 345 b.
– ‘ –
8. Karimov I.A. Tarixiy xotira va inson omili buyuk kelajagimizning
–
garovidir. Toshkent: O qituvchi, 2011. 144 b.
– ‘ –
9. Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent:
‘ –
O zbekiston, 2011. 440 b.
‘ –
10. Karimov I. A. Bizning yo limiz demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va
‘
modernizatsiya jarayonlarini izchil davom ettirish yo lidir. T.:
‘ –
O zbekiston, 2012.
‘ – 312 b.
11. Karimov I.A. Mustaqillik barcha ezgu reja va marralarimizning mustahkam
–
mezonidir // O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning davlat
‘
mustaqilligining 22 yilligiga bag ishlangan tantanali marosimdagi tabrik
‘
so zi. Xalq so zi. 2013 yil 2 sentyabr.
‘ ‘
12. Karimov I.A. Amalga oshirilayotgan islohotlarimizni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati qurish yorug kelajagimizning
– ‘
asosiy omilidir // O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning
‘
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 21 yillligiga bag ishlangan
‘ ‘
tantanali marosimdagi ma ruzasi.
’ O`zbekiston ovozi. 2013 yil 10 dekabr.
13. Karimov I.A. Tinchlik va ahillik mamlakatimiz taraqqiyoti va xalqimiz
–
farovonligimiz asosidir // O zbekiston Respublikasi I. A. Karimovning 9-
‘
may Xotira va qadrlash kuni munosabati bilan so zlagan nutqi.
“ ” ‘
O`zbekiston ovozi 2014 yil 10 may.
14. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014 yil 6 fevraldagi PQ-2124-
‘
sonli O zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini amalga
“ ‘
oshirishga qaratilgan qo shimcha chora-tadbirlar to g risida gi Qarori //
‘ ‘ ‘ ”
Turkiston . 2014 yil 8 fevral.
15. Abdullaev N. San at tarixi. Toshkent: O qituvchi, 1987. -272 b.
’ – ‘

16. Buyuk Temur davlati. T– oshkent : CHo lpon ‘ , 1996 . 160 – b .
17. Ali M. Amir Temur chamani. T
– oshkent: O zb ‘ ekiston . 2006 . 217 – b .
18. Amir Temur va uning jaxon tarixidagi o rni mavzuidagi xalqaro
‘
konferensiya materiallari. Toshkent., 1996 yil. -128
– b.
19. Amir Temur jaxon tarixida tutgan o rni.
’ M as ul muxarrir X.Karomatov ’ .
Toshkent:
– SHarq, 2001 . 140 b – .
20. Ahmedov B. Amir Temur va Ulug bek zamondoshlari xotirasida (Risola)
‘ .
Toshkent:
– O qituvchi, ‘ 1996. 312 b. – .
21. Ashrafiy M. Temur va Ulug bek davri Samarqand miniatyurasi. –Toshkent:
‘
G .G ulom nomidagi adabiyot va san at nashriyoti. 1996
‘ ‘ ’ . 88 – b.
22. Ashrafi M.M. Buxarskaya shkola miniatyurnoy jivopisi. –Toshkent., 1974.
28 s.
–
23. Ashrafi M.M. Bexzad i razvitie buxarskoy shkolы miniatyurnoy jivopisi
XVI v. Dushanbe,1987. – 123 s.
24. Ahmedov B. Amir Temur darslari. –Toshkent : SHarq, 2001. – 144 b .
25. Bo‘riev O. Amir Temur . –Toshkent : CHo‘lpon. 1996. – 416 b .
26. Ibn Arabshoh. Ajoyib al-maqdur fii tarixi Taymur/ So‘z boshi, arab tilidan
tarjima va izohlarni filologiya fanlari nomzodi U.Uvatov tayyorlagan.
Mas’ul muxarrir A.O‘rinboev. 1-kitob. –Toshkent., 1992. – 156 b.
27. Ismailova E.M. Iz istorii miniatyurы Maverannaxra i stran Srednego
Vostoka. –Toshkent. 2001. – 100 s. .
28. Ashrapova I. Kamoliddin Behzod. Toshkent., 1982.
– 126 b. –

29. Karim G . Sohibqiron va alloma: tarixiy qiyosalar. T‘ – oshkent : SHarq.
2002. – 240 b .
30. Norqulov N., Nizomiddinov I. Miniatyura tarixidan lavhalar. –Toshkent:
G afur G ulom, 1970. –
‘ ‘ 144 b.
31. Norqulov N. Kamoliddin Behzod. Toshkent:
– Fan , 1964 . 147 b. –
32. Oydinov N. O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar. Toshkent:
’ ’ –
O qituvchi, 1997. 158 b.
’ –
33. Polyakova E.A., Raximova Z.I. «Miniatyura i literatura Vostoka: Evolyusiya
obraza cheloveka» . Toshkent., 1992. 125 s.
– –
34. Pugachenkova G.A. Sredneaziatskie miniatyur ы XVI-XVIII vekov v
izbrann ы x obrazsax. –Toshkent., 1992. – 98 s.
35. Samarqandiy.A. Matlai sa’dayn va majmai baxrayn. –Toshkent:
O‘zbekiston, 2008. – 632 b.
36. Sattoriy X. Amir Temur sevgan yurt . Badialar. –Toshkent: O‘zbekiston.
1996. -128 b .
37. Temur va Ulug bek davri tarixi. Bosh muxarrir A.Asqarov.
‘ Toshkent – :
Qomuslar bosh taxririyati . 1996. 218 b.
–
38. Usmonov O. Kamoliddin Behzod va uning naqqoshlik maktabi. –Toshkent:
Fan, 19 9 7. – 189 b.
39. Usmonov O va Madraximov A. Kamoliddin Behzod. Toshkent: A.Qodiriy
–
nomidagi xalq me rosi nashriyoti., 2000. – 48 b.
’
40. SHarq miniatyura maktablari. Maqolalar to plami
‘ . Toshkent – : Adabiyot
va san at nashr
’ iyoti , 1989. 184 b. –

Sotib olish